ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ишлашнинг барча босқичларидан лардан бемалол фойдаланиши-
ўтмаган маҳсулотлар, шунингдек, ни таъминловчи бинолар тизими,
буюртмачилар томонидан қабул қи- муҳандислик ва коммуникация
линмаган тугалланмаган ишлардир. тармоқлари, шу жумладан, йўллар,
ТУГАТИШ (ЛИКВИДАЦИЯ) ҚИЙ туризмнинг хилма-хил корхонала-
МАТИ. Объект фаолият кўрсатиши ри ҳамда туризм корхоналарининг
тўхтагандан кейин қолган асосий ишлатилишини таъминлаш.
воситалар, яроқли қурилиш мате-
риаллари, деталлар ва эҳтиёт қисм- ТУРИСТИК БAЗA. Сайёҳлар-
лар, металломни сотишдан тушади- ни қабул қилиш, жойлаштириш ва
ган тушум. уларга турли хизматларни кўрса-
тиш имкониятига эга бўлган турис
ТУГАТУВЧИ БАЛАНС. Корхона, тик мажмуа бўлиб, унда ресторан
фирма, компаниянинг юридик шахс ёки ошхона, кўнгилли дам олиш
сифатидаги мавжудлиги тўхтатили- учун хоналар ва хизматлар таклиф
ши муддатидаги мулкий ҳолатини этилади.
тавсифловчи бухгалтерлик ҳисобот
баланси. ТУРИСТИК-РЕКРЕАЦИОН ЗОНА.
Унда замонавий туристик инфрату-
ТУРАРЖОЙ. Фуқароларнинг дои зилма объектларини (меҳмонхона
мий яшашига мўлжалланган, сани- комплекслари, маданий-соғломлаш
тария, ёнғинга қарши, техник талаб тириш, савдо-кўнгилочар ва бошқа
ларга жавоб берадиган, шунингдек, туристик аҳамиятдаги объектлар-
белгиланган тартибда махсус уйлар ни), махсус фаолият кўрсатувчи ва
сифатида фойдаланишга мўлжал- мавсумий рекреацион дам олиш зо-
Т ланган жойлар. наларини туристларга хизмат кўр-
сатиш мақсадида зарур шарт-шаро-
ТУРДОШ ҚИЙМАТ. Пул белги- итларни таъминлаган ҳолда барпо
лари, қимматбаҳо қоғозлар, банк- этишга доир инвестиция лойиҳала-
нотлар, тангаларда кўрсатилган рини амалга ошириш учун ташкил
расмий эълон қилинган баҳо. этиладиган ҳудуд.
ТУРИЗМ [фр. tour – думаламоқ; ТУРИСТИК РЕСУРСЛАР. Тегиш
инг. turn – (саёҳатлари) бошқа мам- ли ҳудуднинг табиий-иқлим, тари-
лакат ёки ҳудудга ташриф буюрув- хий-маданий, соғломлаштириш,
чилар (саёҳатлари)]. Кишиларнинг маърифий ва ижтимоий-маиший
доимий яшаш жойидан ташқари- объектлари мажмуи.
даги жойларга ҳаракатланиши би-
лан боғлиқ ижтимоий, маданий ва
ТУРИСТИК ХИЗМАТЛАР. Турис
иқтисодий ҳодисалар, одатда, бунга тик фаолият субъектларини жой-
сабаб сайр қилиш ва дам олишдир. лаштириш, овқатлантириш, транс-
порт ва ахборот-реклама хизматла-
ТУРИЗМ ИНФРАТУЗИЛМАСИ. ри кўрсатиш, шунингдек, турист-
Сайёҳларнинг туристик захира-
354
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ларнинг эҳтиёжларини қондиришга ТУШУМ КОЭФФИЦИЕНТИ. Ту-
қаратилган бошқа хизматлар. шум ва унинг ўлчамига нисбатан
ўзгарувчан харажатлар ўртасидаги
ТУРЛИ БАНК ТЎЛОВЛАРИ ҲАҚИ. фарқ муносабати.
Мижозга инкассация ва векселларни
сўндириш, ҳисоб-китобларни амалга ТЎЛА ҚИЙМАТЛИ ТАЛАБ. Чиқа-
ошириш, чекларни тақдим этиш ва рилган барча маҳсулотнинг сотили-
бошқа хизматлар кўрсатганлиги учун шини тўлиқ таъминловчи товарга
тўланадиган ҳақлар. бўлган истак.
ТУРМУШ ДАРАЖАСИ. 1. Аҳо- ТЎЛАНМАГАН САРМОЯ. Ҳали У
лининг зарурий, моддий ва номод- акция олувчи акциядорлар томо-
дий неъматлар ҳамда хизматлар нидан тўланмаган акциядорлик
билан таъминланганлик даражаси. сармояс ининг бир қисми.
2. Жисмоний, маънавий ва ижти-
моий эҳтиёжларнинг ривожланиш ТЎЛДИРИШ. Пул маблағлари,
даражаси, қондирилганлик миқёси захиралар ҳажмининг тикланиши,
ва уларни қониқтириш учун яратил- уларнинг талаб даражасидаги меъ-
ган имкониятларни акс эттирувчи ёрга етказилиши, мавжуд восита-
комплекс ижтимоий-иқтисодий ка- ларнинг етарли бўлмаганлари би-
тегория. 3. Аҳолининг турмуш да- лан тўлдирилиши.
ражасини ифодалаш учун минимал
истеъмол бюджети, камбағалчилик, ТЎЛИҚ ЕТКАЗИБ БЕРМАСЛИК.
мутлақ ва нисбий камбағалчилик Шартномада кўзда тутилганига
кўрсаткичларидан кенг фойдалани- нисбатан тўлиқ бўлмаган жамланма
лади. 4. Мамлакат аҳолиси, ижтимо- ёки товар сонининг етказиб берили-
ий гуруҳлар, оилалар, инсон мод- ши.
дий, маънавий ва ижтимоий эҳти-
ёжларини қондириш даражасини ТЎЛИҚ ИШ БИЛАН БАНДЛИК.
тавсифловчи тушунча. Иқтисодиётнинг ривожланиш бос
қичида, меҳнатга лаёқатли барча
ТУРМУШ ҚИЙМАТИ. Аҳоли ис- шахслар малакасига ва истаги-
теъмол қилиши зарур бўлган мод- га мақбул иш топиш имкони бор
дий неъмат ва хизматларнинг пул вазият. Халқаро меҳнат ташкилоти-
шаклида ифодаланган миқдори. нинг тавсиясига мувофиқ жамиятда
ишсизлик даражаси 5 фоиздан ош-
ТУРҒУНЛИК. Ишлаб чиқаришни маган ҳолат.
ривожланишдан тўхтатиш.
ТЎЛИҚ ЛИЗИНГ. Лизинг ком-
ТУШУМ. Корхона, фирма, тад- панияси томонидан хизмат кўрса-
биркор томонидан товар ва хизмат- тиш, таъмирлаш, ижарага берилган
ларни сотишдан тушган пул маб жиҳозни алмаштиришни кўзда ту-
лағлари, савдо кирими. тадиган лизинг шакли.
355
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТЎЛИҚ РАЦИОНАЛЛИК. Иқти- ТЎЛОВ БАЛАНСИ ТАҚЧИЛЛИ
содий субъект мавжуд ахборотдан ГИ. Хорижий валюта мамлакатга
энг юқори даражада фойдаланиб, жорий ҳисоб ва сармоялар ҳаракати
қилинган харажат билан фойда, на- ҳисобига жами соф тушум салбий
тижа ўртасидаги энг юқори ҳолат. бўладиган ҳолатни ифодаловчи
кўрсаткич.
ТЎЛИҚ ШИРКАТ. Иштирокчи-
лар ўртасида тузилган шартномага ТЎЛОВ ВАЛЮТАСИ. Ташқи сав-
кўра, ширкат номидан тадбиркор- до амалиётларида товарга тўлана-
лик фаолияти билан шуғулланади- диган пул бирлиги.
ган ва унинг мажбуриятлари бўйича
уларга тегишли бутун мулк билан ТЎЛОВ КРЕДИТИ. Тўловчиларга
жавобгарликни зиммасига оладиган тўлаш учун ҳисоб-китоб ҳужжатла-
хўжалик ташкилоти. рини тақдим этадиган кредит.
ТЎЛИҚ ҲАЛОКАТ (суғуртада). ТЎЛОВ ҚАЙДНОМАСИ. Пул
Табиий офат, бахтсиз ҳодиса ёки бу- тўловларини амалга ошириш учун
юмларнинг қайта тиклаб бўлмайди- керак бўладиган бухгалтерия-касса
ган даражада қаттиқ шикастланиши ҳужжати.
туфайли суғурталанган объектлар- ТЎЛОВ ҚОБИЛИЯТИ. Давлат,
нинг бутунлай йўқ бўлиши. юридик ва жисмоний шахсларнинг
Т ТЎЛОВ АЙЛАНМАСИ. 1. Мамла- тўловлар бўйича ўз мажбуриятла-
катнинг пул тўлов воситаси сифа- рини тўлиқ бажаришга қодирлиги,
тида амал қиладиган пул айланиш уларда ушбу мажбуриятларни ба-
жараёни (нақд пул ва нақд пулсиз жариш учун, яъни тўловларни амал-
айланмалардан иборат бўлади). га ошириш учун зарур ва етарли пул
2. Пул ҳаракатини тўлов, мажбурият маблағларининг мавжудлиги.
ларни сўндириш воситаси сингари ТЎЛОВГА ҚОБИЛИЯТСИЗЛИК.
акс эттирадиган корхона, компания Суд томонидан эътироф этилган,
лар пул айланмасининг бир қисми. қарздорнинг пул мажбуриятлари
ТЎЛОВ БАЛАНСИ. Маълум бўйича кредиторлар талабларини
вақт мобайнида (чорак, ярим йил, тўла ҳажмда қаноатлантиришга
бир йил ва ҳ.к.) бир мамлакат ва ва (ёки) солиқлар ҳамда йиғимлар
унда рўйхатдан ўтган корхоналар, бўйича ўз мажбуриятларини тўла
жисмоний шахслар ва давлат идо- ҳажмда бажаришга қодир эмаслиги.
раларининг бошқа мамлакатларда-
ги корхоналар, жисмоний шахслар ТЎЛОВ ТАЛАБНОМАСИ. Маб
ва давлат идоралари билан амалга лағларни тўловчининг ҳисобва-
оширган барча иқтисодий операция рағидан унда кўрсатилган суммани
ларини ўзида акс эттирувчи статис тўлаш тўғрисидаги уни олувчининг
тик ҳисобот. талаби назарда тутилган тўлов ҳуж-
жати.
356
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТЎЛОВ ТАЛАБНОМАЛАРИ РЕ нинг асосий ва айланма маблағлари Т
ЕСТРИ. Маблағларни олувчи ёки шаклланишида банкнинг ўз ссудала-
тўловчининг банкига тақдим этила- ри билан бевосита иштирок этиши.
диган, белгиланган шаклга мувофиқ 2. Банк сармояларининг ишлаб чиқа-
икки нусхада тузилган қоғоз шакл- ришга тўғридан-тўғри киритилиши.
даги тўлов талабномалари рўйхати.
ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ ЗАРАР. Конт
ТЎЛОВ ТАЛАБНОМАСИ БИЛАН ракт бузилиши сабаби бўйича пайдо
ҲИСОБ-КИТОБ. Маблағларни олув- бўлган зарар, йўқотишлар.
чи томонидан тақдим этилган тўлов
талабномалари орқали амалга оши- ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ ИНВЕСТИ
риладиган ҳисоб-китоб шакли. ЦИЯ. Акциядорлик жамиятлари ёки
пайли иштирок этишда назорат қи-
ТЎЛОВ ТОПШИРИҚНОМАСИ. лиш имконини берадиган улушга
Мижознинг унга хизмат кўрсатувчи эгаликни таъминлайдиган (10 фоиз-
банкка ўз ҳисобварағидан топшириқ- дан кўп бўлган улушни таъминлай-
номада белгиланган суммани маб диган) сармоя.
лағларни олувчининг ҳисобварағига
ўтказиш тўғрисидаги топшириғи на- ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ ИНВЕСТИЦИЯ
зарда тутилган тўлов ҳужжати. ЛАШ. Маълум бир маҳсулотни
ишлаб чиқариш ёки хизматлар кўр-
ТЎЛОВ ХАБАРНОМАСИ. Молия сатиш мақсадида бошқа мамлакат-
органлари томонидан тўловчилар- да ўз корхоналарини очиш, ишлаб
га уларга ҳисобланган тўловларни чиқаришни ташкил қилиш ёки мав-
киритиш зарурлиги, тўлов миқдори жуд корхоналарда улушли иштирок
ва муддати ҳақида хабар берадиган этиш орқали сармоя киритиш жара-
ҳужжат. ёни.
ТЎЛОВ ШАРТИ. Контракт бўйи- ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ САРМОЯ САРФ
ча ҳажм, шакл, муддат, тўлов жойи- ЛАШ. Бевосита инвестиция объек-
ни аниқлайдиган талаб. тига маблағ киритиш.
ТЎЛОВЛАР КЕТМА-КЕТЛИГИ. ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ ХАРАЖАТ.
Тўловларни амалга ошириш учун Маҳсулот, иш, хизмат, ишлаб чиқа-
маблағ етарли бўлмаганда тўлов- риш билан бевосита боғлиқ сарф,
ларнинг юридик шахслар риоя қи- маҳсулот таннархига, ишлаб чиқа-
лиши керак бўлган кетма-кетлик ришнинг тўғридан-тўғри чиқимла-
ҳолати. рига киритиладиган ишлаб чиқа-
риш чиқими.
ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ БАНК КРЕ
ДИТЛАШИ. 1. Корхона, компаниялар-
357
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Т
358
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Улуғлик бўлса лозим, айла эҳсон,
Надин унсин экин, гар сочмасанг дон.
УВС ИНДEКС. Биржаларда қўл- УЗОҚ МУДДАТЛИ ССУДА САР
ланадиган халқаро индекснинг бир МОЯСИ БОЗОРИ. Пул бозорларидан
тури бўлиб, у бир неча миллий ин- фарқли равишда қимматбаҳо қоғоз-
декслар асосида ҳисобланади. лар ва молиялаштириш бўйича
амалиётлар амалга ошириладиган
УГЛЕРОД ИНТЕНСИВЛИГИ. Ат- бозор.
мосферага чиқарилиётган иссиқхо-
на газлари миқдорининг ялпи ички УЗОҚ МУДДАТЛИ ТЎЛОВ КЎР
маҳсулотга нисбати. САТМАСИ. Аниқ муддатларда ми-
жоз мажбуриятларига мувофиқ
УЗОҚ МУДДАТЛИ ЗАЁМ (ҚАРЗ). тўланадиган миқдорга тегишли дои-
Узоқ вақт оралиғига, одатда, бир мий тўловларни ўтказиши учун ми-
йилдан ортиқ муддатга тақдим жознинг ўз банкига топшириғи.
этилган заём, ссуда.
УЗОҚ МУДДАТЛИ ҚАРЗ. 1. Да-
УЗОҚ МУДДАТЛИ КРЕДИТ. Кре- вомли вақт оралиғидан сўнг сўнди-
дит ташкилотлари томонидан 12 рилиши кўзда тутилган қарздорлик.
ойдан ортиқ муддатга бериладиган 2. Узоқ муддатга тақдим этилган
қарз. қарз шакли.
УЗОҚ МУДДАТЛИ МАЖБУРИ УЗОҚ МУДДАТЛИ ҚАРЗДОР
ЯТ. Сўндириладиган, бир неча йил- ЛИКНИ ҚОПЛАШ КОЭФФИЦИЕН
дан сўнг қондириладиган вазифа. ТИ. Узоқ муддатли қарздорликнинг
биргаликдаги активлари ёки фир-
УЗОҚ МУДДАТЛИ ОБЛИГАЦИЯ. манинг акциядорлик сармоясига
Сўндириш муддати бир неча йилдан нисбати.
ошиб кетадиган қимматли қоғоз.
359
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
УЗУФРУКТ [лот. usus – фой- шу жумладан, уйлар, квартиралар,
даланиш; fructus – даромад]. 1. Би- хизмат тураржойлари, махсус уй-
ровнинг буюми ва ундан келадиган лардан (ётоқхоналар, вақтинчалик
даромадларидан унинг бутунлиги уй-жой фонди уйлари, ногиронлар,
ҳамда белгиланган маиший мақ- фахрийлар, ёлғиз қариялар учун
садларини сақлаш шарти билан интернат-уйлар, шунингдек, бола-
бир умрлик фойдаланиш ҳуқуқи. лар уйлари ва бошқа махсус мақ-
2. Бировнинг мол-мулкидан ундан садли уйлардан) иборат бўлади. Уй-
даромад олиш ҳуқуқи билан, ле- ларда жойлашган савдо, маиший ва
кин унинг яхлитлиги, қиймати ва носаноат йўналишидаги ўзга эҳти-
иқтисодий мақсадини сақлаб қо- ёжларга мўлжалланган, яшаш учун
лиш шарти билан фойдаланишнинг мўлжалланмаган жойлар уй-жой
ҳақиқий ҳуқуқи. фондига кирмайди.
УЙ ХЎЖАЛИГИ. Битта турар УЙ-ЖОЙГА ОИД ОБЛИГАЦИЯ. Бел-
жойда ёки унинг бир қисмида бир- гиланган ўлчамдаги уй-жой майдони
галикда яшайдиган, ўзини яшаш қурилишига облигация эгаси томони-
учун барча зарур нарсалар билан дан маблағ ўтказилганини тасдиқлов-
таъминлайдиган, умумий хўжалик чи мақсадли қимматбаҳо қоғоз.
юритадиган, пул маблағларини тў-
лиқ ёки қисман бирлаштирадиган УЙГА ИШЛАТИЛАДИГАН ДАРО
ва сарфлайдиган шахслар уюшма- МАД. Уй хўжалигида фойдаланиш-
си. Бу шахслар қариндошлик му- га тўлиқ ишлатиладиган даромад
носабатларида бўлиши ёки бўлмас- ҳажми.
У лиги мумкин. Уй хўжалиги битта УКЛАД. [рус. уклад – хаёт тар-
шахсдан иборат бўлиши мумкин. зи]. Иқтисодий фаолият юритиш-
нинг муайян шакли бўлиб, мулкчи-
УЙ ХЎЖАЛИКЛАРИ ДАРОМА ликнинг бирор-бир турга асосла-
надиган, ўзига хос иқтисодий му-
ДИ. Оила аъзолари томонидан маъ- носабатлар, қонун-қоидалар амал
лум давр ичида олинган пул ва на- қиладиган хўжалик тури. Масалан,
тура кўринишдаги фойдалар йиғин- майда товар хўжалиги.
диси.
УЙ ХЎЖАЛИГИДА ИШЛАБ УЛГУРЖИ НАРХ. Товарнинг ул-
ЧИҚАРИШ. Уй хўжалигининг ишлаб гуржи сотуви шароитидаги баҳоси,
чиқариш фаолияти натижаси ҳи- одатда, у чакана нархдан паст бўла-
собланган, ўз шахсий истеъмоли ди, чунки улгуржи савдода товар
ҳамда сотиш учун ҳам мўлжаллан- бирлигига ҳисобда айланиш чиқим-
ган товарлар, маҳсулотлар ва хиз- лари камроқ бўлади.
матлар қиймати.
УЙ-ЖОЙ ФОНДИ. Инсон яшаши УЛГУРЖИ САВДО. Келгусида со-
учун яроқли бўлган тураржойдан, тиш учун сотиб олиш жараёни. Тижо-
360
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рат мақсадларида ёки ўзининг ишлаб куни. Иш ёзишмаларида Ультимо У
чиқариш, хўжалик эҳтиёжларига бир ойдан зиёд муддат вақтни бел-
фойдаланиш учун харид қилинган то- гилаш учун ишлатилади.
варларни нақд пулсиз ҳисоб-китоблар
шакли бўйича сотиш. Улгуржи савдо- УЛЬТРА ВИРЕС [лoт. ultra vires
га қуйидагилар киради: а) истеъмол – ваколатдан ташқари, имконият-
товарларнинг улгуржи савдоси; б) тех- нинг юқори қисми]. Белгиланган ҳу
ник-ишлаб чиқаришга мўлжалланган қуқлардан ҳамда ваколатлар доира-
маҳсулотлар улгуржи савдоси; в) то- сидан чиқувчи фаолият. Рухсатсиз,
варлар олди-сотдисида (савдо-харид компания уставида ёки қонунда бел-
фаолияти) воситачилик хизмати. гиланган ёки берилган ваколат дои-
расидан ташқарида ҳаракат қилиш.
УЛГУРЖИ ЧЕГИРМА. Сотиб оли-
надиган товар тўплами ҳажмига УМРБОДЛИК СУҒУРТА. Суғур-
боғлиқ чегирма. танинг ўлим ёки иш қобилиятини
йўқотиш ҳодисаси бўйича қилинган
УЛУШ МАЖБУРИЯТИ. Бир неча тури.
кредит берувчилар ёки бир неча
қарздорлар иштирокидаги вазифа. УМРБОДЛИК СУҒУРТА РЕН
ТАСИ. Бахтсиз ҳодиса туфайли иш
УЛУШ МАСЪУЛИЯТИ. Гуруҳ қобилиятини йўқотганда суғурта
аъзосининг ўз мажбуриятлари дои- қилдирувчига умрининг охирига-
расидаги жавобгарлиги. ча суғурта бадаллари ҳисобидан
йиғилган жамғармадан тўланадиган
УЛУШБАЙ МУЛК. Умумий иш даромад.
иштирокчиларининг, жамоавий мулк
дорларнинг, меросхўрларнинг бири УМУМЗАВОД ХАРАЖАТИ. Уму-
даъво қилиш ҳуқуқи бўлган даромад, мий хизмат кўрсатиш ва ишлаб
мулк, бошқа қийматларнинг қисми. чиқаришни ташкил этиш ҳамда
ишлаб чиқарувчи корхонани бошқа-
УЛЬТИМО [итал. ultimо – комму- риш сарфлари.
на]. 1. Сотув, етказиб бериш, товар-
ларни ёки қимматбаҳо қоғозларни УМУМИЙ БОЗОР. Ишлаб чиқа-
ўтказиш ҳақида тузилган битим риш омилларини миллий чегаралар
ижросининг муддати сифатида орқали эркин кўчиб ўтишини таъ-
белгиланган вақтинчалик даврнинг минловчи иқтисодий интеграцион
охирги куни, мажбуриятлар бажари- майдон. Бунда унинг қатнашчилари
лишининг чекланган муддати. 2. Ти- ўзаро эркин савдони амалга оши-
жорат ва фонд биржаси амалиётида риш ва ягона ташқи савдо сиёсати
- товар ёки фонд қийматлари билан ўтказиш билан бирга, капитал ва
илгари тузилган битимни амалга ишчи кучининг эркин ҳаракатини
ошириш муддати сифатида белги- таъминлайди.
ланган муайян даврнинг охирги иш
УМУМИЙ БУЮРТМА. Белгилан-
361
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ган миқдорда муайян вақт оралиғи- марадорлигининг умумлаштирувчи
да ҳажм ва етказиб бериш муддати кўрсаткичи.
аниқ бўлмаган маҳсулот, товар етка-
зиб беришга буюртма. УМУМИЙ СПРЭД. Инвестор то-
монидан қимматбаҳо қоғознинг со-
УМУМИЙ ДАРОМАД. Жисмо- тиб олиниш нархи билан уни эми-
ний шахс ёки компания томонидан тент реализация қиладиган нарх
қабул қилинган барча пулларнинг, ўртасидаги фарқ.
шу жумладан, иш билан таъмин-
ланганлик ёки хизмат кўрсатиш- УМУМИЙ ТАЛАБ ҲАЖМИ. Бир
дан олинган ёхуд сотишдан тушган товарга барча харидорлар талаби-
даромад, дивидендлар ёки бошқа нинг жами ҳажми, товарга бирга-
манбалардан олинган даромадлар ликдаги талаб.
йиғиндиси.
УМУМИЙ ФИСКАЛ БАЛАНС.
УМУМИЙ КРЕДИТЛАШ РЕЖИ Ўзбекистон Республикасининг
МИ. Мавжуд йўриқномаларга муво- консолидациялашган бюджетини
фиқ, имтиёзсиз ва кредит санкция- ҳамда давлат дастурларини амалга
ларисиз кредитлаш тизими. ошириш учун четдан жалб қилин-
УМУМИЙ МЕҲНАТ ТАҚСИМО ган ва Республика Давлат бюджети
ТИ. Кишилар фаолиятининг ишлаб ҳисобидан қопланадиган қарз маб
чиқариш ва ноишлаб чиқариш соҳа- лағлари эвазига амалга оширила-
лари ўртасидаги меҳнат тақсимо- диган харажатларни ўз ичига олган
ти, бу соҳалар орасида эса, саноат, жамланма ҳисоб.
қишлоқ хўжалиги, транспорт, алоқа, УМУМИЙ ФОЙДА. Умумий да-
савдо, халқ таълими, фан, давлат ромад ва умумий харажатлар ўрта-
У бошқаруви, маданият ва ҳоказолар сидаги мусбат фарқ.
ўртасидаги меҳнат тақсимотидир.
УМУМИЙ ХАРАЖАТ. Биргалик-
УМУМИЙ МУЛК. Бир неча мулк да ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг
қийматлари мулкдорларининг жа- бир неча турига мансуб матери-
моавий мулки. аллар, ишлаб чиқариш ва хизмат-
УМУМИЙ ПУЛ АЙЛАНМАСИ. лар харажатлари, биргаликдаги
Маълум бир даврда нақд ва нақд сарф-харажат. Ишлаб чиқаришнинг
бўлмаган шаклда пайдо бўлган ҳар бир даражасида доимий ва ўз-
тўловларнинг умумий йиғиндиси. гарувчи харажатлар йиғиндиси
умумий харажатларни ташкил қи-
УМУМИЙ РЕНТАБЕЛЛИК. Бел- лади.
гиланган вақт даврида олинган ялпи
фойданинг ушбу даврдаги асосий ва УМУМИЙ ЧИҚИМ. Доимий ва
айланма фондлар меъёрий ҳиссаси- ўзгарувчан харажатлар йиғиндиси.
нинг ўртача қийматига нисбати, кор- Бевосита ишлаб чиқариш харажат-
хона, тармоқ хўжалик иқтисодий са- лари — конкрет маҳсулот ишлаб
362
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чиқаришга кетган ва бевосита унинг чиқариш билан тавсифланадиган У
таннархига ўтадиган харажатлар. ишлаб чиқариш самарадорлиги кўр-
Билвосита харажатлар — маҳсулот саткичи.
таннархига бевосита қўшилмай-
диган сарфлар. Умумий чиқим, ўз- УОРАНТ(ВАРРАНТ)[инг. warrant
гарувчан ва ўзгармас харажатлар – кафолат]. 1. Оғирлиги, жой сони,
нисбатига боғлиқ бўлади. Ишлаб сифати ва товар миқдори кўрсатил-
чиқариш ҳажмининг қандай миқ- ган ҳолда товарларнинг сақлашга
дорда бўлишидан қатъи назар, уму- олинганлиги ҳақида эгасига берила-
мий чиқим мавжуд бўлади. диган гувоҳнома. 2. Эгасига маълум
вақт ичида белгиланган нарх бўйи-
УМУМИЙ ЮК ТАРИФИ. Турли ча акцияларнинг мутаносиб сонини,
номенклатурадаги бир тўпламда одатда амалдаги бозор нархидан
келган юкка қўлланиладиган тариф пастроқ нархда сотиб олиш ҳуқуқи-
шакли. ни берадиган қимматли қоғоз.
3. Акциядорлик тўғрисидаги товар
УМУМИЙ ҲИСОБ. Бир неча ми- омборининг сертификатини сақлаш
жозлар фойдаланадиган банк ҳисоб учун маълум бир маҳсулот, яъни ор-
рақами. дер, бу товарларни сотиш ва гаровга
қўйишда ишлатиладиган тарқатиш
УНИВEРСАЛ БИРЖА. Кенг ҳужжати.
кўриниш ва ассортиментдаги маҳ-
сулотлар, валюта, қимматбаҳо қоғоз УРБАНИЗАЦИЯ [лот. urbanus
ҳамда фрахт шартномалари савдо- – шаҳар]. Шаҳарлашув жараёни,
си билан шуғулланадиган биржа. яъни, қишлоқлардан аҳолининг
шаҳарга кўплаб кўчиб келиши ва
УНИТАР КОРХОНА. 1. Унга би- шаҳар аҳолиси салмоғининг ортиб
риктирилган мулк эгаси томонидан бориши, йирик шаҳарлар сонининг
мулкка эгалик ҳуқуқи билан йўлга кўпайиши, мураккаб шаҳар тизим-
қўйилмаган тижорат ташкилоти. ларининг ривожланиши, шаҳар ма-
2. Мулки тижорат ташкилотига би- данияти, шаҳар турмуш тарзининг
риктирилган, аммо унга берилма- атрофга тарқалишида ўз аксини то-
ган давлат ёки муниципал ташки- падиган мураккаб жараён.
лоти.
УРБАНИЗАЦИЯ ДАРАЖАСИ
УНИФИКАЦИЯ (лот. uni, unus КЎРСАТКИЧИ. Мамлакат (ёки мин-
– бир ва facere – қилмоқ). Ягона ти- тақа) аҳолиси таркибида шаҳар аҳо-
зимга, шаклга, бир хилликка келти- лисининг салмоғи. Масалан, Ўзбе-
риш, уйғунлаштириш. кистонда урбанизация даражаси 51
фоизга тенг (2020 й.)
УНУМДОРЛИК. Ишлатиладиган
ресурслар, ишлаб чиқариш омил- USSD-БАНКИНГ [инг. Unsstruc
лари бирлиги ҳисобидан маҳсулот tured Supplementary Sevvice Data –
363
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
таркибсиз қўшимча хизмат маълу- УСТАМА НАРХ. Буюм, маҳсулот,
товарнинг тайёрланиши ва сотили-
мотлари]. Интернет тармоғига улан- шига кетадиган қўшимча харажат-
маган ҳолда масофадан туриб банк лар ёхуд уларнинг алоҳида хусуси-
картаси бўйича тўлов ва пул ўтказ- ятлари билан боғлиқ нарх кўтари-
малари операцияларини бажариш лиши, кейинги ишлар бажарилиши
имконини берувчи рақамли банкинг доираси бўйича юзага келадиган,
хизмат турларидан бири. қўшимча харажатларни талаб қила-
диган, нархда ўз ифодасини топа-
USSD-банкинг хизматларидан диган маҳсулот, товарнинг олдинги
исталган мобил телефон орқали қийматига қўшимча баҳо.
фойдаланиш мумкин. Бунинг учун
ҳеч қандай мобил иловани юклаб УСТАМА ХАРАЖАТ. Асосий ха-
олиш ҳам талаб этилмайди. Теле- ражатлар таркибига кирадиган қў-
фон рақамингиз ҳисобида маблағ шимча сарф.
бўлмаганда ва ҳатто телефон рақа-
мингиз блокланган вақтда ҳам USSD УСТАМАЛИ НАРХ. Белгиланган
сўровлар юбориш имконияти мав- ўлчам, устама пул номиналидан ор-
жуд. тиқ қиймат.
УСТАВ ФОНДИ [инг. banking – УСЛУБИЯТ. Иқтисодий жараён-
ларни илмий билишнинг тамойил-
банк иши ]. Таъсисчилар ёки ишти- лари, қонун-қоидалари, ҳодисалари
рокчиларнинг ўзлари ташкил этган
компания, хўжалик жамиятига даст- тизими.
лабки киритган ва доимий улуш
У ҳисобланадиган моддий ҳамда пул УЧИНЧИ НАРХ. Акциялари қим-
маблағлари мажмуи. матбаҳо қоғозларнинг иккиламчи
бозорида айланмайдиган компания
УСТАМА. 1. Пул ҳисобида маош хусусий мулки олди-сотди шартла-
устига қўшиб бериладиган қўшим- рини ишлаб чиқишда қўлланадиган
ча. 2. Қўшимча равишда, такроран, баҳо.
яна. 3. Маҳсулотнинг ишлаб чиқари- УЧЁТ [рус. учьсти, учьту – ҳи-
лиши билан эмас, фақат уни тарқа- соблаш санаш]. 1. Ҳисоблашиш,
тиш билан боғлиқ бўлган, қўшимча рўйхатга олиш йўли билан нарса-
равишда сарфланадиган меҳнат, ха- ларнинг борлигини аниқлаш. 2. Ҳи-
ражат ва шу кабилар. соб-китоб.
364
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Фойда билан зарар
тарозининг икки палласидир.
ФАБРИКА [лот. fabrika – уста- ФАКТИК ИНВЕСТИЦИЯ. Фирма
хона]. Машина, техника турлари ва амалга оширган инвестицияларнинг
технологияни қўллашга асосланган реал ҳажми бўлиб, у амалга оширил-
ҳолда иш юритувчи саноат корхо- ган инвестиция, деб ҳам аталади.
наси, йирик машиналашган ишлаб
чиқариш тури. ФАКТОР АМАЛИЁТЛАРИ. Сав-
до амалиётларини факторинг, ко-
ФАВҚУЛОДДА ДАРОМАД. Хў- миссионер банклар томонидан ҳи-
жалик юритувчи субъектнинг ода- собларни олдиндан тўлаш асосида
тий фаолиятидан аниқ фарқ қила- савдо капиталини кредитлашнинг
диган, яъни тез-тез ёки доимий ра- ўзига хос шаклини ифода этувчи
вишда содир бўлмайдиган воқеалар молиялаштириш усули.
ёки битимлар натижасида келиб
чиқадиган фойда. ФАКТОРИНГ [инг. factoring –
воситачи, савдо агенти]. Хўжалик
ФАВҚУЛОДДА ЛИЦЕНЗИЯ. Ли юритувчи субъектлар — етказиб
цензия эгасининг ўз кашфиёти, берувчиларни молиялашга доир
технологиясини танҳо ишлатиш банк хизматларининг бир тури
ҳуқуқини таъминловчи ва лицензия бўлиб, бунда улар банк-молиявий
ловчининг патентланган кашфиёт- агентга етказиб берилган товар-
лардан мустақил фойдаланиш ҳамда лар, бажарилган ишлар ёки кўр-
уларни шартли ҳудудларда шартли сатилган хизматлар учун тўловчи-
муддатда сотишни рад этиши. лар томонидан акцептланган, ле-
кин тўлов талабномалари бўйича
ФАКСИМИЛЕ [лот. fac simile – ҳақи тўланмаган тўловни, регресс
худди шундай қилинг]. Шахсий им- ҳуқуқисиз олиш ҳуқуқини беради.
зонинг босма, аниқ нусхаси.
365
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ФАКТОРИНГ КОМИССИЯСИ. сотувчи ва харидорларни топиш
Қайтариладиган қарзнинг авансла- мумкин бўлган, шунингдек, нархлар
надиган миқдоридан фоиз кўрини- ҳақидаги маълумотлар ошкор (ҳам-
шида факторинг компаниясини тақ- мабоп) бўлган бозор тури.
дирлаш. ФАОЛ ОБЛИГАЦИЯЛАР. Тез-тез
ФАКТОР-КОМПАНИЯ [лот. савдога тушадиган ва қимматбаҳо
factor – бажарувчи, ишлаб чиқарв- қоғозлар бозорида эркин айланади-
чи; лот. сompania – жамият]. Факто- ган қарзга оид кафолатланган даро-
рингга ихтисослашган, факторинг мадга эга қимматбаҳо қоғозлар.
кўринишида хизмат кўрсатадиган ФАОЛ САРМОЯ. Мажбуриятлар
ташкилот. ва қарзлардан холи бўлган, лекин
ФАКТУРА [лот. factura – ишлов якуний даромад ҳисобга олинади-
бериш]. Сотувчи томонидан хари- ган сармоя тури.
дор номига ёзиб бериладиган ҳи- ФАОЛ ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗ
соб кўринишидаги сотилган товар- ЛАР. Котировкаси тез-тез чоп этила-
нинг кўриниши, саноғи ва қиймати диган, кўп миқдорда олди-сотдига
ҳақида маълумотларга эга товар қўйиладиган қимматбаҳо қоғозлар.
ҳужжати. Харидорга юборилган ёки ФАРОВОНЛИК. Кишиларнинг
чиқарилган товарлар учун ҳисоб- ҳаёт кечириши учун зарур бўлган
варақ-фактура, унда товарларнинг аъло шарт-шароит. Иқтисодий фа-
тури, миқдори ва қиймати ҳамда ха- ровонлик – жон бошига истеъмол
ридорга тегишли барча харажатлар қилинадиган товар ва хизматлар-
белгиланиши тўғрисида батафсил нинг миқдори ва сифати бўлиб,
улар бозор қиймати билан ўлчана-
Ф маълумотлар мавжуд бўлади. ди. Ижтимоий фаровонлик – ҳаёт
ФАКТУРА НАРХИ. Етказиб бе- кечиришнинг умумий шарт-шаро-
рилган товарга фактурада кўрса- ити қандайлиги билан тавсифла-
тилган қиймат. нади. БМТнинг тавсиясига кўра,
ФAН-ТЕХНИКA ИНҚИЛОБИ. фаровонлик ишлаб чиқарувчи
Жамиятда фаннинг асосий ишлаб кучларнинг бир неча унсурлари ва
чиқарувчи кучга айланиши натижа- иқтисодий муносабатлари хусусия-
тидан иборат тизим. Булар қуйида-
сида ишлаб чиқаришда туб сифат гилардан иборат: 1. Саломатлик, шу
ўзгаришларига эришилиш жараёни. жумладан, демографик шароитлар.
2. Таълим, шу жумладан, савод-
ФАОЛ БОЗОР. Олди-сотди объ- хонлик. 3. Озиқ-овқат, кийим-кечак.
ектлари бир турда (бир хил) бўлган 4. Истеъмол ва жамғариш фондлари.
ва ҳар қандай вақтда битимни амал- 5. Меҳнат шароитлари, иш билан
га оширишни хоҳловчи манфаатдор бандл ик, меҳнатнинг ташкил этили-
366
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ши. 6. Ижтимоий таъминот. 7. Инсон 3. Ноёб, ғайриоддий ҳодиса. Айрим Ф
эркинликлари. мамлакатларда тезкор тараққиёт
содир бўлганда, унга иқтисодий фе-
ФАС [инг. Frее alongside ship – номен сифатида қараш мумкин. Ма-
кема билан бирга бепул]. Юклаш салан, Япония ёки Сингапур иқтисо-
порти: ФАС шарти билан юк соти- дий мўъжизалари шулар жумласи-
ладиган бўлса, сотувчи уни порт дан.
қирғоғи бўйлаб жойлаштириш маж-
буриятини олади. Юк жойлашти- ФЕРМА [лот. firmus – хусусий
рилгандан сўнг унинг йўқолиши, қишлоқ хўжалик корхонаси]. Қиш
шикастланишига жавобгарлик со- лоқ хўжалиги ташкилотининг бир
тувчидан харидорга ўтади. Мазкур бўлими ёки алоҳида хўжалик. Ма-
шарт бўйича томонларнинг ўзга салан, чорвачилик, паррандачилик
мажбуриятлари ФОБ (қаранг ФОБ) каби соҳалар билан шуғулланади.
шарти келишувларига мос келади.
ФЕРМЕР ХЎЖАЛИГИ. Ижарага
ФАС НАРХИ. Товарни юклаш берилган ер участкаларидан фой-
пунктигача транспорт воситасида даланган ҳолда қишлоқ хўжалиги
элтиб берадиган жўнатувчининг маҳсулотини етиштириш ҳамда қо-
транспорт харажатларини назарда нунчиликда тақиқланмаган бошқа
тутиб ҳисобланган товар қиймати. фаолият турлари билан шуғулла-
нувчи тадбиркорлик субъекти. Фер-
ФАСОВКА [поляк. Fasowac – қа- мер хўжалиги ўзига очиқ танлов
доқлаш]. Товарнинг олдиндан бел- асосида ижара шартномасига кўра
гиланган бўлакларга бўлиниши, узоқ муддатли ижарага берилган ер
ушбу бўлак ҳажми. участкаларидан фойдаланган ҳол-
да қишлоқ хўжалиги товар ишлаб
ФЕДЕРАТИВ ДАВЛАТ. Ягона чиқариши билан шуғулланувчи,
(федерал) қонунлар ва ҳокимият ор- юридик шахс ҳуқуқларига эга бўл-
ганлари билан бир қаторда, иккинчи ган мустақил хўжалик юритувчи
даражали бўлса-да, ўзларининг қо- субъект ҳисобланади.
нунлари ва ҳокимият органларига
эга бўлган бошқа давлат тузилма- ФИДУСЬЕР [инг. fiduciary –
лари – республика, штат, провинци- ишончли шахс]. Ишончли шахс.
ялар, вилоятлар, кантонлар, ҳудуд-
лар мавжуд бўлган мамлакат. ФИДУЦИАР ОПЕРАЦИЯ [инг.
fiduciary transaction – ишончли би-
ФЕНОМЕН [юн. phainomenon – тим]. Мижоз манфаати йўлида банк-
содир бўлувчи]. 1. Ғайриоддий, кам- нинг ёки ўзга юридик шахснинг
дан кам юз берадиган ҳодиса, факт. сақлашга ва бошқаришга қабул қи-
2. Ҳис-туйғуга асосланган ҳодиса- линган қимматбаҳо қоғозлари бўйи-
ни англатувчи фалсафий тушунча. ча банкнинг операциялари.
367
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ФИДУЦИАР ҲИСОБ. Банк ёки ФИРМА [инг. firm – тадбиркор-
траст фирма шартнома асосида лик фаолияти бирлиги]. Товар ишлаб
бошқарадиган ҳисоб. Мулкни бош чиқариш ёки хизмат кўрсатиш мақса-
қарадиган ва бошқа шахс манфаат- дида иқтисодий ресурсларни ишла-
лари учун жавобгар бўлган юридик тувчи ташкилот. Мулк эгасининг
ёки жисмоний шахс томонидан олиб тавсифига кўра, қуйидаги турдаги:
бориладиган ҳисоб тури.
давлат, хусусий тадбиркорлик ва
ФИДУЦИЯ [лот. fiducia – гаров корпоратив фирмалар мавжуд. Улар
тури]. Битим, ишонч учун ипотекага фаолиятининг асосий мақсади мулк
кафолатланган шартнома. эгасининг даромадини кўпайтириш,
киритилган капиталдан олинадиган
ФИКСИНГ [инг. fixing – мустаҳ фойдани ошириш ва меҳнатдан ке-
камлаш, ўрнатиш]. Ҳар бир валю- ладиган даромадни юксалтиришдан
тага талаб ва таклиф ҳажмини нав иборат.
батма-навбат солиштириш орқали
валюталарнинг банклараро курсини ФИРМА БЕЛГИСИ. Маҳсулот
аниқлаш ва қайд этиш жараёни. ишлаб чиқарувчи ёки сотувчи фир-
ма ёхуд корхонанинг фаолиятини
ФИЛАНТРОПИЯ [инг. philanth ифодаловчи белги, рамз ёки марка-
ropy – хайрия]. Ҳадя, муҳтожларга си, ранги ва бошқалар.
ёрдам. Филантропия фондлари аҳо-
лининг кам даромад оладиган қис- ФИРМАНИНГ ИЧКИ НАРХИ.
мини ижтимоий-иқтисодий ҳимоя Халқаро ва трансмиллий корпора-
қилиш, нафақа тўлаш мақсадида ция ва корхоналар доирасида улар-
тузилади.
нинг турли мамлакатларда жойлаш-
Ф ФИЛИАЛ [лот. filialis – юри- ган бўлинмалари ўртасидаги ҳи-
дик шахснинг алоҳида бўлинмаси]. соблар учун товар айирбошлашда
Шуъба. Бирор йирик корхона, му- қўлланадиган нарх кўриниши.
ассаса ёки ташкилотнинг мустақил ФИСК [лот. fiscus – пул қутиси].
бўлими.
Давлат ғазнаси. 1. Давлат ғазнаси,
ФИЛЬЕРА [фр. filiere – махсус мамлакат бюджетида ва давлат бюд-
юқори қувватли қолиплар]. Сотув- жетидан ташқари жамғармаларида
чи томонидан берилган алоҳида тўпланган давлат молиявий ресурс
вексель, уни олган шахсга алоҳида ларининг йиғиндиси. 2. Давлат
шартларда, алоҳида нархларда со- мулк ҳуқуқи субъекти сифатида,
тилган ва етказиб берилган товарни индивидуал фуқаролар ва юридик
қабул қилиш таклиф этилади. шахсларга нисбатан манфаатлар ва
мажбуриятлар.
ФИНЬ [инг. fen. – дақиқа]. Хитой
ФИСКАЛ БОЖ [лот. fiscalis – дав-
Республикасида майда пул, l/100
лат мулки]. Ҳукумат томонидан дав-
юанга, l/l цзяога тенг.
368
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лат бюджетига тушумларни ошириш ФИШЕР ИНДЕКСИ [инг. phisher – Ф
мақсадида киритиладиган йиғим. глобал тармоқда қаллоблик, қароқ-
чилик билан шуғулланувчи кимса].
ФИСКАЛ ДАРОМАД. Давлат ғаз- Ласпейрес ва Пааше индекслари
наси даромадларининг йиғиндиси, кўпайтмасининг квадрат илдиз би-
тор маънода, давлат даромадлари- лан аниқланадиган нарх кўрсатки-
нинг олиниши фақат ғазнани бойи- чи.
тиш мақсадлари билан боғлиқ: ма-
салан, даромадлар. давлат фискал =I f I1 ∗ I p
монополияларидан (вино, тамаки ва
бошқалар) ва давлат корхоналари- ФЛОАТИНГ [инг. floating – айир-
дан, солиқ йиғимларидан ва ҳоказо. бошлаш курси]. Курснинг эркин ўзга-
риб туриши, сузиб юрувчи курс, яъни
ФИСКАЛ ЙИЛ. Одатда, кален- шундай шароитларки, унда валюта
дарь йили билан мос келадиган курси дискрецион интервенция
ҳисоб даври. Баъзи мамлакатларда ларсиз халқаро битимга мувофиқ
бошқа муддатлар бўлиши мумкин. белгиланган чиқим ўзгариб туриши
мумкин. Бироқ валютанинг сузиб
ФИСКАЛ СИЁСАТ. Солиқ-бюд- юрувчи курси бозор шароитлари би-
жет муносабатлари тизимига қара- лан белгиланмай, балки маъмурият
тилган давлат томонидан тартибга нинг аралашуви туфайли сунъий
солиш воситаларининг йиғиндиси. тарзда сақлаб турилиши мумкин.
Фискал таъсирнинг асосий субъекти
давлат бюджети ва солиқлар. ФЛУКТУАЦИЯ, ФЛЮКТУАЦИЯ
[инг. fluctuation – тебраниш]. Юқори
ФИСКАЛ ТАВАККАЛЧИЛИК. тизимдаги ўлчовнинг ўртача кўр-
Бюджет маблағларини шакллан- саткич қийматидан бирон-бир омил,
тириш ва сарфлашда молиявий тасодиф таъсирида оғиши, ўзгари-
ресурсл ардаги йўқотишларни баҳо- ши. Масалан, аҳоли зичлиги кўр-
лаш. саткичларининг мамлакат ҳудудида
турлича, баъзи туман, вилоятларда
ФИФО [анг. First In, First Out – аҳоли зичлиги республика бўйи-
биринчи келган, биринчи чиқди]. ча ўртача кўрсаткичлардан ўзгача
Товар-моддий захираларини бирин- бўлади.
чи кирим қилингани ёки биринчи
тайёрлангани учун баҳоси бўйича ФОБ [инг. free on board – кемада
ҳисобга олиш усули, банкдан баъ- бепул]. Товарларнинг сотилиш нар-
зи турдаги ҳиссаларининг анчагина хига, товарни кема бортига етказиб
қисмини олишда фоиз ҳисоблаш бериш ва юклаш харажатларини қў-
усули, олинаётган сумма дастлабки шиш шарти асосида сотиш.
қабул қилинган ҳисса ҳисобланади.
369
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ФОЙДАЛИ ҚАЗИЛМА КОНЛА тўлайдиган фоиз тўловларининг
РИ. Қазиб олиш учун зарур миқ- нисбий ўлчами.
дорда захирага эга, битта минерал ФОИЗ СТАВКАСИ ОПЦИОНИ.
ёки минераллар агрегатидан иборат Олдиндан белгиланган фоиз став-
бўлган, ер пўстида фойдали қазил- каси бўйича тўланиши керак бўлган
малар тўпланган жой, манба. механизм.
ФОИЗ. Соннинг юздан бир ФОИЗ ХАВФИ. Банкнинг кре-
қисми, кредит, қарзга берилган пул дит-депозит амалиётларидан олина-
ёки моддий бойликлардан фойда- диган фойдаси камайиши ёки йўқо-
ланганлик учун қарздор киритиши тилишига олиб келадиган бозор
керак бўлган ссуда тўлови. фоиз ставкалари ўзгаришига боғлиқ
ФОИЗ ДАВРИ. Ўзгарувчан фоиз банк хавфининг турларидан бири.
ставкаси бўйича берилган ўрта муд-
датли ва узоқ муддатли кредит муд- ФОИЗ ҚОҒОЗ. Берилган ссуда
датининг бир қисми. учун қарздор кредитловчига тўлай-
диган қарз мажбурияти.
ФОИЗ ЗАЁМ. Даромади белги-
ланган қатъий фоиз кўринишида ФОИЗЛИ МАРЖА. Актив ва пас-
тўланадиган қимматли қоғоз. сив операцияларнинг фоиз ставка-
лари ўртасидаги фарқ.
ФОИЗ СОНИ. Белгиланган фоиз
ставкасида банклар фоиз ўтказа- ФОИЗЛИ ОБЛИГАЦИЯ. Даро-
диган ҳисоб рақамда қолган маб мади қайд этилган фоиз тарзида,
лағларнинг маълум вақтдаги яхлит- одатда, ҳар бир облигация бўйича
ланган қолдиғи. қирқиб олинадиган, купон асосида
Ф ФОИЗ СВОПИ. Икки томон ўрта- тўланадиган қимматли қоғоз.
сидаги шартномавий келишув, маса-
ФОИЗНИНГ САЛБИЙ СТАВКА
лан, тижорат банки ва унинг мижози СИ. Инфляция шароитидаги номи-
билан олдиндан келишиб қўйилган нал ставка ва унинг даражасидан
сохта суммадаги фоиз тўлови. Ёки ошиб кетувчи инфляция фарқига
бир томон иккинчи томонга олинган тенг реал фоиз ставкаси.
суммага сохта фоиз тўлайди ҳамда
бошқа томондан сузиб юрувчи фоиз ФОИЗНИНГ ҲАҚИҚИЙ СТАВ
ставкаси орқали пул олади, одатда, КАСИ. Бир йилдан кам бўлган вақт
бу Либор ставкаси (ҳар кунлик ўрта- учун ёзилган шароитда фоизнинг
ча фоиз ставкаси) орқали олиб бори- реал, самарали ставкаси.
лади.
ФОИЗСИЗ ОБЛИГАЦИЯ. Товар ва
ФОИЗ СТАВКАСИ. Қарз, кредит хизматлар учун қарз кўринишида
учун фоиз ҳажми, қарздор кредит- чиқариладиган қимматбаҳо қоғоз.
ловчига маълум вақт даври учун
370
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ФОЙДА. Даромад ва харажатлар рор-бир мақсад учун мўлжалланган Ф
ўртасидаги мусбат фарқ. пул воситалари ёки моддий бойли-
ги, маблағлари.
ФОЙДА ВА ЗАРАР ҲИСОБИ.
Корхонанинг баланс кўринишидаги ФОНД БИРЖАСИ. Қимматбаҳо
молиявий ҳисобдорлиги, унда дебет қоғозлар билан савдо-сотиқ қи-
бўйича фирманинг зарарлари, кре- лиш мақсадида тузилган, доимий
дит бўйича фирманинг фойдалари фаолият кўрсатиб турувчи биржа.
акс этади. Ф.Б.нинг асосий вазифалари қуйи-
дагилардан иборат: вақтинча бўш
ФОЙДА МАКСИМИЗАЦИЯСИ маблағларга қимматбаҳо қоғозлар
ҲОЛАТИ. Сотувдан тушадиган ту- сотиб олиб, уларни муомалага ки-
шум ва жами харажатлар ўртасидаги ритиш, қимматбаҳо қоғозларнинг
фарқ юқори даражага етганда товар бозор нархини аниқлаш, турли тар-
ишлаб чиқаришнинг шундай ҳажм моқлар, корхоналар ўртасидаги ка-
ларида ўрин эгаллайдиган ҳолат. питалнинг айланишини таъминлаш
ва бошқалар.
ФОЙДА МАРЖАСИ. Сотилган
маҳсулот ёки капиталга нисбатан ФОРВАРД [инг. forward – ол-
фоизларда ҳисоблаб чиқарилган динга]. Битим тузилганидан кейин
нисбий фойда. икки иш кунидан ортиқ бўлмаган
муддатда амалга ошириладиган
ФОЙДА МЕЪЁРИ. Йиллик фой- тезкор ҳисоб-китоб шакли. Икки то-
данинг олиш учун аванс қилинган мон ўртасида тузилган битим, унга
сармояга ёки олиш учун зарур бўл- кўра сотувчи етказиб беришни ўз
ган сарфларга нисбати. зиммасига олади ва харидор кела-
жакда базавий активнинг маълум
ФОЙДАНИ ТАҚСИМЛАШ. Кор- миқдорини операция вақтида бел-
хона, компания, акциядорлик жа- гиланган нарх бўйича тўлашни ва
мияти соф фойдасининг ёки захира- қабул қилишни ўз зиммасига ола-
ларнинг акциядорларга дивиденд, ди.
менежерларга, ходимларга мукофот,
ижтимоий эҳтиёжлар учун харажат- ФОРВАРД АМАЛИЁТИ. Банклар
лар, тараққиёт учун сармоя қўйиш томонидан телефон ёки телефакс
тарзида тақсимланиб чиқилиши. орқали шартнома асосида амалга
ошириладиган тезкор валюта опера-
ФОЙДАНИНГ ОЛИБ ҚЎЙИЛИ цияси.
ШИ. Олибсотарлар томонидан улар
устидан пул олиш учун фойда шарт- ФОРВАРД БИТИМИ. 1. Реал то-
номаларининг йўқ қилиниши ёки варни етказиб бериш муддати ке-
сотиб олиниши. чиктирилган ҳолдаги олди-сотди
келишувлар. 2. Кечиктирилган ет-
ФОНД [инг. foundation – асос].
Давлат, корхона, фирмаларнинг би-
371
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
казиб бериш муддати билан реал маган вазиятлар. Ф.М.Ҳ оқибатида
товарлар (шу жумладан, қимматли иштирокчилар ўзлари қабул қилган
қоғозлар, валюта) га нисбатан ҳуқуқ мажбуриятларни бажариш имкони-
ва мажбуриятларнинг ўзаро ўткази- ятига эга бўлмай қоладилар.
лиши билан боғлиқ валюта битими.
Форвард битими икки бозор ишти- ФОРФЕТИРЛАШ [инг. franchising
рокчилари ўртасида амалга оши- – фойда, имтиёз]. Бир компаниянинг
рилади ва томонларнинг истакла- тижорий ҳуқуқларини бошқа ком-
рига жавоб берадиган шартларни панияга нақд тўлов билан айирбош
ўз ичига олади. Биржаларда (фонд, лаш.
валюта) амалга ошириладиган фью-
черс битимлари шартлари олдин- ФРА [инг. forward rate agreement
дан белгиланган ва стандартлашти- – форвард ставкаси шартномаси].
рилган бўлади, форвард битимлари Банк ва фирма ўртасида маълум
учун шартнома эгасининг фойдаси муддат давомида муайян пул миқ-
ёки зарари унинг тугаши вақтида дори бўйича дов, ганакни, яъни
аниқланади. фойда фоизи кафолатини берувчи
шартнома, контракт.
ФОРВАРД ОПЕРАЦИЯЛАРИ ФРАКЦИОН ҲУҚУҚ. [фр. frac
[инг. forward ореration – олдинга tion – каср, қисм]. Корхона капита-
йўналтириш]. Қимматли қоғозлар лининг кўпайиши натижасида янги
ёки валюта олди-сотди жараёнида акцияларга акциядорларнинг обуна
қўлланадиган операциялар бўлиб, бўлиш хусусидаги ҳуқуқи. Бунинг
бунда тўловлар олди-сотди даври- маъноси қуйидагича: корхона ак-
даги курс асосида амалга оширила- циядорга акция қийматининг бир
ди. қисмини (фракциясини) беради, у
Ф ФОРМАЛ ХАВФ. Белгиланган эса акциянинг тўла қийматини тўла-
чегарадан чиқмайдиган суғурта ҳо- ши, ёхуд ушбу фракцияни сотиш
латининг бошланиш эҳтимоли. ҳуқуқига эга бўлади.
ФОРМУЛЯР [лот. formularius ФРАНК [фр. franc – пул бирли-
– ёзиб олиш]. Бирор иншоот, меха- ги]. Франция, Бельгия, Швецария ва
низм ва шу каби иши уларнинг ту- б. мамлакатларда пул бирлиги, 100
зилиши, таъсири каби маълумотлар сантимга тенг.
ҳамда тартиб ёзиб бориладиган мах-
сус дафтар ёки варақа. ФРАНКО НАРХИ [итал. франко
– озод]. Кейин кўрсатилган пунктга-
ФОРС-МАЖОР ҲОЛАТИ [фр. ча товарни элтиб бериш транспорт
force majeure – юқори қувват]. харажатларини қоплаб беришни
Фавқулодда, енгиб бўлмас, иқтисо- ҳисобга олиб белгиланган товар
дий келишув иштирокчилари иро- қиймати. Товарларни етказиб бе-
даси ва ҳаракатларига боғлиқ бўл- риш учун транспорт харажатларини
372
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
қоплашни ҳисобга олган ҳолда бел- ФРАХТЛАШ. Денгиз орқали юк Ф
гиланадиган товарларнинг нархи ташишга шартнома тузиш.
бўлиб, “Франко” сўзидан кейин кўр-
сатилган нуқтагача белгиланадиган ФРИКЦИОН [лот. frictio –
нарх, масалан, франко-ташиш нархи ishqalanish] Ишчи кучининг бир иш
франко-омборхона нархида қабул жойидан бошқа иш жойига ишга
қилинади. ўтаётгандаги ишсиз қолиш ҳолати.
ФРАНЧАЙЗА [инг. franchising – ФРИКЦИОН ИШСИЗЛИК. Иш
бу савдо белгиси ёки тижорат белги- қидираётган ёки яқин вақт ичида
сининг ижараси]. Ишлатилиш учун иш билан таъминланишини кутаёт-
тайёр корхона, фирма ёки машҳур ган ишчи кучи.
фирма маҳсулотининг савдо марка-
сидан фойдаланилган ҳолда амалга ФРИЛАНСЕР [инг. freelancer –
оширилувчи бизнес юритиш усули. эркин ишчи]. Ўзи учун ишлайдиган
мустақил мутахассис. Уларнинг ўзи
ФРАНЧАЙЗИНГ [фр. franchaisor мижозни қидиради, шунингдек,
– имтиёз, енгилликлар]. 1. Йирик ва қандай иш қилиш ёки қандай хиз-
кичик тадбиркорликнинг келишув матларни тақдим этиш тўғрисида
шакли, ўзаро фойдали ҳамкорлик ўз хоҳиши ва имкониятларига қа-
муносабатлари. 2. Давлатнинг ху- раб қарор қабул қилади ва ўзи учун
сусий корхонага берадиган махсус қулай иш жадвалини белгилайди.
имтиёзи. 3. Бир компаниянинг бош Кўпинча ўз хизматлари тўғрисида-
қа йирикроқ ёки бош компаниянинг ги таклифларни ихтисослашган он-
савдо маркази, товар белгиси ва лайн манбалар, газета рекламалари
бошқа атрибутларидан фойдалани- ёки интернет воситалари орқали
ши. бериб боради. Улар бир вақтнинг
ўзида бир ёки бир нечта мижозлар
ФРАХТ [нем. fracht – юк ташиш]. билан ишлашлари мумкин.
Юк жўнатувчи томонидан кема эга-
сига юкни белгиланган жойга ет- ФРИТРЕД [инг. free trade – иқти-
казиб берганлиги учун тўланиши содий назария йўналиши]. Хўжалик
лозим бўлган шартномали тўлов. юритувчи субъектлар фаолиятига
Фрахт иккала томоннинг келишуви давлатнинг энг кам даражада ара-
ёки амалдаги йўл тарифи асосида лашуви натижасида ўз фаолиятини
белгиланади. Унда юкларни туши- эркин равишда танлашини назарда
риш, юклаш, жойлаштириш ва та- тутувчи иқтисодий сиёсат.
шиш назарда тутилади.
ФРИТРЕЙДЕРЛИК [инг. frее
ФРАХТ СТАВКАСИ. Товар тўпла- trade — эркин савдо]. Инглизча, эр-
мининг денгизда ташиш нархи. кин савдо сиёсати, протекционизмга
зид. Бу сиёсатни бозор муносабатла-
373
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рига ўтган давлатлар ташқи савдода ФЬЮЧЕРС [инг. futures – шарт-
қўллайди. нома]. Муддатли битимлар, муайян
ФРОНТИНГ [инг. fronting – ком- вақтда ва аниқ нархда сотиб олиш
пания томонидан суғурта полисини ёки белгиланган миқдордаги қим-
рўйхатдан ўтказиш]. Бошқа суғур- матли қоғозлар, валюта ёхуд кели-
тачига хавфни узатувчи компания шилган товарлар миқдорини сотиш
томонидан суғурта полисининг бўйича шартнома мажбуриятлари.
расмийлаштирилиши. ФЬЮЧЕРС БИТИМИ. Товар ёки
ФУЛФИЛМЕНТ [инг. fulfilment фонд биржасида тузиладиган би-
– ижро] Харидор буюртма берган тимларнинг бир тури бўлиб, икки
пайтдан бошлаб у харидни қабул иштирокчи томонидан стандарт
қилишгача бўлган операциялар шартларга асосан тузилган шартно-
мажмуи. ма ҳисобланади. Бунда иштирокчи-
ларнинг бири қатъий белгиланган
ФУҚАРОБАЙ. Ижтимоий муҳо- миқдордаги товар, валюта ёки қим-
фазага муҳтож фуқароларни ҳар матли қоғозларни сотиш мажбу-
томонлама қўллаб-қувватлаш, улар- риятини олади, иккинчиси эса уни
га муносиб иш ва турмуш шароитла- тўлаш вазифасини битимга асосан
рини яратиш, моддий, психологик, маълум муддатдан сўнг амалга оши-
ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш бўйича риш мажбуриятини олади. Фьючерс
аниқ амалий чораларни кўрсатиш операциялари учун ҳисоб-китоб ҳар
куни ўтган савдолар натижалари
шакли.
асосида амалга оширилади.
ФУҚАРОЛИК ҲОЛАТЛАРИ
ФЬЮЧЕРС НАРХИ. Биржа фью-
НИ ҚАЙД ҚИЛИШ. Аҳоли ўртаси-
да туғилиш, ўлим, никоҳга кириш, черс битимлари бўйича шаклланган
Ф ажралиш ҳолатларини ҳужжат- қиймат.
лаштириш.
374
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Халққа хизмат – олий ҳиммат.
ХАВФ. Кутилаётган фойда, да- ХАВФ-ХАТАР. Корхона режала-
ромад ёки мулк, пул маблағидан та- ри ва бюджетини амалга оширишда
содифий иқтисодий ноқулайликлар нохушликлар (муваффақиятсизлик
туфайли кўзда тутилмаган йўқотиш лар)нинг юзага келиш эҳтимоли.
ларнинг пайдо бўлиш ҳолати.
ХАВФНИ БОШҚАРИШ. Корхо-
ХАВФ КАПИТАЛИСТИ. Хавф сар на, фирма, банкнинг таваккалчилик
мояси билан шуғулланадиган мах- ортидан юз бериши мумкин бўл-
сус компания ёки банк. ган йўқотишларни қисқартиришга
йўналтирилган фаолият.
ХАВФ САРМОЯСИ. Мамлакат-
лар, тармоқлар, соҳалар, ҳудудлар, ХАВФСИЗ ОБЛИГАЦИЯ. Юқори
фаолият турларига хавфнинг юқори ишончга, барқарорликка, фоизлар
даражаси билан изоҳланадиган ин- тўловининг мунтазамлигига, сўнди-
вестиция. ришнинг қатъий муддатларига эга
қимматли қоғоз.
ХАВФ СУҒУРТАСИ. Моҳияти тад-
биркорлик битимларининг суғурта ХАЁЛИЙ ОМОНАТ. Пул маб
ҳисобидан амалга оширилиши хав- лағлари олдиндан, ҳақиқатда топ-
фининг камайишидан иборат суғурта ширилмаганига қарамай, банк ми-
тури. жознинг жорий ҳисобига пул олин-
ганлигининг қайд қилиш ҳолати.
ХАВФ УСТАMACИ. Суғурта Бу – банк мижозлари маблағларни
амалиётлари натижаларининг мо- кейинчалик топшириш орқали кре-
лиявий барқарорлигини суғурта дитлаш усули.
тарифларига мос қўшимча қисм қў-
шиш йўли билан таъминлаш усул- ХАЗИНА. Мулк эгасини аниқлаш
ларидан бири. мумкин бўлмаган ва қонун кучи би-
лан унга бўлган ҳуқуқини йўқотган
яширин мулкнинг топилиш ҳолати.
375
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХАЗИНА МАЖБУРИЯТЛАРИ. либ, унда макроиқтисодий кўрсат-
Эгаси томонидан маълум бир пул кичлар тизими ўз аксини топган.
маблағини бюджетга киритганлиги ХХБ марксча кенгайтирилган такрор
ва унинг бутун айланиш даврида ишлаб чиқариш таълимотига асос
аниқ чегараланган фоизни тўлаб ланган.
бериш мажбуриятини гувоҳловчи
қимматли қоғоз.
ХАЛҚ ХЎЖАЛИГИ ҲИСОБИ.
Иқтисодиётни эркинлаштириш
ХАЙРИНГ [инг. hire – ижара]. шароитидаги хўжалик ҳисоби ҳи-
Жиҳозларни ижарага беришнинг собнинг ягона тизими бўлиб, унда
ўрта муддатли шартномаси, лизинг хўжалик ҳисобининг барча турлари
кўринишларидан бири. (тезкор статистика, бухгалтерия) қў-
ХАЛҚ ИСТЕЪМОЛ ТОВАРЛАРИ. шилган. Лекин бу механик қўшил-
Аҳолининг шахсий эҳтиёжини қон- ган деган маънони билдирмайди.
дирадиган маҳсулотлар. Тезкор, статистика ва бухгалтерия
ҳисобларининг бирортаси устунли-
ХАЛҚ КАПИТАЛИЗМИ НАЗАРИ ги тўғрисида гап бўлиши мумкин
ЯСИ. Капитализм трансформацияси эмас, чунки буларнинг ҳар бири
(ўзгариши) билан боғлиқ, гўё ҳозир- кенгайтирилган такрор ишлаб чиқа-
ги капитализм “Эски капитализм”- ришнинг маълум томонларини акс
дан кескин фарқ қилади; илгариги эттириб, иқтисодиётни бошқариш
иллатлар йўқолган. Халқ капитализ- жараёни тўғрисидаги кўрсаткичлар-
мининг вакиллари: Берли, Нидлер, ни беради.
Чейз, Кларк, Гелбрейт. “Капиталнинг
демократизациялашуви” йўли би- ХАЛҚАРО БАЗЕЛЬ ҚЎМИТАСИ.
лан аҳолининг барча қисми мулкка Ривожланган мамлакатлар мар-
эгалик қилади (акционерлик жами- казий банклари раҳбарлари томо-
ятлари). нидан 1974 йилда ташкил этилган
ташкилот. У халқаро банк фаолия-
Х ХАЛҚ ХЎЖАЛИГИ. Мамлакат- тини тартибга солиш муаммолари-
нинг умумий иқтисодиётини бил-
диради. Бу тушунча собиқ совет ни муҳокама қилади. 1975 йилда қў-
тузуми даврида кенг фойдаланил- мита томонидан Базель келишуви
ган. Бозор иқтисодиёти шароитида ишлаб чиқилган. Кейинчалик Ба-
ишлаб чиқариш тармоқлари турли зель қўмитаси банк фаолияти меъ-
мулкчилик шаклига асосланган бў- ёрлари бўйича халқаро тавсиялар
лишига қарамай, мамлакат миқёси- ишлаб чиқа бошлаган.
да умумлашган халқ хўжалиги амал ХАЛҚАРО ВАЛЮТА РЕСУРСЛА
қилган. РИ. Мамлакат дефицитли тўлов
балансини қоплаш учун фойдала-
ХАЛҚ ХЎЖАЛИГИ БАЛАНСИ. ниши мумкин бўлган чет эл валю-
Собиқ СССР ва социалистик мам- талари ва бошқа активлар, биринчи
лакатларда қўлланган тизим бў- навбатда олтин.
376
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХАЛҚАРО ВАЛЮТА ТИЗИМИ. иштирокидаги хўжалик алоқалари. Х
Халқаро валюта муносабатларининг Улар қуйидаги шаклларда намоён
давлатлараро битимларда ҳуқуқий бўлади: а) товар ва хизматлар би-
жиҳатдан мустаҳкамланган шакли. лан халқаро савдо; б) капитал ва
чет эл инвестицияларининг ҳарака-
ХАЛҚАРО ВАЛЮТА ФОНДИ ти; в) ишчи кучининг миграцияси;
(ХВФ). 1944 йили ташкил этилган г) ишлаб чиқаришнинг давлатлара-
Халқаро валюта-кредит ташкилоти. ро кооперацияси; д) фан ва техника
Уни тузишдан мақсад халқаро сав- соҳасидаги айирбошлаш; е) валюта
дони ривожлантириш, валюта кур- – кредит муносабатлари.
сини, меъёрларини, нисбатларини
белгилаш, кўп томонли тўловлар ХАЛҚАРО ИҚТИСОДИЙ АЛОҚА
тизимига риоя қилинишини назорат ЛАР (ХИА). Халқаро меҳнат тақси-
қилиш ҳамда фонд аъзоларига ва- мотига асосланган турли миллий
люта етишмовчилиги ҳолатларида иқтисодиётлар ўртасидаги хўжалик
қарз беришдир. Унга 1998 йилда 167 алоқалари тизими. ХИА халқаро
та мамлакат аъзо бўлган. Валюта савдо, илмий-техник, ишлаб чиқа-
фондининг икки асосий вазифаси риш, валюта молия ва кредит алоқа-
бор: аъзо бўлган мамлакатларнинг ларида ўз аксини топади.
валюта алоқаларини (валюта айир-
бошлаш, валюта билан тўловларни ХАЛҚАРО ИҚТИСОДИЙ ТАШКИ
қилиш ва ҳ.к.) бошқариб туриш, ЛОТЛАР. Иштирокчилари бевосита
умумий кредит маблағларидан аъзо давлатлардан иборат ҳукуматлар
мамлакатларга қарз бериб, уларнинг аро (давлатлараро) ҳамда таркибига
тараққиётига кўмаклашиш. Валюта ишлаб чиқарувчилар бирлашмала-
фондининг капитали унга аъзо мам- ри, компания ва фирмалар, илмий
лакатларнинг бадал пулидан таш- жамиятлар ва бошқалар кирувчи
кил топади. Янги аъзоларнинг бадал ноҳукумат ташкилотлари.
пули ва кредитдан олинган фоизлар
ҳисобига унинг фонди ўсади. ХАЛҚАРО ИШЛАБ ЧИҚАРИШ
НИНГ ИХТИСОСЛАШУВИ. Мамла-
ХАЛҚАРО ИШЛАБ ЧИҚАРИШ катнинг ўртасидаги меҳнат тақси-
КООПЕРАЦИЯСИ. Ишлаб чиқариш мотининг кўриниши бўлиб, унда
босқичларининг ўзаро бир-бири- ўзларининг ички эҳтиёжларидан
ни тўлдириши ва уларни муво- ортиқча бир турдаги маҳсулотлар
фиқлаштириш мақсадида миллий тайёрлаш билан шуғулланувчи мил-
иқтисодий мажмуаларнинг ҳамкор- лий ишлаб чиқарувчилар ўртасида
лик қилиши. табақаланиш юз беради.
ХАЛҚАРО ИҚТИСОДИЙ МУ ХАЛҚАРО КРЕДИТ. Бир мамла-
НОСАБАТ. Мамлакатлар ва ҳудуд- катнинг банклари, фирмалари, бош
лар ёки халқаро ташкилотлар ва қа юридик ва жисмоний шахслар
корпорациялар ўртасидаги ёхуд томонидан ўзга давлатларнинг ҳу-
куматлари, банклари, фирмаларига
бериладиган қарз.
377
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХАЛҚАРО КАМБАҒАЛЛИК ЧЕ ХАЛҚАРО КАФОЛАТЛАР. То-
ГАРАСИ. Жаҳон банки томонидан варлар ва капиталлар ҳаракатининг
давлатларни ўзаро таққослаш учун узлуксиз ва доимий ҳаракат қили-
мамлакатларнинг ривожланганлик ниши таъминланишига хизмат қи-
даражаси, аҳоли даромадларидан лади: Марказий банклар, тижорат
(паст, ўрта ва юқори) келиб чиқиб банклари, корпорациялар, ҳукумат
белгиланадиган чегара, халқаро ва халқаро ташкилотлар томонидан
камбағаллик чегараси бир кишига берилади.
кунлик 1,9 долл., 3,2 долл., 5,5 долл.
ва 21,7 долл. этиб белгиланган. ХАЛҚАРО КРЕДИТ МУНОСА
БАТЛАРИНИНГ СУБЪЕКТЛАРИ. Ти-
ХАЛҚАРО ЗАХИРА. Пул-кредит жорат банклари, марказий банклар,
ташкилотлари томонидан эгалик қи- давлат органлари, йирик корхона-
линадиган ва фойдаланишга тайёр лар, регионал ва халқаро молия-кре-
бўлган, чет эл валютасида ифодала- дит ташкилотлари.
нувчи ташқи активлар бўлиб, тўлов
балансининг молиявий эҳтиёжла- ХАЛҚАРО МЕҲНАТ ТАШКИЛО
рини қондиришга, валюта бозорида ТИ. Меҳнатнинг ижтимоий-иқтисо-
миллий валюта айирбошлаш курси- дий муаммоларини ҳал этиш билан
нинг барқарорлигини таъминлашга шуғулланадиган БМТнинг ихтисос
ва бошқа тегишли мақсадларга кўз- лашган муассасаси.
ланган. Масалан, миллий валютага
ва иқтисодиётга бўлган ишончни ХАЛҚАРО МЕҲНАТ ТАҚСИМО
қўллаб-қувватлаш ва ташқи қарз- ТИ. Алоҳида мамлакатларнинг то-
ларни олишга асос сифатида. вар ва хизматлар маълум турларини
ишлаб чиқаришга ихтисослашуви.
Х ХАЛҚАРО ИНВЕСТИЦИОН ПО ХАЛҚАРО МОЛИЯВИЙ БОЗОР.
ЗИЦИЯ. Макроиқтисодий тушунча Глобал фонд, валюта ва ҳосилавий
бўлиб, резидентларнинг норези- молиявий инструментлар бозори.
дентлар олдидаги молиявий актив
ва мажбуриятларининг умумий
ХАЛҚАРО МОЛИЯ КОРПОРАЦИ
ҳажм и ҳамда тузилишини акс этти- ЯСИ. Ҳукумат кафолатисиз хусусий
ради. капиталга юқори рентабеллик ва
ХАЛҚАРО МАРКЕТИНГ. Ташки- лойиҳаларнинг юқори самарадор-
лот жойлашган мамлакат ҳудуди- лигига эришиши асосида кредитлар
дан ташқаридаги товарлар ва хиз- бериш фаолияти билан шуғулла-
матлар маркетинги. нувчи муассаса. У БМТнинг махсус
муассасаси бўлиб, 1956 йилда таш-
кил топган. Мақсади ривожлана-
ХАЛҚАРО КАРТАЛАР. Халқаро ётган мамлакатлар иқтисодиётини
тўлов тизимларида қўлланиладиган қўллаб-қувватлаш, корхоналарни
карталар. Visa ва MasterCard каби капитал қўйилмалар ёрдамида мо-
тўлов тизимлари.
378
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лиялаштириш, ишлаб чиқаришни шакллантириш учун белгиланган Х
ривожлантиришга қаратилган ху- сунъий валюта.
сусий инвестицияларни рағбатлан-
тириш, иқтисодиётни бошқаришга ХАЛҚАРО САВДО. Халқаро
ёрдам бериш. иқтисодий муносабатларнинг асо-
сий шаклларидан бири. Халқаро
ХАЛҚАРО МОЛИЯ МАРКАЗИ. савдо орқали дунё мамлакатлари
Ссуда капитали бозорининг халқа- маълум бир товар ёки товарлар гу-
ро марказлари. Биринчи навбатда, руҳини ишлаб чиқаришга ихтисос
Нью-Йорк, Токио, Лондон, Париж, лашади ва уларни жаҳон бозорига
Цюрих, Люксембург, Гонконг, Синга- олиб чиқиб, ундан муносиб ўринни
пур, Баҳрайн кабилар ҳам халқаро эгаллашга ҳаракат қилади.
молия марказлари ҳисобланади. Бу
марказларда банклар кредит-мо- ХАЛҚАРО САВДО МАРКАЗИ.
лия институтлари юқори даражада Жаҳон Савдо Ташкилоти ҳамда
концентрациялашган, молия-кредит Савдо ва Тараққиёт бўйича Бир-
операциялари учун либерал солиқ лашган Миллатлар Ташкилоти
ва валюта режими амал қилади. конференциясининг халқаро сав-
дони тезкорлик ва омилкорлик
ХАЛҚАРO МOЛИЯ ТАШКИЛOТИ. билан ривожлантиришда техник
Давлатлар ўртасидаги валюта ва ҳамкорлик қилувчи орган. Халқа-
молия-кредит муносабатларини ро савдо маркази БМТнинг тех-
тартибга солиш, мамлакатларнинг ник маркази сифатида экспортни
иқтисодий ривожланишига кўмак кенгайтириш ва импорт опера-
лашиш, кредит кўринишида ёрдам цияларини такомиллаштиришда
бериш мақсадида давлатлараро иштирок этиб, тараққиётнинг ама-
келишувлар асосида тузилган таш- лий дастурини ишлаб чиқишда
килотлар. Бундай ташкилотлар ривожланаётган мамлакатларга ва
қаторига Халқаро Ҳисоблашувлар иқтисодий ўтиш даврини бошидан
Банки, Халқаро Валюта Жамғарма- кечираётган давлатлар билан ҳам-
си, Халқаро Тикланиш ва Тараққиёт корлик қилади.
Банки, Халқаро Ривожланиш Ассо-
циацияси, Халқаро Молиявий Кор- ХАЛҚАРО САВДО НАЗАРИЯ
порация, Осиё Тараққиёт Банки, Ев- СИ. Иқтисодий назариянинг бир
ропа Инвестиция Банки, Минтақа- қисми. Ишлаб чиқариш товар айир-
вий Халқаро Ривожланиш Банклари бошлашга халқаро ихтисослашув
ва бошқаларни киритиш мумкин. сабабларини ҳамда бундан мам-
лакатлар оладиган манфаатларни
ХАЛҚАРО ПУЛ-ҲИСОБ БИРЛИ ўрганади.
ГИ. Турли мамлакатлар валютасини
қиёслаш ва улар ўртасида пропор- ХАЛҚАРО САВДО СЕРТИФИКА
ция (нисбат)ни белгилаш имконини ТИ. Валютаси конвертацияланмайди-
берувчи шартли масштаб, ўлчамни ган мамлакатда товарларнинг муайян
379
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
миқдорини сотишга ва айни пайтда ХАЛҚАРО ТРАНЗИТ. Хори-
тушумни барқарор (қаттиқ) валютада жий юкларни мамлакат ҳудудидан
олиш ҳуқуқини берадиган эркин му- ташқарида ташилиши. Агар товар-
омаладаги импорт лицензияси. лар божхона омборига жойлашти-
ХАЛҚАРО ТАРТИБДАГИ ҲУДУД рилмасдан ташилса, бевосита халқа-
ро транзит, божхона омборидан
ЛАР. Давлат чегараларидан ташқари- фойдаланилса, билвосита халқаро
да бўлган ва халқаро ҳуқуққа биноан транзит ҳисобланади.
дунёнинг барча давлатлари умумий
ХАЛҚАРО ТЎЛОВ ВОСИТАСИ.
фойдаланадиган ер шаридаги бўш
Халқаро тўловларни амалга оши-
маконлар.
риш ёки халқаро кредитларни
ХАЛҚАРО ТАШКИЛОТЛАР. тўлаш мумкин бўлган пул ёхуд шун-
Мустақил давлатлар ёки миллий га тенглаштирилган нарса.
жамиятларнинг сиёсий, иқтисодий,
ХАЛҚАРО ШАРТНОМА. Давлат-
ижтимоий мақсадларга эришиш
учун тузган бирлашмалари, мамла- ларнинг икки ёки кўп томонлама ту-
катлар ўртасида кўп томонлама ҳам- зилган келишувлари. Халқаро шарт-
корликнинг энг муҳим турларидан номаларда давлатлар асосий томон-
бири. Уларнинг ҳар бири халқаро сиё- лар ҳисобланади. Халқаро шартно-
сатда ўз фаолият йўналишлари ва ер ма (давлатлар) хорижий давлатлар
юзи тараққиётидаги мавқеига қараб, ёки халқаро бирлашмаларнинг
ўзаро келишуви натижасида ёзма
Х умуман, халқаро сиёсий-амалий му- равишда тузилади. Халқаро шарт-
носабатлар жараёнида ҳаракатларга номанинг асосий манбаи халқаро
киришадиган бошқа халқаро ташки- ҳуқуқ ҳисобланади. Халқаро шарт-
лотлар тизимидаги мақомига кўра номада ўзаро келишув асосида би-
аҳамият касб этадилар. тим тузаётган давлатларнинг асо-
сий ҳуқуқ ва мажбуриятлари кўрса-
ХАЛҚАРО ТЕНДЕР. Халқаро бо-
зорда машина-ускуналарини харид тилади.
қилиш, қурилиш-монтаж ишларини ХАЛҚАРО ҲИСОБ-КИТОБЛАР.
бажариш, инженеринг хизмати кўр-
сатиш учун конкурс асосида буюрт- 1. Турли мамлакатларнинг ҳудуд-
малар бериш. ларида жойлашган ташкилотлар
ва яшаётган фуқаролар ўртасидаги
ХАЛҚАРО ТОВАР НОМЕНКЛА ўзаро тўлов. 2. Ташқи савдо, капи-
ТУРАСИ. Мамлакатлар ўртасида ке- таллар ва кредитлар ҳаракати билан
лишилган, таснифланган товар по- боғлиқ валюта операциялари, валю-
тада олди-сотди қилиш операцияла-
зициялари рўйхати бўлиб, ҳар бир ри ва бошқа товарсиз ҳаракатдаги
товар позицияси кодлаштирилган операциялар мажмуи.
рақамларга эга бўлади.
380
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХАРАЖАТ. Корхоналар, тад лият бўйича бошқа харажатлар. Х
биркорлар, хусусий ишлаб чиқа- 4. Тасодифий зарарлар.
рувчиларнинг ишлаб чиқаришга,
муомалага, маҳсулотни сотишга ХАРАЖАТ ЭЛЕМЕНТЛАРИ.
сарфлаган, пул кўринишида ифо- Иқтисодий мазмунига кўра, маҳ-
даланган чиқимлари; хўжалик фа- сулот ишлаб чиқариш таннархини
олияти жараёнидаги корхонанинг ташкил қиладиган сарф турлари.
маблағлари камайишига ёки унинг Харажат элементлари қуйидаги-
қарз мажбуриятлари ошишига олиб лардан иборат: а) ишлаб чиқариш
келувчи сарфлар. материал харажатлари (қайтарила-
диган чиқиндилар қиймати чиқа-
ХАРАЖАТ ВА НАТИЖАЛАР риб ташланган ҳолда); б) ишлаб
НИНГ ТАҲЛИЛИ. Иқтисодиётнинг чиқариш характеридаги меҳнатга
шуъба ва тармоқлари ўртасидаги ҳақ харажатлари; д) ишлаб чиқа-
боғлиқликни, ишлаб чиқариш ха- ришга тааллуқли ижтимоий суғур-
ражатлари ва натижалари жадва- та ажратмалари; е) ишлаб чиқариш
лидан фойдаланган ҳолда уларни аҳамиятидаги асосий фондлар ва
ривожлантириш ва истиқболини номоддий активлар амортизацияси;
асослаш учун фойдаланиш. ишлаб чиқариш аҳамиятидаги бош
қа харажатлар.
ХАРАЖАТ МОДДАЛАРИНИНГ
ГУРУҲЛАНИШИ. Харажат мод- ХАРАЖАТЛАР БЎЙИЧА ЯММ
далари қуйидагича гуруҳланади: НИ ҲИСОБЛАШ УСУЛИ. Пировард
1. Маҳсулот ишлаб чиқариш таннар- маҳсулотларни ишлаб чиқаришга
хи: тўғри ва эгри материал харажат- сарф қилинган ҳамма сарфларни
лари; а) б) тўғри ва эгри меҳнат ха- қўшиш. Унда қуйидагилар жамла-
ражатлари; д) ишлаб чиқариш аҳа- нади: шахсий истеъмол учун хара-
миятидаги устама харажатлар қў- жатлар, яъни аҳолининг истеъмол
шилган ҳолда бошқа эгри ва тўғри буюмлари ва хизматлари (Их); кор-
харажатлар. 2. Давр харажатлари хона ва фирмаларнинг инвестици-
(ишлаб чиқариш таннархига қўшил- ялари, яъни уларнинг машина ва
майдиган харажатлар): а) реализа- дастгоҳлар сотиб олиши, қурилиши,
ция бўйича харажатлар; б) бошқар- захираларнинг ўзгариши билан боғ-
ма (маъмурий) бўйича харажатлар; лиқ барча харажатлари (Яи); давлат
д) бошқа операцион харажатлар томонидан товар ва хизматлар ха-
ва зарарлар. 3.Молиявий фаолият риди (Дх); соф экспорт (Се) ЯММ =
бўйича харажатлар: а) фоизлар бўйи Их+Яи-(-/+Дх+Се).
ча харажатлар; б) чет эл валютаси
билан боғлиқ операциялар бўйича ХАРАЖАТЛАР ЖАДВАЛИ. Пул
салбий курс фарқлари; д)қимматли ҳужжати, ташкилотнинг бюджет
қоғозларга сарфланган маблағлар- кредитлари очилгани ҳақида молия-
ни қайта баҳолаш; е) молиявий фао вий органнинг молиялаштирадиган
банкка бериладиган фармойиши.
381
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХАРАЖАТЛАР СМЕТАСИ. Маҳ- инвестицияларини амалга ошириш;
сулот ишлаб чиқариш, иш, хизмат- давлат ҳокимияти ва бошқарув ор-
ларни бажаришга сарфланадиган ганлари, Ўзбекистон Республика-
харажатларнинг тўлиқ маълумоти. сининг чет эллардаги дипломатик
ваколатхоналари ҳамда миссиялари
ХАРАЖАТЛАРИ ПАСАЮВЧИ фаолиятини таъминлаш; иқтисоди-
ТАРМОҚ. Ишлаб чиқаришни кен- ёт тармоқларининг республикага
гайтириш истеъмол қилинаётган бўйсунадиган бюджет ташкилотла-
ресурслар нархининг пасайишига рини сақлаш; Ўзбекистон Респуб
олиб келувчи тармоқ. ликаси Вазирлар Маҳкамасининг
ХАРАЖАТЛАРИ ЎСУВЧИ ТАР қарорларига мувофиқ иқтисодиёт
МОҚ. Ишлаб чиқаришни кенгайти- тармоқларини ривожлантиришнинг
риш истеъмол қилинаётган ресурс мақсадли давлат дастурлари ва
лар нархининг ошишига олиб келув- тадбирларини амалга ошириш; ер
чи тармоқ. тузиш, мелиоратив, табиатни муҳо-
фаза қилиш ва қишлоқ хўжалиги
ХАРАЖАТЛАРНИ БОШҚАРИШ. зараркунандаларига қарши кураш;
Сарф-харажатлар назоратига йўнал- гидрометеорология, дўлга қарши
тирилган ва уларни иқтисод қилиш- кураш чора-тадбирлари; қонун ҳуж-
ни таъминловчи бошқарув фаолияти. жатларида назарда тутилган бошқа
мақсадлар.
ХАРАЖАТЛАРНИ ДИСКОНТ
ХАРАЖАТЛАРНИ ҚОРАҚАЛ
ЛАШ. Бўлғуси харажатларни айни
пайтдаги даврга келтириш, кела- ПОҒИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ БЮД
жакда тўланадиган миқдорнинг бу- ЖЕТИДАН ВА МАҲАЛЛИЙ БЮД
гунги эквивалентини белгилаш. ЖЕТЛАРДАН МОЛИЯЛАШТИРИШ.
Қуйидагилар юқорида таъкидлан-
ХАРАЖАТЛАРНИ РЕСПУБЛИ ган бюджетлардан молиялаштири-
КА БЮДЖЕТИДАН МОЛИЯЛАШТИ лади: фан, таълим, маданият, соғ-
Х РИШ. Қуйидагилар республика лиқни сақлаш, жисмоний тарбия ва
бюджетидан молиялаштирилади: спорт (Қорақалпоғистон Республи-
фан, таълим, маданият, соғлиқни каси бюджети, вилоятлар ва Тош-
сақлаш, жисмоний тарбия ва спорт кент шаҳри бюджетларидан молия-
(республикага бўйсунадиган ташки- лаштириладиган бюджет ташкилот-
лотлар бўйича); ижтимоий таъми- лари бўйича); ижтимоий таъминот;
нот; мудофаа, миллий хавфсизлик аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш;
ва жамоат тартибини таъминлаш; Қорақалпоғистон Республикаси
судлар ва прокуратура органлари давлат ҳокимияти ва бошқарув ор-
фаолиятини таъминлаш; давлат за- ганлари ҳамда маҳаллий давлат
хираси ва сафарбарлик захирасини ҳокимияти органлари фаолиятини
вужудга келтириш ҳамда уларни таъминлаш; иқтисодиёт турли тар-
сақлаш; давлат марказлаштирилган моқларининг Қорақалпоғистон Рес
382
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
публикаси, вилоятлар ва Тошкент ларнинг қишлоқ хўжалик маҳсулот- Х
шаҳри бюджет ташкилотларини ларини олиб чиқиб кетишда фойда-
сақлаш; қонун ҳужжатларига му- ланмоқда.
вофиқ иқтисодиёт тармоқларини
ривожлантиришнинг мақсадли дас ХАРИД БИЛАН ХЕЖЛАШ. Фью-
турлари ва тадбирларини амалга черс бозорида реал товарни сотади-
ошириш; қонун ҳужжатларида на- ган шахс томонидан фьючерс кон-
зарда тутилган бошқа мақсадлар. трактини харид қилиш йўли билан
ўтказиладиган хеж амалиёти.
ХАРАЖАТЛАРНИНГ ГУРУҲЛА
НИШИ. “Харажатлар таркиби тўғри- ХАРИД КРЕДИТИ. Экспортёр
сида”ги Низомга мувофиқ, ҳамма ха- банкнинг тўғридан-тўғри миллий
ражатлар қуйидагича гуруҳланади: экспортёрни кредитламай, балки
1) маҳсулот ишлаб чиқариш таннар- чет эллик харидорни, яъни им-
хига қўшиладиган харажатлар; 2) портёр мамлакат фирмаси ва унинг
ишлаб чиқариш таннархига қўшил- банкини кредитлаши ҳисобланади.
майдиган, аммо асосий фаолиятдан
олинадиган фойдада ҳисобга олина- ХАРИД НАРХЛАРИ. Маҳсулот-
диган давр харажатлари; 3) корхона ларнинг харидор томонидан сотиб
умумхўжалик фаолиятидан олина- олиниш баҳоси.
диган фойда ёки зарарларда ҳисоб-
га олинадиган корхона молиявий ХАРИД ОПЦИОНИ. Фьючерс кон-
фаолияти бўйича харажатлар; 4) да- тракти, товар ёки бошқа мулкни ил-
ромаддан ёки фойдадан солиқлар гаридан белгиланган нархда сотиб
тўлангунга қадар фойда ёки зарар олишга ҳуқуқ берувчи, аммо мажбу-
ҳисоб-китобида эътиборга олинади- рият юкламайдиган механизм.
ган тасодифий зарарлар.
ХАРИД ҚОБИЛИЯТИ. Пулнинг
ХАРИД. Товарлар (ишлар, хиз- қуввати (қиймати).
матлар)ни чет элдан ёки мамлакат
ичкарисидан пулли асосда сотиб ХАРИД ҚОБИЛИЯТИ ПАРИТЕ
олиш. ТИ. Икки ёки бир неча пул бирликла-
ри, турли мамлакатлар валюталари
ХАРИД АВАНСИ. Экспортни кре- ўртасидаги уларнинг айрим товар
дитлашнинг бир шакли бўлиб, им- ва хизматлар тўпламига нисбатан
портёрнинг мажбуриятини таъмин- харид қобилиятига кўра ўрнатила-
ловчи воситадир. Чунки импортёр диган муносабат.
ўзи буюртма берган товарни сотиб
олишга мажбур бўлади. Ривожлан- ХАРИДОР. Товар ва хизматлар-
ган мамлакатларнинг импорт билан ни сотиб олувчи истеъмолчилар,
шуғулланувчи фирмалари ривож шунингдек, меҳнат, капитал, хом
ланаётган мамлакатлардан фарқли ашё харид қилиб, улар ёрдамида
ўлароқ, харид авансидан шу давлат- товарлар ишлаб чиқарувчи ва хиз-
матлар кўрсатувчи фирма.
383
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХАРИДОР БАҲОСИ. Харидор- ХАРИДОР УЧУН ОРТИҚЧАЛИК.
нинг товар ёки унинг алоҳида хосса- Харидор фойдасига реал ва кўзда
сининг ўз истакларига, тасаввурига тутилган тўлов ўртасида бўлиши
мос келиш даражаси ифодаси. мумкин бўлган фарқ.
ХАРИДОР ДИДИ. Харидорнинг ХАРИДОР УМИДИ. Харидор-
товарни тасаввур қилиши ва танла- нинг сотиб олган товардан кутган
шида намоён бўладиган ўзига хос нафи, қулайликлари.
такрорланмас таъби.
ХАРИДОР ФИКРИ. Харидорнинг
ХАРИДОР ИСТАГИ. Харидор товар сифати, ассортименти, беза-
ўзи сотиб олмоқчи бўлган товарда тилиши, мавқеи, нарх ва бошқа ис-
кўришни хоҳлаган хоссалар тўпла- теъмол хоссалари тўғрисидаги маъ-
ми. лум тушунчаларда ифодаланган
ХАРИДОР КУРСИ. Одамлар тасаввури.
валюта учун тўлашга тайёр бўл- ХАРИДОР ЧЕКИ. Чакана савдо-
ган нарх, харидорнинг қимматбаҳо да тўлов ҳақида гувоҳлик ва харид
қоғозлари. қилиш имконини берувчи хари-
дордан пул қабул қилиб олингани
ХАРИДОР МУНОСАБАТИ. Хари- ҳақида чек кўринишидаги касса
дорнинг товар сифати, ассортимен- чиптаси.
ти, безатилиши, кўриниши, мавқеи,
нарх ва бошқа истеъмол хоссалари ХВФнинг БОШ МАҚСАДИ.
Халқаро валюта тизими устидан
тўғрисидаги фикри. назоратни амалга ошириш ва барча
аъзо мамлакатларга (ҳам ривожлан-
Х ХАРИДОР НИЯТИ. Харидорнинг ган бой, ҳам ривожланаётган кам-
келажакда нималар олмоқчи экан- бағал) қисқа муддатли молиявий
лиги, келажакда товарлар сотиб муаммоларни ҳал этишда ёрдам
олиш бўйича режалари. кўрсатиш. Ўзбекистон 1992 йилда
ХВФга аъзо бўлган.
ХАРИДОР ОПЦИОНИ. Харидорга
келишилган нархда, олдиндан бе-
риладиган мукофотли белгиланган
фьючерс контрактини харид қилиш ХЕДЖЕР [инг. hedger – панжара,
ҳуқуқи бериладиган механизм. тўсиқ]. Хўжалик субъекти, фьючерс
биржасида хежлаш амалиётларини
ХАРИДОР ТАЛАБЛАРИНИ ЎР амалга оширувчи фирма ёки банк.
ГАНИШ МОТИВЛАРИ. Харидорлар ХЕДЖИРЛАШ. Валюта курси ўз-
талабини, шунингдек, маркетинг гарганда юз берадиган салбий оқи-
йўллари ва уларнинг амалга оши- батларни тугатиш.
рилишини белгиловчи иқтисодий,
ижтимоий-психологик омилларнинг ХЕКШЕР-ОЛИН-САМУЭЛЬСОН
тадқиқи. ТАМОЙИЛИ. Мамлакат экспортга
384
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ихтисослашувининг миллий иқти- бориш ва зарурият билан сотиш Х
содиётдаги ортиқча ишлаб чиқариш мумкин эмас. Жаҳон иқтисодий ри-
омилларига асосланган тарзи. вожланишига сезиларли даражада
таъсир кўрсатади. Хизматларнинг
ХЕЖ [инг. hedge – ҳимоя, кафо- кўп турлари контрактлар асосида
лат]. Муайян товарга бозор нархлари- олди-сотди қилинади. Бу, айниқса,
нинг бўлғуси эҳтимолий ўзгаришла- мураккаб машина-техник маҳсулот-
ридан сотувчилар ва харидорларни лар ва комплекс корхоналар томо-
ҳимоялаш мақсадида тузиладиган нидан кўпроқ қўлланади.
муддатли давомли амалиёт, битим.
ХИЗМАТ КЎРСАТИШ КАФОЛАТ
ХЕЖ-ЖАМҒАРМА. Конкрет фир ЛАРИ. Хизмат кўрсатиш ваъдаси.
малар ва заём чиқарувчиларнинг Бунда ушбу ваъда бажарилишида
қимматбаҳо қоғозларини сотиб лозим бўладиган тадбирлар билан
олиб, тўплаб кейин сотадиган инвес мустаҳкамланади.
тицион компания.
ХИЗМАТ КЎРСАТИШ МЕЪЁРИ.
ХЕЖЛАШ. Суғурта шакли, бун- Техник воситалар, одамлар, бино-
да товар сотувчиси (харидор) уни ларга хизмат кўрсатишнинг белги-
сотишга (харидга) шартнома тузади ланган вақт давридаги бир хизмат
ва бир вақтнинг ўзида қарама-қар- кўрсатувчи ходимга ҳисобланган
ши характердаги фьючерс битими- меъёрий белгиланган ҳажмлари.
ни амалга оширади, яъни сотувчи
харид учун битим тузади, харидор ХИЗМАТ КЎРСАТИШ РЕЖА
эса товарни сотишга ва охир-оқибат СИ. Хизмат кўрсатиш жараёнининг
нархнинг ҳар қандай ўзгариши со- мижознинг кўзи олдида бўладиган
тувчи ва харидорларга бир контракт қисми ва мижоз кузата олмайдиган
бўйича ютқазишга олиб келса, ик- қисми оралиғининг аниқ чегаралан-
кинчиси бўйича ютуқ олиб келади. ган схемаси.
ХЕЖЛАШ ИНДЕКСИ. Хавфни ХИЗМАТ КЎРСАТИШ СОҲАСИ.
камайтиришнинг биржа механизми- Ижтимоий ишлаб чиқаришнинг
дан фойдаланишни акс эттирадиган моддий кўринишга эга бўлмаган
кўрсаткич. Очиқ шартномалар ёки истеъмол қийматларини яратишга
хеджетлар ноликвид мажбуриятла- йўналтирилган соҳалари.
ри сонининг қиймати ўзгариш хав-
фи бўлган ўша товар сармояси ўлча- ХИЗМАТ САФАРИ. Ходимлар-
мига муносабати. нинг хизмат вазифалари, топши-
риқларини бажаришлари учун до-
ХИЗМАТ. Ўзига хос товар. Мод- имий иш жойидан бошқа жойларга
дий шаклдаги товарлардан фарқ- юбориш.
ли ўлароқ, хизматларни жамғариб
ХИЗМАТ ҲАҚИ ЧЕГИРИЛГАН
ҲАЁТ СУҒУРТАСИГА БОҒЛИҚ БЎЛ
МАГАН СУҒУРТА ТОВОНИ. Ҳаёт
суғуртаси билан боғлиқ бўлмаган,
385
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
хизмат ҳақи чегириб ташланган, ХИКС ДЖОН. Инглиз иқтисод-
таваккалчилик туфайли рўй бера- чиси, Нобель мукофоти совриндори
диган хавф-хатарда суғурта ҳимоя- (1972 йил). Неоклассик синтез на-
сидан фойдаланиш учун тўланади- зариясининг асосчиларидан бири.
ган хақ йиғиндиси. Бу товон учинчи “Қиймат ва капитал” (1939 йил) аса-
томон мажбурияти, товар ёки мулк рида пул, кредит, молия тизимини
нинг шикастланиши, унга зарар тадқиқ этган. Шунингдек, халқаро
етиши, турли тасодифлар туфайли савдо, иқтисодий ўсиш муомалала-
(тўқнашиш, авария, тошқин, сувга рини таҳлил қилган.
чўкиш, ёнғин, касаллик, ўғирлик,
зўрлик) ёхуд касаллик, бахтсиз ҳо- ХОДИМЛАРНИ БОШҚАРИШ.
дисалар, ишсизлик сингари воқеа- Ходимлар имкониятлари ва таш-
лар туфайли даромаднинг камайи- килот мақсадлари, стратегияси,
ши оқибати ҳисобланади. ривожланиши шароитларини муво-
фиқлаштиришга қаратилган таъсир.
ХИЗМАТЛАР ВА ТИЖОРАТ ХА ХОДИМЛАРНИ БОШҚАРИШ
РАКТЕРИГА ЭГА БЎЛМАГАН ТЎЛОВ ТАМОЙИЛЛАРИ. Муайян фаолият
ЛАР БАЛАНСИ. Транспорт, почта, доирасида раҳбарлар, мутахассис-
телеграф, телефон, туризм, мада- лар амал қилиши лозим бўлган қо-
ний алоқалар, ўтказмалар, хори- нун-қоидалар, меъёрлар мажмуи.
жий мамлакатлар ҳудудида ҳарбий
ХОДИМЛАРНИ ТАНЛАБ ОЛИШ.
қисмларни сақлаш, чет элда савдо
ва дипломатик ваколатхоналарни Бўш лавозимларга номзодларни
саралаш. Бу жараён дастлабки суҳ-
Х очиш, халқаро кредитлар бўйича батлашиш, анкета маълумотлари-
тўланадиган фоизлар ва шу каби ни таҳлил қилиш; номзод ҳақида
соҳаларда юзага келувчи валютавий маълумотларни тўплаш; текширув-
тушумлар ва тўловлар суммаси акс чи синовлар, тест ўтказиш, тиббий
эттирилади. кўрикдан ўтказиш; асосий суҳбат
экспертлар хулосасини тайёрлаш-
ХИЗМАТЛАР ИМПОРТИ. Хори- дан иборат.
жий давлатнинг юридик ёки жисмо-
ний шахси томонидан Ўзбекистон ХОДИМ, ХИЗМАТЧИ. Корхонада
Республикасининг юридик ёки иш берувчи билан тузилган меҳнат
жисмоний шахси учун ишлар бажа- шартномаси (контракт) асосида
риш (хизмат кўрсатиш). ишлаётган (ташкилотда, муассаса,
ХИЗМАТЛАР ЭКСПОРТИ. Ўзбе- фирмада, кластер) ҳужжатларни
кистон Республикасининг юридик тайёрлаш ва расмийлаштиришни,
ёки жисмоний шахси томонидан ҳисоб ҳамда назоратни, бошқарув
функцияларини, шунингдек, молия
хорижий давлатнинг юридик ёки хўжалик ишларини амалга ошира-
жисмоний шахси учун ишлар бажа- диган штат бирлигидаги лавозим
риш (хизмат кўрсатиш). эгалари.
386
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХОЛДИНГ [инг. holding – эгалик техник хомашё (олмос, графит, слю- Х
қилмоқ, бошқармоқ]. Бошқа корхо- да), қурилиш материаллари (цемент,
налар, компаниялар фаолиятини керамика ва б.)га бўлинади. Сунъий
вертикал бошқарадиган ёки назорат хомашёга синтетик смолалар, кау-
қиладиган корпорация, компания, чук, пластмассалар, сунъий чарм,
бош корхона. синтетик ювиш воситалари, қишлоқ
хўжалик хомашёсига ўсимлик (дон-
ХОЛДИНГ КОМПАНИЯСИ. Бир ли ва техника экинлари, ёғоч, ёв-
неча мустақил компанияларнинг на- войи ва шифобахш ўсимликлар) ва
зорат пакетларига эга бўлган, аммо ҳайвонот хомашёси (гўшт, балиқ,
уларнинг ишлаб чиқариш фаолия- сут, тери, жунлар) киради.
тига аралашмайдиган акционерлар
компанияси. Холдинг компанияси- ХОНАДОНБАЙ. Оилаларнинг да
нинг икки тури фарқланади: бел- ромад манбаларини, шу жумладан,
гиланган функцияларни бажариш томорқа ерлардан фойдаланиш
учун ташкил этилган ҳақиқий хол- ҳамда даромадли меҳнатга бўлган
динг ва аниқ тадбиркорлик фаоли- интилиши ва эҳтиёжларини ўрга-
яти (саноат, савдо, транспорт, моли- ниш.
я-кредит ва бошқалар) билан ҳам
шуғулланувчи аралаш холдинг. ХОРИЖИЙ ВАЛЮТА. Валюта,
бошқа мамлакатлар пул бирлиги.
ХОЛДИНГ ФОЙДАСИ. Ишлаб
чиқариш фаолиятининг маҳсули. ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАРНИНГ
ҲУКУМАТЛАРИ, БАНКЛАРИ ВА
ХОМАШЁ. Меҳнат таъсирида ўз- ФИРМАЛАРИГА БОҒЛАНГАН КРЕ
гарган, аммо яна ишланиши лозим ДИТ. Хорижий давлатларнинг ҳу-
бўлган меҳнат предмети. Хомашё- куматлари, банклари ва фирмалари
дан тайёр маҳсулот ёки ярим фаб маблағлари ҳисобидан кредитор
рикат ишлаб чиқарилади. Натижа- мамлакатдан товарлар, ишлар ва
да, хомашёнинг тўла қиймати товар хизматлар сотиб олиш учун қайта-
формасини олган янги маҳсулотга рилиш ва тикланиш асосида жалб
ўтади. Хомашё келиб чиқишига кўра қилинган инвестиция.
саноат ва бошқа хомашёларга бўли-
нади. Саноат хомашёси, ўз навба- ХОРИЖИЙ ИНВЕСТОР. Бирон-
тида, минерал ва сунъий хомашёга бир мамлакатда хорижий инвести-
ажралади. Минерал хомашё ишла- цияларни амалга оширадиган хори-
тилишига қараб ёқилғи-энергетика жий жисмоний ва юридик шахслар,
хомашёси (нефть, табиий газ, кў- шунингдек, давлат ва халқаро таш-
мир, уран, ёнувчи сланецлар), ме- килот.
таллургия хомашёси (қора, рангли
нодир ва асл металлар) кон-кимё ХОРИЖИЙ КОНТРАГЕНТ. Хори-
хомашёси (агрономия рудалари, ба- жий шахс, тижорат битимида ҳам-
рит, кальций фторид, олтингугурт), кор, ўзаро фаолият кўрсатадиган
фирма ёки корхона.
387
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ХОРИЖИЙ КРЕДИТ. Халқаро ХРАПОВИКЛИ САМАРА. Ялпи
иқтисодий муносабатлар соҳасида талаб ошганда нархнинг ўртача да-
валюта ва товар ресурсларини қай- ражаси кўтарилиши, лекин талаб
тариш, муддатлилик ҳамда фоиз камайганда, қисқа муддат нарх па-
тўлаш шартларига кўра тақдим саймаслиги.
этиш билан боғлиқ ссуда сармояси- ХРЕМАТИСТИКА [гр. χρηματι
нинг ҳаракати. στική – бойитиш, “Аристотелнинг
бойиш илмини ифодалаш учун
ХОРИЖИЙ НАЗОРАТ ОСТИДАГИ ишлатган атамаси”]. Мулк орттириш
НОМОЛИЯВИЙ КОРПОРАЦИЯЛАР. санъати, яъни фойда ва бойликни
Давлат идоралари ёки норезидент пул шаклида тўплашга йўналти-
институцион бирликлар томонидан рилган фаолият. Капитал қўйиш ва
назорат қилинмайдиган резидент- жамғариш санъати. Амалиётда кам
лик барча номолиявий корпорация- қўлланади. Аристотель томонидан
лари ва квазикорпорациялар. киритилган.
ХОРИЖИЙ САРМОЯ. Мамлакат ХРОНОЛОГИК ЁЗУВ. Хўжалик
иқтисодиётига бошқа мамлакатлар- муомалаларини хронологик тар-
нинг сармоя киритиши, инвестиция тибда, яъни улар содир бўлиши са-
қўйилиши. налари бўйича ёзиш. Хронологик
Х ХОРИЖИЙ ҚАРЗ. Ўзбекистон ёзув бухгалтерия ҳисоби объект-
Республикаси ҳукумати ёки унинг лари тўғрисида зарурий кўрсат-
резиденти томонидан хорижий кичларни олиш имкониятларини
давлатлар ёки норезидентлар ак- бермайди. Бунинг учун тизимли
тивларининг (кредитлар, заёмлар ёзув қўлланади. Хронологик ёзув
ва бошқаларнинг) мазкур хорижий учун ҳисобнинг мемориал ордер
давлатга ёки норезидентга ёхуд шаклида қўлланадиган регистрация
уларнинг талабига кўра учинчи журнали тайинланган. Регистрация
шахсга шартлашилган даврда адек- журналига ой бошида ёзилган сум-
ват активларни, шу жумладан, ак- ма барча счётларнинг ой бўйича де-
бет ва кредит айланмалари жамига
тивлардан фойдаланганлик учун тенг бўлиши керак. Бундай назорат
тўловларни тақдим этиш ўз зимма- тенглик иккиёқлама ёзувнинг маъ-
сига олган ҳолда жалб этилган маж- носидан келиб чиқади. Хронологик
бурият.
ёзув тизимли ёзув билан бирга бир
ХОСТЕЛ [инг. hostel – ётоқхона] ҳисоб регистрида амалга оширили-
Ўз меҳмонларини қисқа ёки узоқ ши мумкин.
муддатли, хонада қўшимча қулайли- ҲУНАРМАНДЧИЛИК. Турли
кларсиз ётоқ жой билан таъминлай- йўналишларда оддий меҳнат қу-
роллари ёрдамида ўз меҳнатлари
диган турар-жой тизими.
388
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
билан маҳсулот ишлаб чиқариш фа- жойлаштириш натижасида, меросга
олияти. қолган мулк ва бошқа қонун йўл
қўядиган соҳалар асосида юзага ке-
ХУСУСИЙ. Бирор шахснинг ёл лади ҳамда кўпайиб боради.
ғиз ўзига қарашли, тегишли бўлган
мулки. ХУСУСИЙ РЕГРЕССИЯ КОЭФФИ
ЦИЕНТИ. Муайян омилнинг натижа-
ХУСУСИЙ ДЕПОЗИТ. Жисмоний вий белги вариациясига таъсирини
шахс ёки фирманинг банкка қўйган омиллар ўзаро боғланишидан “тоза-
омонати. ланган” ҳолда ўлчанадиган усул.
ХУСУСИЙ ЖАМҒАРМАЛАР ХУСУСИЙ СЕКТОР. Хусусий ка-
НИНГ ИЖТИМОИЙ СУҒУРТА НА питал ва хусусий мулк асосида фа-
ФАҚАСИ. Суғурта корхоналари ёки олият кўрсатувчи муассаса.
бошқа турдаги институцион бир-
ликлар, ижтимоий суғурта хусусий ХУСУСИЙ ТАДБИРКОРЛИК. Хусу
дастури бошқарувчилари томони- сий ташаббус орқали ўз маблағла-
дан уй хўжаликларига тўланадиган рини ишга тушириш асосида таш-
нафақа. кил этиладиган тадбиркорлик.
ХУСУСИЙ КАПИТАЛ. Тадбиркор- ХУСУСИЙ ТАШКИЛОТЛАР. Де- Х
нинг энг муҳим ва ҳал этувчи аҳа- мократик давлатларда, индиви-
миятга эга бўлган сармояси. дуаллар ва хусусий ташкилотлар
мустақил иш юритишга ҳаракат қи-
ХУСУСИЙ МЕҲНАТ ТАҚСИМО лади. Масалан, рўзнома ва ойнома-
ТИ. Умумий меҳнат тақсимотининг лар хусусий тарзда бошқарилади.
соҳалар ва тармоқлар ичида бўли- Давлат мактаблари билан хусусий
ниши. мактаблар ҳам фаолият кўрсатади.
Кўплаб корхоналар хусусий тарзда
ХУСУСИЙ МУВОЗАНАТЛИЛИК. бошқарилади. Британия, Швеция ва
Ўзаро боғлиқ икки иқтисодий миқ- кўплаб давлатларда (яъни демокра-
дор ёки иқтисодиёт томонларининг тик давлатларда) саноат ва хизмат
миқдоран тенг келиши. кўрсатишнинг айрим тармоқларига
давлатнинг ўзи эгалик қилади. Тота-
ХУСУСИЙ МУЛК. Бирор шахс, литар давлатларда эса ҳукуматнинг
оила, корхона, фирма, ташкилот ўзи аксарият уюшмалар, ташкилот-
мулки: ер, уй-жой, бино, иншоотлар ларни шакллантиради ва назорат
ва ишлаб чиқариш воситалари, пул, қилади. Бу давлатларда одамлар
қимматбаҳо қоғозлар. Хусусий мулк давлатнинг рухсатисиз бирор-бир
ишлаб чиқариш ёки ўз қобилияти- гуруҳга бирлаша ҳам олмайдилар.
ни ишга солишдаги тадбиркорлик,
ўз хўжалигини юритиш, даромад- ХУСУСИЙ ФИРМА. Айрим шахс
ни турли қимматбаҳо қоғозларга ва айрим оилага қарашли бўлган ху-
389
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
сусий мулк асосида фаолият юрита- дий рағбатларни ўз ичига олади.
диган юридик шахс. ХЎЖАЛИК МУОМАЛАЛАРИ.
ХУСУСИЙЛАШТИРИШ. Давлат Маблағларнинг ҳажмида, таркиби-
акциядорлик жамиятларининг ак- да, жойлашиш ва фойдаланишида,
цияларини ёки давлат корхоналари- шунингдек, бу маблағлар манба-
ни давлатдан сотиб олиши. ининг таркиби ва тайинланишида
ХУСУСИЙЛАШТИРИШ ИНВЕС ўзгаришларини ҳосил қиладиган
ТИЦИЯ ФОНДЛАРИ (ХИФ). Инве- алоҳида хўжалик ҳаракати. Хўжа-
стиция фондларининг бир тури лик муомалалари ва улар туфайли
ҳисобланади. Улар аҳолининг кенг ҳисоб объектларида бўладиган ўзга-
қатламини хусусийлаштириш жара- ришлар бухгалтерия ҳисобида қайд
ёнига жалб этиш мақсадида ташкил қилинади. Хўжалик муомалаларини
этилади. бухгалтерия ҳисобида қайд қилиш
йўли билан унинг предмети акс эт-
ХЎЖАЛИК. 1. Жамият ишлаб тирилади.
чиқариш кучларининг тегишли та- ХЎЖАЛИК МУОМАЛАСИ (ОПЕ
раққиёт босқичига мувофиқ келув- РАЦИЯСИ). Хўжалик жараёнлари-
чи ишлаб чиқариш муносабатлари ни амалга оширишда корхона ма-
мажмуи; ижтимоий ишлаб чиқариш блағлари ва хўжалик жараёнлари-
усули. 2. Ишлаб чиқаришни ташкил нинг ҳаракати ёки маблағларнинг
этадиган, уни юзага келтирадиган ҳаракати, уларнинг бир шаклдан
омиллар; ишлаб чиқариш мажмуи; иккинчисига ўтиши. Бошқача қилиб
ишлаб чиқариш. айтганда, хўжалик муомаласи. Бу –
ХЎЖАЛИК ЖАМИЯТИ. Таъсис- маблағлар ва уларнинг ташкил то-
чиларининг омонатларига мувофиқ пиш манбаларининг ёзма акс этган
Х низом сармояси билан қисмларга ҳаракати.
бўлинган иштирокчиларга эга тижо-
рат ташкилоти. ХЎЖАЛИК СУБЪЕКТИ БИЛАН
ИШНИ ДАВОМ ЭТТИРАЁТГАН АУ
ХЎЖАЛИК МЕХАНИЗМИ. Иқти- ДИТОРЛИК ТАШКИЛОТИ. Хўжалик
содиётни бошқаришга ёрдам бе- субъектининг олдинги давр бухгал-
радиган иқтисодий дастак ва рағ- терия ҳисоботлари аудитини ўтказ-
батлар ҳамда ташкилий шакллар ган ва аудит ўтказиш шартномаси
мажмуи ва бирлиги. Хўжалик ме- бўйича ушбу аудитни охирги ҳисо-
ханизми режалаштириш, бошқарув бот даври учун ўтказаётган ауди-
усуллари, баҳолар, молиявий ва торлик ташкилоти.
кредит дастаклари, меҳнатга ҳақ ХЎЖАЛИК ХАВФИ. Ахборот
тўлаш шакллари ва бошқа иқтисо- етишмаслиги оқибатида ноаниқлик
390
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҳолатида бўлиб ижобий натижага лаштириш босқичида олиши лозим
эришишга кафолат бермайдиган ти- бўлган ва аудиторлик текшируви-
жорат ишлаб чиқариш фаолияти. нинг бошқа босқичларида тўлди-
риши мумкин бўлган маълумотлар
ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪЕКТ ҳисобланади.
ЛАР МОЛИЯСИ. Ижтимоий ишлаб
чиқариш дастлабки бўғинларининг ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪ
турли эҳтиёжларини таъминлаш, ЕКТЛАР ЎРТАСИДА ЎЗАРО МОЛИ
бюджет, банклар, юқори ташки- ЯЛАШТИРИШ. Корхоналар ўзаро
лотлар олдидаги мажбуриятларни хўжалик муносабатларини амалга
бажариш учун мўлжалланган мар- ошириш жараёнида бир-бирларига
казлаштирилмаган пул жамғарма- турли хилдаги маҳсулотлар етка-
ларини ташкил этиш ва улардан зиб беришда тўловлар кечикади ва
фойдаланишга доир муносабатлар- бунинг натижасида ўзаро молия-
ни ифодалайди. лаштириш ҳолати юзага келади.
ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪ ХЎЖАЛИК ҲИСОБИ. Хўжалик
ЕКТ ФАОЛИЯТИ ҲАҚИДА МАЪЛУ юритиш усули, корхоналарнинг ўз
МОТ. Аудит текшируви ўтказила- харажатларини ўзи қоплаши, ўз-ў-
ётган хўжалик юритувчи субъект зини молиялаш, ишлаб чиқариш-хў-
иқтисодиёти ва ушбу хўжалик жалик фаолияти натижаларидан
юритувчи субъектга тегишли соҳа моддий манфаатдорлик ва жавоб-
тўғрисида маълумотлар йиғинди- гарлик каби қоидаларга асосланади.
си, шунингдек, унинг фаолиятидаги Хўжалик ҳисоби корхоналари фой-
ўзига хос хусусиятлар тўғрисидаги да келтириб ишлашини кўзда ту-
маълумотлар йиғиндиси бўлиб, ау- тади ва товар-пул муносабатларига
дитор ўз мажбуриятларини тегиш асосланади.
ли даражада бажариш учун режа-
Х
391
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Х
392
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Цивилизация ривожланиши
йўлидаги муқаррар босқич –
бозор иқтисодиётидир.
ЦЕДЕНТ [лот. cedent – кет, қа- жонланиш ва юксалишдан иборат.
дам]. 1. Вексель бўйича пул олиш Амалий ҳаётда кўпроқ икки босқич:
ёки бошқа мажбурият бўйича ҳуқуқ- бум (чўққи, зудлик билан юқори
ни бошқа шахсга берадиган шахс. босқичга кўтарилиш) ва репрессия,
2. Қайта суғурталашга таваккал қи- яъни ишбилармонлик фаолияти-
ладиган суғурта компанияси. нинг сусайиши, орқага кетиши би-
лан тавсифланади. Цикл механизми
ЦЕССИОНАРИЙ [инг. cessionary инвестиция ҳажми билан ҳам боғ-
– воз кечиш]. 1. Талаб қилиш ҳуқуқи лиқ.
мавжуд бўлган кредит берувчи
шахс. 2. Молиявий қийматлар ёки ЦИКЛИК ИШСИЗЛИК. Иқти-
хусусий мулк амалиётларини ба- содий циклнинг инқироз фазаси
жаришга ҳуқуқ бериладиган ворис. билан боғлиқ равишда вужудга ке-
3. Қайта суғурталовчи. ладиган иш билан банд бўлмаслик
ҳолати.
ЦЕССИЯ [лот. cessiō – бериб
юбормоқ]. Воз кечиш, ўзга шахслар- ЦОЛФЕРЕЙН [фр. tsolferejn – бир
га ўзининг хусусий мулки ва воси- неча давлатларнинг умумий божхо-
талардан фойдаланиш ёки уларни на тизимини яратиш тўғрисидаги
олишга эга бўлиш ҳуқуқини бериш. шартномаси]. Умумий божхона ти-
зими қабул қилинган ва умумий
ЦИКЛ [юн. siklos – давра]. Иқти- божхона муассасаларига эга бўлган
содий фаолиятнинг бирин-кетин, бир нечта давлатнинг ўзаро кели-
қайта-қайта такрорланиши. Одатда, шуви.
тўртта босқич: кризис (инқироз),
депрессия (бир жойда депсиниш),
393
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Ц
394
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Чўнтак бўш бўлса, демак,
ақл пухта эмас.
ЧАЙҚОВЧИ. Даромад олиш мақ сотиб олинадиган товар. 2. Товар-
садида товар ва маҳсулотларни со- нинг шахсий ёки хонадон эҳтиёжи
тиб олиб, сўнг устама қўйиб сотувчи учун кам миқдорда сотилиши.
шахс.
ЧАКАНА ТОВАР АЙЛАНМАСИ.
ЧАКАНА БАҲО. Ўзининг кўп да- Товарларни сотиш тармоқларидан
ражалилиги билан ажралиб тура- қатъи назар, аҳолига истеъмол то-
диган нархлар тизими. Унга давлат варларини нақд ҳисоб-китоб асо-
савдоси, деҳқон бозори, тижорат сида ёки пластик карточкалари,
савдоси воситачилик бозори баҳо кредит карточкалари, банкларнинг
киради. Аҳолининг реал даромад- ҳисоб чеклари орқали (бу ҳам нақд
лар чакана баҳолар даражасига боғ- ҳисоб-китоб асосида сотиш каби ҳи-
лиқ. Чакана нархда асосан аҳолига собга олинади) сотилган қиймати.
истеъмол буюмлари сотилади ва
хизматлар кўрсатилади. ЧАКАНА САВДО. Товарларнинг
шахсий, нотижорат фойдаланиш
ЧАКАНА НАРХ. Товарнинг шах- учун донабай ёки кам миқдорда со-
сий истеъмол учун оз, якка миқдор- тилиши.
да ёхуд чакана савдо тармоғида со-
тилиш баҳоси. ЧАКАНА ФРАНШИЗА. Улгуржи
савдо ташкилотлари ва чакана сав-
ЧАКАНА РЕКЛАМА. Истеъмол- до шохобчалари ўртасидаги шарт-
чиларга маълум хизмат ёки товарни нома.
қачон ва қаерда сотиб олиш мум-
кинлиги тўғрисидаги хабар. ЧАРТЕР [инг. charter – низом].
Транспорт воситаси эгаси ва бу воси-
ЧАКАНА (ДОНАБАЙ). 1. Доналаб таларни ёлловчи ўртасида маълум
ёки кам миқдорда сотиладиган ва муддат ёки бир рейсга транспорт
395
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
воситаси ёки унинг бир қисмини ЧАҚИРИБ ОЛИНМАЙДИГАН
ижарага олиш. КРЕДИТ. Шартлари кредит берувчи
ва қарз олувчи розилигисиз ўзгар-
ЧАРТЕР ЮК ТАШУВИ. Вақтин- тирилиши мумкин бўлмаган банк
чалик шартнома бўйича ташишни қарзи.
амалга ошириш.
ЧЕГАРА ОЛДИ САВДОСИ. Дав-
ЧАРТЕР-ПАРТИЯ. Юк ташиш- лат чегараларидаги махсус жойлар-
нинг алоҳида шартларини акс этти- да мамлакатлар ўртасида ташкил
рувчи белгиланган қўшимчалар ва қилинган ўзаро олди-берди бозори,
ўзгаришлар билан оддий шартнома- савдо ва тўлов битимлари, йиллик
дан фарқланадиган чартер. баённомалар асосида қўшни давлат-
ЧАТИШГАН УСУЛЛАР. Қиммат- лар чегара олди музофотларининг
ли қоғозларнинг бир қанча турлари савдо ташкилотлари ва фирмалари
мавжуд бўлиб, улар заём ва эгалик томонидан амалга ошириладиган
ҳуқуқлари усулларининг хусусият- халқаро товар айирбошлаш тури.
ларини бирлаштиради. Улар имти- ЧЕГАРАВИЙ ВА ЎРТА ЧИҚИМ
ёзли акциялар ва конвертациялана- ЛАР ҚОИДАСИ. Ўртача харажатлар
диган (алмашадиган) облигациялар- ҳажми энг кам даражасига етганда
дир. чегаравий харажатлар ўртачасига
тенглашиши мумкин бўлган ҳолат.
ЧАЯНОВ АЛЕКСАНДР ВАСИЛЬ
ЧЕГАРАЛАНМАГАН ЖАВОБГАР
ЕВИЧ. (1888-1937) Таниқли иқтисод- ЛИК. Бутун шахсий мулки, шахсий
чи, Россияда ташкилий ишлаб чиқа- бойлиги билан ўз мажбуриятлари
риш мактабининг асосчиси, деҳқон- юзасидан жавоб бериш вазифаси.
ни меҳнат хўжалигининг асоси деб,
Ч оилавий меҳнат ячейкасини ташкил ЧЕГАРАДАГИ ХАРАЖАТЛАР
этган (коллективлаштиришга қар- (ДАРОМАДЛАР). Қўшимча ишлаб
ши); кооперация ва аграр соҳаларда чиқарилган маҳсулот бирлигига
200 га яқин асар ёзган, бош асари тўғри келадиган қўшимча харажат-
“Хўжаликнинг нокапиталистик сис лар (даромадлар).
темалари назарияси”дир. А.Чаянов ЧЕГИРИЛМАЙДИГАН ҚЎШИЛ
1937 йилда қатағонга учраб отиб
ташланган. Илмий ғоялари ҳозирда ГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИ. Сотиб олувчи
ҳам илмий амалий аҳамиятга эга. томонидан тўланадиган ва бундай
ҳол рўй берганда унинг ҚҚС тўлаш
ЧАҚИРИБ ОЛИНАДИГАН АК мажбуриятидан чегириб ташлан-
КРЕДИТИВ. Асосли сабаб бўлганда майдиган солиқ тури.
банк чақириб олишга ҳақли бўлган,
банк томонидан берилган аккреди- ЧЕГИРМА. Товарнинг шартно-
тив. мада кўрсатилган базис нархининг
эҳтимолий пасайиши ҳажмини
396
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
аниқлайдиган битим шартларидан ёзилган чек бошқаси томонидан қа-
бири. бул қилинади.
ЧЕГИРМА ҲАҚИДА ҚЎШИМЧА ЧЕК ОЛУВЧИ. Ёзилган чек эгаси Ч
ШАРТ. Суғуртачи фақат белгилан- ҳисобланган шахс.
ган миқдордан ошган ҳолатда хавф-
ни тўлайдиган суғурта талаби. ЧЕК-КАУНТЕР. Банк томонидан
ўз мижозлари ҳисобидан пул миқ-
ЧЕГИРМАЛИ НАРХ. Товарнинг дорини вақтинча олиб қўйиш ҳола-
имтиёзли харидор ёки буюртмачи- тида банк омонатчиларига берила-
га ёхуд унинг катта тўплами сотил- диган тилхат шакли.
ганда тақдим этиладиган чегирма
ўлчамига камайтирилган базис ЧЕК-ТИЛХАТ. Товарнинг жилди-
баҳоси. да тўлов мақсади ҳақида маълумот
ёзилган чекнинг умумий шакли.
ЧЕК [инг. check – текшириш].
1. Маълум юридик шахснинг жорий ЧЕКЛАНГАН ЖАВОБГАРЛИК
ҳисоб рақамидан муайян миқдорда- КА ЭГА ЖАМИЯТ. Бир ёки бир неча
ги пулни бериш ёки ўтказиш ҳақи- шахс томонидан таъсис этилган,
даги ёзма фармойишдан иборат кредит берувчилар олдида фақат
махсус ҳужжат. 2. Касса томонидан эълон қилинган, ҳажми қонун би-
бериладиган, товар учун тўланган лан белгиланадиган ўз сармояси би-
сумма кўрсатилган талон, шунинг лан жавоб берадиган хўжалик.
дек, тўланиши лозим бўлган сумма
кўрсатилган ва кассага тақдим эти- ЧЕКЛАНГАН МАСЪУЛИЯТ. Маъ-
ладиган квитанция. лум чегара доирасида чекланган
масъулият. Қарз мажбурияти ёки
ЧЕК БЕРУВЧИ. Чек ёзиб берувчи ўзига бирон-бир ҳужжатга имзо
шахс. чекилаётганда масъулияти муай-
ян доираларда чекловчи шартни,
ЧЕК ДАФТАРИ. Корхонага хиз- пунктн и киритиш.
мат кўрсатувчи банк томонидан
бериладиган молиявий ҳужжат. ЧЕКЛАНГАН ТОПШИРИҚ. Ми-
Меҳнатга ҳақ тўлаш, пенсиялар, ка- жознинг брокерга нарх ёки топши-
саллик варақаси бўйича нафақалар, риқни бажариш вақти ўзгариши ҳад-
мукофотлар, хизмат сафарлари ва лари билан чекланган кўрсатмаси.
хўжалик харажатлари учун нақд
пулларни банк чеки асосида кор- ЧЕКЛАР ИНКАССОСИ. Чекларни
хонанинг ҳисоб-китоб счётидан шу олувчилар ҳисобига чек ёзиб берув-
корхона кассасига беради. чи шахслар ҳисобидан пул ўтказиш.
ЧЕК КЛИРИНГИ. Банклар ўрта- ЧЕКЛАР ҲИСОБ-КИТОБИ. Нақд
сидаги пул жамғармалари ҳаракати пулсиз ҳисоб-китоб шакли бўлиб,
тизими, бунда бир банк томонидан бунда лимитланган ва лимитланма-
397
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ган чек китобчаларидан ҳисоб-ки- ЧЕКЛИ ҚЎЙИЛМАЛАР. Чек
тоб қилиш учун фойдаланилади. ёзиб бериш мумкин бўлган тижорат
банклари ва жамғарма муассасала-
ЧЕКЛАШ. Товар ишлаб чиқа- ридаги омонатлар.
рувчилар ва истеъмолчилар ман-
фаатини ҳимоя қилиш, умумдавлат ЧЕКЛОВЧИ КОНТРАКТ. Улгур-
манфаатлари ва халқаро мажбури- жи харидор товарни фақат битта
ятларни бажариш бўйича давлат етказиб берувчидан олиши керак
ёки давлатлар гуруҳи томонидан бўладиган келишув.
экспорт ва импорт соҳасида ўрнати- ЧЕКНИНГ ФИСКАЛ БЕЛГИСИ.
лади. Махсус матрицали штрих код (QR
ЧЕКЛИ ДАРОМАД. Бир бирлик код) ёрдамида акс эттирилган ва
қўшимча товар сотишдан тушган Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги
қўшимча даромад. “Янги технологиялар” илмий-ахбо-
рот маркази” Давлат унитар корхо-
насининг маълумотлар базасида он-
ЧЕКЛИ НАФЛИК. Охирги ёки лайн режимда фискал маълумотлар
навбатдаги бирлик неъматни истеъ- алмашинуви учун ишлаб чиқилган
мол қилишдан олинадиган наф. белги.
ЧЕКЛИ ОМОНАТ. Чек ёзиб бе- ЧЕКСИЗ ОМОНАТ ҲИСОБИ. Чек
риш мумкин бўлган тижорат банки- ёзиб бериб бўлмайдиган омонат.
даги қўйилма.
ЧЕКЛИ ТЕХНОЛОГИК АЛ ЧЕКСИЗ ҚЎЙИЛМАЛАР. Чек
ёзиб бериш мумкин бўлмаган
МАШТИРИШ МЕЪЁРИ. Ишлаб чиқа- жамғарма ҳисоб рақами.
риш ҳажми ўзгармаганда бир бир-
ЧЕТ ЭЛ БАНКИ. 1. Чет эл бан-
лик Х омилини неча бирлик омил
билан алмаштириш мумкинлигини кининг ўз фаолиятини Ўзбекистон
Республикаси ҳудудида амалга
кўрсатади. оширадиган шуъба банки бўлиб,
Ч ЧЕКЛИ ТРАНСФОРМАЦИЯ унинг устав капиталининг ҳаммаси
МЕЪЁРИ. Биринчи товардан қўшим- чет эл банки томонидан тўланади.
ча бирлик ишлаб чиқариш учун 2. Чет давлатнинг ҳудудида рўйхат-
иккинчи товардан қанча воз кечиш га олинган, унинг қонун ҳужжатла-
кераклигини кўрсатади. Бу бирин- рига мувофиқ банк деб ҳисоблана-
чи товарнинг алтематив қийматини диган юридик шахс.
ифодалайди ва иккинчи товарнинг ЧЕТ ЭЛ ВАЛЮТАСИ. Хорижий
чекли ишлаб чиқариш харажатлари- давлат қонуний тўлов воситаси ҳисо-
ни биринчи товарнинг чекли ишлаб бланган ва муомалада бўлиб турган
чиқариш харажати нисбатига тенг банкнотлар, хазина билетлари, тан-
бўлади. галар кўринишидаги чет эл пул бел-
398
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
гилари, муомаладан чиқарилган ёки корхона ва ташкилотлардан олган Ч
чиқарилаётган ҳамда худди шу хори- даромадларидан тўғри жами даро-
жий давлатларнинг пул белгиларига маддан ҳеч қандай чегирмасиз со-
алмаштирилиши лозим бўлган чет эл лиққа тортилади.
пул белгилари, шунингдек, ҳисобва-
рақларда ва омонатларда бўлган хо- ЧЕТ ЭЛДАН ТЎҒРИ ИНВЕСТИ
рижий давлатнинг пул бирликлари- ЦИЯЛАР. Инвесторнинг корхонани
даги ҳамда халқаро пул ёки ҳисоб-ки- бошқариш ниятида унинг акцияла-
тоб бирликларидаги маблағлар. рини сотиб олишга сарфлаган хара-
жатларидан иборат. Инвестор актив-
ЧЕТ ЭЛ ВАЛЮТАЛАРИНИ ДИ га эга бўлади, инвестиция киритил-
ВЕРСИФИКАЦИЯ ҚИЛИШ. Бир вақт- ган бирлик мажбуриятга эга бўлади.
нинг ўзида бир нечта чет эл валюта-
сида резервлар ташкил этиш. ЧЕТЛАНИШ. Кутиладиган нати-
жа билан ҳақиқий натижа ўртасида-
ЧЕТ ЭЛ ИНВЕСТИЦИЯСИ. Хори- ги фарқ.
жий инвестор томонидан даромад
(фойда) олиш мақсадида тадбиркор- ЧИҚИМ. Ишлаб чиқаришда ва
лик фаолияти ва қонун ҳужжатла- маҳсулот, товар муомаласида турли
рида тақиқланмаган бошқа турдаги хил иқтисодий ресурслар харажати
фаолият объектларига қўшадиган билан шартланган пул кўринишида-
барча турдаги маблағ. ги сарф.
ЧЕТ ЭЛ ЮРИДИК ШАХСЛАРИ. ЧИҚИНДИ ОБЛИГАЦИЯ. Ёмон
Резидентлар ва норезидентларга молиявий номга эга, одатда, хари-
бўлинади. Резидентлар Ўзбекистон- дорларни жалб қилиш учун юқори
даги юридик шахслар каби солиққа фоиз ставкаси билан чиқарилади-
тортилади. Ўзбекистон Республика- ган қимматли қоғоз.
сида фаолият кўрсатувчи норези-
дент юридик шахслар: доимий му- ЧИҚИШ ЖОЙИДАГИ СИФАТ.
ассаса орқали фаолият кўрсатувчи; Ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг
доимий муассаса бўлмасдан фао- ишлаб чиқариш жараёни якунида
лият кўрсатувчи юридик шахсларга белгиланган талабларга жавоб бе-
ажралади. Биринчи гуруҳдагилар- риши.
нинг Ўзбекистонда олган даромад-
лари уларнинг солиқ идораларига ЧИҚИШ КАФИЛИ. Муомалага
тақдим этадиган декларациялари чиқарилган қимматбаҳо қоғозларни
орқали солиқ идоралари томонидан бирламчи бозорда жойлаштиришни
ҳисоблаб чиқилиб, солиққа торти- таъминлайдиган кредит-молия му-
лади. Иккинчи гуруҳ норезидент- ассасаси.
ларнинг Ўзбекистон ҳудудидаги
ЧИҚИШ НАФАҚАСИ. Ўз айби
билан ишдан кетмаган шахсларга
тўланадиган пул маблағи.
399
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЧОК [форс. – тешик, тирқиш, ке- ЧОҒИШТИРМА ЧИҚИМ. Бош
сик, йиртиқ, қийиқ жой]. Бозордаги қа маҳсулотни ишлаб чиқаришни
товар нархининг кутилмаганда кес кенгайтириш учун зарур бўлган бир
кин ўзгариши, бунда шу кундаги энг маҳсулот ишлаб чиқарилишининг
паст нарх олдинги кундаги энг ба- қисқариш ҳажми, юклатилган хара-
ланд нархдан ортиқ ёки ушбу кун- жат, сарф.
даги энг юқори нарх олдинги кунда-
ги энг паст нархдан паст бўлади. ЧЎҚҚИ. Тренднинг графикдаги
энг юқори қисми.
Ч
400
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Шижоат ва меҳнат – бойлик манбаи.
ШАРТ. 1. Бирор иш ёки маса- масдан уларнинг биржада обрўси
ла юзасидан ёзма ёки оғзаки ўзаро борлигини ифодаловчи ибора.
келишиб олиш. 2. Ўзаро шартлана-
ётган ёки бирор муносабатда бўла- ШАРТЛИ КРЕДИТ. Кредитнинг
ётган томонлардан бирининг бошқа берилиши, кредит берувчининг
қарши томонга нисбатан қўйилган (қарз берувчининг) иқтисодий сиё
талаб ва таклифи. 3. Бирор нарса- сати белгиланган курси ҳақида, у
нинг амалга ошиши учун зарур бўл- томондан иқтисодий бошқарув, ис-
ган омил, шароит. лоҳот ўзгаришлари соҳасида тавсия
қилинган тадбирлар ҳақида талаб
ШАРТЛИ. 1. Бирор шарт асосида лари билан кечадиган қарз.
ўзаро келишилган, шартлашилган.
2. Муайян шартлар асосида қайд қи- ШАРТЛИ ОМОНАТ. Бир шахс
линган, бирор шарт амалга оширил- томонидан бошқа шахс номига
ган тақдирдагина кучга кирадиган. қўйилган маблағ, бунда ушбу шахс
омонатдан фақат белгиланган, ол-
ШАРТЛИ БИТИМ. Иштирокчи- диндан айтилган шартларга кўра,
лардан бирининг бошқа иштирокчи- ёки омонатчи ҳисоб очаётганда
га мукофот деб номланадиган маъ- кўрсатган ҳолатлар юз берганда та-
лум бир миқдордаги пулни тўлаб, ўз сарруф қилиш ҳуқуқига эга бўлади.
мажбуриятларини бажаришдан воз Шартнома тузилаётганда айтилган
кечиш имконияти, ҳуқуқини кўзда маълум шароитларда пул тўлашни
тутадиган шартларга эга битим назарда тутадиган муддатли ёки
тури. омонат ҳиссаси, масалан, байрам
омонати.
ШАРТЛИ КОНСИГНАЦИЯДАГИ
АКЦИЯ. Акциялар чиқарилмаган- ШАРТЛИ ХАРИД. Сотиб олинган
лигига, чоп этилмаганлигига қара- буюмни қайтариш ҳуқуқи бўлган
савдо.
401
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ШАРТЛИ ҚАРЗДОРЛИК. 1. Маъ- ШАРТНОМА НАРХИ. Контракт,
лум шароитларда реалга айлана- келишув шартлари, сотувчи ва ха-
диган потенциал мажбуриятларда ридор ўртасидаги келишувга кўра
ифодаланган қарздорлик. 2. Маъ- белгиланадиган қиймат.
лум шароитларда реалга айланувчи
потенциал мажбуриятлар. ШАРТНОМА СИФАТИ. Фьючерс
шартномаси бўйича етказиб берила-
ШАРТЛИ-БОЖСИЗ ОЛИБ КИ ётган товарнинг биржа томонидан
РИШ. Мамлакатга товарлар ва бош расмий белгиланган ҳолати.
қа буюмларни белгиланган муддат-
да мамлакат чегарасидан қайтариб ШАРТНОМА ТАРИФИ. Ставкала-
олиб чиқиб кетиш шарти билан, ри ҳукуматлараро келишув асосида
импорт ҳамда боғлиқ ундирилади- белгиланадиган ва томонларнинг
ган божхона божи, йиғимлар ва со- икки томонлама розилигисиз амал
лиқлар ундирилмасдан олиб кириш. қилиш муддати ичида ўзгара олмай-
диган божхона тарифи тури; у бўйи-
ШАРТЛИ-ДОИМИЙ ХАРАЖАТ. ча ставкалар, қоидага кўра, умумий
Корхоналарнинг ишлаб чиқарилади- тарифлардан пастроқ бўлади.
ган маҳсулот ҳажмига унча боғлиқ
бўлмаган товар ишлаб чиқариш сар- ШАРТНОМАГА ИЛОВА. Кон-
фи. Масалан, мебель ишлаб чиқа- тракт шартларини аниқлаштиради-
ришда бинонинг ярмидан фойдалан- ган шартномага қўшимча ҳужжат.
са ҳам маҳсулот ишлаб чиқариш хара- ШАХС ФАОЛИЯТИНИНГ
жатларига бинонинг тўлиқ амортиза- ЧЕКЛАНГАНЛИГИ. Шахснинг ўзига
ция харажатлари қўшилиб борилади. ўзи хизмат қилиш, ҳаракатланиш,
йўлни топа олиш, мулоқот қилиш,
ШАРТЛИ-ҲИСОБЛАНГАН ҚИЙ ўз хатти-ҳаракатини назорат этиш,
МАТ. Бозорда сотилмайдиган ва шунингдек, ўқиш ва меҳнат фаолия-
бозор нархига эга бўлмаган товар ти билан шуғулланиш қобилиятини
ҳамда хизматларнинг қиймат баҳоси. ёки имкониятини тўла ёхуд қисман
ШАРТНОМА. Ҳар бир иштирок- йўқотганлиги.
чининг зиммасига олган мажбурия-
ШАХСИЙ. Шахснинг ўзига тегиш
Ш ти мавжуд бўлган, ушбу вазифани ли бўлган, унинг ўзи фойдаланади-
бажариш предметини ўз ичига ола- ган, хусусий, индивидуал.
диган икки ёки бир неча шахслар
(иқтисодий субъектлар)нинг ихтиё ШАХСИЙ ДАРОМАД. Ходим-
нинг иш ҳақи ва қўшимча тўловлар-
рий келишуви. дан, дивидендлар, фоизлар, рента,
мукофотлар, трансфертларни қўш-
ШАРТНОМА МУНОСАБАТИ. То- ган ҳолда жамланадиган маблағлар.
вар ишлаб чиқарувчилар ўртасида
битимга биноан амалга ошадиган
иқтисодий алоқа. ШАХСИЙ ЁРДАМЧИ ХЎЖАЛИК.
Томорқа, боғдорчилик ёки полиз
402
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
майдонларида шахсий меҳнатга ШАХСИЙ СУҒУРТА ШАРТНО
асосланган истеъмолчилик хўжа- МАСИ. Бир тараф (суғурталовчи)
лиги. Шахсий ёрдамчи хўжаликда бошқа тараф (суғурта қилдирувчи)
мевалар, сабзавотлар, картошка га тўлайдиган, шартномада шарт-
етиштирилади, чорва ва парран- лашилган ҳақ (суғурта мукофоти)
да боқилади, яъни бу хўжаликдан эвазига суғурта қилдирувчининг
ўз даромадлари натурал шаклда ўзи ёхуд шартномада кўрсатилган
тўлдирила бориб, озиқ-овқат товар- бошқа фуқаро (суғурталанган шахс)
ларини олади. Аҳолининг айрим нинг ҳаёти ёки соғлиғига зарар ет-
гуруҳлари учун шахсий ёрдамчи хў- казилган, у муайян ёшга тўлган ёки
жалик маҳсулотини сотиш даромад- унинг ҳаётида шартномада назарда
лари манбаи ҳисобланади. тутилган бошқа воқеа (суғурта ҳо-
дисаси) юз берган ҳолларда шарт-
ШАХСИЙ ЖАМҒАРМА. Ис- номада келишилган пулни (суғурта
теъмолда фойдаланилмайдиган, пулини) бир йўла ёки вақти-вақти
жамғариш мақсадида йиғиладиган билан тўлаб туриш мажбуриятини
аҳоли даромадининг бир қисми. оладиган битим.
ШАХСИЙ ЖАМҒАРИБ БОРИ ШАХСИЙ УНИЯ [инг. personal Ш
ЛАДИГАН ПЕНСИЯ ҲИСОБВАРАҒИ. union – шахсий иттифоқ]. Саноат
Фуқаронинг Халқ банкидаги эгаси ва банк капиталининг ўзаро қўши-
ёзилган шахсий ҳисобварағи бўлиб, лиши, молия олигархияси вужудга
бадал киритувчиларнинг жамғариб келишининг асосий кўриниши. Банк
бориладиган пенсия бадаллари ва раҳбарлари бир вақтнинг ўзида са-
улардан жамғариб бориладиган пен- ноат корхоналарининг директори
сия тўловлари тўланадиган шахсий ёки аксинча, директор банк хўжа
жамғариб бориладиган ҳисобварақла- йини бўлиши мумкин.
ридаги маблағларга ҳисоблаб қўшил-
ган фоизлар ана шу ҳисобварағига ке- ШАХСИЙ ЭҲТИЁЖ. Инсоннинг
либ тушади ва унда ҳисобга олинади. нормал ҳаёт кечириши учун зарур
озиқ-овқат, кийим-кечак, уй-жой ва
ШАХСИЙ ИСТЕЪМОЛ. Истеъмол бошқалардан иборат талаблар.
товарлари ва хизматларидан бево-
сита фойдаланиш. ШАХСИЙ ҚАРЗ. Тижорат креди-
тидан фарқли равишда шахсий ха-
ШАХСИЙ МУЛК. Инсонга, оилага ражатлари учун жисмоний шахсга
тегишли бўлган, индивидуал мулк. бериладиган кредит.
ШАХСИЙ САРМОЯ. Фирма эгаси ШАҲАР АҲОЛИСИ. Шаҳар ҳу-
томонидан қўйилган маблағ. дудларида, яъни меъёрий ҳужжат-
лар билан шаҳарлар, шаҳарчалар
ШАХСИЙ СУҒУРТА. Инсоннинг сифатида белгиланган аҳоли пункт-
ҳаёти, соғлиғи, меҳнат қобилияти- ларида истиқомат қилувчилар.
нинг суғурталаниши.
403
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: