ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Д
104
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ер – бойликнинг онаси,
отаси – меҳнат.
ЕВРО. Европа мамлакатлари лувчи валюта бирлиги. 1979 йилда
учун ҳисоб-китоб ва тўлов пул бир- ташкил этилган. 2. Европа валюта
лиги бўлиб, Европа Иттифоқига тизимида қатнашувчиси мамлакат-
аъзо мамлакатлар ҳудудида 1999 лар ўртасида қўлланадиган халқаро
йилдан ЭКЮ ўрнига жорий этилган. ҳисоб-китоб бирлиги.
ЕВРОВАЛЮТА. Европанинг қа- ЕВРОПА ИҚТИСОДИЙ УЮШМА
тор ривожланган мамлакатлари му- СИ (ЕИУ). 1957 йилда Ғарбий Европа-
омалага чиқарган ва мамлакат ҳуду- даги 6 та давлат: Франция, Италия,
дидан ташқарида нақд пулсиз депо- Германия, Нидерландия, Бельгия ва
зит – ссуда операцияларини амалга Люксембург давлатлари ўртасида
оширишда фойдаланиладиган пул. бож чегараларини йўқотиш ва “Уму-
мий бозор” барпо этиш мақсадида
ЕВРОКРЕДИТ. Европа мамла- тузилган иқтисодий уюшма. 1973
катлари йирик тижорат банклари- йилда унга Буюк Британия, Дания
нинг евро валюта бозори ресурсла- ва Ирландия, 1981 йилда Греция,
ри ҳисобидан чиқарадиган халқаро 1986 йилда Испания ва Португалия
заёмлари. ҳам аъзо бўлган. Бу уюшмани ту-
зишдан мақсад бож иттифоқи ва
ЕВРООБЛИГАЦИЯ. Европа бозо- уюшмага кирган давлатлар ўрта-
рида узоқ муддатли заём олиш би- сида товар, капитал, хизматлар ва
лан заёмчи томонидан чиқарилади- ишчи кучининг умумий бозорини
ган узоқ муддатли мажбуриятнома, ташкил этиш бўлган. Шунинг учун
қимматли қоғоз турлари. ҳам “Умумий бозор” номини олган.
ЕИУнинг ташкил этилиши Ғарбий
ЕВРОПА ВАЛЮТА БИРЛИГИ. Европа марказининг ривожланиши-
1. Ғарбий Европа мамлакатларининг ни тезлаштирган.
ўзаро ҳисоб-китобларида амал қи-
105
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЕВРОПА ТИКЛАНИШ ВА ТА ЕМ-ХАШАК БАЛАНСИ. Корхо-
РАҚҚИЁТ БАНКИНИНГ МАҚСАДИ. на учун зарур ем-хашакнинг ҳамма
Демократия ва бозор иқтисоди та- турлари кўрсатилган, ем-хашаклар
мойилларига содиқ Марказий ва жисмоний ҳолидагина эмас, балки
Шарқий Европа мамлакатларида озиқ турларида ва ўзлаштирилади-
бозорни, хусусий тадбиркорлик фа- ган оқсил моддалари тарзида ҳам
олиятини йўналтирилган очиқ иқти- ҳисобга олинадиган иш ҳужжати.
Е
содга ўтишини қўллаб-қувватлаш. ЕР. Табиий ресурс. Ер иқтисоди-
ЕВРОПА ҲАМЖАМИЯТИ. Тарки- ётда ишлаб чиқаришнинг омиллари
бига Ғарбий Европа регионал таш- бўлган ресурсларнинг бир элементи
килотларидан 3 таси, яъни Европа ҳисобланади.
иқтисодий уюшмаси, Европа кўмир ЕР БАЛАНСИ. Ер турларининг
ва пўлат бирлашмаси ҳамда Евроа- ерга эгалик қилувчи, ундан фойда-
том кирган Ғарбий Европа мамлакат- ланувчи хўжаликлар, корхоналар,
ларининг давлатлараро бирлашма- муассасалар, уюшмалар, қўшма ва
си бўлиб, 1957 йилда ташкил топган. кичик корхоналар, деҳқон ҳамда
ЕВРОПА ҲАМЖАМИЯТИ КО фермер хўжаликлари бўйича тар-
киби, салмоғи, майдони ва сифат
МИССИЯСИ. Унинг 17 аъзосини мил- кўрсаткичлари тўғрисидаги маълу-
лий ҳукуматлар тайинлайди, лекин мотлар жамланган ҳужжат.
улар ўз фаолиятларида бу ҳукумат-
лардан тамомила мустақил. ЕР ИЖАРАСИ. Давлат мул-
ки ҳисобланган ер участкаларини
ЕВРОПАРЛАМЕНТ. Европа ҳуқуқий ва меъёрий ҳужжатлар
асосида ердан фойдаланувчиларга
халқларининг демократик жарчи- ҳақ тўлаш эвазига маълум муддатга
бериш.
си. Унда умумий овоз бериш йўли
ЕР КАДАСТРИ. Ернинг табиий,
билан сайланадиган 51 депутат бор. хўжалик ва ҳуқуқий ўрни тўғриси-
да маълумотлар тўплами бўлиб, у
Асосий вазифаси – Комиссия фао- ердан фойдаланувчиларнинг рўйха-
лиятини назорат қилиш, ҳамжамият
бюджети ва қонунларини маъқул-
лаш ва уларга ўзгартириш киритиш.
ЕВРОПОЛИС. Европа иқтисо- ти, ернинг миқдори ва сифати ҳисо-
дий ҳамжамияти мамлакатларида би, тупроқ бонитировкаси ва ерни
суғурта шартномаси тузганлик фак- иқтисодий баҳолаш маълумотлари-
тини тасдиқловчи суғурта полиси. ни ўз ичига олади.
ЕВРОПАЧА ОПЦИОН. Фақат амал ЕР МОНИТОРИНГИ. Ер фонди,
қилиш муддати тугашига яқин реа- ундан фойдаланувчилар, улар-
лизация қилиш ҳуқуқи бериладиган нинг таркибидаги ўзгаришларни
иқтисодий-тижорий механизм. ўз вақтида аниқлаш, ерларнинг си-
106
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
фати ва қийматини баҳолаш, бар- ри ҳажми, рангли тошлар хомашё-
ча салбий жараёнларнинг олдини си, палеонтология қолдиқлари ва
олиш, уларнинг оқибатларини ту- бошқа геологик коллекция матери-
гатиш, ер фондидан фойдаланиш аллари намуналарини тўплаш учун
даражасини аниқлаш билан боғлиқ бериб қўйилган ер қаъри участкаси
чора-тадбирлар мажмуи. майдони ҳисобланади.
ЕР ОСТИ БОЙЛИКЛАРИ. Табиий ЕР РЕНТАСИ. Ер эгаси томони- Е
муҳит тизимининг ер қаъри билан дан ер участкаларини ижарага олув-
энг яқин боғланган элементи бўлиб, чилардан олинадиган даромад тури.
улар жонсиз табиат ресурслари ҳи-
собланади. Улардан конструкцион ЕР РЕСУРСЛАРИ. Халқ хўжали-
ва бошқа материаллар, кимёвий қў- ги эҳтиёжлари учун фойдаланиш
шилмалар, ўғитлар ва бошқаларни мумкин бўлган ер. Ўзбекистонда ер
ишлаб чиқаришда кенг фойдалани- ресурслари таркибига фойдаланиб
лади. Мисол учун: Ўзбекистоннинг келинаётган ерлар ва истиқболда
ер ости бойликлари ғоят хилма-хил, фойдаланиш мумкин бўлган ерлар
захиралари эса кўп бўлиб, улар 100 киради. Ер ресурслари майдони ва
га яқин минерал хомашё турларини, сифати жиҳатидан баҳоланади.
2,7 мингдан зиёд турли фойдали қа-
зилма конларини ўз ичига олади. ЕР СОЛИҒИ. Ер эгалари, ерга
эгалик қилувчилар ва ердан фой-
ЕР ОСТИ БОЙЛИКЛАРИ РЕНТА даланувчилар тўлайдиган солиқ.
СИ. Шахслар ва давлат бирликлари- Унинг миқдори ер эгалари, ерга эга-
га қарашли конлардан маълум вақт лик қилувчилар ва ердан фойдала-
давомида муайян ҳақ эвазига бошқа нувчилар хўжалик фаолиятининг
институцион бирликлар фойдала- натижаларига боғлиқ бўлмай, балки
ниши учун берилган рухсатнома бир йил учун ер бирлигига нисба-
(лицензия)га тўланадиган ҳақ. тан барқарор тўловлар кўринишида
ўрнатилади. Ўз мулкида, эгалигида
ЕР ОСТИДАН ФОЙДАЛАНГАН ёки фойдаланишида ер участкала-
ЛИК УЧУН СОЛИҚ. Фойдали қазил- рига эга бўлган юридик ва жисмо-
малар қазиб олиш, шунингдек, фой- ний шахслар бу шундай солиқ
дали қазилмалар қазиб олиш билан тўловчилари. Солиқнинг ставкаси
боғлиқ бўлмаган ер ости иншоот- Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
лари қуриш ва улардан фойдала- Маҳкамаси томонидан белгилана-
нишни амалга оширувчи юридик ва ди. Ер солиғи юридик шахслар томо-
жисмоний шахслар тўлайдиган со- нидан ҳар йили биринчи январгача
лиқ. Унинг объекти бўлиб фойдали бўлган ҳолатга қараб мустақил ҳи-
қазилмалар қазиб олиш ҳажми, тех- соблаб чиқарилади ва солиқ бўйича
ноген ҳосилаларнинг ҳажми, фой- ҳисоб-китоблар ер участкаси жой-
дали қазилмалар қазиб олиш билан лашган ҳудуддаги солиқ органига
боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотла- жорий йилнинг биринчи феврали-
107
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
гача тақдим этилади. Юридик шахс ЕР УЧУН ТЎЛОВЛАРНИНГ
лар томонидан (қишлоқ хўжалиги ШАКЛЛАРИ. Ер солиғи, ижара ҳақи
корхоналаридан ташқари) солиқ ва ернинг норматив баҳосидан ибо-
йилнинг ҳар чорагида иккинчи ой- рат. Ер эгалари, ер мулкдорлари ва
нинг 15-кунигача тўланса, қишлоқ ердан фойдаланувчилар йиллик ер
хўжалиги корхоналари бу солиқни солиғига тортилади. Ижарага берил-
бир йилда бир марта ҳисобот йи- ган ер учун ижара ҳақи олинади.
Е лининг 15 декабригача тўлайди. Бу Қонунда кўзда тутилган ҳолларда
муддат жисмоний шахслар учун сотиб олиш ва банкдан кредит олиш
жорий йилнинг биринчи ноябригача учун гаров сифатида ердан фойда-
белгиланган. ланилганда ернинг норматив баҳоси
ЕР ТРАНСФОРМАЦИЯСИ. Қиш белгиланади (ўрнатилади).
лоқ хўжалигига яроқли ерларнинг
ЕРДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ
бир турдан бошқа турга ўтказили- ИҚТИСОДИЙ САМАРАСИ. Ишлаб
ши, ер фондига таркибий ўзгарти- чиқаришнинг барча омилларидан
ришлар киритилиши. тадбиркорлик билан фойдаланиш
ЕР УЧАСТКАСИ. Ер фондининг натижасида ҳар бир гектар ердан
қайд этилган чегарага, майдонга, олинган соф фойда суммаси.
жойлашиш манзилига, ҳуқуқий ре- ЕРНИ ИҚТИСОДИЙ БАҲОЛАШ.
жими ҳамда давлат ер кадастри ва Қишлоқ хўжалигида асосий ишлаб
ер участкасига бўлган ҳуқуқларига, чиқариш воситаси бўлган ернинг
давлат рўйхатидан ўтказиш ҳуж- аниқ табиий иқлим шароитлардаги
жатларида акс эттириладиган бош қиёсий даромадлилигини аниқлаш.
қа жиҳатларга эга бўлган муайян Ерни иқтисодий баҳолаш балл кўр-
қисми. саткичлари бир ер майдонининг ик-
ЕР УЧУН ИЖАРА ҲАҚИ. Унинг кинчи хил ер майдонидан қанчалик
ҳажми (ўлчами), шартлари ва ўтка- юқори ёки паст сифатли эканлигини
зиш муддатлари шартномага муво- кўрсатади. Ерни иқтисодий баҳо-
фиқ ўрнатилади. Қишлоқ хўжалиги лашда қуйидаги ишларни амалга
мақсадларига мўлжалланган ерлар ошириш кўзда тутилади: маълу-
ижарага олинганда унинг миқдори мотлар йиғиш, уларни қайта ишлаш
ижараланган участкалардан оли- ва таҳлил қилиш; ер баҳолашни ту-
надиган ер солиғининг суммасидан манлар бўйича режалаштириш; туп
ошмаслиги керак. Ер учун ижара роқни агрономик ишлаб чиқариш
ҳақи алоҳида ёки бутун ижарага бўйича гуруҳлаш; ўртача ҳосилдор-
олинган мулкнинг ижара ҳақи тар- ликни ва харажатлар миқдорини
кибида ҳам олиниши мумкин, лекин ҳисоблаш (майдон бирлиги ҳисоби-
бу ҳолда ҳам ер учун ижара ҳақи, да); баҳолаш шкаласини тузиш ва
албатта, маҳаллий бюджетнинг да- ернинг баҳолаш кўрсаткичларини
ромадига ўтказилиши керак. ҳисоблаб чиқиш; ер эгаликларида
108
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
уни иқтисодий баҳолашни ўтка- Одатда, ернинг норматив баҳоси ер Е
зиш; баҳолаш ҳужжатларини кўриб майдони бирлигига тўғри келувчи
чиқиш, тасдиқлаш, тайёрлаш ва ер солиғининг 50 баробар ҳажми
топшириш. миқдорида ўрнатилади. Бу баҳо
ҳисобланаётган пайтда ер солиғи
Ерни иқтисодий баҳолаш икки бўйича берилган имтиёзлар инобат-
йўналишда олиб борилади: уму- га олинмайди.
мий баҳолаш ва хусусий баҳолаш.
Умумий баҳолашда маҳсулдорлик ЕТАКЧИ. Рақобат бозоридаги
(ялпи маҳсулот қиймати, сўм/га), мўлжал ҳисобланади. Бошқа фир-
харажатларнинг қопланиши (хара- малар ўз стратегияси ва тактикала-
жат бирлигига, масалан, 100 сўмга рини тўғридан-тўғри ёки билвосита
тўғри келадиган маҳсулот қиймати) етакчига ўхшаш тактикаси ёки ке-
ва дифференциал даромад (сифати лишмовчиликни бартараф этиш ҳа-
яхши ва қулай жойлашган ерлар- ракати бўлиши мумкин.
дан олинган қўшимча соф даромад,
сўм/га) ҳисобга олинади. Хусусий ЕТАКЧИ БАНК. Синдициялашти-
баҳолашда ҳосилдорлик (ц/га), ха- рилган кредитлаш ташаббуси би-
ражатларнинг қопланиши (сўм) ва лан чиққан ва зиммасига иштирок-
дифференциал даромад (сўм/га) эъ- чи-банклар номидан кредит ҳужжат-
тиборга олинади. ларини юритиш масъулияти юкла-
тилган қарз олувчининг асосий талаб
ЕРНИНГ БАҲОСИ. Ер участкаси- қилиб олингунча депозит ҳисоб-
нинг олди-сотдидаги ҳақиқий, реал варағига хизмат кўрсатувчи банк.
нархи.
ЕТАКЧИ ТОВАР НАРХИ. Бирор
ЕРНИНГ НОРМАТИВ БАҲОСИ. ассортимент гуруҳида энг катта та-
Ҳисобли қоплаш муддати давомида лабга эга товар бўлиб, истеъмолчи-
олиниши лозим бўлган потенциал ларни бутун ассортиментга кўпроқ
даромаддан келиб чиққан ҳолда жалб этиш мақсадида унга нисбатан
маълум сифатдаги ва жойдаги ер пастроқ нарх белгиланиши.
участкасининг қийматини ифода-
лайдиган кўрсаткич. Ерни мулк ЕТАКЧИЛИК. Бошқаруви ўзаро
сифатида бериш, унга нисбатан ҳамкорликнинг, ҳукмронликнинг
жамоа-ҳиссали мулкни ўрнатиш, ҳар хил манбаларини самаралироқ
мерос сифатида бериш, тақдим бирлашишига асосланган ва одам-
этиш, банк кредитини олиш учун ларни умумий мақсадларга эри-
ер участкасидан гаров сифатида шишга ундаган ўзига хос хусусият.
фойдаланилганда ер муносабатла-
рини иқтисодий тартибга солишни ЕТАКЧИНИНГ КАСБГА ЭГАЛИГИ.
таъминлаш учун жорий этилган. Менежер томонидан ишлаб чиқа-
риш (тижорат)ни ташкил қилиш ва
бошқарув соҳасидаги махсус би-
109
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лимлар ва кўникмаларни эгаллаши, ЕТКАЗИБ БЕРИШ МУДДАТИ.
ҳар хил соҳалардаги одамлар билан Контрактда кўрсатилган, шартно-
ишлаш маҳорати. ма билан белгиланган товар, юкни
етказиб бериш вақти ёки шу вақт
ЕТКАЗИБ БЕРИШ. Харид қилин- оралиғида товар етказилиши, хари-
ган товарнинг истеъмолчига топши- дорга берилиши керак бўлган давр.
рилиши.
Е ЕТКАЗИБ БЕРИШ ШАРТЛАРИ.
ЕТКАЗИБ БЕРИШ БАЗИСИ. Со- Ташиш, ўтказиш шакли ва етказиб
тувчи ва харидор ўртасидаги маж- берилган товарларга ҳақ тўлаш
буриятларнинг тақсимланишига усулларини белгилайдиган талаб
тегишли ташқи савдо битими шарт- лар.
лари.
110
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ёмон матодан яхши кийим
тиколмайсан.
ЁЛЛАНМА ИШЧИ. Корхона раҳ- ри, суғурта корхоналари, ёки бошқа
барияти билан меҳнат фаолияти турдаги институцион бирликларга
шартлари тўғрисида тузилган ёзма фаровонликни таъминлаш учун
шартнома ёки оғзаки битим бўйича ижтимоий суғурта дастури бошқа-
ишлайдиган шахс. руви раҳбарларига ёлланма ходим-
лар тўлайдиган ижтимоий суғурта
ЁЛЛАНМА ИШЧИЛАР МЕҲНА ажратмаси.
ТИГА ҲАҚ ТЎЛАШ. Ҳисобот даврида
бажарган иши учун ёлланма ишчига ЁЛЛОВЧИЛАР ВА ЎЗИ УЧУН
иш берувчи томонидан пул ёки на- ИШЛАЙДИГАН ШАХСЛАР. Муайян
тура кўринишида тўланадиган ҳақ. ҳақ эвазига ишлайдиган ёлланма хо-
димлар билан ўзини ўзи банд этувчи
ЁЛЛАНМА ХОДИМЛАРГА МАХ шахслар ёлловчилар деб, муайян ҳақ
СУС ЖАМҒАРМАСИЗ (ФОНД) БЕ эвазига ишламайдиган ва ёлланма
РИЛАДИГАН ИЖТИМОИЙ СУҒУРТА ходимлари бўлмаган шахслар эса
НАФАҚАСИ. Ижтимоий суғурта ўзи учун ишлайдиган шахслар деб
бўйича бериладиган нафақа ёллов- аталади.
чилар, ижтимоий суғурта дастури
бошқарувчилари томонидан махсус ЁЛЛОВЧИЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ
жамғарма ташкил этмасдан, ўз хо- СУҒУРТАГА ҲАҚИҚИЙ АЖРАТМАЛА
димларига, уларнинг боқимандала- РИ. Суғурта корхоналарига ёки бошқ а
рига ва ўз бошқарувчисини йўқот- турдаги институцион бирликларга, ўз
ган шахсларга тўланадиган нафақа- ходимларини нафақа билан таъмин-
лардан иборат бўлади. лаш учун ижтимоий суғурта дастури
бошқарувига ёлловчилар томони-
ЁЛЛАНМА ХОДИМЛАРНИНГ дан бевосита ижтимоий таъминот
ИЖТИМОИЙ СУҒУРТА АЖРАТМАСИ. жамғармасига ижтимоий суғурта эва-
Ижтимоий таъминот жамғармала- зига тўланадиган ажратмалар.
111
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЁПИЛИШ БАҲОЛАРИ. Биржа майдиган иқтисодиёт. Ҳозир мутлақ
ёпилишида қайд этилган баҳо. ёпиқ иқтисодиёт мавжуд эмас. Ёпиқ
иқтисодиёт моделида товарлар,
ЁПИҚ АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИ хизматлар ва капитал оқимлари
ЯТИ. Акциялари фақат ўзининг му- миллий чегаралардан ташқарига
ассислари орасида ёки олдиндан чиқмайди.
белгилаб қўйиладиган бошқа шахс
лар доирасида тақсимланадиган, ЁПИҚ МОНОПОЛИЯ. Иқтисоди-
ўзи чиқарадиган акцияларга очиқ ётнинг рақобат тақиқланган соҳала-
Ё обуна ўтказишга ёки уларни сотиб рида амал қилувчи расмий юридик
олиш учун чекланмаган доирадаги ҳимояланган монопол тизим.
шахсларга бошқача тарзда тавсия
этишга ҳақли бўлмаган жамият. ЁПИҚ ОБУНА. 1. Кам сонли
инвесторлар орасида қимматбаҳо
қоғозларни овоза қилмасдан яши-
ЁПИҚ АУКЦИОН. Бунда то- рин жойлаштириш. 2. Чиқарилаёт-
вар учун аукцион қатнашчилари ган қимматбаҳо қоғозларни фақат
бир-бирига боғлиқ бўлмаган ҳолда муассислар орасида ёки уларнинг
ставкаларини қўяди ва товар ким қарорига кўра, жалб қилинувчи
кўп ставка қўйган бўлса, шунга бе- инвесторлар орасида жойлашти-
рилади. риш.
ЁПИҚ ВАЛЮТА. Ички операция ЁПИҚ ПОЗИЦИЯ. 1. Қимматбаҳо
ни амалга ошириш учун фойдала- қоғозлар билан битимлар ҳисоб-ки-
ниладиган ва валюта бозори савдо- тобларнинг якунланиши, сотилган
сида фойдаланилмайдиган ҳар қан- қоғозни қайта сотиб олиш ёки олин-
дай пул бирлиги. Кўпинча бу ҳуку- ганини сотиш. 2. Бир банк маълум
мат чеклови сабабли содир бўлади. миқдорга акцияларнинг бутун эмис-
Ёпиқ валюта айирбошланмайдиган сиясини сотиб олиб, кейин эксклю-
валютани англатади. зив сотувчи сифатида чиқаётганда
биржага янги акциялар киритили-
ЁПИҚ ГАРОВ. Корпорация ак- шининг кенг тарқалган шакли.
тивлари аллақачон гаровга қўйил-
ган ва янги гаров облигацияларини ЁПИҚ ТЕНДЕР КЎРИНИШДАГИ
чиқаришнинг имкони бўлмаган ша- АУКЦИОН. Сотиб олувчиларнинг
роитда юзага келган вазият.
ЁПИҚ ДЕПОНЕНТЛАШ. Мижоз- шахсий иштирокисиз уларнинг
нинг сарфланган маблағ сифатида берган таклифларига асосан, қатна-
кўрилмайдиган қимматбаҳо буюм- шувчилар таклиф этган энг юқори
ларининг банкда сақланиши. (ёки паст) баҳо бўйича қимматбаҳо
қоғозлар, товарлар, мол-мулк соту-
ЁПИҚ ИҚТИСОДИЁТ. Товар ва ви.
хизматларни экспорт ва импорт
қилмайдиган мамлакат иқтисоди- ЁПИҚ ХАРАЖАТ. Фирма ресурс
ёти; халқаро савдода иштирок эт- лари ишлатилишининг очиқ тўлов-
112
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ларни компенсацияламайдиган ўзлари воситачи сифатида иштирок Ё
муқобил чиқим. эта олмайдиган барча резидентлик
корпорациялари ва квазикорпора-
ЁПИҚ ЧЕГИРМА. Халқаро синди- циялардан таркиб топади.
кат ички савдосида, фирмалар ичида
етказиб беришда маҳсулотга, шунинг ЁРДАМЧИ ТАРМОҚ. Корхона-
дек, махсус ҳукуматлараро келишув- нинг товар маҳсулоти бўйича асо-
ларга кўра етказиладиган товарларга сий тармоғидан кейинги ўринда ту-
тақдим этилган нарх чегирмалари. радиган, асосий тармоқ билан тех-
нологик ҳамда ташкилий жиҳатдан
ЁППА РЕВИЗИЯ. Ишлаб чиқа- боғланган, асосий тармоқнинг мун-
риш ва саноат корхоналарида бел- тазам ривожланиб бориши учун бе-
гиланган муддатда ёки топшириққа восита ёрдам кўрсатадиган тармоқ.
кўра ўтказиладиган комплекс, ҳар
томонлама тафтиш. ЁРДАМЧИ-ТЕХНИК ПЕРСОНАЛ.
Раҳбарлар ва мутахассислар фао-
ЁРДАМЧИ ЗАЁМ. Кредитор лиятига хизмат кўрсатувчи ходим-
(қарз берувчи) томонидан дебитор лар. Улар қоида бўйича алоҳида
(қарздор)нинг қарз мажбуриятлари бошқарув операцияларига қараб
асосида чиқариладиган облигация. таснифланади. Бундай ходимларга
котибалар, техниклар ва бошқалар
ЁРДАМЧИ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ. киради.
Ишлаб чиқариш жараёнининг бир
қисми бўлиб, у асосий ишлаб чиқа- ЁРДАМЧИ ХЎЖАЛИК. Корхона
риш фондларини қайта тиклаш, ва ташкилотларнинг асосий фао-
таъмирлаш, асосий ишлаб чиқариш лиятига бевосита боғлиқ бўлмаган,
жараёнини энергия ва бошқа ёрдам- лекин уларнинг ички ишлаб чиқа-
чи материаллар билан таъминлаш риш имкониятларини кенгайтириш
ишларини амалга оширади. мақсадида ташкил этиладиган қў-
шимча таркибий хўжалик юритиш
ЁРДАМЧИ МАТЕРИАЛЛАР. бўлинмаси.
Ишлаб чиқарилаётган маҳсулотнинг
асосини ташкил қилмайдиган, бал- ЁШ АҲОЛИ. БМТ демографлари
ки маҳсулот ишлаб чиқаришда би- таснифи бўйича, аҳоли таркибида
рон-бир восита сифатида иштирок 65 ва ундан юқори ёшдагилар улу-
этадиган хомашё. Масалан, ёқилғи ши 4 фоиздан кам бўлса, шу ҳудуд
ёрдамчи материалларнинг бир тури аҳолиси демографик ёш ҳисобла-
ҳисобланади. нади. Аҳолининг умрини пирамида
мисолида оладиган бўлсак, ёшлар
ЁРДАМЧИ МОЛИЯ КОРПОРА унинг кенг қисмини, кексалар эса
ЦИЯЛАРИ. Кичик сектор фаолияти уни чўққисини эгаллайди. Ёш аҳо-
молиявий воситачилик билан яқин- ли умумий аҳолининг ўсиш сонини
дан боғлиқ бўлган, аммо уларнинг катта қисмини эгаллайди.
113
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЁШ ИНТЕРВАЛИ [лот. interval ларга давлат томонидан мунтазам
lum – оралиқ]. Кейинги ва олдинги ҳар ой бериб бориладиган моддий
ёш кўрсаткичлари орасидаги фарқ. қўллаб-қувватлов тизими ва на-
Ёш бутун сонларда ўлчаниши са- фақанинг ўзи.
бабли ёш кўрсаткичи ҳар доим ёш
Ё интервали бўлади. У, одатда, қуйи ЁШГА ДОИР НАФАҚА. Иш стажи
чегара билан белгиланади. Масалан, ва боқувчиси йўқ 65 ёшга етган эр-
20 ёш 20 ёшдан 21 ёшгача бўлган каклар ва 60 ёшга аёлларга тайин-
интервални англатади. Шунингдек, ланадиган ҳар ой бериб борилади-
бу ҳолат ёш интервали бир йилдан ган моддий қўллаб-қувватлаш.
ортиқ бўлган муддатни ўз ичига ол- ЁШЛАР ДАФТАРИ. Ҳар бир сек-
ган тақдирда ҳам тўғри ҳисоблана- тор ҳудуди кесимида истиқомат қи-
ди. 20-24 ёш 20 ёшдан 25 ёшгача лаётган, 18 ёшга тўлган 30 ёшдан
бўлган ёш интервалини англатади. ошмаган ишсиз ёшларнинг манзил-
ЁШ ТАСНИФИ. Инсонларни ли рўйхати қайд этиладиган маъ-
уларни маълум бир демографик ёки лумотлар базаси. Бунда ижтимоий,
ижтимоий функциялар ўхшашлиги иқтисодий, ҳуқуқий, психологик
асосида бирлаштирган ёш бўйича қўллаб-қувватлашга, билим ва касб
каттароқ ёки кичикроқ гуруҳларга ўрганишга эҳтиёжи ва иштиёқи бўл-
тақсимлаш. Ёш таснифи ёшни давр- ган, ишсиз ёшларнинг муаммолари-
лаштиришдир. ни аниқлаш, бартараф этиш ва назо-
ратини олиб борилади.
ЁШ ЧЕКЛОВИ. Маълум лавозим, ЁШЛАР ТАДБИРКОРЛИГИ. Юри-
фаолият тури билан шуғулланишга дик шахс ташкил этмаган ҳолда ёш
бўлган ёш тақиқи. фуқаролар томонидан, шунингдек,
ЁШ ШКАЛАСИ. [лот. scala – зи- таъсисчилари ёш фуқаролар бўлган
напоя]. Бирон-бир демографик ҳо- юридик шахслар томонидан амалга
диса юз берганда, демографик жа- ошириладиган, давлат томонидан
раёнларнинг боришида ёки аҳоли имтиёзга эга 30 ёшгача бўлган тад-
ёши таркибида ёшни ўлчаш учун биркорлик фаолияти.
қўлланадиган ёш тавсифлари тизи-
ми. Масалан, ёш перинатал ўлимни ЁШНИ ЯШИРИШ. Аҳоли рўйха-
ўрганишда яшалган кунлар билан, ти ўтказилаётганда, фуқаролик
неонатал ўлим ҳафталар билан, бо- ҳолати далолатномалари қайд
лалар ўлими эса ойлар билан ўлча- этилаётганда, аҳоли бўйича турли
нади. тадқиқотлар ўтказилаётганда ки-
шининг ўз ёшини атай нотўғри ёки
ЁШГА ДОИР ПЕНСИЯ. Иш стажи ноаниқ кўрсатиши.
камида 25 йил бўлган 60 ёшга тўл-
ган эркакларга ва иш стажи камида
20 йил бўлган 55 ёшга тўлган аёл-
114
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Жон койитмай, иш битмас.
ЖАВОБГАРЛИК СУҒУРТАСИ. ЖАМИ ИЖТИМОИЙ МАҲ
Суғурта қилдирувчининг суғурта СУЛОТ. Маълум давр мобайнида
органи томонидан суғурта қилина- жамиятда ҳосил қилинган барча
диган учинчи шахслар олдидаги жа- истеъмол маҳсулотлари қийматла-
вобгарлиги объекти бўлган суғурта ри йиғиндиси. У ижтимоий ишлаб
тури. чиқаришнинг барча бўғинларида
сарфланган меҳнатни бирлаштира-
ЖАДАЛЛАШТИРИЛГАН АМОР ди ва айрим ишлаб чиқарувчилар-
ТИЗАЦИЯ. Камаяётган баланс усу- нинг шу вақт оралиғидаги маҳсу-
лида ҳисобланадиган амортизация. лотларининг йиғиндиси сифатида
Бунда фойдаланишнинг биринчи таърифланади. ЖИМ таркибига тур-
йилида ажратиладиган маблағлар ли-туман моддий ва номоддий неъ-
меъёри икки бараварга оширилади, матлар ва хизматлар киради.
иккинчи йилда эса қолдиқ қиймат-
дан 20% ажратилади ва ҳ.к. ЖАМИ НАРХ. Юк ташиш, суғур-
та ва бошқа турли харажатларни,
ЖАЛБ ҚИЛИНГАН МАБЛАҒ. сарфларни ўз ичига олган баҳо.
Корхонага тегишли бўлмай, ташқа-
ридан олинган, лекин вақтинча ЖАМИ ТАКЛИФ. Иқтисодиёт
уларни қайтаргунча хўжалик айлан- ишлаб чиқарадиган ҳамма товар ва
масида айланма маблағларни шакл- хизматлар; мумкин бўлган ҳар бир
лантириш манбаи сифатида ишти- баҳо даражасидаги ишлаб чиқа-
рок этувчи капитал. ришнинг реал ҳажми. Унга баҳо
таъсир этади. Бу таъсир пропорцио-
ЖАМИ БАНД АҲОЛИ. Банд бўл- нал, яъни баҳо даражаси ўсган сари
ган аҳоли ва ҳарбий хизматчи. жами таклиф миқдори ҳам ўсади.
Ундан ташқари, жами таклифга ре-
115
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
сурсларга баҳоларнинг ўзгариши, ЖАМЛАНГАН БАЛАНС. Хара
ишлаб чиқариш унумдорлигининг жатлар, ресурслар, даромад ва хара
ўсиши ва шу каби омиллар таъсир жатлар манбаининг алоҳида кўри
кўрсатади. нишлари бўйича алоҳида баланслар-
ЖАМИ ТАКЛИФ ЭГРИ ЧИЗИҒИ ни бирлаштирадиган умумлашти-
НИНГ КЛАССИК КЕСМАСИ. Жами рувчи миқдор баланс ҳисоботи.
таклиф эгри чизиғининг вертикал ЖАМЛАНГАН (КОНСОЛИДА
қисми иқтисодиётда тўлиқ бандлик ЦИЯЛАНГАН) БЮДЖЕТ. Ўзбекистон
Ж шароитидаги ёки ишсизликнинг та- Республикаси бюджет тизимининг
биий нуқтасидаги ҳолатини ифода- географик тузилишига мувофиқ
лайди, бунда реал ЯММ ҳажми ўз- турли даражадаги барча бюджетлар
гармай, фақат баҳолар ошади. йиғиндиси.
ЖАМИ ТАКЛИФ ЭГРИ ЧИЗИҒИ ЖАМЛАНМА (КОНЦЕНТРИК)
НИНГ ОРАЛИҚ КЕСМАСИ. Ишлаб ДИВЕРСИФИКАЦИЯ. Фирма техни-
чиқариш реал ҳажмининг ўсиши кавий ёки бозор нуқтаи назаридан
билан баҳолар ҳам ўсаётган вази- корхонанинг илгариги товарлари-
ятни акс эттиради. Миллий ишлаб га ўхшаш янги маҳсулотни ишлаб
чиқариш миқдорининг ортиши чиқариши.
баҳоларнинг ўзгариши шароитида
юз беради. ЖАМОА. Биргаликда бир ташки-
лот ёки муассасада фаолият қилади-
ЖАМИ ТАЛАБ. Мумкин бўлган ган шахслар гуруҳи.
ҳар қандай баҳолар даражасида
истеъмолчилар, тадбиркорлар ва ЖАМОА ИСТЕЪМОЛ ХИЗМАТИ.
давлат томонидан сотиб олиниши Айни бир вақтда жамиятнинг барча
мумкин бўлган маҳсулот ҳажми. аъзоларига ёки алоҳида ижтимоий
Жами талабга баҳо даражаси теска- гуруҳ аъзоларига, масалан, муайян
ри пропорционал таъсир кўрсатади, туманда яшовчи уй хўжаликларига
яъни баҳо ўсган сари талаб камаяди кўрсатиладиган хизмат.
ва аксинча. Шунингдек, жами талаб
га аҳоли даромадлари, инвестици- ЖАМОА МУЛКИ. Бойликни
он сарфлардаги ўзгаришлар каби аниқ мақсад йўлида муайян жамо-
омиллар таъсир қилади. аларга бирлашган кишилар томони-
дан биргаликда фойдаланилиши.
ЖАМИ ТАШҚИ САМАРА. Маъ-
лум бир неъматни ишлаб чиқариш ЖАМОА ФУНКЦИЯЛАРИ. Ин-
ҳажми. Унда меъёрий умумий наф- соннинг бир жамоа таркибида фа-
лилик меъёрий умумий харажат- олият юритишини, ходимларнинг
ларга тенг бўлади. ўзаро бир-бирига таъсир қилишини
таъминлайдиган вазифалари.
116
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЖАМОА ШАРТНОМАСИ. Корхо- маблағлари ҳисобидан касалхона,
нада иш берувчи билан ходимлар поликлиника ва бошқа соғлиқни
ўртасидаги меҳнат, ижтимоий-иқти- сақлаш муассасалари, мактаб ва
содий ва касбга оид муносабатларни касб-ҳунар коллежлари, олий ўқув
тартибга соладиган ҳужжат, битим. юртлари ва бошқа ўқув муассасала-
ри, болалар боғчалари, шунингдек,
ЖАМОАТ МОЛИЯ НАЗОРАТИ. маданият муассасалари таъминла-
Акциядорлик жамиятларида акция нади.
дорларнинг умумий йиғилишида
сайланган алоҳида жисмоний шахс ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИГАН Ж
лар жамоат молиявий назоратини ИХТИЁРИЙ ПЕНСИЯ БАДАЛЛАРИ.
олиб боради. Айрим бошқа мулк Шахсий жамғариб бориладиган пен-
чилик шаклидаги хўжалик субъ- сия ҳисобрақамларига ихтиёрийлик
ектларида ушбу назорат ихтиёрий асосида киритиладиган пул ма-
равишда масъулиятни олган жисмо- блағлари киради.
ний шахслар зиммасида бўлади.
ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИГАН
ЖАМОАВИЙ ВАЛЮТА. Маълум ПЕНСИЯ ТАЪМИНОТИ. Фуқаролар-
бир давлатлар гуруҳи ва халқаро ни шахсий жамғариб бориладиган
ташкилотлар томонидан молиявий пенсия ҳисоб рақамларидаги маб
амалиётларни амалга ошириш учун лағлардан давлат пенсиясига қў-
фойдаланиладиган пул бирлиги. шимча равишда пул маблағлари би-
Масалан, 1999 йилнинг 1 январида лан таъминлаш.
Европа Иттифоқи (ЕИ) давлатлари
ягона валюта – еврони нақдсиз ша- ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИГАН
клда, 2002 йилнинг 1 январидан эса ПЕНСИЯ ТАЪМИНОТИ БЎЙИЧА
банкноталар ва тангалар кўриниши- ДАВЛАТ КАФОЛАТЛАРИ. Давлат
да муомалага киритди. жамғариб бориладиган пенсия тизи-
мида иштирок этувчи фуқароларга
ЖАМОАТЧИЛИК БИЛАН АЛОҚА жамғариб бориладиган пенсия ҳи-
ЎРНАТИШ. Ташкилот, ишлаб чиқа- собварақларида жамғарилган маб
риладиган товар (хизмат)лар, ком- лағларининг сақланиши ҳамда тўп
паниянинг бош менежерлари, иш ланишини кафолатлайди.
услуби, корпоратив маданиятга
нисбатан жамоатчилик фикрининг ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИ
шакллантирилишига йўналтирил-
ган фаолият тури. ГАН ПЕНСИЯ ТАЪМИНОТИ ОЛИШ
ЖАМОАТЧИЛИК ИСТЕЪМОЛ ҲУҚУҚИ. Ўзбекистон Республикаси
ЖАМҒАРМАЛАРИ. Аҳолига бепул фуқаролари, шунингдек, республи-
хизмат кўрсатиш соҳасининг амал ка ҳудудида доимий яшовчи чет эл
қилиши учун моддий асос бўлади- фуқаролари ва фуқаролиги бўлма-
ган истеъмол жамоавий шакли тур- ган шахсларнинг жамғариб борила-
ларидан бири. Бундай жамғармалар диган пенсия таъминоти олишдан
иборат имтиёзи.
117
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИГАН шартномаси асосида амалга оширув-
ПЕНСИЯ ТИЗИМИ МАБЛАҒЛАРИ чи фуқароларнинг жамғариб бори-
ДАН ФОЙДАЛАНИШ. Жамғариб ладиган пенсия тизимида иштирок
бориладиган пенсия тизими маб этиши мажбурий. Якка тартибдаги
лағларидан жамғариб бориладиган тадбиркорлар, юридик шахс ташкил
пенсия тўловларини тўлаш учун этмаган ҳолдаги деҳқон хўжаликла-
фойдаланилади. Жамғариб борила- рининг аъзолари, шунингдек, бошқа
диган пенсия тизими маблағлари- фуқаролар жамғариб бориладиган
дан жамғариб бориладиган пенсия пенсия тизимида ихтиёрийлик асо-
Ж тизими билан боғлиқ бўлмаган маж- сида иштирок этадилар.
буриятларини бажариш учун фой-
даланиш мумкин эмас. Жамғариб ЖАМҒАРИЛИШ БИРЛИГИ.
бориладиган пенсия тизими маб Жамғарманинг умумий миқдорини
лағларидан инвестиция ва кредит жамғарма бирлиги сонига бўлиш
ресурслари сифатида фойдаланиш йўли билан аниқланадиган жамоа-
Молия вазирлиги билан келишил- вий аннуитет жамғармаси ҳиссаси.
ган ҳолда Халқ банки томонидан ЖАМҒАРИШ. Келгусида истеъ-
амалга оширилади. мол ёки инвестиция мақсадларида
ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИГАН фойдаланиш учун ихтиёрдаги да-
ПЕНСИЯ ТИЗИМИ МАБЛАҒЛАРИНИ ромаднинг бир қисмини ажратиб
ШАКЛЛАНТИРИШ. Жамғариб бори- қўйиш.
ладиган пенсия тизими маблағла- ЖАМҒАРИШ ДАРАЖАСИ. Жам
ри Халқ банкида шахсий жамғариб ғариш фондининг миллий даромад-
бориладиган пенсия ҳисобварақа- га нисбатан фоизда ифодаланиши.
ларида маблағларни жамлаш йўли
билан шакллантирилади. Шахсий ЖАМҒАРИШ ФУНКЦИЯСИ. Ҳар
жамғариб бориладиган пенсия қандай йиллик потенциал даромад
ҳисобв арақаларида маблағларни даражасидан қатъи назар, ишлаб
шакллантириш манбалари қуйида- чиқарувчи томонидан сарф қилин-
гилардан иборат: жамғариб борила- моқчи бўлган инвестицион харажат-
диган мажбурий пенсия бадаллари; лар.
жамғариб бориладиган ихтиёрий
пенсия бадаллари; шахсий жамға- ЖАМҒАРМА (ФОНД). 1. Маълум
риб бориладиган пенсия ҳисобва- давлат вазифаларини амалга оши-
рақалари маблағларига ҳисоблаб риш, тегишли соҳа ва молия ресурс
чиқарилган фоизлар. ларини бошқариш ҳамда улардан
фойдаланишни ташкил этиш учун
ЖАМҒАРИБ БОРИЛАДИГАН тузиладиган давлат ёки давлат жа-
ПЕНСИЯ ТИЗИМИДА ИШТИРОК моатчилик органи (масалан, Пенсия
ЭТИШ. Иш берувчиларнинг, шунинг фонди). 2. Фойдаланишни ташкил
дек, меҳнат фаолиятини меҳнат этиш тегишли ижроия органлари-
118
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
нинг ваколатларига киритилган ЖАРАЁН. Ташкилот томонидан Ж
мақсадли йўналишдаги молия маб амалга ошириладиган фаолиятнинг
лағлари мажмуи (масалан: Аҳолини маълум бир қисмики, бунда ишлаб
иш билан таъминлаш фонди, Йўл чиқаришнинг киритилувчи омил-
фонди ва б.). 3. Мақсади ихтиёрий лари (“кириш”) тугалланган маҳсу-
бадаллар, қонун билан тақиқлан- лотга (“чиқиш”) айлантирилади. Бу
маган бошқа тушумлар негизида билан корхона ўз қийматини ишлаб
мол-мулкни таркиб топтириш ва ун- чиқаришнинг киритилувчи омил-
дан ижтимоий фойдали мақсадлар- ларига нисбатан баланд бўлишини
да фойдаланишдан иборат бўлган таъминлайди.
фуқаролар жамоат бирлашмалари-
нинг ташкилий-ҳуқуқий шакллари- ЖАРИМА. Айбдордан маълум
дан бири. миқдордаги пул ёки маҳсулот унди-
риш шаклидаги жазо чораси.
ЖАМҒАРМА БАНКИ. Асосий ва- ЖАРИМА САНКЦИЯСИ. Шарт-
зифаси аҳолининг пул жамғармала- нома бўйича ўзлари қабул қилган
ри ва вақтинча эркин пул маблағла- шартлар. Мажбуриятларни бузган
рини жалб қилиш ва аҳолига кредит шахслардан ундириладиган жари-
беришдан иборат муассаса. манинг шартномада кўзда тутилган,
расман қайд этилган турлари ва да-
ЖАМҒАРМА ИНДЕКСИ. Қим- ражаси.
матбаҳо қоғозлар биржа нархининг
маълум санага ўзгаришини тав- ЖАҲОН БАНКИ. Ҳар бири БМТ-
сифлайдиган кўрсаткичлар. нинг мустақил ихтисослашган му-
ассасаси мақомини олган “Халқа-
ЖАМҒАРМА МЕЪЁРИ. Олин- ро тикланиш ва тараққиёт банки
ган даромаднинг умумий ҳажмида (ХТТБ)”, “Халқаро молиявий корпо-
жамғарма, инвестиция сифатида рация (ХМК)” ва “Халқаро тараққиёт
ажратилган маблағлар ҳиссаси. ассоциацияси (ХТА)”ни ўз ичига ол-
ган уч халқаро молиявий институт-
ЖАМҒАРМА ОМОНАТ. Бу лар гуруҳи.
жамғарманинг шартларига кўра
омонатчи вақти-вақти билан омонат- ЖАҲОН БАНКИНИНГ БОШ
ни тўлдириш, қўшимча суммаларни МАҚСАДИ. Узоқ муддатли иқтисо-
киритиш ҳуқуқига эга ва бундай дий ўсишга ёрдам кўрсатиш ва бу-
мажбуриятни ўз зиммасига олади. нинг натижасида ривожланаётган
мамлакатларда қашшоқликни туга-
ЖАМҒАРМА СЕРТИФИКАТЛА тиш. Жаҳон банки қарзлари фақат
РИ. Банк томонидан чиқариладиган ривожланаётган мамлакатларга
ва унинг эгасига олдиндан шартла- уларнинг узоқ муддатли ривожла-
шилган вақтда белгиланган сумма- нишни ҳал этиш учун берилади. Ўз-
ни олиш ҳуқуқини берувчи қиммат- бекистон Жаҳон банкига 1992 йилда
ли қоғоз. аъзо бўлган.
119
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЖАҲОН БОЗОРИ. Халқаро меҳн ат чилик миллий иқтисодиёт инқиро-
тақсимотига асосланувчи иқтисодий зга юз тутади, ишсизлик кўпаяди,
ҳамкорликнинг хилма-хил шаклл ари сиёсий нобарқарорлик юз беради,
билан ўзаро манфаатли боғланган аҳолида тушкунлик кайфияти пай-
мамлакатлар ўртасидаги мунтазам до бўлади.
олди-сотди муносабатлари.
ЖАҲОН МОЛИЯВИЙ ИНҚИРО
ЖАҲОН БОЗОРИ КОНЪЮНКТУ ЗИ. Халқаро банк-молия тизимида
РАСИ. Жаҳон товар бозорларидаги рўй берган чуқур танглик ҳолати,
сотиш шарти, ушбу бозорлардаги бунинг натижасида йирик банклар
Ж талаб, таклиф, нархлар даражаси, ва молиявий тузилмаларнинг лик-
рақобат ва уларнинг ўзгариш тен- видлик, яъни тўлов қобилияти
денциялари. заифлашиб, молиявий инқирозга
айланиб кетиши, дунёнинг етакчи
ЖАҲОН БАҲОСИ. Талаб ва фонд бозорларида энг йирик ком-
таклиф таъсирида халқаро савдо паниялар индекслари ва акция-
амалиётида қўлланиладиган нарх. ларнинг бозор қиймати ҳалокатли
ЖАҲОН ВАЛЮТА ТИЗИМИ. даражада тушиб кетиши, оқибатда,
Жаҳон бозорининг ривожланиши кўплаб мамлакатларда ишлаб чиқа-
асосида таркиб топган ва давлатлар риш ва иқтисодий ўсиш суратлари-
аро битимлар билан мустаҳкамлан- нинг кескин пасайиб кетиши билан
ган халқаро пул-кредит муносабат- боғлиқ ишсизлик ва бошқа салбий
лари. оқибатларни келтириб чиқарувчи
ҳолат.
ЖАҲОН ИШЧИ КУЧИ БОЗОРИ ЖАҲОН ПУЛИ. Халқаро миқёсда
(ЖИКБ). Миллий хўжалик тизим- товар ва хизматларни айирбошлаш
лари ва жаҳон иқтисодиёти доира- учун қўлланиладиган умумий пул
сида ишлаб чиқарувчи кучларнинг бирлиги, муомала ва тўлов восита-
даражаси, табиати ва жойлашувига си, байналмилал қиймат ифодаси.
сезиларли таъсир этувчи иқтисодий Масалан: маълум мазмундаги олтин
фаол аҳолининг мамлакатлар ва ҳу- ёки халқаро миқёсда обрў-эътибор-
дудлар ўртасида жами миграцион га эга бўлган пул бирлиги. АҚШ дол-
айланмаси. лари. Евро.
ЖАҲОН ИҚТИСОДИЙ ИНҚИРО ЖАҲОН САВДО ТАШКИЛОТИ.
ЗИ. Турли мамлакатлар ва халқлар Халқаро савдонинг институционал
ўртасидаги иқтисодий алоқалар- ва ҳуқуқий асосини ташкил этувчи
нинг барбод бўлиши ва дезинтегра- мустақил давлатлараро муассаса.
циялашуви. Бунда ишлаб чиқариш-
нинг айрим соҳалари стагнацияга
учрайди ва емирилади, ишбилар- ЖАҲОН ХЎЖАЛИГИ. Бир-бири
монларнинг фаоллиги пасаяди, кўп- билан умумжаҳон иқтисодий муно-
сабатлари орқали боғланган дунё
120
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
даги барча мамлакатлар миллий ган ёзма қарз мажбуриятини ўзга Ж
хўжаликларининг мажмуи. шахсга ўтказиб берадиган шахс,
бунда қарз мажбуриятига ўтказиб
ЖАҲОН ХЎЖАЛИГИ ИНТЕГРА бериш орқали амалга оширилади.
ЦИЯСИ. Жаҳон хўжалиги ишлаб
чиқаришининг асосий кўринишла- ЖИРАТ [итал. girat]. Номига
ридан бири мамлакатлараро ишлаб вексель ўтказиб берилаётган шахс.
чиқариш, савдо, валюта муносабат-
лари ва бошқа соҳаларда иқтисодий ЖИРИНГ [инг. hiring – иш ўрнига
ҳамкорликни ривожлантиришга қа- ёллаш]. Хусусий ва қарзга олинган
ратилган у ёки бу минтақадаги дав- сармоя ўртасидаги муносабат.
латлар иттифоқининг шаклланиши.
ЖИРЛАМОҚ. Векселни ўтказиб
ЖЕНЕВА КОНВЕНЦИЯСИ. Век- бериш ёзуви орқали ўзга шахсга ўт-
сель ва чеклар ишлаб чиқариш юза- казиш.
сидан Халқаро битим. 1949 йилда
урушда азоб чеккан фуқароларни ЖИРО [итал. giro – айланма,
ҳимоя қилиш мақсадида ташкил муомала]. Мижоз томонидан банкка
этилган. белгиланган пул миқдорини ушбу
мижоз ҳисобидан мижоз пул ўтка-
ЖИНИ КОЭФФИЦИЕНТИ. Ало зишни истаётган учинчи шахс ҳисо-
ҳида шахслар ёки уй хўжаликлари бига ўтказиш зарурати ҳақида ёзма
даромадларининг ҳақиқий тақсим- буйруқ, топшириқ.
ланишини мутлақ тенгликдан четла-
ниш даражасини (аҳоли даромадла- ЖИРОКОНТО [инг. girokonto –
рини тақсимланишида тенгсизлик шахсий ҳисоб]. Шу банкда жорий
даражаси) ифода этади. Жини коэф- ҳисобрақами бўлган учинчи шахс
фициенти 0 дан (мутлақо тенглик) 1 билан ҳисоб-китоб қилиш мақсади-
гача (мутлақо тенгсизлик) оралиғи- да ҳисобрақамини очиш.
да ўлчанади, яъни индекс 1 га қан-
чалик яқин бўлса, даромадларнинг ЖИСМОНИЙ САРМОЯ. Товар ва
жамиятда қутбланиши шунчалик хизматлар ишлаб чиқаришда фой-
юқори бўлади. даланиладиган ускуналар.
ЖИР ҲИСОБ-КИТОБИ. Банклар ЖИСМОНИЙ ШАХС. Фуқаролик
томонидан ўтказиладиган, эгаси- ҳуқуқ ва мажбуриятларини бажа-
нинг топшириғи билан бир ҳисоб- рувчи шахс. Жисмоний шахс қонун
дан пулни бошқа ҳисобга ўтказиш ҳужжатларида белгиланган ҳуқуқ
йўли билан амалга ошириладиган ва мажбуриятларига эга, мустақил
нақд пулсиз ҳисоб-китоб кўриниши. иқтисодий муносабатларни йўлга
қўя оладиган, жумладан, ўз иқтисо-
ЖИРАНТ [итал. girante – маб дий активларига эга бўлиб, битим-
лағни ўтказиш]. Ўз номига берил- лар туза оладиган шахс ҳисоблана-
ди.
121
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАРДАН ЖИСМОНИЙ ЭҲТИЁЖЛАР. Ин-
ОЛИНАДИГАН МАҲАЛЛИЙ СО сон организмининг мўътадил ҳаёти
ЛИҚЛАР. Ер учун тўловлар (ер со- ва фаолияти учун зарур бўлган объ-
лиғи, ер учун ижара ҳақи), реклама ектив шароитларнинг мажмуи.
солиғи, маҳаллий йиғимлар (бир-
Ж жада амалга оширилган битимлар ЖИҲОЗ ЁШИ. Жиҳоз олинган-
бўйича йиғим, маҳаллий аукцион дан ёки ўрнатилгандан бошлаб
ва лоторея ўйинларини ўтказиш ҳисобланган давр; техник муддат.
ҳуқуқи учун лицензия йиғими, сав- Муайян техника модели ишлаб
до қилиш ҳуқуқи учун йиғим ва чиқарилгандан бошлаб ҳисобланган
бошқа мақсадли йиғимлар)дан ибо- вақт.
рат. ЖОББЕР [анг. jobber – иш берув-
чи]. 1. Жамғарма биржасида биржа
ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАРДАН даллолига қарама-қарши ўз фойда-
ОЛИНАДИГАН СОЛИҚЛАР. Даромад сига қимматбаҳо қоғозлар амали-
солиғи, фуқароларнинг мулкидан ётини бажарувчи шахс. 2. Импорт
олинадиган солиқлар (транспорт қилувчидан тез олиб сотиш учун
воситалари солиғи, мол-мулк со- йирик миқдордаги товарни сотиб
лиғи, уй-жой солиғи, мерос тариқа- олувчи фирма.
сида ўтадиган мулкдан олинадиган
солиқ ва бошқалар), тадбиркор-
лик фаолиятини амалга оширувчи ЖОЙЛАШИШНИ ТИЗИМЛИ
жисмоний шахслардан олинадиган РЕЖАЛАШТИРИШ УСУЛИ. Ускуна-
қайд этиш йиғими, бошқа солиқ, ларни технологик принцип бўйича
йиғим ва тўловлардан иборат. бўлимлар орасидаги материал оқи-
мининг сонли ўлчаш имкони кам
бўлган ҳолларда жойлаштириш им-
ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАРНИНГ кони.
ДАРОМАД СОЛИҒИ. Молия йилида
солиқ солинадиган даромадга эга
бўлган жисмоний шахслар (фуқаро- ЖОНЛАНИШ. Иқтисодий давр
лар)нинг солиқ солинадиган жами (цикл)нинг турғунликдан кейин
даромадларидан ундириладиган келадиган босқичи. Унда ишлаб
тўғри, умумдавлат йиғими. чиқариш тушкунлик арафасидаги
даражасига етади, истеъмолчилар-
нинг сотиб олиш қобилияти ўсади,
ЖИСМОНИЙ ЭСКИРИШ. Меҳнат нархлар ошади, ишсизлик камаяди,
воситаларининг фойдаланиш ва та- жонланиш босқичининг бошлани-
биат кучлари таъсири остида еми- ши, озми-кўпми, барқарор ишлаб
рилиши. Меҳнат воситаларининг чиқаришнинг кенгайишига ўти-
маънавий эскириши уларнинг тў- шини билдиради. Умуман, иқтисо-
лиқ жисмоний эскиришдан олдин- дий циклнинг ишлаб чиқаришнинг
роқ, ишлаб чиқариш кўрсаткичлари барқарор кенгайиб боришига ўти-
юқорироқ ҳамда тежамкор бўлган шини тавсифловчи фазаси.
машина ва қурилмалар пайдо бўли-
ши туфайли юз беради.
122
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЖОРИЙ (АЙЛАНМА) АКТИВ. тартибга солиш жараёнининг тарки- Ж
Асосан, қайта такрорий сотиш мақ- бий қисми.
садида ёки қисқа муддатда сақлаб
турилган активлар. ЖОРИЙ ОПЕРАЦИЯЛАР ҲИСОБ
РАҚАМИ. Мамлакат тўлов баланси
ЖОРИЙ БОЗОР ҚИЙМАТИ. бўлими. Унда мамлакатнинг товар
1. Бозорда объект, товарларни сотиш ва хизматлар импорти ва экспорти
мумкин бўлган қиймат. 2. Биржада ҳажми, инвестициялардан олинган
сотиладиган валюта ва қимматбаҳо соф даромади ва трансферт тўлов-
қоғозларнинг биржа ёпилиши пай- ларининг соф ҳажми кўрсатилади.
тидаги ёки сотув бўйича охирги би-
тимдаги қиймати. ЖОРИЙ ОПЕРАЦИЯЛАР ҲИСО
БИ. Товарлар ва хизматларни ха-
ЖОРИЙ КОНЪЮНКТУРА. Муай- рид қилиш ҳамда сотиш, трансферт
ян даврда товарларга бўлган талаб тарзидаги ўтказмалар, инвестиция
ва таклифнинг таркиби, динамика- билан боғлиқ фоизлар, дивиденд
сини шакллантирувчи иқтисодий лар ва бошқа даромадлар ҳамда
шароит ва омиллар мажмуи. Жорий нафақалар, иш ҳақи, элементларни
конъюнктура айни даврдаги мил- ўтказиш сингари бошқа операция-
лий ва жаҳон иқтисодиётининг у лардан келадиган даромадларнинг
ёки бу омилларидан таркиб топган мамлакатлараро ҳаракатини акс эт-
вақтинчалик вазиятни ифодалайди. тиради.
ЖОРИЙ КУРС. Муайян товар ва ЖОРИЙ ТРАНСФЕРТЛАР. Капи-
қимматбаҳо қоғозларни савдо жара- тал бўлмаган барча трансфертлар-
ёнида барча курс даллоли томони- дан иборат.
дан белгиланган нарх.
ЖОРИЙ ХАЛҚАРО ҲАМКОР
ЖОРИЙ ЛИКВИДЛИЛИК. Лик- ЛИК. Турли мамлакатлардаги дав-
вид шаклдаги баланс активлари лат бирликлари ва халқаро ташки-
банкнинг талаб қилиб олингунча лотлар ўртасидаги пул ёки натура
сақланадиган ва муддати 30 кун- шаклида рўй бўладиган жорий
гача бўлган ҳисобварақлар бўйича трансфертларни ўз ичига олган ҳам-
мажбуриятлари суммаси ўртасида- корлик.
ги нисбатни тавсифлайди.
ЖОРИЙ ҚАРЗ МАЖБУРИЯТЛА
ЖОРИЙ НАРХ. Аниқ товарга РИ. Фоизларни тўлаш ва қарздорлик-
шаклланиб, амал қилиб келаётган нинг асосий миқдорини ифодалай-
нарх. диган кўрсаткичлар, шунингдек, бун-
га керакли пул маблағлари миқдори.
ЖОРИЙ НАЗОРАТ. Ички хўжа- ЖОРИЙ ҚИЙМАТ. Маълум сана-
лик назоратининг узвий қисми, бу- да амал қилаётган бозор нархлари
тун корхона ва унинг ички бўлинма- бўйича номоддий активларнинг қий-
лари ишлаб чиқариш ва молиявий мати ёки хабардор қилинган, битимни
фаолиятини тезкор бошқариш ва амалга оширишни хоҳловчи, бир-би-
123
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ридан мустақил тарафлар ўртасида бошқа муассасаларнинг мижозлар
битимни амалга оширишда активни томонидан қопланмайдиган, ўз сме-
сотиб олиш ёки мажбуриятларни ба- тасидан бўладиган майда чиқимлари.
жариш учун етарли бўлган сумма.
ЖОРИЙ ЭМИССИЯ. Ҳукумат
ЖОРИЙ ХАЛҚАРО ОПЕРАЦИЯ томонидан муомалага чиқарил-
ЛАР. Капитал ҳаракати билан боғлиқ ган қимматбаҳо қоғозларнинг вақт
операцияларни назарда тутмайди- бўйич а охиргиси, амалдагиси.
ган барча ҳаракатлар, шу жумладан:
Ж – ташқи савдони, бошқа жорий ЖОРИЙ ҲИСОБ. Ҳисобдан осон
олиниши мумкин бўлган пул маб
фаолиятни юритиш, жумладан, хиз- лағларини сақлаш учун фойдалани-
матлар кўрсатиш (ишлар бажариш) ладиган, хизмат қиладиган банкда-
муносабати билан тўланиши лозим ги ҳисобрақам.
бўлган барча тўловлар;
– фоизлар ва бошқа даромадлар
шаклида, жумладан, банк омонатла- ЖОРИЙ ҲИСОБ ВAРAҚAСИ.
ри, кредитлар, лизинг бўйич а фоиз- Банклардаги пул маблағларини
лар ва бошқа даромадлар шаклида, сақлаш ва ҳисоб-китобларни амалга
шунингдек, бошқа инвестиция оширишга хизмат қилувчи варақа
лардан олинадиган соф даромад (счёт) тури.
шаклида тўланиши лозим бўлган ЖОРИЙ ҲИСОБЛАР БАЛАНСИ.
тўловлар; Мамлакат тўлов баланси кўрсат-
– кредитни (қарзни) тўлаш дав- кичларининг бўлими бўлиб, унда
рида қарзнинг олинган, шартномада товарлар ва хизматлар экспорти ва
кўрсатилган тўлаш даврлари сонига импорти, инвестициялардан соф да-
нисбати сифатида ҳисоб-китоб қи- ромадлар ҳамда соф трансфертлар
линган қисмининг икки баравари- акс этади.
дан ортиқ бўлмаган миқдордаги
суммани тўлаш; ЖЎНАТИЛАЁТГАН ЖОЙ БОЖ
ХОНАСИ. Божхона транзити амали-
– носавдо тусидаги пул ўтказма- ёти бўйича юкни ташиш бошлана-
лари. диган, юк жўнатилаётган мамлакат
ЖОРИЙ ФОЙДАНИНГ МАКСИ божхонаси.
МАЛЛАШТИРИЛИШИ. Энг катта
жорий фойда олинишини таъмин- ЖЎНАТИШГА РУХСАТ. Товар-
ловчи ишлаб чиқариладиган ва со- ларни ишлаб чиқарилган жойида
тиладиган товарни, унинг ҳажмини сифати текширилгандан сўнг жўна-
танлаш, таклиф нархини белгилаш. тиш учун сотиб олувчининг сотув-
чига берган розилиги.
ЖОРИЙ ХАРАЖАТ. 1. Кундалик
фойдаланиш, истеъмол учун товар ва ЖЭНК. Савдо тармоғида кўп,
хизматларга жорий ҳисобларда акс савдогарлар манфаатдор бўлган, ле-
этадиган пул сарфлари. 2. Аниқ муд- кин истеъмолчилар талабига жавоб
датда амалга ошириладиган ва тўла- бермайдиган паст сифатли импорт
надиган харажатлар. 3. Банк ҳамда товарлар.
124
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Зарар қалампирдан аччиқ.
ЗАЁМ [рус. заём – қарз олмоқ]. ти оқибатида бошқа субъектлар ёки
Қарз олувчи қарз берувчидан шах- одамларга, табиат ва атроф-муҳитга
сий мулк ёки оператив бошқарувга етказилган зиёни.
пул ёки товар оладиган, маълум
муддатдан сўнг шунга тенг миқдор- ЗАРАР КЎРМАСЛИК. Фаолият-
даги пул ёки тенг қийматли товар ва дан олинадиган даромадлар унга
мулкни қайтаришга мажбур бўлади- боғлиқ харажатлардан катта ёки
ган қийматдор қоғоз. уларга тенг бўлган корхона, фирма,
жисмоний шахс хўжалик фаолияти-
ЗАЁМ (ҚАРЗ) ЭГАСИ. Қарз об- нинг натижаси.
лигациялари ёхуд бошқа шаклдаги
қарз сармояга эга шахс. ЗАРАРЛАР. Пул кўринишида
ифодаланган хўжалик фаолияти-
ЗАЁМНИ ЧАҚИРИБ ОЛИШ. Кре- нинг йўқотишлари; корхона, тад-
дит берувчи ёки қарздор истаги би- биркор харажатларининг даромад-
лан исталган пайтда заёмни тўлаш. дан ортиб кетиши, бу моддий ва пул
ресурсларининг камайишига олиб
ЗАКАЛАТ [рус. заклад – олдин- келади.
дан берилган ҳақ, гаров]. Қарзга
олинган пул миқдорининг кафола- ЗАРАРНИ ТУГАТИШ. Мулк су
ти сифатида киритиладиган кўчмас ғуртаси ва жавобгарлигида унинг
мулк, қимматбаҳо буюм ёки пул. бадалини аниқлаш ва тўлаш.
ЗАРАР [араб. шикаст, зиён, ЗАРАРСИЗЛИК НАРХИ. Ишлаб
йўқотиш]. 1. Кўзда тутилмаган ха- чиқариш фирмаси фақат ўз чиқим-
ражатлар, мулк ва пул йўқотилиши, ларини қоплаш имкониятига эга
олинмаган фойда. 2. Бир хўжалик бўлган ҳолатдаги товар баҳоси.
субъектининг нотўғри хатти-ҳарака-
125
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЗАРАРСИЗЛИК НУҚТАСИ. Кор- ЗАХИРА САРМОЯСИ. Компа-
хона савдо фаолиятидан келадиган ния шахсий сармоясининг пул маб
соф даромад суммаси унинг доимий лағлари захираси сифатидаги йил-
ва ўзгарувчан харажатларининг лик фойдадан ажратмалар ҳисобига
умумий суммасига тенг бўлгандаги ташкил бўладиган бир қисми.
товарни сотиш ҳажми.
ЗАХИРА ТАЛАБЛАРИ. Молия-
ЗАРАРСИЗЛИК ПРИНЦИПИ кредит муассасаларининг Марказий
АСОСИДА ҲИСОБ-КИТОБ. Маркетинг банк махсус ҳисобларида сақлашла-
ва исталган фойдани олиш мақса- ри керак бўлган захираларининг
дида амалга ошириладиган, ишлаб бир қисми.
З чиқариш харажатларидан юзага ке-
ладиган баҳонинг белгиланиши. ЗАХИРАЛИЛИК КОЭФФИЦИЕН
ТИ. Захира маблағлар миқдорининг
ЗАХИРА ВАЛЮТАСИ. 1. Бошқа айланма сармоя ҳажмига нисбати.
мамлакатларнинг марказий банкла-
рида халқаро ҳисоб-китобларни ЗИЁН КЎРИШ НУҚТАСИ. Ялпи
амалга ошириш мақсадида пул маб тушумнинг ишлаб чиқариш ўзга-
лағлари захирасини яратиш. 2. Мил рувчан чиқимларини қопламайди-
лий кредит пуллари, халқаро ҳи- ган ишбилармонлик фаоллиги дара-
соб-китоблар учун қўлланадиган жаси.
дунёнинг етакчи давлатларининг ЗИЁНЛАР ДЕПОСИ. Ҳали тўлан-
пул бирлиги. маган суғурта бадали ёки миқдори
ЗАХИРА ЖАМҒАРМА. Суғурта учун суғуртачилар томонидан таш-
да: жорий йилнинг суғурта тўловла- кил этиладиган жамғарма.
ри билан қопланмайдиган ва унинг ЗИЁНСИЗЛИК НУҚТАСИ. Даро-
бадалини тўлашда ишлатиладиган мад нолга тенг бўлган ишлаб чиқа-
пул маблағлари тўплами. риш ҳажми.
ЗАХИРА МЕЪЁРИ. Тижорат бан- ЗОНДАЖ [фр. sonder – тадқиқ
ки Марказий банкда ёхуд ўз сақлаш ва кашф қилиш]. Музокаралар ёки
жойида тегишли миқдорда ушлаб битимлар иштирокчисининг вази-
туриши керак бўлган, фоиз кўрини- ятини олдиндан ойдинлаштириш
шида белгиланган депозит мажбу- ҳолати.
риятлари.
126
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Интилганга толе ёр.
ИДЕАЛ ТОВАР. Товарнинг аниқ бу нарсани, молиявий маблағларни
инсон эҳтиёжини қондиришга қо- олиш.
дир ва ўзида барча асосий белги-
ларни мужассам этган, талаб ва ИЖАРА (ЛИЗИНГ) МУДДАТИ. Бе-
таклифга эга алоҳида тури. кор қилинмайдиган ижара (лизинг)
келишуви амал қиладиган давр, шу-
ИДЕАЛ ТЎСИҚ (ХЕЖ). Келгуси нингдек, бу вақт мобайнида ижарачи
фойданинг пайдо бўлиши, шунинг (лизингга олувчи) ижара (лизинг)
дек, нарх-наво, вазият ўзгаришида- шартномаси тузилганда, мазкур ке-
ги йўқотишларни ҳам бутунлай ис- лишувни узайтириши мумкин.
тисно қиладиган ҳимоя тури.
ИЖАРА (ЛИЗИНГ) ТЎЛОВИ. Ту-
ИДОРА ҚИЛИНАДИГАН ДЕПО зилган шартнома асосида ижарачи
НЕНТЛАШ (депозит қўйиш). Банкка (лизингга олувчи) томонидан ижа-
сақлаш учун топширилган ва ушбу рага (лизингга) берувчига тўлаб бе-
банк томонидан уларни таснифлаш радиган сумма.
нуқтаи назаридан, шунингдек, улар-
нинг биржада ҳаракатланиш жиҳа- ИЖАРА ШАРТНОМАСИ. Ижара-
тидан идора қилинадиган қиммат- чи ва ижарага берувчи ўртасидаги
баҳо қоғозлар. муносабатларни белгиловчи асосий
ҳужжат. У ихтиёрий равишда томон-
ИЖАРА [араб. бирор нарса- ларнинг тенг ҳуқуқлилиги ва ўзаро
ни фойда, ҳақ эвазига бериш ёки манфаатдорлиги асосида тузилади.
олиш]. 1. Эгаси томонидан муайян
ҳақ эвазига бошқа шахсга вақтинча ИЖАРАЧИ. Активларни ижара-
фойдаланиш учун тақдим этилган га олиш бўйича ижара шартнома-
мулк. 2. Талабгор ёки истеъмолчи сини тузган юридик ёки жисмоний
томонидан муайян ҳақ эвазига у ёки шахс.
127
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИЖАРАГА БЕРУВЧИ. 1. Мулк ўсишга, юқори турмуш даражаси ва
нинг эгаси ёки қонунчиликка муво- меҳнат шароитларини яхшилашга
фиқ ёки мулкдор томонидан мулкни қаратилган. Асосий мақсади тенг
ижарага бериш учун ваколатланган ҳуқуқли жамият яратиш билан бир-
шахслар. 2. Ўзбекистон Республика- га, қашшоқликни тугатиш, инсон
си Давлат активларини бошқариш ҳуқуқлари, муҳим хизматлар ва ҳар
агентлиги ҳузуридаги давлат мул- бир инсонга муносиб яшаш имко-
кини ижарага бериш марказлари. нини берадиган даромадларни ка-
фолатлаш. Модель тўлиқ бандлик,
И ИЖАРАГА ОЛУВЧИ (ИЖАРА барча фуқароларни ижтимоий ҳи-
ЧИ). Ижара шартномаси асосида моя қилиш, ижтимоий инклюзия ва
мулкни ижарага олувчи юридик ва демократияни ўз ичига олади.
жисмоний шахс.
ИЖТИМОИЙ ЁРДАМ. Давлат ва
ИЖОБИЙ АКЦЕПТ. Харидор со- нотижорат ташкилотлари томони-
тувчининг ҳар бир тўлов талабини дан аҳолининг кам таъминланган
тўлашга ёзма розилигини кўзда ту- қатламларига уларнинг муҳтожлик
тадиган акцепт. даражасини кўриб чиқиш асосида
ИЖОБИЙ ЛЕВЕРЕЖ. Қўшимча бериладиган моддий ва номоддий
қарз маблағларини жалб қилишдан қўллаб-қувватлаш.
олинадиган даромадлар ушбу ама- ИЖТИМОИЙ ЁРДАМГА
лиёт бўйича харажатлардан ортиқ МУҲТОЖ ШАХСЛАР. Ўзининг соғ-
бўлган ҳолат. лиғи, ёши, даромад олиш имкони-
ИЖРО ЁЗУВИ. Қарздордан ятининг чекланганлиги туфайли
ҳақиқий қарз ҳужжатида кўтарил- ўзгаларнинг кўмагига муҳтож шахс
ган пул ёки мулкни ундириб олиш лар ҳамда оилалар. Улар ўзларининг
ҳақида нотариус буйруғи. ёзма аризаларига кўра ижтимоий
ёрдамнинг бир ёки бир неча турла-
ИЖРОЧИ. Бошқа шахс топши- ридан фойдаланишга ҳақли.
риғи ёки иш ва хизматлар буюрт-
мачиси билан тузилган шартномага ИЖТИМОИЙ ЁРДАМНИНГ
мувофиқ ишни бажарувчи ёки хиз-
мат кўрсатувчи. АМАЛГА ОШИРИЛИШ ШАКЛЛАРИ.
Ижтимоий ёрдам ногирон бўлиб
қолган шахсларга турли тиббий
ИЖТИМОИЙ ВАУЧЕРЛАР. хизматлар кўрсатиш, ҳаракатланиш
Давлат томонидан ижтимоий қўл- ва реабилитация воситалари билан
лаб-қувватлаш учун тўлов сифати- таъминлаш, касалликдан кейинги
да ишлатишга бериладиган пул сер- санаторий-курорт реабилитацияси
тификатлари. ва бошқа шаклларда; ота-она тар-
ИЖТИМОИЙ ЕВРОПА МОДЕ бияси ва парваришдан маҳрум бў-
ЛИ. Бу модель барқарор иқтисодий либ қолган вояга етмаган болаларга
ҳомийлик ҳамда васийлик қилиш,
128
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
меҳрибонлик уйларига жойлашти- ёрдам олмайдиган ишсиз фуқаро- И
риш, уларни моддий қўллаб-қувват- лар фойдаланади ҳамда ижтимоий
лаш йўли билан; кекса фуқароларга ишларда банд фуқаролар амалда
турли ижтимоий хизматлар кўрса- бажарадиган ишларига ҳақ олади.
тиш, зарур озиқ-овқат маҳсулотла-
ри билан таъминлаш, лозим ҳоллар- ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ТИ
да саховат уйларига жойлаштириш ЗИМ. Жамиятдаги турли хўжалик
каби шаклларда амалга оширилади. юритувчи субъектлар ўртасида
иқтисодий муносабатлар, алоқалар,
ИЖТИМОИЙ ИНСТИТУТ. Одам- жараёнларни бир бутун ҳолда, му-
ларнинг биргаликдаги фаолиятини айян тарзда таркиб топиши ва тар-
ташкилий тузилма тарзида ташкил тибга солинишини ифодалайди.
этишнинг барқарор шакли ёки меъ-
ёрий жиҳатдан тартибга солинади- ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ЭҲТИ
ган қоидалар тизими. ЁЖЛАР. Кишиларнинг яшаши,
меҳнат қилиши ва маълум иқтисо-
ИЖТИМОИЙ ИНФРАТУЗИЛМА. дий мавқега эга бўлиши учун ис-
Аҳолининг турмуш фаровонлигини теъмол этилиши зарур бўлган маҳ-
таъминлашга хизмат қилувчи тур- сулотлар ва хизматлар мажмуи. Бу
ли муассаса ва объектлар мажмуи. фақат тирикчилик эҳтиёжи эмас,
Масалан, таълим муассасалари, дам балки инсоннинг шахс сифатида ка-
олиш ва даволаниш масканлари, мол топиш зарурати ҳамдир.
уй-жой, коммунал ва маиший хиз-
мат кўрсатиш шохобчалари, табиий ИЖТИМОИЙ МЕЪЁРЛАР. Ижти-
газ, ичимлик суви, электр энергияси моий жараённинг илмий асосланган
таъминоти, йўловчи транспорти ва энг мақбул миқдори ва сифат тав-
бошқалар. сифи. У жамият ривожланганлик
даражаси ва давлатнинг имконият-
ИЖТИМОИЙ ИШЛАР. Ҳамма ларини ҳисобга олган ҳолда моддий
учун мумкин бўлган иш-фаолият. ва маънавий эҳтиёжларни энг юк-
Маҳаллий бошқарув идоралари, сак даражада қондиришга, шахсни
бандлик хизматининг таклифи ва ҳар томонлама ривожлантиришга
иштирокида аҳолининг вақтинча- қаратилган бўлади.
лик бандлигини таъминлаш мақса-
дида корхоналарда, муассасаларда, ИЖТИМОИЙ МУҲОФАЗА. Дав-
ташкилотларда, хусусий корхо- латнинг инсон ҳаёти ва фаолияти
наларда ҳақ тўланадиган тарзда учун зарур шарт-шароит яратиш-
ташкиллаштирилади. Ижтимоий га қаратилган ижтимоий, сиёсий,
ишларда иштирок этиш истагини иқтисодий, маънавий-маърифий ва
билдирган шахслар билан муддат- ҳуқуқий кафолатлари йиғиндиси.
ли меҳнат шартномаси тузилади,
бундай битим тузишга устувор ИЖТИМОИЙ МУҲОФАЗАЛА
ҳуқуқдан ишсизлик бўйича моддий НИШ ҲУҚУҚИ. Одамнинг муносиб
турмуш кечириши учун зарур фи-
129
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
зиологик, ижтимоий ва маънавий маганлиги туфайли давлат ижтимо-
эҳтиёжларини қондириш имкония- ий суғуртаси билан суғурталанма-
ти. ган ва тегишли меҳнат стажига эга
бўлмаган фуқароларга давлат то-
ИЖТИМОИЙ МУҲОФАЗА ТИЗИ монидан бюджет ҳисобидан амалга
МИ. Аҳолининг ҳаётий муҳим ман- ошириладиган тўлов тури.
фаатлари соҳаси бўлиб, унинг сифат
ва миқдор кўрсаткичлари давлат ва ИЖТИМОИЙ САМАРАДОР
жамиятнинг иқтисодий, ҳуқуқий ва ЛИК. Фаолиятнинг фойдалилиги-
маданий ривожланиш даражасидан ни, унинг ижтимоий эҳтиёжларни
дарак беради. қондиришга таъсирини (соғлиқни
сақлаш, маданият, экология), шахс-
И ИЖТИМОИЙ ПАРАМЕТРЛАР. ни ҳар томонлама ривожлантириш
1. Ижтимоий соҳани, унинг тарки- имкониятини акс эттирувчи кўрсат-
бини, одамлар ўртасидаги муноса- кич.
батларни, уларнинг эҳтиёжлари ва
манфаатларини, уларни қондириш ИЖТИМОИЙ СИЁСАТ. Жами-
шакллари ва усулларини тавсифлов- ятнинг фақат барча неъматлардан
чи кўрсаткичлар. 2. Аҳоли даромад- маҳрум қилинган қисминигина
лари, уларнинг истеъмол даражаси эмас, балки барча фуқароларининг
ва динамикасини, табақаланиш ва даромадлари ва турмуш даражаси-
уларни белгиловчи омилларни ўл- ни тартибга солишга, тузатишга қа-
човчи ва баҳоловчи кўрсаткичлар. ратилган чора-тадбирлар тизими.
ИЖТИМОИЙ-РУҲИЙ ВАЗИЯТ. ИЖТИМОИЙ СИЁСАТ СУБЪЕКТ
Муайян меҳнат жамоаси вакил- ЛАРИ. Давлат ёки фуқаролик жа-
ларининг муайян вақт ёки даврда мияти томонидан олиб борилаётган
оилавий ёхуд жамоавий таъсирлар ижтимоий сиёсатда қатнашаётган
натижасида уларнинг меҳнат фао- ёки шундай сиёсатга алоқадор бўл-
лиятида, бир-бирлари билан муома- ган шахслар.
ласида, шахслараро ва гуруҳлараро
муносабатларда юзага чиқадиган ИЖТИМОИЙ СОҲА. Аҳолининг
аҳволи. турмуш тарзи, фаровонлиги, истеъ-
мол даражасига бевосита боғлиқ
ИЖТИМОИЙ ЙЎНАЛТИРИЛГАН бўлган ва уларни белгилаб берувчи
БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИ. Аҳолининг тармоқлар, корхоналар ва ташки-
муҳтож қатламларини кафолатлан- лотлар мажмуи.
ган ижтимоий ҳимоя қилишга йўнал-
тирилган бозор муносабатлари. ИЖТИМОИЙ СОҲА ОБЪЕКТИ.
Аҳолига муносиб турмуш шарои-
ИЖТИМОИЙ НАФАҚА. Шахс- тини яратиш ва фаровонликни таъ-
нинг ижтимоий мақомидан келиб минлашга хизмат қилувчи соҳа ва
чиқиб, меҳнатга қобилиятсизлиги, тармоқлар мажмуи. Булар қаторига
меҳнат фаолияти билан шуғуллан- уй-жой фондлари, соғлиқни сақлаш,
130
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
маориф, спорт, маданият, санъат му- ИЖТИМОИЙ ТРАНСФЕРТЛАР. И
ассасалари ва бошқаларни киритиш Давлат ресурсларини аҳолига пул
мумкин. шаклида қайтариб олмаслик шарти
билан бериш. Пенсия ва ижтимоий
ИЖТИМОИЙ СТАНДАРТЛАР. нафақалар бундай трансфертлар-
Ижтимоий-иқтисодий сиёсатни нинг кенг қўлланадиган турлари.
ишлаб чиқишдаги йўналиш, бойлик
ларни тақсимлашнинг асоси, ижти- ИЖТИМОИЙ ХОДИМ. Кексалар
моий кафолат шакли ва давлатнинг ва меҳнатга лаёқатсиз фуқаролар-
омма олдидаги мажбурияти. Маса- га ижтимоий ёрдам кўрсатиш бўй-
лан, аҳолининг алоҳида гуруҳла- ича алоҳида билим ва малакага эга
ри учун тирикчилик минимуми; ходим. Ижтимоий ходим мазкур
меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам тоифадаги фуқаролар уйларига
миқдори; ягона тариф сеткасининг тушлик, озиқ-овқат маҳсулотлари,
биринчи тоифаси меъёри; пенсия- дори-дармон, саноат моллари ва
нинг энг кам миқдори; ногиронлар, бошқа товарларни етказиб беради;
кексалар, ота-она қарамоғисиз қол- ижтимоий муҳтож киши хонала-
ган болаларга ва аҳолининг бошқа рини йиғиштириш, кийим-кечак ва
гуруҳларига хизмат кўрсатиш меъ- рўзғор буюмларини кирхоналарга,
ёрлари; уй-жой билан ўртача таъ- кимёвий тозалашга топширишга кў-
минланганлик; аҳоли жон бошига маклашади.
тўғри келувчи ўртача даромад; тур-
муш сифати кўрсаткичларининг ўр- ИЖТИМОИЙ ШEРИКЛИК. Дав-
тача қиймати. лат органларининг нодавлат ноти-
жорат ташкилотлари ва фуқаролик
ИЖТИМОИЙ СУҒУРТА. Аҳоли- жамиятининг бошқа институтла-
ни меҳнатга лаёқатсиз бўлиб қо- ри билан мамлакатни ижтимо-
лиш ёки даромадларини йўқотиши ий-иқтисодий ривожлантириш дас
билан боғлиқ турли хатарлардан турларини, шунингдек, норматив
ижтимоий муҳофаза қилиш шакли. ҳуқуқий ҳужжатларни ҳамда фуқа-
роларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
ИЖТИМОИЙ ТАЪМИНОТ. Му- манфаатларига дахлдор бўлган
айян ҳолатлар юзага келганда аҳо- бошқа қарорларни ишлаб чиқиш
лининг барча қатламларига Давлат ҳамда амалга ошириш борасидаги
бюджети ва бюджетдан ташқари ҳамкорлиги.
махсус фондлардан берилади-
ган моддий ёрдамлар ёки натурал ИЖТИМОИЙ ҲАЁТ СИФАТИ.
шаклда кўрсатиладиган ижтимоий Ижтимоий соҳа (соғлиқни сақлаш,
хизматлар. таълим, ижтимоий таъминот, фан,
маданият ва санъат)ни ривожланти-
ИЖТИМОИЙ ТЎЛОВЛАР. Мод- ришнинг юксак даражасини; кўрса-
дий жиҳатдан кам таъминланган тиладиган хизматларнинг оммабоп
мамлакат фуқароларига пул ёки на- лигини; аҳолини ижтимоий ҳимоя
тура шаклида ёрдам кўрсатиш.
131
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
қилиш, соғломлаштириш, реабили- тўловни амалга ошириш, банкка ак-
тация, спорт билан шуғулланиш ва кредитивда кўзда тутилган тижорат
маданий қадриятларга қўшилиш ҳужжатлари тақдим этилганда ва
имкониятларини англатади. бенефициар томонидан унинг бар-
ча шартларига риоя қилинганда ак-
ИЖТИМОИЙ ҲАМКОРЛИК. Хил- кредитив эгаси томонидан берилган
ма-хил фикр ва қарашларга эга бўл- ўтказма векселларга розилик ҳамда
ган, турли миллат, ирқ, динга ман- сотиб олиш борасидаги қатъий маж-
суб шахс ва гуруҳларнинг умумий бурият.
мақсад йўлидаги ҳамжиҳатлиги.
ИККИ ЁҚЛАМА ОЧИҚ КОНОСА
И ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ. 1. Аҳоли- МЕНТ. Юк белгиланган жойга бир
нинг барча қатламларига нисбатан неча транспорт воситаларида етка-
қўлланадиган ҳамда ижтимоий ха- зиб, бир воситадан иккинчисига ор-
тар юз берганда моддий ва бошқа тиладиган бўлса, уни тушириб бош
ёрдам кўрсатишга қаратилган чо- қасига ортиб етказиладиган пайтда
ра-тадбирлар йиғиндисидан иборат. бериладиган коносамент (ҳужжат).
2. Ижтимоий заиф қатламларни
моддий ҳимоялашни кўзда тутади. ИККИ ТАРКИБЛИ ТАРИФ. Ис-
теъмолчилар хизматга рухсат олиш
ИЖТИМОИЙЛАШУВ. Шахснинг учун қайд этилган миқдорни, кейин
муайян жамоа, гуруҳ ва жамиятга эса хизматнинг ўзи учун тўлайди-
хос бўлган меъёрлар, қадриятлар ва ган нархлар тизими.
йўл-йўриқларни ўзлаштириш асоси-
даги шаклланиш жараёни. ИККИ ТОМОНЛАМА БОЖХО
НА ТАРИФИ. Божхона божи белги-
ИЗОКВАНТА [инг. isoquant – ланган миқдорининг икки қатори-
тенг миқдордаги чизиқ]. Бир хил ни билдирадиган тариф, у махсус
ҳажмда маҳсулот ишлаб чиқариш- божхона келишуви тузилган мам-
ни таъминловчи омилларнинг сарф- лакатлар учун энг кам миқдорда,
лар комб инацияларини ифодаловчи бошқа мамлакатлар товарлари учун
йўнал иши. энг кўп миқдорда бўлади.
ИЗОТИМЛАР. Бюджет чеклов- ИККИ ТОМОНЛАМА КЛИРИНГ.
лари текширилишида қўлланадиган Икки мамлакат ҳукумати ўртасида
унинг бир хил сарфлари ёки ишлаб қарама-қарши талабларнинг ўзаро
чиқариш бир хил харажатларининг ҳисоби ҳақида уларнинг Марказий
график чизмалари. банклари орқали тузилган келишув.
ИЗОФОРЛАР. Бир хил даромад- ИККИ ТОМОНЛАМА СУҒУР
лилик чизмалари. ТА. Айнан бир объектнинг бир хил
хавфлардан бир неча суғуртачи то-
ИЗОҲСИЗ АККРЕДИТИВ. Аккре- монидан суғурта қилиниши, бунинг
дитив бераётган эмитент-банкнинг натижасида умумий суғурта миқдо-
132
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рининг суғурта қилинган мулкнинг ИККИНЧИ БОСҚИЧ МОЛИЯ И
реал қийматидан ортиб кетиши. ЛАШТИРИШ. Аввал ташкил этилган
янги компаниянинг муассислари то-
ИККИ ҲИССАЛИ ОПЦИОН. Оп- монидан қўшимча равишда низом
ционга эгалик қилувчининг кон- сармоясининг иккинчи қисмига ба-
трактни базис нархида сотиб олиш дал киритилиши.
ёхуд сотиш ҳуқуқи.
ИККИНЧИ ДАРАЖАЛИ БЮД
ИККИЛАМЧИ БАНДЛИК. Асо- ЖЕТ МАБЛАҒЛАРИНИ ТАҚСИМ
сий лавозимда ишлаб туриб, меҳнат ЛОВЧИ. Ўзбекистон Республикаси
бозоридаги ўз касбига талаб ошиши Вазирлар Маҳкамаси томонидан би-
муносабати билан шаклланадиган ринчи даражали бюджет маблағла-
меҳнат бозоридаги ҳолатнинг тав- рини тақсимловчиларга бирикти-
сифи. радиган ва ўзига ажратиладиган
бюджет маблағларини тақсимловчи
ИККИЛАМЧИ ИПОТЕКА. Кредит юридик шахс.
олдидан гаровга қўйилган кўчмас
мулк асосида бериладиган ипотека ИККИНЧИ НАВБАТДАГИ АК
гарови. ЦИЯ. Муддати чўзилган дивиденд
ли акция, яъни тўланадиган диви-
ИККИЛАМЧИ ИШ. Асосий иш денд бошқа барча акция турлари
жойи раҳбарияти томони розилиги бўйича тўловдан кейин ҳисоб-китоб
билан қўшимча равишда бошқа му- қилинади.
ассаса (ташкилот)да иш фаолияти-
ни олиб бориш. ИММИГРАЦИОН КВОТА. Хори-
жий давлатлар фуқароларининг
ИККИЛАМЧИ МОДДИЙ РЕ мамлакатга кириб келишини дав-
СУРС. Ишлаб чиқаришда дастлабки лат томонидан мақсадли миқдорий
фойдаланишдан сўнг асосий хом чеклаш.
ашё ёки буюм сифатида қайтадан
иккиламчи қўлланиши мумкин бўл- ИММОБИЛИЗАЦИЯ [лот. immo
ган материал ёки буюм. bilisis – қимирламайдиган, ҳара-
катсиз]. Кўчувчи (ҳаракатдаги)
ИККИЛАМЧИ РЕСУРС. Ишлаб мол-мулкни кўчмас мулкка айлан-
чиқаришда бир неча бор қўлланади- тириш.
ган моддий ресурс чиқиндилари ёки
уларнинг бир қисми. ИМПОРТ [лот. importare – кирит-
моқ, олиб кирмоқ]. Мамлакатга чет
ИККИЛАМЧИ ФАОЛИЯТ. Асосий элдан олиб кирилган товарлар, тех-
фаолият билан биргаликда ишлаб нологиялар, сармоялар, хизматлар.
чиқариш бирлигидан ташқарига
маҳсулот етказиб берадиган ишлаб ИМПОРТ БОЖХОНА БОЖИ. То-
чиқариш бирлигининг ичида амалга вар божхона ҳудудига олиб кирила-
ошириладиган жараён. ётганда тўланадиган божнинг тури.
133
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИМПОРТ ДЕПОЗИТИ. Импорт да категорияларига тақдим этила-
қилувчига олиб кирилаётган товар диган афзаллик, қўшимча ҳуқуқлар
қийматининг бир қисмини олдин- ва енгилликлар.
дан киритиш талаби.
ИМТИЁЗ ТАРИФИДАГИ ФАРҚ.
ИМПОРТ КВОТАСИ. Ҳукумат Имтиёзли божхона божини тўлаш
томонидан ички иқтисодиётни ҳи- ҳисобига олинган ютуқ.
моя қилиш мақсадида мамлакатга
алоҳида турдаги товарлар олиб ке- ИМТИЁЗЛИ АКЦИЯ. Акциядор-
лиш бўйича ўрнатиладиган миқдо- лик жамияти томонидан фойда
рий чекловлар. даражасидан қатъи назар, эгала-
рига қайд этилган ставкада диви-
дендларни биринчи навбатда олиш
И ИМПОРТ ЛИЗИНГИ. Лизинг ком- ҳуқуқини берувчи қимматли қоғоз.
паниясининг чет эл фирмасидан
жиҳозларни сотиб оладиган ва уни
мамлакат ичкарисидаги ижарачига ИМТИЁЗЛИ ХАРИД. Тақдим эти-
тақдим этадиган савдо амалиёти. лаётган товарлар ва хизматларни
имтиёзли баҳоларда сотиб олиш.
ИМПОРТ ЛИЦЕНЗИЯСИ. Давлат ИНАУДИТ. Қўшма корхоналар-
органи томонидан фирмага берил- нинг мамлакатдаги ва чет элдаги
ган ва импорт қилувчи мамлакатга шерикларига ҳамда қўшма тадбир-
номи кўрсатилган маълум товар- корлик фаолияти иштирокчиларига
ларни олиб киришга рухсатни тас- маслаҳат берадиган ташкилот.
диқловчи ҳужжат.
ИНВАЛЮТА СЎМИ. Сўмда ҳисоб
ИМПОРТ ҚИЛИНАДИГАН ИН ланган хорижий валюта.
ФЛЯЦИЯ. Мамлакатдаги ортиқча
хорижий валюта оқими, импорт ИНВЕНТАРИЗАЦИЯ. Корхонада-
товарларига нарх ошиши таъсири ги мавжуд мулк ёки товарнинг бор-
остидаги инфляция тури. лигини, сақланишини текшириш,
уларнинг моддий қийматлар ҳисоб
ИМПОРТ ҚИЛУВЧИ. Чет элдан қайдномаларига мувофиқлигини
товар ёки хизмат олиб кириш билан ўрганишнинг даврий ҳисоби.
шуғулланувчи юридик ёки жисмо-
ний шахс. ИНВЕНТАРИЗАЦИЯ КУРСИ.
Валюта, қимматбаҳо қоғозлар, ол-
ИМПОРТНИНГ ОЛТИН НУҚТАСИ. тин балансда ҳисобга олинадиган
Ташқи иқтисодий амалиётлар амалга кўрсаткич.
оширилиши учун валюта сотиб оли-
ниши мумкин бўлган курснинг энг ИНВЕНТАРЬ [лот. inventarium
кам ҳажми ёки бундай амалиётлар – рўйхат, рўйхатга олиш]. Ишлаб
учун зарур бўлган олтин захираси. чиқариш ва хўжалик учун мўлжал-
ланган жиҳозлар тўплами.
ИМТИЁЗ. Фуқаро ёки ташкилот- ИНВЕНТАРЬ РАҚАМИ. Ҳисоб
лар, корхона, ҳудудларнинг алоҳи- юритиш, мулкий қийматлар, асосий
134
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
воситаларнинг мавжудлиги ва ҳола- учун жорий қилинган капитал, И
тини назорат қилишда фойдалана- сармоя. Инвестиция мамлакат ичи-
диган белги. да (ички инвестиция) ва хорижий
мамлакатлардан ташқи инвестиция
ИНВЕСТИЦИОН ЖОЗИБАДОР киритилиши мумкин. Молия инвес
ЛИК. Мамлакатнинг хўжалик ривож тицияси қимматбаҳо қоғозларни
ланиш шароитларини тавсифловчи харид қилиш, пул маблағларини
ва ундаги инвестицион фаоллик- жамғариш ва бошқаларни моддий
нинг шаклланишига ижобий ёки ишлаб чиқаришга сарфланган сар-
салбий таъсир кўрсатадиган объ- мояларни ўз ичига олади.
ектив ижтимоий-иқтисодий, таби-
ий-географик ва экологик кўрсат- ИНВЕСТИЦИЯ БАНКИ. Ишлаб
кичларнинг умумий даражаси. чиқарувчи корпорациялар акция-
ларига эга бўлиш ва узоқ муддат-
ИНВЕСТИЦИОН ИМИЖ. Инвес ли кредитлар тақдим этиш, йирик
тицион иқлимнинг инвесторлар та- лойиҳаларга сармоя жойлаш йўли
саввурида акс этиши. Ушбу таъриф билан инвестицион фаолият олиб
инвестицион иқлим тушунчасини борувчи махсус муассаса.
тўлдиради.
ИНВЕСТИЦИОН ИҚЛИМ. Ички ИНВЕСТИЦИЯ ДАСТУРИ. Мамла-
ва ташқи инвестицияларнинг ки- кат иқтисодиётини барқарор ва тад
риб келишига таъсир кўрсатадиган рижий ривожлантиришга эришиш,
ялпи ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, табиий, минерал хомашё, молиявий,
молияв ий шароитлар йиғиндиси. моддий ва меҳнат ресурсларидан
оқилона фойдаланиш йўли билан
ИНВЕСТИЦИОН ФАОЛЛИК. айрим тармоқлар ва минтақаларни
Иқтисодий бирликларнинг ўз сар- таркибий ўзгартиришнинг асосий
мояларини (олинган соф фойда, устуворликларини ҳамда стратегик
жалб қилинган ресурслар ва б.) вазифаларини амалга оширишга
ишлаб чиқаришни кенгайтириш йўналтирилган, ўзаро боғланган чо-
учун қайта йўналтиришга бўл- ра-тадбирлар мажмуи.
ган интилишларининг иқтисодий
ифодаси. Инвестицион фаоллик ИНВЕСТИЦИЯ КОМПАНИЯСИ.
иқтисодиётга киритиладиган сар- Қимматбаҳо қоғозларни ва актив-
мояларнинг интенсивлиги (жорий ларни сотиш, шунингдек, инвести-
даврда олдинга даврга нисбатан ция лойиҳаларини ўз ресурслари
сармояларнинг миқдор ва сифат ҳисобига ва жалб қилинган маб
жиҳатдан ўзгариши) сифатида лағлар орқали молиялаштиришни
кўриб чиқилади. ташкил этиш билан шуғулланади-
ган ташкилот.
ИНВЕСТИЦИЯ [нем. investition –
кийинтирмоқ, сарпо бермоқ]. Инвес ИНВЕСТИЦИЯ ЛОЙИҲАСИ. Иқти
тор томонидан бирон-бир фаолият содий, ижтимоий ва бошқа фойда
ни амалга ошириш, фойда олиш
135
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
олиш учун инвестицияларни амал- ИНВЕСТИЦИЯ ТОВАРЛАРИ. Ин-
га оширишга ёхуд жалб этишга қа- вестиция сармояси ҳисобига тайёр-
ратилган, ўзаро боғлиқ бўлган чо- ланадиган ва асосий воситаларни
ра-тадбирлар мажмуи. алмаштириш, янгилаш, сифатини
ошириш мақсадларига хизмат қила-
ИНВЕСТИЦИЯ МАЖБУРИЯТЛА диган товар тури.
РИ. Инвестиция лойиҳасини амалга
оширишда талабгор томонидан қа- ИНВЕСТИЦИЯ ФАОЛИЯТИ.
бул қилинадиган, пул билан ифо- 1. Маблағ киритиш, инвестициялаш.
даланадиган қийматга эга ва қонун 2. Лойиҳаларга пул маблағлари ва
ҳужжатларига зид бўлмаган шакл- бошқа қийматларни киритиш бўйича
ларда амалга ошириладиган вази- биргаликдаги фаолият, шунингдек,
И фалар. маблағлар қайтишини таъминлаш.
ИНВЕСТИЦИЯ МАСЛАҲАТЧИСИ. ИНВЕСТИЦИЯ ҚИММАТБАҲО
Қимматбаҳо қоғозлар чиқарилиши ҚОҒОЗИ. Муомалада инвестиция
ва айланишида маслаҳат берадиган лаш ва фирманинг қимматбаҳо
мутахассис. қоғозини сотиб оладиган шахснинг
мулкда ва ушбу фирма даромадла-
ИНВЕСТИЦИЯ РЕЖАСИГА ЭГА ридаги иштироки ёки бошқа манфа-
НАФАҚА. Таркибида суғурталанган атини исботлаш воситаси сифатида
шахс йиллик даромаддан ташқари, бўлган қимматбаҳо қоғоз кўриниши.
суғурта компанияси инвестицияла-
ридан ҳам даромад оладиган пенсия ИНВЕСТОР. Инвестиция кирита-
ёки рента. диган, шахсий заём ёки бошқа жалб
қилинган маблағларни инвестиция
ИНВЕСТИЦИЯ САРМОЯСИ. Узоқ лойиҳаларига сарф қиладиган юри-
муддатли инвестицияларга, узоқ дик ёки жисмоний шахс.
муддатли вақтга сарфланган маб
лағ. ИНВЕСТОРЛАР МАҚСАДИ. Да-
ромад олиш, пулларини қиммат-
ИНВЕСТИЦИЯ СИЁСАТИ. Ўзбе- баҳо қоғозларга жойлайдиган шахс
кистон Республикаси иқтисодиёти- ларнинг, инвесторларнинг аниқ ин-
да ва унинг алоҳида тармоқларида тилишлари.
инвестицияларнинг зарур дара-
жа ва тузилмасини таъминлашга, ИНВОЙС [инг. invoice – ҳисоб-
ушбу фаолият субъектларининг фактура]. Халқаро тижорат амали-
инвестиция манбаларини топиш ва ётида сотувчи томонидан харидорга
улардан фойдаланишнинг устувор тақдим этилган, товарлар ва хизмат-
тармоқларини аниқлашга йўналти- лар рўйхати, уларнинг миқдори, ха-
рилган инвестициявий фаоллигини ридорга етказиб бериладиган нархи,
оширишга доир ўзаро боғлиқ тад- товарларнинг расмий хусусиятлари,
бирлар мажмуи. қайта ишлаш, етказиб бериш шарт-
лари, солиқ тўловлари, жўнатув-
136
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чи ҳамда қабул қилувчи ҳақидаги ИНДЕНТ-АГЕНТ. Сотиш агенти, И
маълумотларни ўз ичига олувчи чет элда воситачилик асосида хо-
ҳужжат. Инвойс қоғоз ёки электрон рижий етказиб берувчидан келиб
шаклда берилиши мумкин. тушувчи товарларни сотиш бўйича
амалиётларни олиб борувчи шахс,
ИНДЕКС [лот. index – кўрсат- ходим.
кич, сарлавҳа]. Маълум бир вақт
оралиғида иқтисодий ва ижтимо- ИНДЕНТУРА [инг. indenture –
ий жараён параметрлари, иқтисо- икки томонлама келишув, шартно-
дий ўлчамлар ўзгаришини нисбий ма]. Қимматбаҳо қоғоз эмитенти,
равишда тавсифлайдиган, жорий масалан, акциядорлик жамияти ва
кўрсаткичнинг базис кўрсаткичига акциядор ўртасидаги шартнома.
нисбатини ифодалайдиган иқтисо-
дий статистик кўрсаткич. ИНДИВИДУАЛ СУҒУРТА (ЯККА
СУҒУРТА). Суғуртачи томонидан
ИНДЕКС ҚЎШИМЧА ШАРТИ. муайян жисмоний шахслар билан
Нархлар индексининг умумий ёки индивидуал тартибда шартнома ту-
махсус ҳаракатига боғлиқ ҳолда зилиши.
нарх ва тўлов миқдори ўзгаришини
кўзда тутадиган валюта қўшимча ИНДИКАТОР [лот. indicator –
талаби. кўрсаткич]. Бирор жараённинг бори-
шини ёки иқтисодий ҳодисалар ва
ИНДЕКСАЦИЯ [лот. index – жараёнларнинг миқдори ёки улар-
рўйхатга олиш, кўрсаткич]. Даромад- нинг миқдорий хусусиятларини
ларни тўлайдиган давлат ва бошқа ифодаловчи элемент ёки кўрсаткич.
субъектларнинг пул даромадлари
ва фуқароларнинг жамғармаларини ИНДОССАМЕНТ [лот. in – dor
истеъмол товарлари ва хизматлари sum – орқага]. Қимматбаҳо қоғоз-
нархи ўсишига мувофиқ ошириш- нинг тескари тарафида ёзиладиган
дан иборат аҳолини инфляциядан ва ушбу ҳужжат бўйича бир шахс
сақлаш усули. (индоссант)дан бошқаси (индоссат)
га ҳуқуқнинг ўтказилишига гувоҳ-
ИНДЕКСЛАНГАН ҚАРЗ. Облига- лик берадиган ёзув.
ция харидори инфляциядан жабр
кўрмаслиги учун улар бўйича тўла- ИНДОССАНТ [нем. indossant]. Ўз
надиган фоизлар инфляция дара- ҳуқуқларини вексель бўйича бошқа
жасига мувофиқ ўзгариши хусусия- шахсга берган шахс, бу ҳақда бирин-
тига эга бўлган, инфляция шароити- чи шахс векселнинг орқа томонида-
да облигацияларни эмиссия қилиш ги ўтказиб бериш ёзувида кўрсатиб
воситасидаги қарз мажбурияти. ўтади.
ИНДЕНТ [анг. indent – маҳсулот- ИНДОССАТ. Индоссамент бўйи
га буюртма]. Мўлжалдаги харидор- ча ҳужжат унинг фойдасига ўтка-
ларнинг шартлари ва нархларига зилган шахс.
мувофиқ товар сотиш таклифи.
137
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИНДОССИРЛАНГАН (ТАС Тижоратчилик қоидаларига асос
ДИҚЛАНГАН) КОНОСАМЕНТ. Та- ланган ҳолда ишлаб чиқариш таш-
шилаётган юк, товарга эгалик қи- кил этиладиган, маҳсулот сотиш-
лиш ҳуқуқини бериш ҳақида белги ни уюштирадиган муҳандислик
қўйилг ан коносамент. маслаҳат хизматлари. Бу иш билан
ИНДОССО [нем. indosso]. Қим- махсус ихтисослашган, бевосита йи-
матбаҳо қоғознинг орқа томонига рик саноат ва қурилиш фирмалари
қайд қилинган ёзув. шуғулланади, улар бир вақтнинг
ўзида бир неча мижозларга хизмат
ИНДУКЦИЯЛАНГАН ИНВЕСТИ қилади.
ЦИЯ. Маълум товар ва хизматларга
И жамият эҳтиёжига кўра талаб қи- ИНЖИНИРИНГ ФИРМАСИ. Ички
линган, ишлаб чиқариш учун керак ва халқаро бозорларда инжини-
бўладиган инвестиция тури. ринг хизматини кўрсатиш бўйича
ихтисослашган корхона. Улар бир
ИНДУСТРИАЛ БОСҚИЧ. Иқти- корхона, компания фаолияти билан
содиётда асосий вазифани маши- чекланмайди, турли тармоқларда
налашган саноат ишлаб чиқариши хизмат кўрсатишлари, кўп таъми-
ўйнайди. Саноат ривожланиши нотчилар ва пудрат фирмалари би-
бошқа муҳим тармоқлар (қишлоқ лан алоқа қилишлари мумкин.
хўжалиги, қурилиш, транспорт)ни
ҳам қайта қуришга олиб келади. ИНКАССАТОР [итал. incassare
Аҳолининг асосий қисми индустри- – қутига солмоқ, кассага пул қабул
ал тармоқда банд бўлади. Меҳнат қилмоқ]. Инкассацияни амалга оши-
тақсимотининг чуқурлашуви рўй ришга ваколати ходим.
бериб, кўплаб янги тармоқлар ву-
жудга келади. Натижада иқтисо- ИНКАССАЦИЯ. Хўжалик юри-
диётда ишлаб чиқаришни ташкил тувчи субъектларнинг нақд пуллари
қилишнинг мураккаб шакли – то- ва бошқа қийматдор буюмларини
вар ишлаб чиқариш ривожланади. банк, кредит муассасаларига етка-
Аҳоли урбанизацияси рўй беради. зиб бериш, шунингдек, кредит му-
Аҳолининг кўпчилик қисми шаҳар- ассасалари ўртасида нақд пул ва бо-
ларда яшай бошлайди. Ишлаб чиқа- шқа қийматдор буюмларни ташиш.
риш имкониятларининг кенгайиши
турли-туман эҳтиёжларни қонди- ИНКАССАЦИЯ ВЕКСЕЛИ. Қарз-
риш учун йўл очади. ни ундириш мақсадида банкка топ-
шириладиган инкассация қилиш
ИНДУСТРИЯ [лот. industria – ҳужжати.
меҳнатсеварлик, тиришқоқлик]. Са-
ноат, оғир саноат соҳаси. Масалан, ИНКАССО [итал. incasso – кас-
машинасозлик, металлургия саноати. садаги нақд пул]. Бир мижоздан
бошқасига, тўловчидан олувчига
ИНЖИНИРИНГ [инг. engineering; пул маблағларини ўтказадиган банк
лот. ingenium – техник; ихтиро]. амалиётлари тури.
138
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИНКАССО ТОПШИРИҒИ. Маб бўлиб, жорий этиш, тренинг, консал- И
лағларни тўловчининг банк ҳисоб- тинг, трансферт, аудит, инжиниринг
варағидан сўзсиз равишда чиқариш кабиларни ўз ичига олади.
бўйича уни олувчининг топшириғи
назарда тутилган тўлов ҳужжати. ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТ. Муай-
ян ишни ташкил этиш, бошқариш ва
ИНКЛЮЗИВ ИҚТИСОДИЙ ЎСИШ. молиялаштиришда янги, самарадор
Камбағалликни қисқартиришга ёр- шаклларни қўллаш.
дам берадиган, экологик мувозанат-
ни бузмайдиган, макроиқтисодий ва ИННОВАЦИЯ [инг. innovation –
ҳудудий мутаносибликларни таъ- киритилган янгилик, ихтиро]. Фан-
минлайдиган, мувозанатли ривож техника, қишлоқ хўжалиги ва бош
ланиш. қа соҳаларда янгиликларни жорий
қилиш, фан-техника ютуқларини
ИНКРОМЕНТ ХАРАЖАТ ВА ДА бошқариш ҳамда татбиқ этишдан
РОМАДЛАР. Қўшимча маҳсулот гу- иборат фаолият мажмуи.
руҳини ишлаб чиқариш ҳолатлари-
да рўёбга чиқадиган қўшимча сарф ИННОВАЦИЯ ФОНДИ. Энг янги
ва тушумлар. илмий-техник ишланма ва лойиҳа-
ларни молиялаштириш мақсади-
ИННОВАЦИОН БАНК. Асосан, да яратилган молиявий ресурслар
таваккал (венчур) сармояларга маб жамғармаси.
лағ ажратиш, техник ва технологик
тараққиётнинг энг янги ишланма- ИНСАЙТ [инг. insight – тушунча].
лари бўйича амалиёт олиб борувчи Инсоннинг тасодифан бирор муҳим
махсус муассаса. вазият ва ҳолатни англаб етиши ва
унга ажойиб ечим топиш ҳолати.
ИННОВАЦИОН КАДРЛАР МЕНЕЖ Бизнес соҳасида муаммонинг ечи-
МЕНТИ (ИКМ). Бозор иқтисодиёти мига сабабчи бўлувчи фикр, маълу-
ва рақобатнинг кучайиши шароити- мот ёки фактлар йиғиндисини ифо-
да кадрларга оид янгиликларнинг далайди.
меҳнат жараёнининг ажралмас
қисмига айланиши, уларни шакл- ИНСАЙДЕР [инг. insider – маълу-
лантириш ҳамда бошқаришни талаб мотга эгалик]. Жамоатчиликка маъ-
қилиши. лум бўлмаган маълумотларга эга
шахс. Бу атама махфий, яширин ёки
ИННОВАЦИОН САЛОҲИЯТ. Ин- бошқа махфий маълумотлар ёки
новацион жиҳатдан истиқболни ўй- билимлар билан боғлиқ контекстда
лаб белгиланган мақсадларга эри- қўлланади: инсайдер фақат ушбу
шиш имкониятлари. гуруҳда мавжуд маълумотга эга гу-
руҳнинг аъзоси, у ташқи мутахассис
ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯ билан таққосланади.
ЛАР. Иқтисодиётга янгиликларни
татбиқ этиш босқичларида қўлла-
нувчи усул ва воситалар мажмуи
139
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИНСОН КАПИТАЛИ. Инсоннинг сиб иш жойларига жойлаштириш,
мамлакат иқтисодий-ижтимоий замонавий билимларга ўқитиш ва
ривожланишига ёрдам берадиган уларнинг меҳнат фаолиятини объ-
замонавий инновацион тафаккури, ектив баҳолаш, корхона (ташкилот,
билим, кўникма ва тажрибадан ибо- фирма), ходимларни иқтисодий ва
рат аҳлоқий-руҳий сифати. маънавий манфаатларини ҳисобга
олган ҳолда бошқариш тизими ҳи-
ИНСОН КАПИТАЛИГА ИНВЕСТИ собланади.
ЦИЯ ҚИЛИШ. Малакавий қобилият-
И ни меҳнат унумдорлигини ошириш- ИНСОН РЕСУРСЛАРИНИ БОШ
га йўналтирилган ҳар қандай хара- ҚАРИШ ВАЗИФАЛАРИ. Корхона ва
жат. Жумладан, у таълим олишга, ташкилотларнинг муайян мақсадга
иш қобилияти ва меҳнат унумдор- эришиш йўлида инсон ресурслари
билан ишлаганда амалга оширила-
лигини таъминлайдиган соғлиқни диган асосий йўналишлари, яъни
сақлашга, умуман, ишчи кучини персонални танлаш, персонални
ҳаракатчанликка йўналтирадиган тайёрлаш ва ривожлантириш, унга
харажатларни ўз ичига олади. баҳо бериш ҳамда рағбатлантириш.
ИНСОН ОМИЛИ. Муайян ижти- ИНСОН РЕСУРСЛАРИНИ БОШ
моий-иқтисодий фаолиятни амалга ҚАРИШ СУБЪЕКТИ. Бошқарувчи
оширишда фойдаланиладиган ин- персонал, объекти эса ишлаб чиқа-
сонларнинг кучи, ақли, билими ва риш персонали.
тажрибаси.
ИНСОФСИЗ РАҚОБАТ. Хўжалик
ИНСОН РЕСУРСИ. Зарурий би- юритувчи субъект ёки шахслар гу-
лим, маҳорат, ишлаш қобилияти ва руҳининг иқтисодий фаолиятни
малакасига эга бўлган жамият аъзо- амалга оширишда афзалликларга
лари салоҳиятли ходимлардан ибо- эга бўлишга қаратилган, қонун ҳуж-
рат меҳнат аҳли. жатларига, иш муомаласи одатлари-
га зид ҳамда бошқа хўжалик юри-
ИНСОН РЕСУРСЛАРИДАН ЭКС тувчи субъектлар (рақобатчилар)
ТЕНСИВ ФОЙДАЛАНИШ. Ишчилар манфаатларига зарар етказадиган
умумий сонининг, меҳнатга ла- ёки зарар етказиши мумкин бўлган
ёқатли аҳоли бандлигининг ўсиши, ёхуд уларнинг ишчанлик обрўсига
меҳнатга лаёқатлилик даврининг путур етказадиган ёки путур етка-
узунлиги, иш вақтининг узунлиги зиши мумкин бўлган ҳаракати.
билан ифодаланади.
ИНТЕГРАЦИЯ [лот. integratio
ИНСОН РEСУРСЛАРИНИ БОШ – тиклаш, қайтадан бошлаш, тўл-
ҚАРИШ. Миллий иқтисодиёт бош дириш]. Иқтисодиётда мустақил хў-
қарув тизимида инсон ресурслари- жалик фаолиятининг миллий, мин-
нинг меҳнат фаолияти самарадор- тақавий ва халқаро миқёсда ўзаро
лигини ошириш борасида уларни, қўшилиб яхлит хўжалик тизимини
авваламбор, тўғри танлаш, муно- ташкил этиши.
140
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИНТЕГРАЛ ИҚТИСОДИЙ КЎР ИНТЕНСИВ ИҚТИСОДИЙ ЎСИШ. И
САТКИЧ. Умумлаштирилган, жам- Меҳнат унумдорлиги ва илмий-тех-
ланган, синтетик кўрсаткич. ника тараққиёти ютуқларини оши-
риш асосида ишлаб чиқаришнинг
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ ИНВЕСТИЦИЯ. мавжуд омилларидан оқилона фой-
Мутахассислар тайёрлаш, ноу-хау- даланиш ҳисобига ишлаб чиқариш
лар қилиш, илмий ишланмалар яра- ҳажмининг ошиши.
тиш учун сармоя.
ИНТЕРВЕНЦИЯ [лот. interventio
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ МАҲСУЛОТ. – аралашув]. Омонатлар соҳасига
Ақлий, маънавий, мафкуравий суқилиб кириш ва уларга ўз пул
фаолият натижаси бўлган илмий маблағларини қўйиш билан бир
ишланма. субъектнинг бошқасининг фаолия-
тига иқтисодий таъсири.
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ МУЛК. Ақлий
фаолият натижаларига эгалик, му- ИНТЕРНАЛИЙ. Битим тузилган-
аллифлик ва ихтирочилик ҳуқуқи да унинг иштирокчиларидан олини-
объектлари йиғиндисига кирувчи ши шарт қилиб қўйилмаган чиқим-
ақлий маҳсулот. лар ёки манфаатлар.
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ МУЛК ОБЪ ИНФЛЯЦИОН ТАРГЕТ. Узоқ муд-
ЕКТЛАРИГА ЙЎНАЛТИРИЛГАН ИН датли иқтисодий ўсиш ва нархлар
ВЕСТИЦИЯ. Фан, адабиёт ва санъат барқарорлигига замин яратадиган
асарларини, дастурий таъминот ва инфляциянинг олдиндан расмий
маълумотлар базасини, кашфиёт- эълон қилинган мақсадли кўрсат-
ларни ва фойдали моделларни, се- кичи.
лекция ютуқлари ва ноу-хауларни
яратиш ва сотиб олиш учун тикил- ИНФЛЯЦИОН ТАРГЕТЛАШ РЕ
ган маблағ. ЖИМИ. Пул-кредит сиёсати тизими
бўлиб, унда Марказий банк инфля-
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ САЛОҲИЯТ циянинг ўрта муддатли миқдорий
ИНДЕКСИ. Аҳолининг билим савия даражасини белгилайди ва эълон
си ҳамда мамлакатдаги фаннинг қилади. Бунда пул-кредит инстру-
аҳволини акс эттирадиган турмуш ментлари жорий инфляцияни миқ-
сифати индикатори. Интеллектуал дорий кўрсаткичига эришишга
салоҳият индексини ҳисоблашда йўналтирилади.
катта ёшли аҳолининг билим дара-
жаси, талабаларнинг аҳоли умумий ИНФЛЯЦИЯ [лот. inflatio – ши-
сонидаги улуши, ЯИМдаги таълимга шиш, кўтарилиш]. Пул массасининг
харажатлар улуши, иқтисодиёт товар айланмаси эҳтиёжларига
тармоқларида банд бўлганларнинг нисбатан ортиб кетиши натижасида
умумий сонида фанда ҳамда илмий пул бирлигининг қадрсизланиши ва
хизмат кўрсатишда бандларнинг шунга мос равишда товар нархлари-
улуши, ЯИМда фанга харажатлар- нинг ўсиши.
нинг улуши ҳисобга олинади.
141
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИНФЛЯЦИЯ ДАРАЖАСИ. Бо- ИНФРАТУЗИЛМА. Ижтимоий-
зор нархларининг талаб ва таклиф иқтисодий жараёнларга хизмат кўр-
нисбатига қараб ўзгариб бориши- сатувчи соҳалар, ишлаб чиқариш
нинг ўртача кўрсаткичи. У маълум ва такрор ишлаб чиқариш шарт-ша-
бир даврга (ойлик, ярим йиллик, йил- роитини таъминловчи тармоқлар
лик фоизи) нисбатан фоизда ифода- мажмуи. Ишлаб чиқаришни энергия
ланади. Товар ва хизмат турларига билан таъминлаш, транспорт, алоқа,
нисбатан ҳам алоҳида ҳисобланади. коммунал хизматлар, информатика
Масалан, озиқ-овқат маҳсулотла- ва бошқалар ишлаб чиқариш ин-
ри инфляция даражаси коммунал фратузилмасини ташкил қилади.
хизматлар инфляция даражасидан
И фарқ қилиши мумкин. Мамлакат до- Аҳолининг турмуш тарзини таъ-
ирасида жами товарлар ва хизмат- минловчи уй-жой, соғлиқни сақлаш
ларга нисбатан ўртача кўрсаткичда муассасалари, ўқув юртлари, фан ва
(фоизда) ҳам ифодаланади. шу каби соҳалар ижтимоий инфра-
тузилма ҳисобланади.
ИНФЛЯЦИЯ САБАБЛАРИ. Пул ИНФРАКЦИЯ. Шартнома, кон-
ва бошқа қимматбаҳо қоғозлар- трактда қайд этилган шартлардан
нинг қадрсизланишига, маҳсулотга бирининг бузилиш ҳолати.
нисбатан пулнинг кўпайиб кетиши-
га олиб келган омиллар. ИНФРАМАРЖИНАЛ РЕНТА.
Жалб қилинган ресурслар бирлиги-
ИНФЛЯЦИЯ СУРЪАТИ. Белги- га реал ва энг кам ҳақ тўлаш ўртаси-
ланган вақт мобайнида умумий даги фарқ, бунда ушбу бирликнинг
нарх даражаси ўсишининг фоизлар- ресурслар бозоридаги сезиларли
да ифодаланган йиллик ўсиш суръ- таклифи пайдо бўлади.
ати.
ИНФЛЯЦИЯ ХАВФИ. Инфляция ИНЪЕКЦИЯ [лот. injectio – юбо-
оқибатида ишлаб чиқариш харажат- риш]. Иқтисодиётга кириталадиган
ларининг кўзда тутилмаган ўсиши- бир марталик пул маблағлари, сар-
дан пайдо бўлган хатар. моянинг бир марталик киритилиши.
ИНФЛЯЦИЯ ШАРТИ. Ҳақ тўлаш, ИНҚИРОЗ. Тараққиётнинг орқа-
инфляцияда нарх ўсиши билан боғ- га қайтиши, пасайиши, таназзули,
лиқ қийматнинг ўзгаришини кўзда регресс, тушкунлик.
тутган шартнома ва келишувларда-
ги қўшимча талаб. ИПО [инг. Initial Public Offering –
дастлабки оммавий таклиф]. Акция
ИНФОРМАЦИОН АСИММЕТРИЯ. дорлик жамияти акцияларини бир-
Ресурс эгаларининг ёки харидор- ламчи ошкора таклиф этиш, яъни
ларнинг бир гуруҳи иш юритиш акцияларни чекланмаган шахслар
учун зарур ахборотга эга бўлган, орасидаги дастлабки сотуви, даст-
бошқ аси эса эга бўлмаган ҳолат. лабки таклиф қилинишидир.
142
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИПОТЕКА [юн. hypotheke – га- ҳуқуқшунослиги (фиқҳ) анъанавий И
ров]. Мулкни гаров кредиторига равишда нима талаб қилишини,
эгалик қилиш учун топширмасдан, тақиқланганлигини, рағбатлантири-
мажбуриятни таъминлаш шарти лишини, ҳукм қилинишини ёки рух-
билан кўчмас мулк объектини (ер сат берилганлигини белгилайди. У
участкасини, бино ва иншоотни) ёки Қуръон ва Ислом пайғамбари томо-
унга бўлган ҳуқуқни гаровга қўйиш. нидан тасдиқланган диний амали-
ёт. Бу иқтисодиёт тури қашшоқлик,
ИПОТЕКА БАНКИ. Ипотека кре- пул, иш ҳақи, солиқлар ва бошқалар
дитларини, яъни кўчмас мулкни га- каби масалаларни тартибга солади.
ровга қўйиш эвазига олиш учун кре-
дитлар бериш билан шуғулланувчи ИСЛОМИЙ МОЛИЯЛАШТИРИШ.
махсус тижорат муассасаси. Ислом молияси инструментлари
асосида молиялаштиришни ташкил
ИПОТЕКА ГАРОВИ. Ер, кўчмас этиш. Бунда, албатта, ислом молия
мулк. институтлари (банклар, жамғарма-
лар ва компаниялар) иштирок эта-
ИПОТЕКА КРЕДИТИ. Кўчмас дилар.
мулк гарови остида узоқ муддатли
қарз олиш. ИСЛОҲОТ. Турли кўринишда қи-
линадиган ўзгариш, ислоҳ қилиш.
ИПОТЕКА ОБЛИГАЦИЯЛАРИ. Иқтисодий ислоҳот ушбу соҳани
Кўчмас мулк таъминоти остида инқироз ҳолатидан чиқариш бора-
чиқариладиган узоқ муддатли қим- сида ўтказилган чора-тадбирлардир.
матбаҳо қоғозлар.
ИПОТЕКА СЕРТИФИКАТИ. Гаров ИССИҚХОНА. Мева ва сабзавот-
гувоҳномаси. Биржада айланаёт- лар етиштириладиган, усти ўралган,
ган қимматбаҳо қоғозларнинг кенг махсус жиҳозланган жой.
тарқалган турларидан бири.
ИСТЕБЛИШМЕНТ [инг. establish
ИРРЕЙТА [лот. errata – иш юри- ment – ташкил этиш, таянч]. 1. Фой-
тувчи ҳужжатдаги имзо]. Иш ҳуж- данинг юқори даражаси, жамият-
жатидаги уни расмийлаштириш жа- даги барқарор ҳолат, фаровонлик.
раёнида йўл қўйилган кичик матбаа 2. Имтиёзли ҳолатга эга ва тузумда
хатосини тўғрилашни тасдиқлайди- таянч бўлган жамиятнинг ушбу ту-
ган имзо. зумда таянч бўлган қатлами.
ИСЛОМ ИҚТИСОДИЁТИ. Ислом ИСТЕЪМОЛ. Жамият иқтисодий
тижорат ҳуқуқшунослиги шариат- эҳтиёжларини қондириш мақсади-
га мувофиқ, яъни Ислом (Қуръон да ишлаб чиқарилган товар ва хиз-
ва суннат)га зид бўлмаган тартибда матлардан фойдаланиш жараёни.
молиявий ёки бошқа хўжалик Бунда даромаднинг истеъмол фон-
фаолиятини амалга ошириш қои- дига тенг қисми фойдаланилади.
даларини ўз ичига олади. Ислом У икки хил, яъни шахсий ва ишлаб
143
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чиқариш истеъмолларига бўлина- лаш билан боғлиқ товарларни ха-
ди. Биринчиси тирикчилик кечириш рид қилиш учун берилади.
учун одамларнинг ўзлари томони-
дан истеъмол қилинади. Иккинчиси, ИСТЕЪМОЛ САВАТИ (САВАТ
ишлаб чиқаришни давом эттириш ЧАСИ). Муайян вақт давомида ин-
учун ишлаб чиқаришнинг ўзида акс сон ҳаёти ва унинг саломатлигини
эттирилади. сақлаш учун зарур маҳсулотлар,
товарлар ва хизматларнинг энг кам
ИСТЕЪМОЛ БОЗОРИ. Аҳоли ис- тўплами.
теъмоли учун зарур бўлган товар- Анъанага кўра, истеъмол сават-
лар ва хизматларнинг айирбошла- часи 3 қисмдан иборат бўлади:
ниши. – озиқ-овқат маҳсулотлари;
И – ноозиқ-овқат товарлари: ки
ИСТЕЪМОЛ БЮДЖЕТИ. Энг йим-кечак, пойабзал, биринчи нав
муҳим моддий бойликлар ва хиз- батда зарур бўлган буюмлар, до-
матлар ҳажми ҳамда таркибининг ри-дармонлар, маданий-маиший ва
қиймат кўрсаткичи. Фактик ва меъ- хўжалик учун мўлжалланган товар-
ёрий истеъмол бюджети фарқла- лар ва ҳ.к.;
нади. Меъёрий истеъмол бюджети
давлат даромадлар сиёсатининг – хизматлар: коммунал, транс-
ижтимоий меъёрлари бўлиб, ижти- порт, маданий-маърифий ва ҳ.к.
моий сиёсатни ўтказишда йўналиш ИСТЕЪМОЛ ФОНДЛАРИ. Кор-
ролини ўйнайди. Истеъмол бюдже- хона томонидан ходимларини мод-
ти энг кам, оқилона ва элитар истеъ- дий рағбатлантириш, ижтимоий
мол бюджети каби стандартларда қўллаб қувватлаш (капитал қўйил-
бўлиб, эҳтиёжларни қондиришнинг малардан ташқари), яъни корхона
турли даражаларини акс эттиради. мулкини ташкил қилишга мўлжал-
ланган тадбир ҳамда ишлар учун
ИСТЕЪМОЛ КРЕДИТИ. Тижо- йўналтирилган фойда ва бошқалар.
рат ва банк кредитининг баъзи
бир жиҳатларини ўзида мужассам- ИСТЕЪМОЛ ХАРАЖАТЛАРИ.
лаштириб, асосан, товарларни со- Аҳолининг истеъмол товарлари ва
тишда уларнинг тўловини кечикти- хизматларни сотиб олишга йўнал-
риб тўлаш ҳуқуқининг берилиши. тирилган пул сарфи. У озиқ-овқат
Унинг объекти – узоқ муддатли маҳсулотлари сотиб олишга, уйдан
фойдаланиладиган товарлар ва хиз- ташқарида овқатланишга, спиртли
матлардир. ичимликлар, тамаки маҳсулотлари,
Истеъмол кредити аҳолининг ноозиқ-овқат товарлар сотиб олиш-
истеъмол талабларини қондириш- га ва пуллик хизматлар учун қилин-
га бериладиган кредит. Бу кредит ган чиқимлардир.
уй-рўзғор буюмларини: маиший
асбоб-ускуналар, мебеллар, интерь ИСТЕЪМОЛ ҚИЙМАТИ. Инсоний
ер буюмлари, турар жойни таъмир- эҳтиёжларни қондиришга имкон бе-
144
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
радиган хусусият ва сифатлар мав- жорий трансфертларнинг сальдоси- И
жуд бўлган, буюмнинг фойдалили- ни қўшиш орқали аниқлаш мумкин.
гини истеъмол предмети сифатида
англатадиган сиёсий-иқтисодий ата ИХТИЁРДАН ОЛИШ. Бир шахсга
ма. тегишли ер, мулкнинг бошқа шахсга
мулк сифатида берилиши.
ИСТЕЪМОЛЧИ. Ўз маҳсулоти
билан биргаликда кимнингдир фао- ИХТИЁРИЙ ИЖТИМОИЙ СУҒУР
лияти маҳсулидан фойдаланадиган ТА. Иқтисодиётнинг алоҳида тар-
ёки ишлатадиган шахс ёки ташки- моқлари доирасида ёлланма ишчи-
лот. лар учун узоқ муддатли тармоқли
ва жамоа шартномалари асосида
ИСТЕЪМОЛЧИ ПАССИВИ. Истеъ- ташкил этиладиган суғурталаш
молчининг ўз харидидан қониқиши, шакли.
нархни ҳисобга олганда кутганидан
камроқ бўлиши ёки умуман қониқ- ИХТИЁРИЙ СУҒУРТА. Суғурта-
магандаги ҳолати. ловчи ва суғурта қилдирувчи ўрта-
сида ихтиёрий тузиладиган шартно-
ИСТИСНО ҲУҚУҚИГА ЭГА ТАҚ ма асосида пайдо бўладиган суғурта
СИМЛАШ. Чегараланган сондаги шаклларидан бири.
дилерларга ҳудудларда товарларни
сотишга истисноли ҳуқуқнинг бери- ИХТИЁРИЙ ТАЛАБ. Таъминлов-
лиши. чи талаб, ишлаб чиқарувчи нуқтаи
назаридан савдонинг режалашти-
ИСТИСНОЛИ ЛИЦЕНЗИЯ. Маъ- рилган даражаси ва ишлаб чиқариш
лум бир шароитларда истисно та- савдо рентабеллигининг зарурий
риқасида бир шахсга бериладиган даражаси.
ваколат.
ИХТИЁРИЙ ТИББИЙ СУҒУРТА.
ИСТИСНОЛИ ХАВФ. Юк ташувчи Ихтиёрий тиббий суғурта дастур-
мажбурият олмайдиган жараён. лари асосида амалга ошириладиган
ижтимоий суғуртанинг таркибий
ИХТИЁРДАГИ ДАРОМАД. Инс қисмидир. Ихтиёрий тиббий суғурта
титуционал бирлик якуний истеъ- жамоавий ва якка тартибда бўли-
мол ва жамғариш учун эга бўлган ши мумкин. Унинг асосий мақсади
фойда. У бирламчи даромадлар суғурта қилинган шахсларни маж-
сальдосидан жорий трансфертлар бурий тиббий суғурта дастурлари-
сифатида тақдим этилган даро- дан ортиқча сифатли тиббий хиз-
мадларни айириб, олинган жорий матлар билан кафолатли таъмин-
трансфертларнинг қўшилганига лаш.
тенг бўлади. Жами иқтисодиёт учун
ихтиёрдаги миллий даромад ялпи ИХТИЁРИЙ ТЎЛОВ. Давлат қим-
миллий фойдани норезидентлардан матли қоғозлари (Республика ва
олинган ва уларга тўлаб берилган маҳаллий ички заём облигацияла-
145
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ри, хазина мажбуриятлари, депо- ютани миллий валютага ёки аксинча
зит сертификатлари)ни муомалага алмашлаб сотиб олиш ва сотиш им-
чиқариш йўли билан юридик ва конияти.
жисмоний шахсларнинг пул маб
лағларини жалб этиш йўли, усули. ИЧКИ ЛАГ. Иқтисодий ўзгариш
пайтида ва унга жавобан давлат то-
ИХТИСОСЛАШТИРИШ. Таби- монидан иқтисодий сиёсат чорала-
ий, иқтисодий шароитлар ҳамда ри қабул қилиниши давридаги вақт
талабни эътиборга олган ҳолда хў- оралиғи.
жалик субъектларини бир ёки икки
И турдаги маҳсулот етиштиришга ИЧКИ ИНВЕСТИЦИЯ. Мамлакат
мослаштириш. ҳудудида ички инвесторлар томо-
нидан ишлаб чиқаришнинг бирор
ИЧКИ АЙЛАНМА. Корхона ичи- соҳасига киритилган сармоя.
да пул кўринишида ҳисобланган ИЧКИ МАБЛАҒЛАРНИ ЖАЛБ
моддий ресурслар ва пул маблағла- ҚИЛИШ. Давлат томонидан актив-
рининг йиллик айланмаси. ларни ички манбалардан (рези-
ИЧКИ АУДИТ. Корхона, ташки- дент-юридик ва жисмоний шахс
лот (банк)нинг ички назорат тизими, лардан) жалб этиш ҳамда бунинг
шу жумладан, таваккалчиликларни натижасида Ўзбекистон Республи-
бошқариш ва корпоратив бошқарув касининг қарз олувчи сифатидаги
тизими ҳамда жараёнларининг си- ёки қарз олувчи резидентларнинг
фати, уларнинг монандлиги ва сама- ўз кредитларини тўлашига кафил
радорлигига оид мустақил баҳони сифатидаги мажбуриятлари йиғин-
тақдим этиш билан боғлиқ фаолият. дисининг вужудга келиши.
ИЧКИ БОЗОР. Мамлакат ичкари- ИЧКИ МИЛЛИЙ МАҲСУЛОТ. Бир
сида, унинг ҳудудида амал қилади- йил давомида мамлакатда юридик
ган савдо нуқтаси. ва жисмоний шахслар томонидан
ишлаб чиқарилган пировард маҳсу-
ИЧКИ ВАЛЮТА БОЗОРИ. Чет эл лот ва хизматларнинг бозор баҳоси-
валютасини Ўзбекистон Республи- даги қиймати.
каси банклари ҳамда бевосита ти-
жорат банклари, шунингдек, валюта ИЧКИ МИГРАЦИЯ. Кишилар-
биржасида сотиш ва сотиб олиш жа- нинг (вақтинча ёки доимий) мамла-
раёни. катнинг бир ҳудудидан бошқа ҳуду-
дига кўчиши.
ИЧКИ ЗАЁМ. Ички бозорга чиқа-
рилган облигациялар бўйича қарз ИЧКИ НАЗОРАТ. Бухгалтерия
мажбурияти. ҳисобини юритишда, молиявий ва
бошқа ҳисоботларни тузишда хў-
ИЧКИ КОНВЕРТАЦИЯЛАНИШ. жалик операцияларини амалга оши-
Мамлакат ичкарисида хорижий вал ришнинг қонунийлигини, иқтисо-
146
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
дий жиҳатдан мақсадга мувофиқли- ИШ ВАҚТИДАН ТАШҚАРИ ИШ. И
гини, активларнинг бут сақланиши- Белгиланган иш вақтининг даво-
ни таъминлаш, талон-торож қилиш мийлигидан ташқари вақтда бажа-
ҳоллари ва хатоликларнинг олдини рилган фаолият.
олиш ҳамда аниқлаш мақсадида
бухгалтерия ҳисоби субъектининг ИШ ДАВРИ. Ишлаб чиқариш
раҳбари томонидан қабул қилинган вақтининг асосий таркибий қисми.
ҳисоб сиёсати асосида ташкил этил- Бу вақт давомида маҳсулот меҳнат-
ган чора-тадбирлар тизими. нинг бевосита таъсири остида бўла-
ди. Иш даврининг узунлиги ишлаб
ИЧКИ НАЗОРАТ ТИЗИМИ БЎЙИ чиқариладиган маҳсулот характери-
ЧА САВОЛНОМА. Мижоз корхона га, қўлланадиган меҳнатнинг миқ-
ички назорат тизими сифатини тек- дори ва унинг унумдорлиги даража-
шириш ва баҳолаш мақсадида ту- сига боғлиқ.
зилган махсус ишчи қоғоз.
ИШ ЖОЙИДА ТАЪЛИМ БЕРИШ.
ИЧКИ ТУРИЗМ. Мамлакат дои- Иш жойининг ўзида ходимнинг бой
мий аҳолисининг ушбу давлат ичи- тажрибага эга бўлган мураббий то-
даги сайёҳлиги. монидан ишни тўлиқ ўзлаштириб
олгунга қадар ўқитилиши (ўргати-
ИЧКИ ФОЙДА. Охирги маҳсу- лиши) билан боғлиқ бўлган ҳолат.
лот бозорда сотилмай, захирада
қолса, бунинг устига оралиқ фойда ИШ КУЧИНИНГ ХАЛҚАРО МИГ
компаниянинг умумий фойдасига РАЦИЯСИ. Меҳнат ресурсларининг
кирмаган бўлса, бир шуъба ком- анча қулай шароитда иш билан таъ-
паниянинг иккинчи шуъба компа- минланиши учун бир мамлакатдан
нияга маҳсулот сотишидан тушган бошқасига кўчиб ўтиши.
даромад.
ИШ САРФИ. Маҳсулот бирли-
ИШ. Инсон фаолияти билан боғ- гини ишлаб чиқаришга кетган иш
лиқ, унинг меҳнати билан амалга вақти.
ошадиган, бажариладиган юмуш.
ИШ СТАЖИ. Ходимнинг бир ёки
ИШ (БИЗНЕС) АКТИВЛАРИ. бир неча тармоқдаги белгиланган
Савдогар ёки ишлаб чиқарувчи то- касбда меҳнат фаолияти давомий-
монидан ўз корхонасида ҳаракатга лиги.
келтирилган моддий ва номоддий
кўчадиган мулк йиғиндиси. ИШ ЎРНИ. Муайян касбдаги хо-
димнинг меҳнат мажбуриятларини
ИШ ВАҚТИ. Ходим томонидан амалга ошириш учун мослаштирил-
хизмат вазифаларини бажариши ган, ишлаб чиқариш воситалари,
керак бўлган, иш жойида бўлиши меҳнат жиҳозлари билан жиҳозлан-
шарт бўлган меъёр, давр. ган жойи.
147
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИШ ҲАҚИ. Меҳнат фаолияти да- ИШ ҲАҚИНИНГ ШАКЛЛАРИ ВА
вомийлигида ишчи ва хизматчилар ТИЗИМЛАРИ. Меҳнатнинг миқдор
меҳнатининг миқдори, сифати ва унум- натижалари ва сифатига (унинг му-
дорлигига қараб тўланадиган, меҳнат раккаблиги, интенсивлиги, шарт-ша-
самарасининг пулдаги ифодаси. роитларига) боғлиқ равишда иш
ИШ ҲАҚИ ИНДЕКСИ. Маълум ҳақи белгилаш механизми.
бир даврда ишчи ва хизматчилар
ИШГА ЖОЙЛАШТИРИШ. Меҳ
ўртача иш ҳақининг ошиши ёки па- натга яроқли аҳолини иш билан
сайишининг динамик кўрсаткичи. таъминлашга қаратилган ташки-
лий-ҳуқуқий, иқтисодий тусдаги
И ИШ ҲАҚИ МЕДИАНАСИ. Ҳисоб давлат тадбирлари тизими.
ланган иш ҳақи миқдори бўйича
ходимлар сонининг тақсимланиши ИШЛАБ ЧИҚАРИШ. Муайян
қаторини тенг иккига бўлувчи миқ- маҳсулот турларини яратиш билан
дор бўлиб, тақсимланган қаторни боғлиқ бўлган ижтимоий-иқтисодий
медианадан паст ва ундан юқори ва техник-технологик жараён.
тенг икки қисмга ажратади.
ИШ ҲАҚИГА ҚЎШИЛАДИГАН ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ВА ИМПОРТ
УСТАМА КОЭФФИЦИЕНТ. 1. Далада УЧУН СУБСИДИЯ. Давлат томони-
ишлаш жараёнида палаткада яша- дан корхоналарга товар ишлаб чиқа-
ётган бригада (далада ишловчи кор- риш ва хизмат кўрсатиш, сотиш ва
хона ходимлари) иш ҳақига тўлана- импорт қилиш ёки ишлаб чиқариш
диган устама. 2. Туман устамаси ўр- омилларидан фойдаланганлик учун
натилган ҳудудда далада ишларни маълум бир иқтисодий ва ижтимо-
амалга оширилаётган бригада учун ий сиёсатни амалга ошириш учун
(далада ишловчи корхона ходимла- ўтказиб берадиган жорий беғараз,
ри) иш ҳақига қўшимча тўланади- қайтарилмайдиган тўловлар. Улар
ган устама. 3. Тоғли ва баланд тоғли маҳсулотлар учун бериладиган суб-
ҳудудларда дала ишлари амалга сидиялар ва ишлаб чиқариш учун
оширилаётган вақтда бригада (дала- бошқа субсидиялардан иборат.
да ишловчи корхона ходимларига) ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ЖАМҒАР
нинг иш ҳақига қўшимча тўланади-
ган ҳақ. МАСИ. Корхона айланма маблағла-
рининг ҳали ишлаб чиқариш жара-
ИШ ҲАҚИДАН УШЛАБ ҚОЛИШ. ёнига қўшилмаган, иш жойларига
Солиқлар, жарималар, ноқонуний келиб тушмаган қисми.
харажатлар, кредит тўловлари, али-
ментлар, шунингдек, қонунчиликда ИШЛАБ ЧИҚАРИШ КОНЦЕН
кўзда тутилган бошқа ҳолатларда ТРАЦИЯСИ. Бир ёки ўхшаш турдаги
ўтказиладиган ушланмалар учун бир неча маҳсулот ишлаб чиқариш-
ходимнинг розилиги билан иш ни унча катта бўлмаган ҳудудда йи-
ҳақидан олинадиган пулларнинг рикроқ корхоналарга йиғиш.
барча кўринишлари.
148
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ЛИЦЕНЗИЯ қараб тааллуқли миқдорда лаво- И
СИ. Эгаси томонидан ишлаб чиқа- зим маошлари, қўшимча тўловлар
ришда патентланган ихтиро, фойда- ва мукофотлар тўлаб борилади.
ли модель ёки саноат намунасидан
фойдаланишга бериладиган ҳуж- ИШЛАБ ЧИҚАРИШ УСУЛИ.
жат. Ишлаб чиқарувчи кучлар ва ишлаб
чиқариш муносабатларининг бир-
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ РЕНТАБЕЛ лиги ҳамда ўзаро таъсири.
ЛИГИ. Корхонага қўйилган барча
капиталнинг қайтарилишини ифо- ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ФАОЛИ
далайдиган кўрсаткич (фойданинг ЯТИ. Моддий-техник ресурслар
маҳсулот таннархига нисбати). ёрдамида хомашёни тайёр маҳ-
сулотга айлантириш учун зарур
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ САЛОҲИ меҳнат ресурслари ва воситалари-
ЯТИ. Мавжуд ресурсларни тўлиқ дан фойдаланадиган технологик
ишлатганда ишлаб чиқариш мум- жараён.
кин бўлган маҳсулот реал ҳажми,
ишлаб чиқаришнинг мавжуд потен- ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ХАВФСИЗ
циал имкониятлари, ишлаб чиқа- ЛИГИ. Ишлаб чиқариш жараёнини,
риш омиллари мавжудлиги, унинг мол-мулкига, атроф-муҳитга, ишчи-
аниқловчи ресурслари турлари би- лар ва учинчи шахсларнинг соғлиғи
лан таъминланганлиги. ҳамда ҳаётига етказиладиган зарар-
дан (хавфдан) ҳимоя қилишга қара-
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ САМАРА тилган фаолият тури.
ДОРЛИГИ. Ишлаб чиқариш натижа-
лари ва харажатларни таққослаш. ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ХАРАЖАТ
Иқтисодиётнинг самарали ҳолати ЛАРИ. Бевосита маҳсулот ишлаб
жамиятнинг барча аъзоларининг чиқариш билан боғлиқ ва шартлан-
эҳтиёжларини мавжуд чекланган ган тўлиқ чиқимлар, сарфлар.
ресурслар билан қанчалик кўпроқ
тўлиқ қондирилиши билан ҳисобла- ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ЧИҚИНДИ
нади. ЛАРИ. Ишлаб чиқариш жараёнида
ҳосил бўлган хомашё, материал-
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ СОҲАСИ лар, ярим тайёр маҳсулотлар ва
ХОДИМЛАРИ. Ишлаб чиқариш бошқа маҳсулотлар ёки уларнинг
корхоналарининг (фирма, кластер- қолдиқлари, шунингдек, истеъмол
лар) асосий маҳсулотларини ишлаб хусусиятларини йўқотган ва натура
чиқариш жараёнида бевосита қат- кўринишида акс эттирилган товар.
нашадиган муҳандис-техник ва
бошқарув-маъмурият ходимлари. ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ҚУВВАТИ.
Уларга иш ҳақи эмас, балки кор- Асосий ишлаб чиқариш ва айланма
хонадаги (фирма, кластерларда) фондлар, шунингдек, молиявий ре-
ишлаб чиқариш самарадорлигига сурслардан иложи борича тўлиқ ва
оқилона фойдаланган ҳолда ишлаб
149
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чиқариш мумкин бўлган маҳсулот- кўрсатувчи корхона, ташкилот, ком-
нинг максимал ҳажми. пания, шахс.
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ҲАЖМИ ИШОНЧ БИЛДИРУВЧИ. Бошқа
НИНГ КРИТИК НУҚТАСИ. Умумий шахсга ўзининг маълум вазифала-
сарфлар сотувдан тушган тушум- рини, топшириқларни бажаришни
лар йиғиндисига тенг бўлган сотув ишонадиган шахс.
даражаси, ишлаб чиқариш ҳажми.
ИШОНЧ МУЛКИ. Мулк қиймат-
ИШЛАБ ЧИҚАРИШГА БОҒЛИҚ ларига эгалик. Бу ўринда муассис
БЎЛМАГАН ХАРАЖАТ. Ишлаб чиқа- деб аталувчи ишонч билдирувчи
ришга бевосита боғлиқ бўлмаган мулкдор бошқа – ишончли мулкдор
сарфлар, ёрдамчи, ёндош чиқимлар. деб аталувчи шахсга уларни бошқа-
И ИШЛАБ ЧИҚАРИШДАН ОЛИН риш ҳуқуқини бериши.
ГАН ДАРОМАД. Меҳнат фаолия- ИШОНЧЛИ ВАКИЛ. Маълум
тидан ва шахсий истеъмол учун амалларни бажаришга ваколатли,
ишлаб чиқарилган хизматлардан аниқроғи, бошқа шахслар топши-
олинадиган фойда. риғи билан улар номидан иш олиб
ИШЛАБ ЧИҚАРИШДАН ТАШ борадиган шахс.
ҚАРИ АМАЛИЁТ. Жорий ишлаб ИШОНЧЛИ ГУВОҲНОМА. Омо-
чиқаришнинг ресурси ва натижаси нат банклари муассасалари томо-
бўлмаган исталган товарни харид нидан фуқароларнинг облигацияла-
қилиш ёки сотиш жараёни. рини сақлаш учун қабул қилишда
ИШЛАБ ЧИҚАРИШДАН ТАШ бериладиган ҳужжат.
ҚАРИ ХАРАЖАТ. Маҳсулотнинг иш ИШОНЧЛИ УЛУШ (ПАЙ) ФОНДИ.
лаб чиқариш таннархидан ташқари Аҳолининг майда жамғармаларини
тўлиқ таннархига кирадиган ишлаб жамлайдиган ва уларни акциялар
чиқарилган маҳсулотларни сотиш ва облигацияларга сарфлайдиган
билан боғлиқ сарфлар. кредит-молия муассасаси.
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИ МАҲАЛ ИШОНЧНОМА. Ишончнома бе-
ЛИЙЛАШТИРИШ. Саноат ишлаб рувчи шахс ўз вакили (ишонч бил-
чиқаришининг турли босқичларида дирилган шахс)га ҳужжатда кўрса-
импорт қилинган деталлар, бутлов- тилган белгиланган ҳаракатларни
чи қисмлар, ярим тайёр маҳсулот- ишонч билдирувчи, яъни ўзининг
лар ва тайёр маҳсулотларни маҳал- номидан амалга оширишга ваколат
лий хомашё ҳамда материаллар берганини тасдиқлайдиган ҳужжат.
асосида ишлаб чиқаришга ўтказиш
жараёни. ИШОНЧНОМА БЛАНКАСИ.
Ишонч билдирилган шахсни кўрсат-
ИШЛАБ ЧИҚАРУВЧИ. Маҳсулот, маган ҳолда ҳуқуқ берилиши ҳақи-
товар ишлаб чиқарувчи, хизматлар даги ҳужжат.
150
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИШОНЧСИЗ ҚАРЗ. Суднинг қарз унинг натижасида ишчи кучининг И
ундиришни рад этиши ёки қарздор- миқдорий ва сифат хусусиятлари,
нинг қарз тўлашга қурби етмаганли- шунингдек, унинг корхоналар, тар-
ги учун олиш имконсиз деб ҳисоб моқлар ҳамда мамлакат ҳудудлари
ланган дебиторлик қисми. ўртасида тақсимланиши ўзгариб ту-
ради.
ИШСИЗ. Меҳнатга лаёқатли бў-
либ, ишлашни хоҳлаган, лекин иш ИШЧИ КУЧИНИ ТАКРОР ИШЛАБ
билан таъминланмаган аҳоли. ЧИҚАРИШ. Инсоннинг ақлий ва
жисмоний қобилиятларининг узлук-
ИШСИЗЛИК. Иқтисодий фаол сиз равишда тикланиб бориши, дои-
аҳоли бир қисмининг ўз ишчи ку- мий равишда унинг билим, малака ва
чидан фойдалана олмаслигини на- савиясининг кўтарилиб, янгиланиб
моён этувчи ижтимоий-иқтисодий бориши.
ҳолат.
ИШЧИЛАРНИНГ МАЛАКАВИЙ
ИШСИЗЛИК БЎЙИЧА НАФАҚА. РАЗРЯДЛАРИ ДИАПАЗОНИ. Иш фа-
Қонунда белгиланган тартибда иш- олиятининг энг паст разрядидан энг
сиз деб тан олинган фуқароларга юқори разрядигача бўлган оралиқ.
бериладиган моддий қўллаб-қувват- Тариф разрядлари диапазони иш-
лаш шакли. нинг мураккаблиги ва талаб этила-
диган малакага қараб махсус комис-
ИШСИЗЛИК ДАРАЖАСИ. Иш- сия белгилаган тариф разрядлари
сизлар сонининг ишчи кучи (ишла- асосида бўлади.
ётганлар ва ишсизлар) умумий со-
нига нисбати. ИҚТИСОД. Сарф-харажатда
тежамкорлик, тежаб қолиш, кам
ИШЧИ КУЧИ. 1. Кўпчилик мам- сарф-харажат қилиб, кўпроқ наф
лакатлар статистикасида иқтисодий олиш, сарф-харажатдаги тежамкор-
фаол аҳоли иш билан банд бўлган ва лик.
ишсизларни ўз ичига олади. 2. Ин-
соннинг меҳнат қилиш қобилияти, ИҚТИСОДИЁТ. 1. Кишилар то-
яъни унинг жисмоний ва ақлий қоби- монидан меҳнат орқали инсон учун
лиятлари, талаб қилинадиган мала- зарурий бўлган неъматлар, ҳаёт ша-
ка, кўникма, ижтимоий ишлаб чиқа- роитлари ва воситаларини яратиш
ришда фойдаланиладиган тажриба. билан тирикчиликни таъминлаш,
эҳтиёжларни қондиришда фойдала-
ИШЧИ КУЧИ СИФАТИНИНГ КЎР ниладиган ишлаб чиқариш муноса-
САТКИЧИ. Ишчи кучининг маълумот батлари мажмуи. 2. Халқ хўжалиги
даражаси ва ишлаб чиқариш тажри- ишлаб чиқариш кучларининг ҳола-
баси ҳисобланади. тига мувофиқ келувчи ишлаб чиқа-
риш муносабатлари. 3. Хўжалик
ИШЧИ КУЧИ ҲАРАКАТИ. Ижти- тармоқларининг моддий ва молия-
моий-иқтисодий жараён бўлиб,
151
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
вий томонларини ўрганадиган фан. хоналар, транспорт, омборхоналар
4. Мулкчиликнинг турли шакл ва алоқа; молия, суғурта, кўчмас
ларига асосланган хўжаликлардан, мулк ва тадбиркорлик хизматлари,
хўжаликлараро, давлатлараро бир- шунингдек, коммунал, ижтимоий ва
лашмалар, корпорациялар, концерн шахсий хизматлар киради.
лар, қўшма корхоналар, молия ва
банк тизимларидан, давлатлар ўр- ИҚТИСОДИЁТДА БАНД БЎЛ
тасидаги турли иқтисодий муно- ГАН АҲОЛИ. 1. Ёлланиб ишлаётган-
сабатлардан иборат ўта мураккаб лар, шу жумладан, ишларни тўлиқ
ижтимоий тизим. бўлмаган иш вақти мобайнида ёки
уйда иш ҳақи олиб бажараётган,
ИҚТИСОДИЁТ НАЗАРИЯСИ. Ти- шунингдек, ҳақ тўланадиган бошқа
И зимнинг қонун-қоидалари, тушун- ишга, жумладан, вақтинчалик ишга
чалари ва ривожланиш тамойилла- эга бўлган фуқаролар. 2. Касаллик,
рини ўрганувчи умумиқтисодий ва таътил, қайта тайёргарлик, мала-
назарий фан. ка ошириш, ишлаб чиқаришнинг
тўхтаб туриши туфайли, шунинг
ИҚТИСОДИЁТ ТАРМОҒИ. Дав- дек, қонун ҳужжатларига мувофиқ
лат иқтисодиётининг бир хил (ўх- вақтинчалик ишда бўлмаган ходим
шаш хусусиятларга эга) ёки ўзига учун иш жойи сақланиб қолади-
хос товар, молиявий ёки бошқа маҳ- ган бошқа ҳолатларда иш жойида
сулотларини бир хил технологиялар вақтинчалик бўлмаган фуқаролар.
бўйича (эҳтимол маълум географик 3. Ҳақ тўланадиган лавозимга сай-
ҳудудда) қазиб олинадиган, ишлаб ланган ёки тайинланган фуқаролар.
чиқарадиган ёки етказиб берадиган 4. Ўзини мустақил равишда иш би-
корхона ва ташкилотлар йиғиндиси. лан таъминловчи фуқаролар, жум-
ладан, тадбиркорлик фаолияти би-
ИҚТИСОДИЁТ ТАРМОҚЛАРИ лан шуғулланувчилар, ҳунарманд
БЎЙИЧА БАНДЛИК ТУЗИЛМАСИ. лар, деҳқон хўжаликлари, ишлаб
Саноатни халқаро стандарт тас- чиқариш кооперативлари аъзолари,
нифлаш (СХСТ) тизими асосида бел- фермерлар ва қонунчиликда назар-
гиланган саноатдаги, қишлоқ хўжа- да тутилган бошқа фаолият турлари
лигидаги ёки хизматлар соҳасидаги билан шуғулланувчилар. 5. Ўзбекис
бандлик. Саноат соҳасини шахталар тон Республикаси Қуролли Кучлари,
ва карьерларда фойдали қазилма- Ички ишлар вазирлиги, Фавқулодда
ларни қазиб олиш, ишлаб чиқариш, вазиятлар вазирлиги, Давлат хавф-
қурилиш ва коммунал хизматлар сизлик хизмати қўшинларида хиз-
(газ, сув ва электр энергияси) таш- матни, шунингдек, муқобил хизмат-
кил этади. Қишлоқ хўжалигини ов- ни ўтаётган фуқаролар ва бошқалар.
чилик, ўрмончилик, балиқчилик ва 6. Нодавлат нотижорат ташкилотла-
қишлоқ хўжалиги ташкил этади. рида, ўз фаолиятини қонунчиликка
Хизматлар соҳасига улгуржи ва ча- мувофиқ амалга ошираётган диний
кана савдо, ресторанлар ва меҳмон- ташкилотларда ишловчилар.
152
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ИҚТИСОДИЁТНИ ДАВЛАТ ТО барча шарт-шароитларни яратиш. И
МОНИДАН ТАРТИБГА СОЛИШ. Бунда нима ва қанча ишлаб чиқа-
Ҳокимият органлари томонидан ришни, қаерга, қандай баҳода сотиш-
ишлаб чиқаришни ривожлантириш ни тадбиркорнинг ўзи белгилайди.
ва жамиятнинг барча аъзолари ман-
фаатларини уйғунлаштириш мақса- ИҚТИСОДИЁТНИНГ НОРАСМИЙ
дида амалга ошириладиган қонун СЕКТОРИДА ИШ БИЛАН БАНДЛАР.
чиқарувчи, ижро этувчи ва тартибга Доимий, вақтинчалик, мавсумий
солувчи чора-тадбирлар. ишларни ёлланиб бажарадиган, ўз
бизнесига эга, рўйхатга олинмаган
ИҚТИСОДИЁТНИ ДАВЛАТ ТО фаолиятдан иш ҳақи, даромад топа-
МОНИДАН ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ диган шахслар.
МАЪМУРИЙ (БЕВОСИТА) УСУЛИ.
Давлат ҳокимияти кучига асослан- ИҚТИСОДИЁТНИНГ ОЧИҚЛИ
ган тақиқ, рухсат ва мажбурлаш ГИ. Мамлакат иқтисодиётининг чет
чораларини қўллашдан иборат эл товарлари, капитали, ишчи кучи
шакл (қонун ҳужжатларини ишлаб миграцияси учун муайян даражада
чиқиш; ижтимоий аҳамиятга эга то- очиқ бўлишини тақозо этади. Мам-
варлар ва хизматларга нархларни лакат ташқи иқтисодий алоқалари-
белгилаш; божхона тўловлари ва ни эркин ўз миллий манфаатлари-
квоталарни қўллаш; давлат харид- дан келиб чиққан ҳолда юритади.
лари; энг кам иш ҳақини белгилаш
ва бошқалар). ИҚТИСОДИЁТНИНГ РЕАЛ СЕК
ТОРИ. Иқтисодиётнинг бевосита
ИҚТИСОДИЁТНИ ТАРТИБГА моддий неъматлар ишлаб чиқариш
СОЛИШНИНГ ИҚТИСОДИЙ (БИЛВО ва хизматлар кўрсатиш билан боғ-
СИТА) УСУЛЛАРИ. Бу усул моддий лиқ соҳаси бўлиб, у ўз ичига саноат,
манфаатдорлик яратиш, фойда ва қишлоқ хўжалиги, қурилиш, транс-
хавфсизликка интилиш (солиқ ва порт, алоқа ва хизмат кўрсатиш ва
кредит имтиёзлари бериш орқали бошқа тармоқларини олади.
инвестицияларни рағбатлантириш,
янги иш ўринлари яратиш, таълим ИҚТИСОДИЙ АҲАМИЯТГА ЭГА
ва кадрлар тайёрлашни яхшилаш, НАРХ. Ишлаб чиқариш харажатла-
пул муомаласини тартибга солиш, рини қопловчи ва етарлича фойда-
экспортга субсидиялар бериш ва ни таъминловчи бозор баҳоси. Бу
бошқалар)га асосланади. нархлар ишлаб чиқарувчилар етка-
зиб бермоқчи бўлган ва истеъмол-
ИҚТИСОДИЁТНИ ЭРКИНЛАШ чилар сотиб олмоқчи бўлган маҳсу-
ТИРИШ. Иқтисодиётнинг барча лотлар миқдорига сезиларли таъсир
соҳалари ва тармоқларини эркин- кўрсатади.
лаштириш, хўжалик юритувчи субъ
ектларнинг эркинлиги ва мустақил- ИҚТИСОДИЙ БИТИМ. Қиймат-
лигини таъминлаш, тадбиркорлик нинг ҳар қандай айирбошланиши,
фаолиятини ривожлантириш учун яъни товарлар, кўрсатилган хиз-
153
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: