ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
амалга ошириш ҳуқуқини қўлга ки- дан) сақлаш ва уни тиклашдаги
ритадиган биржа келишуви. харажатларни камайтирадиган ҳуж-
МУЛК. Буюмлар, моддий ва жат.
маънавий (интеллектуал) қиймат- МУЛК ҲУҚУҚИ. Юридик ва
ларнинг маълум бир шахсларга те- жисмоний шахсларнинг қонунан
гишлилиги, бундай тегишлиликка белгиланган мулкий қийматларга
юридик ҳуқуқ ҳамда эгалик қилиш, эгалик қилиш ҳамда тасарруф қи-
мулк объектларини ўзгартириш лиш ҳуқуқи.
учун бўладиган одамлар ўртасидаги
иқтисодий муносабат. МУЛК ЧЕКЛОВИ (ЦЕНЗ). Мулк
сонини билдирадиган, мазкур
МУЛК ДАРОМАДИ. Маблағ ёки шахсга тегишли бўлган кўрсаткич.
ноишлаб чиқариш активини бошқа
М институцион бирлик ихтиёрига МУЛКДОР. Мулк субъекти, мулк
берганлик учун молия активи ёки ҳуқуқидан фойдаланувчи, мулк эга-
ноишлаб чиқариш активи соҳиби си, тасарруф этувчиси, фойдаланув-
оладиган даромад. чиси сифатида кўринадиган жисмо-
ний ёки юридик шахс.
МУЛК ИЖАРАСИ. Ижарага бе-
рувчи ижарага олувчига тўлов эва- МУЛКИЙ МУНОСАБАТ. Ссуда,
зига вақтинчалик фойдаланиш учун кредит, ижара, олди-сотди шакли-
мулкни тақдим этиши юзасидан ту- даги жисмоний ва юридик шахс
зилган шартнома. ларнинг ўзаро бир-бирлари билан
алоқалари.
МУЛК ОБЪЕКТИ. Инсон ярат-
ган моддий ва маданий бойликлар, МУЛКИЙ ҲУҚУҚ. Мулкий му-
табиат бойликлари, интеллекту- носабатларни тартибга солувчи
ал меҳнат маҳсули ва инсоннинг ҳуқуқий меъёрлар.
меҳнат қобилияти. МУЛКНИ БЎЛИБ ОЛИШ. Бир
МУЛК СОЛИҒИ. Давлат томони- мулкдорга тегишли ёки умумий,
дан юридик ва жисмоний шахслар биргаликда эгаликда бўлган мулк
(аҳоли, корхона ва ташкилот) мул- нинг эндиликда бошқа алоҳида
кидан мажбурий ундириладиган хусусий мулк эгаларига тегишли
тўлов. қисмларга бўлиниши.
МУЛК СУБЪЕКТИ. Жамият- МУЛКНИ ИЖАРАГА ОЛУВЧИ.
да маълум ижтимоий-иқтисодий Мукофот, тўлов эвазига ва шартно-
мавқега эга кишилар бўлиб, улар мада белгиланган қоидалар, шарт-
жамоа, синф, табақа ёки бошқа ларга мувофиқ белгиланган муд-
ижтимоий гуруҳларга бирлашади. датга эгалик қилиш ҳамда фойда-
ланиш ҳуқуқини қўлга киритувчи
МУЛК СУҒУРТАСИ. Мулкни но- мулк ижараси ҳақидаги шартнома
хушликлардан (кўнгилсизликлар- иштирокчиси.
254
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МУЛКНИ ТАШҚАРИДАН БОШ чайиши. Инвестициялар ошган сари М
ҚАРИШ. Қарздор (банкрот) корхона ЯММ ҳажми бирламчи пул инвес
томонидан бошқарув вазифалари- тицияларига нисбатан катта миқ-
нинг махсус шахсга – арбитраж суд дорда ўсади, чунки инвестициялар
томонидан тайинланган арбитраж мультипликацион (ортиб борувчи)
бошқарувчига ўтказилиши. самарага олиб келади. Бирламчи са-
марадан кейин иккинчи, учинчи ва
МУЛКНИ ТУГАТИШ. Моддий-мо- ҳ.к. самаралар вужудга келади. Бир
лиявий қийматларнинг нақдга айла- хил соҳалардаги бандлик бошқа
ниши. тармоқлардаги бандликка (ҳосила
сифатида) олиб келади. Худди ана
МУЛКНИНГ ОЛИБ ҚЎЙИЛИШИ. шу ортиб борувчи самара мульти-
Суд қарори билан ушбу мулкка қарз пликалашган самара дейилади.
ундириш учун мурожаат қилиш ҳо-
латида мулкнинг эгасидан тортиб МУНИЦИПАЛ (МАҲАЛЛИЙ) ОБ
олиниши. ЛИГАЦИЯ. Шаҳар, маҳаллий ҳоки-
мият томонидан муниципал мулк
МУЛКНИНГ ТАЛАБ ҚИЛИНИ қарзи кўринишида чиқариладиган
ШИ. Хусусий мулк эгасининг ундан қийматдор қоғозлар.
ноқонуний олиб қўйилган ўз мулки-
ни талаб қилиш ҳуқуқи. МУНОСАБАТЛАРНИ ТАҚСИМ
ЛАШ ХУСУСИЯТИ. Бирламчи тақ-
МУЛКЧИЛИК ШАКЛЛАРИ. Дав симлаш (иш ҳақи фондини шакл-
лат, жамоа, хусусий ва аралаш лантириш, фойдани шакллантириш
мулклар. ва бошқалар) ва қайта тақсимлаш
(иш ҳақи фондини тақсимлаш, фой-
МУЛЬТИКОЛЛИНЕАРЛИК. Уму- дани тақсимлаш, солиқлар).
мий натижага биргаликда таъсир
этувчи омиллар ўртасидаги зич кор- МУНОСАБАТЛАРНИНГ ФОНД
реляцион боғлиқлик. ЛИЛИК ХУСУСИЯТИ. Марказлашти-
рилган пул фондлари (давлат бюд-
МУЛЬТИПЛИКАТОР. Иқтисодий жети, бюджетдан ташқари фондлар)
кўрсаткич бўлиб, харажатлар, да- ва марказлаштирилмаган пул фонд-
ромадлар ёки инвестицияларнинг лари (корхоналарда шакллантири-
ошиши маҳсулотни ишлаб чиқариш ладиган моддий рағбатлантириш,
ҳажми ва бу маҳсулотга бўлган ис- истеъмол ва бошқа фондлар).
теъмол талаби ўзгаришини кел-
тириб чиқарадиган даражани тав- МУНОСАБАТЛАРНИНГ ПУЛЛИ
сифлайди. ХУСУСИЯТИ. Яратилган қийматни
тақсимлаш ҳамда турли пул фонд-
МУЛЬТИПЛИКАТОР САМАРА ларини шакллантириш билан боғ-
СИ. Инвестициялар ва давлат сарф- лиқ молиявий муносабатлар.
ларининг ялпи миллий маҳсулот
ҳажми ортишига таъсирининг ку-
255
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МУОМАЛА ВОСИТАСИ. Пуллар- МУРАККАБ ФОИЗ. Нафақат
нинг товар айирбошлашни амалга жорий миқдордаги, балки олдинги
оширишда иштирок этиш қобили- даврдаги фоизлар ҳисобига яна қў-
ятини тавсифлайдиган вазифаси, шилган фоизлар ҳисоб-китоби.
товар сотувчилари ва харидорлари-
нинг муносабатларида воситачилик МУСТАҚИЛ ТАЛАБ. Мустақил
қилиш имконияти. қийматга эга бўлган ва тўплам, жам-
ланма таркибига кирмайдиган маҳ-
МУОМАЛА ХАРАЖАТЛАРИ. сулотга бўлган эҳтиёж.
Маҳсулотлар муомаласи жараёни-
га хизмат қилувчи харажатлардан
МУСТАҚИЛ ФАОЛИЯТ ЮРИТА
иборат. Улар икки кўринишда бў- ДИГАН АУДИТОР. Хусусий тадбир-
лиши мумкин: 1) олди-сотди жара- кор сифатида белгиланган тартибда
ёни билан боғлиқ бўлган харажат-
лар (соф муомала харажатлари); рўйхатдан ўтган аудитор фаолияти.
2) ишлаб чиқариш жараёнининг МУСТАҲКАМЛАНГАН САРМОЯ.
муомала соҳасида ҳам давом эти- Кўчириб ўтказилмайдиган сармоя.
М ши билан боғлиқ бўлган харажат-
МУТАНОСИБ ХАРАЖАТЛАР. Ўз-
лар (маҳсулотларни сақлаш, ортиб
жўнатиш, қадоқлаш ва бошқалар). гарувчан харажатларнинг бир тури.
Муомала харажатлари абсолют сум- Бир неча маҳсулот ёки ишлар тур-
маларда ва маҳсулот айланмасига ларига тааллуқли ва субъектнинг
нисбатан фоизда ижтимоий зарур ишбилармонлик фаоллиги ўзгарши
харажатлар чегарасида (доирасида) ўзи ҳам ўзгариб турадиган сарфлар.
режалаштирилади.
МУТАХАССИС. Муайян корхо-
МУОМАЛА ЧИҚИМЛАРИ. Сотув на ёки муассасани тизимли бошқа-
ва товар сотиб олиш, муомала соҳа- рувига доир қарор, фармойиш ва
сида уларни олға силжитиш билан бошқа ҳужжатларни тайёрлаш ва
боғлиқ харажатлар. ишлаб чиқиш билан шуғулланади-
МУОМАЛАДАГИ ПУЛ САЛ ган лавозимли ходим.
МОҒИ. Белгиланган вақт ва муддат
учун муомалада, ҳаракатда бўлган МУТЛАҚ АФЗАЛЛИК ТАМОЙИ
пул (саноғи). Иқтисодиётда ҳара- ЛИ [лот. аbsolutus – чегараланмаган,
катда бўлган пул миқдори ишлаб шак-шубҳасиз]. Бир хил миқдор ва
чиқарилган товарлар ва кўрсатил- сифатдаги ишлаб чиқариш ресурс
ган хизматлар суммасига монанд ларидан фойдаланган ҳолда бошқа
миқдорда бўлиши талаб этилади. компаниялардан кўпроқ маҳсулот
Айрим ҳолларда, масалан, ички та- ишлаб чиқариш. Бунда товарларни
лабни рағбатлантириш мақсадида ишлаб чиқаришда сарф-харажат-
пул бирлигини жуда кам миқдорда ларнинг минималлиги ҳал қилувчи
муомалага чиқариш мумкин. ҳисобланади. Ушбу иқтисодий на-
256
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
зария Адам Смит томонидан илгари бўлмаган, жорий деб қабул қилади- М
сурилган бўлиб, савдо муносабатла- ган ташкилот.
ридаги мутлақ зиёдаликни англата-
ди. МУҚОБИЛ АЛМАШТИРУВ. Бир
кредит амалиётининг бошқасига
МУТЛАҚ УСТУНЛИК. Бир мам- алмаштирилув далили, масалан,
лакатнинг бошқа мамлакатга нисба- жорий ҳисобнинг ёпилиши ва янги
тан ўз маҳсулотларини самарали қи- ҳисоб очиш учун сальдонинг тан
либ ишлаб чиқара олиши. Масалан, олиниши.
жуғрофий жойлашиши ва об-ҳаво
шароитига кўра, Марокашда ман- МУҚОБИЛ САВДО. Экспорт қи
дарин АҚШдагига нисбатан арзон лувчиларнинг импорт қилувчилар
етиштирилиши мумкин. АҚШда эса дан товарлар тўла қиймати ёки экс-
компьютерни арзон ишлаб чиқа- порт қиймати бир қисмини сотиб
риш имкони бор. Демак, мандарин олиш муқобил мажбуриятини кўзда
етиштиришда Марокаш, компью- тутган ташқи савдо операциялари,
тер ишлаб чиқаришда АҚШ мутлақ шартномалар, битимлар.
устунликка эга. Шу сабабли, АҚШ
мандаринни Марокашдан, Маро- МУҚОБИЛ СТАНДАРТЛАР.
каш эса компьютерларни АҚШдан Иқтисодий жараённи амалга оши-
сотиб олиши мумкин. Натижада, риш давридаги ўртача баҳодан ке-
бу маҳсулотларни ўзларида ишлаб либ чиққан ҳолда ҳисобланган меъ-
чиқаришга қараганда кўпроқ фойда ёрлар.
кўрилади.
МУҚОБИЛ ТАКЛИФ. Товар-
МУТЛАҚ ҚАШШОҚЛИК. Муай- ни маълум миқдорда белгиланган
ян шахс ёки оиланинг минимал тур- нархда сотиш ёки сотиб олиш ҳақи-
муш эҳтиёжларини қондириш учун даги таклифга бит им тузиш шартла-
зарур даромадга эга бўлмаслиги. ри ҳақида ўз таклифига эга жавоб.
Мутлақ қашшоқлик кўпроқ дайди-
лар ва бошпанасиз кишиларда куза- МУҚОБИЛ ЭНЕРГИЯ. Анъанавий
тилади. тарзда ишлаб чиқарилмайдиган, та-
биий омиллар ҳисобига олинадиган
МУТЛАҚ ҲУҚУҚ. Фақат ҳуқуқ энергия тури.
эгаси томонидан ёки унинг розили-
ги билан қонун ҳужжатларида бел- МУҚОБИЛ ҚИЙМАТ, НАРХ. Бир
гиланган тартибда учинчи шахсга хил ресурслар сарфини талаб қи-
берилиши мумкин бўлган мулкий лувчи бошқа турдаги товар ишлаб
муносабатлар. чиқариш ёки хизмат кўрсатишнинг
йўқотилган (бой берилган) имкони-
МУТЛАҚО РАҚОБАТЧИ ФИР яти нуқтаи назаридан ўлчанадиган
МА. Чиқарилаётган маҳсулот нархи товар ёки хизмат баҳоси.
даражасини сотув ҳажмига боғлиқ
МУҚОБИЛЛАШТИРИШ (ОПТИ
МАЛЛАШТИРИШ). Топширилган
257
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чегарага тўғри келадиган муқобил- МУҲОФАЗА МУДДАТИНИ УЗАЙ
ликнинг ташкил топиш жараёни. ТИРИШ. Бирлик маҳсулот учун за-
рур товар моддий захиралар ўзга-
МУҲАНДИСЛИК-ТЕХНИК КОМ риш коеффициентини қоплаш учун
МУНИКАЦИЯ. Электр энергияси, керак бўлган муддат.
табиий газ, сув таъминоти, канали-
зация, транспорт коммуникацияла- МЭТЬЮРИТИ [инг. maturity
ри ва бошқа хизмат турларига бўл- – кредит, облигациялар, қарзни
ган эҳтиёжини таъминловчи ташқи тўлаш санаси]. Қарзни тўлаш, ссуда-
муҳандислик коммуникациялари ва ни узиш, облигациялар қийматини
инфратузилма. қайтариш вақти келган кун.
М
258
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Неъматга шукур этиш ўша
неъматнинг ўзидан ҳам яхшироқдир.
НАВОИЙ ЭРКИН ИНДУСТРИ модуллар, инновация технологияла-
АЛ ИҚТИСОДИЙ ЗОНАСИ. Жаҳон рини жорий этиш ҳисобига юқори
стандартларига жавоб берадиган ва технологияли, жаҳон бозорларида
жаҳон бозорларида талаб қилина- рақобатбардош маҳсулотларни кенг
диган маҳсулот ишлаб чиқаришни кўламда ишлаб чиқаришдан иборат.
таъминлайдиган, замонавий юқори
технологияли ишлаб чиқаришларни НАЗОРАТ ПАКЕТИ. Эгасини (ак-
ташкил этиш учун хорижий инвес циядорни) акциядорлик жамиятида
тицияларни, биринчи галда, тўғри- амалдаги ҳокимият (овозларнинг
дан-тўғри инвестицияларни жалб кўплиги) билан таъминловчи акция
этиш бўйича қулай шарт-шароитлар улуши.
яратиш, шунингдек, Навоий вилоя-
тининг саноат салоҳиятини, ишлаб НАЗОРАТ ТАҚҚОСЛАШЛАР
чиқариш, транспорт, транзит ва (БЕНЧМАРКИНГ). Ўз устида ишлаш-
ижтимоий инфратузилмасини ри- дан фаолиятнинг бирон-бир соҳаси-
вожлантириш мақсадида Ўзбекис даги дунё етакчиларининг тажриба-
тон Республикаси Президентининг сини ўрганишга ўтиш.
2008 йил 3 декабрдаги “Навоий ви-
лоятида эркин индустриал иқтисо- НАЗОРАТ РЎЙХАТИ. Божхо-
дий зона ташкил этиш тўғрисида” ги на божи ундирилиши белгиланган
Қарори асосида ташкил этилган. ҳужжат.
“Навоий” эркин индустриал иқтисо-
дий зонаси ҳудудида хўжалик юри- НАЗОРАТ СУММАСИ. Ҳисоб-ки-
тувчи субъектлар фаолиятининг тобларнинг арифметик тўғрилиги-
асосий йўналиши – замонавий хори- ни текширишда мезон сифатида
жий юқори унумли асбоб- ускуналар фойдаланиладиган бир неча кўр-
ва техникалар, технологик линия ва саткичлар, ўлчамлар қўшилмаси
якуни.
259
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НАЗОРАТ ҚИЛИНУВЧИ КОМПА НАРХ ВАЛЮТАСИ. Шартномада
НИЯ. Овозга эга акцияларининг кўпи- товар баҳоси ифодаланадиган пул
га бошқа компания ёки маълум бир бирлиги.
шахс эгалик қиладиган компания. НАРХ ДАРАЖАСИ. Муайян вақт,
НАЗОРАТ-ҲИСОБ НУҚТАСИ. Ўзи маълум бир ҳудудда, худди шундай
истеъмол хусусиятлари билан то-
ишлаб чиқарган ярим фабрикатлар- вар ва уларнинг умумий таркибида
нинг назоратини амалга ошириш ва нархларнинг ҳолатини тавсифлов-
ҳисоб юритиш бўйича тугалланма- чи кўрсаткич. Нархлар даражасини
ган маҳсулотнинг жойини аниқлаш. баҳолаш уларни статистик ўрганиш
НАМУНАВИЙ ЧАРТЕР. Юк тури босқичларидан бири бўлиб ҳисобла-
ва ташиладиган юк йўналишини ҳи- нади.
собга олиб ишлаб чиқилган барқа- НАРХ ДИАПАЗОНИ. Аниқ товар
рор тижорий рейс. нархининг энг юқори ва энг қуйи че-
НАЗОРАТНИНГ МАҚСАДИ. Туза- гаралари оралиғи.
Н тиш чораларини кўриш, айбдорлар- НАРХ ДИСКРИМИНАЦИЯСИ.
ни жавобгарликка тортиш ва қонун Муайян фирманинг бир хил товарни
бузишларининг олдини олишдан турли нархларда сотиб олиш имко-
иборат. нияти ҳар хил бўлган харидорларга
НАРХ [форс. баҳо, қиймат]. сотиш.
1. Сотувчи сотишга ва харидор товар НАРХ КАФОЛАТИ. Ишлаб чиқа-
бирлигини олишга рози бўлган пул риш ва савдо корхонаси омборида
миқдори. 2. Реал бозор иқтисодиёти сақланиб, жўнатиладиган товарлар
шароитида товар ва хизматларнинг қийматини йўқотмаслиги учун ха-
ижтимоий қиймати ва ижтимоий ридор олиб кетадиган пайтда амал
нафлилигининг пулдаги ифодаси. қилаётган энг қуйи нархдан паст
нарх.
НАРХ БЕЛГИЛАШДА ПЕШҚА
НАРХ МЕХАНИЗМИ. Нарх сиг-
ДАМЛИК. Олигополик бозордаги наллари асосида ресурсларни тақ-
симлаш ва улардан фойдаланиш
фирма маҳсулотга нархни белгилай- (қаранг: бозор механизми).
ди, бошқа фирмалар эса пешқадам
белгилаган нархни ҳисобга олиб,
унга яқин қилиб нарх қўяди. НАРХ ОМИЛЛАРИ. Нархнинг
НАРХ БИЛАН РАҚОБАТЛАШУВ. шаклланишига, унинг ўзгариши-
Бозор нархини ўзгартириш орқали га таъсир этувчи омиллар: қиймат,
рақибни бозордан сиқиб чиқариб, ўз рақобат, нафлилик, талаб ва таклиф.
мавқеини мустаҳкамлашдан иборат Уларнинг ҳаракати бир йўналишда
рақобат усулларидан бири. бормай, нарх даражасига нисбатан
қарама-қарши таъсир этади. Ушбу
260
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
омиллардан бири нархни кўтарса, НАРХ ТЕБРАНИШИ. Ўзгарувчан Н
бошқаси пасайтиради. Масалан, талаб, таклиф ва бошқа омиллар таъ-
қийматнинг пасайиши нархни ар- сирида валюта, қимматбаҳо қоғозлар
зонлаштиради, талабнинг ортиши бирж а нархларининг ўзгариши.
уни қимматлаштиради. Нафлилик-
нинг юқори бўлиши юқори нархни НАРХ УСТАМАСИ. Товарнинг ҳи-
тақозо этса, рақобат кураши уни па- соблаб чиқарилган ҳақиқий нархи
сайтиради. устига қўйиладиган қўшимча (ишлаб
чиқариш корхонаси) устамаси, савдо
НАРХ РАҚОБАТИ. 1.Бозор нар- устамаси.
хини ўзгартириш орқали рақиб-
ни бозордан сиқиб чиқариш ва НАРХ-ФРАНКО. Товарни хари-
ўз мавқеини мустаҳкамлаш. дорга ташиб етказиб бериш сарф-
2. Нархларни тушириш ёрдамида ларини ҳам ўз ичига олган улгуржи
олиб бориладиган рақобат кураши- баҳо. У одатдаги транспорт сарф-
нинг тури бўлиб, у рақобатчилардан ларининг киритилганлиги билан
маҳсулот нархини пасайтиришни та- фарқланади.
лаб этади. Бунинг учун эса тадбир-
кор ишлаб чиқаришни янги техника НАРХ ЧЕГИРМАСИ (ТАШЛА
ва технология билан таъминлаши, МАСИ). Айрим ҳолларда товар нар-
меҳнатни илмий ташкил этиш йўли хидан маълум қисми чегириб олиб
билан харажатларини пасайтириш- ташланиш йўли билан пасайтирил-
га эришиш шарт. ган нарх.
НАРХ САВДОСИ. Харидорнинг НАРХ ЧИЗИҒИНИНГ НАФЛИ
сотувчи билан ишонарли далиллар, ЛИК ФУНКЦИЯСИ. Истеъмол қи-
тактик ва психологик важлар орқа- линган неъматлар миқдорининг бир
ли дастлабки баҳони пастга туши- товар нарх диапазони оралиғида
ришга уринадиган тижорий музока- унинг турли вариантларига ҳар хил
ралар босқичи. нархлар белгилаш.
НАРХ СИЁСАТИ. Нарх ва нарх НАРХ ЎЗГАРИШИНИНГ РУХСАТ
ҳосил бўлишини бошқариш чораси ЭТИЛГАН ЧЕГАРАСИ. Нархлар ўзга-
ва стратегиялари, товар ёки хизмат- риб туришини чегаралаш ва биржа
ларга ишлаб чиқариш харажатлари барбод бўлишининг олдини олиш
ва бозор конъюнктурасига мос ке- учун белгиланган биржа нархлари-
лувчи, харидорни қондирувчи ва нинг ўзгариши нуқтаси.
режалаштирилган фойдани келти-
рувчи нарх белгилаш санъати. НАРХ ҲОСИЛ БЎЛИШ УСУЛЛА
РИ. Маҳсулот ва хизматлар нархи-
НАРХ ТАШЛАШ ДОИРАСИ. Ак- ни шакллантиришда қўлланувчи
ция баҳоси узоқ вақт давомида ҳа- шакллар. Уларнинг харажатларга,
ракатда бўладиган чегаралар. харидорлар линиясига ва рақобат-
чилар нархига асосланган турлари
мавжуд.
261
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НАРХ-НАВО. Товарлар нархла- НАРХЛАР ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ
ри, хизматлар тарифлари, тўлов- СИ. Сарф-харажатлар даражаси, со-
лар, кредитлар, суғурта фоизлари тиш жойи, товар сифатидан келиб
(ставкалари) ва нархнинг бошқа чиқиб айнан битта товарга турли
кўринишл ари ҳамда уларнинг ҳара- бозор нархларининг белгиланиши.
кати. НАРХЛАР “ЖАНГИ”. Рақобатла-
НАРХГА ОИД БЎЛМАГАН ОМИЛ. шувнинг нарх воситасида олиб бо-
Нархдан ташқари, бозорда товар- риладиган усули. Уни олиб бориш-
ларнинг талаби ва таклифига таъ- дан мақсад муттасил ёки узоқ вақт
сир қилувчи бошқа сабаблар. нархларни пасайтириб бориш орқа-
НАРХГА ОИД БЎЛМАГАН РАҚО ли рақибларни тармоқдан сиқиб
БАТ. Рақобатчилар устидан нарх чиқаришдир.
бўйича устунлик эмас, балки олий НАРХЛАР ИНДЕКСИ. Нарх оши
сифатга, техник даражага, техноло- ши ёки пасайиши, белгиланган
гик мукаммалликка эга бўлиш учун вақт даврида нархлар ўзгаришини
курашиш.
нисбий тавсифлайдиган динамик
Н НАРХГА ОИД ХАВФ. Фоиз став- кўрсаткич.
калари жорий даражасининг ўсиши НАРХЛАР КОНВЕНЦИЯСИ. Дав-
ёки тушиши оқибатида қарз мажбу- латлар ўртасида нарх пайдо бўлиши
рияти нархининг ўзгариш хатари. ва маҳсулот, товарнинг маълум бир
НАРХДА ЯШИРИН ЧЕГИРМА. кўринишига нарх даражаси соҳаси-
Харидор ва сотувчи вакиллари яши- даги ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятла-
рин келишуви натижасида товар- рини кўзда тутиб тузиладиган кон-
нинг прейскурантдан пастроқ соти- венция.
лиши. НАРХЛАР КОРРЕКТИРОВКАСИ.
НАРХЛАР БАРҚАРОРЛИГИ. Ин- Бозор вазияти ўзгаришига нархлар-
фляциянинг иқтисодий субъектлар нинг мослашув жараёни.
қарор қабул қилишига сезиларли НАРХЛАР ЛИМИТИ. Нархлар-
таъсир кўрсатмайдиган, иқтисодий нинг ҳаддан ташқари ўзгариши-
ўсишнинг потенциал даражаси, иш- нинг олдини олиш ва олибсотарлик
сизликнинг минимал кўрсаткичи омилларининг нархларга таъсирини
ва макроиқтисодий барқарорликка юмшатиш учун бир биржа сессияси
эришиш учун зарур бўлган даража- давомида имкон қадар йўл қўйил-
сининг таъминланиши.
ган нарх ўзгариши.
НАРХЛАР ДАРАЖАСИ. Айни НАРХЛАР МИҚЁСИ. Товар қий-
дақиқада тайёр товар ва хизматлар матини пул бирликларида ўлчаш,
учун тўланадиган ўртача баҳо.
ифодалаш усули ва воситаси.
262
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НАРХЛАР СОЯБОНИ. Товар мо- НАРХНИНГ ОШИШИ ЁКИ ТУ Н
нополиячиси белгилаган нархларни ШИШИ ҲАҚИДА ҚЎШИМЧА ШAPT.
қўллаб-қувватлаш жараёни. Агар шартномада келишилган вақт-
га бозор нархларининг белгиланган
НАРХЛАР УРУШИ. Фирмалар чегарадан ошиши ёки тушиши юз
томонидан ўз маҳсулотининг қайта- берса, товар келишилган нархининг
ланадиган узоқ муддатли баҳосини ўзгаришини кўзда тутадиган шарт-
пасайтириши. Бу орқали улар сотув нома, контракт талаби.
ҳажмини ва шахсий даромадларини
оширишни мўлжаллайдилар. НАРХНИНГ ЮҚОРИ ДАРАЖА
СИ. Товар ва хизматларга қонунан
НАРХЛАР ШКАЛАСИ. Бир фир- белгиланган максимал нарх кўрсат-
манинг товар ва хизматларнинг си- кичи.
фати, бажарилиши, модификацияси
ва бошқалардан келиб чиқадиган НАРХНИНГ ҚАЙД ҚИЛИНИШИ.
нархлари таснифи. Рақиб корхоналарнинг ўзаро ке-
лишиб, ўхшаш товарларга бир хил
НАРХЛАР ЎЙНАШИНИНГ ЭЛИ баҳо белгилаши.
МИНАЦИЯСИ. Товарлар ва хизмат-
лар нархлари ўйнашини бартараф НАРХСИЗ РАҚОБАТ. Нархга
қилиш, таъсир ўтказиш. тегмай рақобатлашув (маҳсулот си-
фати, ўрами, савдо хизмати, рағбат-
НАРХЛАРНИ ДИСКРИМИНАЦИ лантиришни ошириш, юқори техно-
ОН БЕЛГИЛАШ. Бир турдаги маҳсу- логияни ўзлаштириш, савдо тақси-
лот ёки хизматларни турли хари- моти ва силжитишни яхшилаш ва
дорларга ҳар хил нархларда сотиш бошқалар).
стратегияси. Бунда маҳсулот ёки
хизматлар ҳар бир мижозга у тўлай НАРЯД (ФАРМОЙИШ). Ишни
оладиган максимал нархда сотила- амалга ошириш учун бажарувчи-
ди. ларга, бевосита ишчилар бригадаси-
га топшириқ белгиланадиган ҳуж-
НАРХНИ СИНДИРИШ. Товар нар жат.
хини тушириш мақсадидаги унинг
интенсив савдоси. НАСИЯ [араб. муҳлатни чўзиш,
кечиктириш; қарз, кредит]. Қарз,
НАРХНИ ЎЗГАРТИРМАЙ РАҚО товар ва хизматлар учун бир мар-
БАТЛАШУВ. Ўз товарларини сотиш талик, тўлиқ тартибда эмас, уни бў-
шарт-шароитини харидор учун қу- либ-бўлиб амалга оширадиган тўлов
лайлаштириб, рақибни бозордан су- усули.
риб чиқариш.
НАРХЛАРНИ ҚАЙД ҚИЛИШ. То- НАТУРА [лот. natura – хосса,
варлар нархини ушлаб туриш, бел- хусусият; кишининг хулқ-атвори;
гиланган, берилган, қайд этилган табиий майл; табиат]. Пул ўрнига
даражадаги қимматбаҳо қоғозлар. тўланадиган мол, маҳсулот.
263
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НАТУРА ШАКЛИДАГИ БОШҚА қаларни натура ҳолида ифодалаш
ИЖТИМОИЙ ТАЪМИНОТ НАФАҚА учун хизмат қилади. Турли хўжалик
ЛАРИ. Нафақалар натура шакли- маблағларини қўшишда натура ўл-
даги ижтимоий трансфертларни ўз човидан фойдаланилмайди.
ичига олади. Ижтимоий таъминот
жамғармалари томонидан уй хўжа- НАТУРАЛ ДАРОМАД. 1. Меҳнат
ликларига тўлов сифатида берилган ҳақи ҳисобига олинадиган ва уй
нафақалар бундан мустасно. хўжаликларининг ўз истеъмоли
учун ишлаб чиқарган маҳсулотлари.
НАТУРА ШАКЛИДАГИ ИЖТИ 2. Асосан уй хўжаликлари (шахсий
МОИЙ ЁРДАМ НАФАҚАСИ. ёрдамчи хўжалик, фермер хўжа-
Умумдавлат бошқарув бирликлари лиги) томонидан шахсий истеъмол
Н ва нотижорат ташкилотлар томо- учун ишлаб чиқарилган маҳсулот,
нидан уй хўжаликларига натура шунингдек, давлат бюджети, кор-
шаклида бериладиган трансферт. хоналар фонди ва турли хайрия
Бу нафақа ўз табиати билан натура ёрдами маблағлари ҳисобига оли-
шаклидаги ижтимоий таъминот на- надиган натурал тушумлар ва бепул
фақасига ўхшаб кетса-да, ижтимоий хизматлар.
таъминот дастури доирасидаги на-
фақа ҳисобланмайди. НАТУРАЛ ЎЛЧОВЛАР. Бухгалте-
НАТУРА ШАКЛИДАГИ ИЖТИ рия ҳисобидаги ўлчовларнинг бири
МОИЙ ТРАНСФЕРТДАН ТАШҚАРИ бўлиб, унинг ёрдамида бухгалте-
ИЖТИМОИЙ НАФАҚАЛАР. Ижти- рия ҳисоби объектлари тўғрисида
моий таъминотда натура билан бе- натурал (масса, узунлик, метр ва
риладиган нафақалар ҳамда нафақа ҳ.к.) кўринишидаги кўрсаткичлар
сифатида натура билан берилади- олинади. Натурал ўлчовлар асосий
ган ижтимоий ёрдамлар. Бу қоида- воситалар, материаллар, товарлар
дан ижтимоий таъминотда натура ва бошқа моддий қийматликларни
шаклида бериладиган нафақалар ҳисобга олиш учун қўлланади. На-
ҳамда ижтимоий ёрдам сифатида турал кўрсаткичлар катта назорат
натура билан бериладиган нафақа- аҳамиятига эга. Бу кўрсаткичлар хў-
лар истисно. жалик маблағларини баҳолаш йўли
билан пул ўлчовига айлантирилади.
НАТУРА ШАКЛИДАГИ ТРАНС
ФЕРТ. Агар трансфертда мулк актив НАТУРАЛ ХЎЖАЛИК. Тарихан
учун берилса, натура шаклидаги дастлаб таркиб топган хўжалик
трансферт рўй беради. Бундан мод- шакли бўлиб, унда маҳсулотлар
дий айланма воситалар захираси бозорда сотиш учун эмас, балки хў-
мустасно. жаликнинг ўзида унинг ходимлари
ва яратувчилари истеъмоли учун
НАТУРА ЎЛЧОВИ. Ҳисобга оли- етиштирилади. Ишлаб чиқарув-
наётган нарсанинг ҳаракатини, ма- чи кучлар ўсиб, ижтимоий меҳнат
салан, материал, маҳсулот ва бош тақсимоти чуқурлашиб бориши на-
264
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
тижасида натурал хўжалик ўрнида ли, хўжалик юритувчи субъектлар Н
товар хўжалиги юзага келади. Нату- ва банклар ўртасидаги ҳисоб-китоб
рал хўжаликка патриархал деҳқон ларни амалга оширишда банкнот ва
оиласи хўжалиги, ҳозирги оилалар- танга кўринишидаги нақд пуллар
нинг чорбоғ хўжалиги, шунингдек, ҳаракати.
айрим корхоналар (агарда етишти-
рилган маҳсулот ходимларга бепул НАҚД ПУЛСИЗ АЙЛАНМА. Кре-
улашилса) мисол бўлади. дит муассасаларидаги ҳисоб бўйича
ва корхоналар ўртасидаги, шунинг
НАФАҚА. Оғир иқтисодий ҳо- дек, корхоналар ва аҳоли ўртасида-
латдаги шахсларга давлат томони- ги қарама-қарши талаблар қайд эти-
дан кўрсатиладиган ёрдам пул. лишига кўра, пул ўтказиш йўли би-
лан амалга ошириладиган тўловлар.
НАФЛИЛИК. Маълум бир шахс
ёки гуруҳнинг товар ва хизматлар- НАҚД ПУЛСИЗ ОБОРОТ. Пул
дан фойдаланишидан қониқиш да- оборотининг бир қисми бўлиб, унда
ражаси. пуллар ҳаракати ўзаро талаблар
ҳисобига кредит муассасаларидаги
НАФЛИЛИК ФУНКЦИЯСИ. Ис- счётлар бўйича пул ўтказиш йўли
теъмол қилинган неъматлар миқдо- билан амалга оширилади ва бунда
рининг ўзгариши натижасида оли- нақд пул ишлатилмайди.
надиган нафликнинг ўзгаришини
ифодаловчи функция. НАҚД ПУЛСИЗ ТЎЛОВ. Банк кар-
талари, тўлов талабномалари, ҳо-
НАҚД БЎЛМАГАН ПУЛ. Тўлов, зирда эса мобил ҳамёнлар ва элек-
бир ҳисобдан иккинчи ҳисобга ўтка- трон пуллардан фойдаланган ҳолда
зиш билан олиб бориладиган ўзаро амалга ошириладиган ҳисоб-китоб
ҳисоб-китоблар учун қўлланадиган шакли.
банк ҳисобларидаги ёки жисмоний
ва юридик шахсга тегишли пул маб НАҚД ПУЛСИЗ ҲИСОБ-КИТОБ.
лағлари, пул воситалари. Пул ўтказиш йўли билан амалга
ошириладиган олди-берди муноса-
НАҚД ДАРОМАД. Шахсий да- бати, савдо-сотиқ жараёни.
ромаднинг индивидуал (якка тар-
тибдаги) солиқлар чегириб олинган- НАҚД ТОВАР. Харидорга нақд
дан сўнг қоладиган қисми. шаклда тўлов пайтида дарҳол ёки
шартлашиб олинган муддатларда
НАҚД ПУЛ. Мамлакатда муома- етказиб берилиши, топширили-
лага киритилган турли қийматга эга ши мумкин бўлган ва сотувчида
бўлган қоғоз ва танга кўринишидаги ҳақиқатда мавжуд бўлган товар.
пул белгилари.
НАҚД ҲИСОБ-КИТОБ. Товарлар
НАҚД ПУЛ МУОМАЛАСИ. Товар ва хизматлар ҳақини харидорлар
ва хизматлар учун, шунингдек, аҳо-
265
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
томонидан нақд пул орқали тўлаш лар, банк сальдолари мажбуриятла-
шакли. рининг ўзаро компенсацияси.
НЕГАТИВ САРМОЯ. Компания- НЕТТО [итал. netto – соф, ҳақи
нинг мулки қийматидан ортиб кет- қий). Товарнинг қадоқланмаган ҳол
ган қарздорлиги. даги соф оғирлиги, товарнинг чегир-
малар чиқариб ташланган соф қий-
НЕГАТИВ ТАЛАБ. Кам миқдорда- мати, харажатлар чиқариб ташлан-
ги талаб ёки мазкур товарга бозорда ган соф даромад.
аҳамиятли талабнинг йўқлиги.
НЕТТО-АКТИВЛАР. Компания-
НЕГАТОР ДАЪВО. Хусусий мулк нинг номоддий активлари ва унинг
эгасининг ўз мулкидан фойдалани- қарз мажбуриятларини ҳисобга ол-
шига халақит бераётган тўсиқларни ган ҳолда бозор нархидаги сармоя-
бартараф қилишга қаратилган та- нинг қиймати.
лаб, истак.
НЕТТО-ДАРОМАД. Барча чегир-
НЕГОЦИАНТ [лот. negotiare – малар чиқариб ташлангандан кейин
савдо]. Бошқа мамлакатлар билан қолган соф фойда.
йирик савдо ишларини бажарувчи
Н тижоратчи, савдогар. НЕТТО-СТАВКА. Брутто-став-
канинг асосий таркибий қисми.
НЕОЛИБЕРАЛИЗМ [инг. neo – Нетто-ставка суғурта қопламасини
янги + liberalis – озодликка оид]. тўлашга мўлжалланган пул маб
Иқтисодиёт назариясидаги ушбу лағлари ресурслари бўлиб, у брут-
йўналиш иқтисодиётни давлат то- то-ставканинг 90 фоизигача миқдо-
монидан тартибга солишга қарши рини ташкил этади.
чиқади. Ҳозирги замон неолибера-
лизми икки йўналишга эга: бозор НЕТТО-ФОИЗ. Солиқлар чиқариб
хўжалиги юритишнинг самарали ташлангандан кейинги фоиз тўлови.
шакли сифатида иқтисодий ўсишга НЕТТО-ФОИЗЛАР САЛЬДОСИ.
яхши шароит яратади ва иқтисодий Кредит тақдим этилганлиги учун
фаолият субъектларининг эркинли- банк томонидан олинадиган фоиз
ги устувор бўлиши керак деган ху- ва кредитлашга ишлатиш учун
лосага асосланади. жалб қилинган маблағлардан тўла-
НЕТТИНГ [инг. netting – тоза- надиган фоиз ўртасидаги фарқ.
лаш қисми, жараён]. 1. Уларни йи-
риклаштириш ва барча савдо ишти- НЕТТО-ФОЙДА. Соф фойда.
рокчилари, биржа бўлинмалари “НЕУСТОЙКА” ЖАРИМАСИ.
Шартнома мажбуриятлари ёки қо-
ҳаракатларини келиштириш йўли нунлар талабидан келиб чиқадиган
билан валюта битимлари сонини ка- мажбуриятларнинг ўз вақтида ба-
майтириш. 2. Банк филиаллари ёки жарилмаслиги ёки нотўғри бажари-
бир неча банклар ўртасидаги актив-
266
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лиши натижасида қарздор кредит- НИЗОМ САРМОЯСИ. Акциядор- Н
ловчига жарима сифатида тўлайди- лик жамияти низомида қайд этил-
ган пул. ган акцияларни сотишдан тушган
тушумлар, муассисларнинг шахсий
НИЗО. Биргаликда амалга оши- омонат пуллари, давлат сармоялари
риладиган фаолият давомида икки ҳисобига пайдо бўлган пул кўрини-
ва ундан ортиқ кишилар ўртасида шидаги дастлабки, бошланғич маб
мақсадлар, манфаатлар, позиция- лағ.
лар (нуқтаи назар), фикр-мулоҳаза-
лар ёки ғоявий қарашлар ҳар хилли- НИЗОМ ФОНДИ. Таъсисчи-ишти-
ги асосида юзага келадиган кескин рокчиларнинг улар яратган компа-
келишмовчилик. Ташкилотларда ния, хўжалик жамиятининг доимий
юзага келадиган низоларнинг энг ҳиссасини ифода этувчи моддий ва
хавфли оқибатларидан бири шуки, пул маблағлари йиғиндиси.
унинг оқибатида инқирозли вази-
ят юзага келиши мумкин. Бошқа НИСБИЙ АФЗАЛЛИК ТАМОЙИ
тарафдан олиб қаралса, инқирозли ЛИ. Д.Рикардо томонидан изоҳлаб
вазиятлар ҳам пировардида турли берилган тамойил бўлиб, ишлаб
тўқнашувларга сабаб бўлади. чиқариш омиллари (капитал,
меҳнат, ер) харажатларининг афзал-
НИЗОЛАРНИ БАРТАРАФ ЭТИШ лигини кўрсатади ва ташқи иқтисо-
ГА ЙЎНАЛТИРИЛГАН СТРАТЕГИЯ. дий алоқаларда кенг қўлланилади.
Вужудга келган ихтилоф замири-
даги муаммони бартараф этиш йўл- НИЗОНИНГ РИВОЖЛАНИШ ЖА
ларини излашга ва зиддият ишти- РАЁНИ. Муайян макон ва замонда
рокчиларини ўзаро муросага келти- низони келтириб чиқарган воқеа-
ришга қаратилган муайян чора-тад- лар ривожи, жараён иштирокчила-
бирлар мажмуи. Ушбу стратегияни рининг ўзаро муносабатларида ку-
рўёбга чиқариш учун низоларнинг затиладиган динамик ўзгаришлар.
реал сабаблари, шарт-шароитла- Айни жараённинг тўрт босқичини
рини чуқур таҳлил қилиш ва шу ажратиб кўрсатиш мумкин: низо-
асосда уларни бартараф этиш воси- нинг зимдан етилиб келиши, ин-
таларини излаб топиш лозим бўла- цидент (жанжал)нинг рўй бериши,
ди. Ташкилий-тузилмавий, маъму- ўзаро муносабатлардаги танглик,
рий ва шахслараро низоларни бош низонинг барҳам топиши.
қариш фарқланади.
НИСБИЙ ДАРОМАДЛИЛИК КО
НИЗОМ. Корхона ташкил қи- ЭФФИЦИЕНТИ. Охирги йилда юзта
лишнинг қонунийлигини тасдиқлов- акция ҳисобидан ушбу акциялар-
чи, корхона характери ва фаолият нинг жорий нархига нисбатан ком-
тури, қоидалари, аъзолари ўртаси- пания олган фойданинг нисбати.
даги муносабатлар ва ҳоказоларни
ўз ичига олувчи расмий ҳужжат. НИСБИЙ НАРХ. Товарнинг бош
қа, базис товар нархига нисбат кўри-
нишида белгиланадиган баҳоси.
267
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НИСБИЙ КАМБАҒАЛЛИК КОН НОГИРОН БОЛАЛАР. Жисмо-
ЦЕПЦИЯСИ. Асосий мезон сифатида ний, ақлий, руҳий ёки сезги нуқсон-
инсоннинг минимал эҳтиёжлари би- лари борлиги туфайли турмуш фао
лан эмас, балки унинг фаровонлиги лияти чекланган, қонун ҳужжатла-
кўрсаткичларининг у ёки бу мам- рида белгиланган тартибда ногирон
лакатда устунроқ келувчи моддий деб топилган, ижтимоий ёрдам ва
таъминланганлик даражаси билан ҳимояга муҳтож ўн саккиз ёшгача
белгиланадиган нисбати. Бундай бўлган шахслар.
ёндашувда даромадлари мамлакат
бўйича ўртача даромаднинг муайян НОГИРОНЛАР. Жисмоний ёки
улушидан ошмайдиганлар камбағал ақлий нуқсонлари борлиги туфайли
ҳисобланади. турмуш фаолияти чекланганлиги
муносабати билан ижтимоий ёрдам
НИСБИЙ УСТУНЛИК. Ишлаб ва ҳимояга муҳтож бўлган шахслар.
чиқарилаётган маҳсулотнинг муқо-
бил қиймати бошқа мамлакатлар- НОГИРОНЛАРГА ИЖТИМО
никига нисбатан паст бўлганда ИЙ-МАИШИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШ.
юзага келган ҳолат. Эркин савдо Ўзгалар парваришига муҳтож ёлғиз
таққослаш харажатлари қоидаси- ногиронларга ижтимоий-маиший
Н га асосланганлиги сабабли жаҳон хизмат кўрсатиш, шу жумладан,
иқтисодиёти ресурсларини самара- уларни бепул озиқ-овқат маҳсулот-
ли жойлаштириш ва фаровонлик- лари ва бошқа истеъмол моллари
нинг юқори даражасига эришиш билан таъминлаш.
имкониятига эгадир.
НОГИРОНЛАРНИ ИЖТИМО
НИСБИЙ ҚАШШОҚЛИК. Ми- ИЙ ҲИМОЯ ҚИЛИШ. Ногиронларга
нимал истеъмол ҳаражатлари миқ- турмуш фаолияти чекланганлиги-
доридан кам бўлган даромадлар ни бартараф этиш, қоплаш учун
миқдори билан аниқланади. Жаҳон шарт-шароитларни таъминловчи
амалиётида бу кўрсаткич мамлакат ҳамда уларга жамият ҳаётида фуқа-
бўйича ўртача даромадларнинг 40- ролар билан тенг иштирок этиш им-
60 фоиздан кам бўлмаган даромад- кониятларини яратишга қаратилган,
ларга нисбатан қўлланади. давлат томонидан кафолатланган
НОБОЗОР ИШЛАБ ЧИҚАРИШ. иқтисодий, ижтимоий ва ҳуқуқий
Бошқа институционал бирликларга чора-тадбирлар тизими.
бепул тақдим этилган ёки иқтисодий НОГИРОНЛАРНИНГ ИЖТИМО
аҳамиятга эга бўлмаган нархларда ИЙ РЕАБИЛИТАЦИЯСИ. Шахсни
сотилган товар ва хизматлар қийма- реабилитациянинг зарур техник ва
тини ўз ичига оладиган жараён. бошқа воситалари билан таъмин-
НОВЕРБАЛ АХБОРОТ. Жўнатув- лаш, унга ижтимоий хизмат кўрса-
чи томонидан сўзлардан фойдалан- тиш, унда ижтимоий-маиший кўник-
май юборилган маълумот. ма ҳосил қилиш, ижтимоий муҳитда
268
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
йўлини топа олишига кўмаклашиш ликнинг уч гуруҳи, сабаблари, шу-
орқали шахснинг жамият ва оила- нингдек, ногиронлик бошланган
вий ҳаётда мустақил фаолият юрита вақт ва қанча муддатга белгилани-
олиш қобилиятини шакллантириш, ши тиббий-меҳнат эксперт комисси-
унинг ижтимоий мавқеини қайта яси томонидан аниқланади.
тиклашга қаратилган тадбирлар ти-
зими. НОГИРОНЛИК НАФАҚАСИ.
Меҳнат қобилиятини доимий ёки
НОГИРОНЛАРНИНГ КАСБИЙ узоқ муддатга йўқотган шахсларга,
Шахснинг яъни I ва II гуруҳ ногиронлиги бор
РЕАБИЛИТАЦИЯСИ. фуқароларга моддий қўллаб-қув-
хоҳиш ва интилишларини инобатга ватлаш тайинланади.
олган ҳолда уни касбий фаолиятга
тайёрлаш, кўникма ҳосил қилиш, НОГИРОНЛИК ПЕНСИЯЛАРИ.
қайта кўникма ҳосил қилиш, ўқи- Меҳнат қобилияти тўлиқ ёки қис-
тиш, қайта ўқитиш ёки келгусида ман йўқотилганда давлат томони-
ишга жойлаш ва зарур ижтимоий дан тайинланадиган моддий қўл-
таъминот имкониятлари бўлган ҳол- лаб-қувватлаш.
да қайта касбга ўргатишга қаратил-
ган тадбирлар тизими. НОДАВЛАТ ВА ЖАМОАТ ТАШ
КИЛОТЛАРИ. Давлатга қарашли Н
бўлмаган, аммо маълум қонунлар
НОГИРОНЛАРНИ РЕАБИЛИТА ёки меъёрий ҳужжатларга бўйсун-
ЦИЯ ҚИЛИШ. Ногиронларга орга- ган ҳолда фаолият кўрсатадиган ту-
низмининг издан чиққан ёки йўқол- зилмалар.
ган функцияларини тиклашига ва
уларни компенсация қилишига, НОДАВЛАТ МОЛИЯВИЙ НАЗО
турмуш фаолияти чекланганлигини РАТИ. Хўжалик юритувчи субъект
бартараф этиши учун ёрдам бериш- ларнинг молиявий аҳволи ва лик-
га қаратилган тиббий, ижтимоий, видлилиги, молиявий ҳисоботлар-
психологик, педагогик, жисмоний, нинг ишончлилиги, фойдалилиги
касбга ва меҳнатга доир чора-тад- ва тўловга лаёқатлилиги устидан
бирлар тизими. аудиторлик фирмалари, корхона ва
ташкилотларнинг раҳбарияти ва мо-
НОГИРОНЛАРНИНГ ТИББИЙ РЕ лиявий хизматлари, акционерлари,
АБИЛИТАЦИЯСИ. Ногиронлиги бор тижорат банклари, суғурта фирма-
шахсларга жисмоний тикланиш те- лари томонидан амалга оширилади-
рапияси, реконструктив жарроҳлик, ган фаолият мониторинги.
протезлаш ва ортезлаш тарзида
кўрсатиладиган муолажалар тизи- НОДАВЛАТ МОЛИЯВИЙ НАЗО
ми. РАТИНИНГ МАҚСАДИ. Жойлашти-
рилган капиталдаги фойда норма-
НОГИРОНЛИК ГУРУҲИ. Соғ- сини ошириш мақсадида давлат
лиғини ёки меҳнат қобилиятини фойдасидаги ажратмалар ва бошқа
йўқотганлик даражаси. Ногирон- харажатларни минималлаштириш.
269
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НОДИСКРЕЦИОН ФИСКАЛ СИЁ НОМИ БЕЛГИЛАНГАН ҚИММАТ
САТ. Иқтисодий конъюнктурани ўз- БАҲО ҚОҒОЗ. Ишлатиш ҳуқуқига
гартириш сабабли давлат бюджети эга аниқ шахс номи қайд этилган
сарфлари ва солиқларнинг нисбий қимматбаҳо қоғозлар.
даражаларидаги автоматик ўзгариш НОМИНАЛ [лот. nominalis –
лар. Автоматик деганда шундай номи ёзилган]. Нарх (ўрнатилган
иқтисодий механизм тушунилади- қиймат)нинг жорий маъноси, пул ва
ки, у иқтисодий аҳволнинг ўзгари- қимматбаҳо қоғозлар қийматининг
шига тезда жавоб қайтаради, бунда умумий ўлчами, одатда, пул белги-
ҳукумат ҳеч қандай чоралар кўр- лари, қимматбаҳо қоғозларда кўр-
майди. Унга солиқ тушумларининг сатилади.
ўзгариши киради. Солиқлар миқдо-
ри эса даромадларга боғлиқ бўлади. НОМИНАЛ ДАРОМАД. Пуллар-
Шунинг учун ялпи миллий маҳсу- нинг харид қобилияти, нарх даража-
лотнинг ўсиши шароитида, яъни си, инфляциясиз соф пул ифодаси-
иқтисодиётнинг кўтарилиши шаро- да ҳисобланган даромад. Масалан,
итида солиқ тушумлари автоматик ишчининг муайян вақт давомида
Н тарзда ошиб боради, бу эса сотиб (ойда, йилда) оладиган даромади
олиш қобилиятининг пасайиши ва ҳисобланади.
иқтисодий ўсишни тўхтатиб туради.
НОМИНАЛ ЖАМЛАНГАН ТА
НОЛИКВИДЛАР. Корхонага ке- ЛАБ. Охирги товар ва хизматларга
раксиз товар-моддий бойликлар, жорий нархларда ўлчанган уму-
шунингдек, реализация қилинмай мий талаб, у нарх ўсиши индексига
қолган тайёр маҳсулотлар. кўпайтирилган реал талабга тенг.
НОЛЬ ДАРАЖА КАНАЛИ. Ишлаб НОМИНАЛ ЗАРАР. Жабрлан-
чиқарувчини тўғридан-тўғри хари- ган томонга контрагент томонидан
дор билан боғловчи йўл, товарнинг контракт шартларининг бузилиши
бевосита ишлаб чиқарувчи томони- туфайли юз берган зарар миқдори-
дан харидорга сотилиши. ни аниқ баҳолай олиш имконига эга
бўлмаганда қоплаб беришга ҳукм
НОМЕНКЛАТУРА [лот. nomenc қилинадиган зарарлар.
latura – рўйхат]. 1. Номлар, матери-
аллар, ишлаб чиқариладиган ва со- НОМИНАЛ ИШ ҲАҚИ. Ҳисоб-ки-
тиладиган товар ва хизматларнинг тоб қайдномасида ёки бошқа ҳуж-
тизимли рўйхати. 2. Лавозимлар- жатларда қайд этилган, товар ва хиз-
нинг бўйсуниш даражаси бўйича матлар нархлари ҳамда ходимнинг
жойлаштирилган иерархик тизими, пул харажатларига боғлиқ бўлмаган
шунингдек, бошқарув аппаратидаги меҳнатга ҳақ тўлаш даражасини тав-
бундай тизимнинг юқори даражаси. сифловчи пул ҳажми.
270
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НОМИНАЛ ИШ ҲАҚИНИНГ ЎСИШ НОМИНАТИВ АКЦИЯ. Муайян Н
ДИНАМИКАСИ. Ҳар бир ходимнинг шахс номига тамомила берилган ва
(ишчининг) номинал иш ҳақи миқдо- акцияларни қайд этиш реестр ки-
рининг ўзгариши. Одатда, корхона- тобининг ушбу ҳиссадор бўлимида
нинг иш ҳақи жамғармаси миқдори қайд этилган қимматбаҳо қоғоз.
даражасида иш ҳақи миқдори кен-
гайтирилган поғонали чизиқ билан НОМОДДИЙ АКТИВ. 1. Таш-
белгиланиши иш ҳақининг номинал килот томонидан узоқ муддат мо-
ўсиш динамикаси ҳисобланади. байнида ишлаб чиқариш, ишлар
бажариш, хизматлар кўрсатиш
НОМИНАЛ КОМПЕНСАЦИЯ. Йўқо ёки товарларни сотиш жараёнида
тишни дастлабки ҳолатдаги номи- фойдаланиш мақсадида ёхуд маъ-
налгача тиклашни таъминлайдиган мурий ва бошқа функцияларни
тўлов. амалга ошириш учун ушлаб тури-
ладиган, моддий-ашёвий мазмун-
НОМИНАЛ КУРС (БЕЛГИЛАН га эга бўлмаган идентификация-
ГАН ҚИЙМАТ). Қимматбаҳо қоғоз- ланадиган мол-мулк объектлари.
нинг унинг номинали асосида бел- 2. Корхона томонидан улардан
гиланган қиймати бўлиб, у бозор, ишлаб чиқариш, хизматлар кўрса-
биржа курсидан жиддий фарқ қи- тиш ёки товарларни сотиш жараё-
лиши мумкин. нида фойдаланиш мақсадида ёхуд
маъмурий ва бошқа функцияларни
НОМИНАЛ ПАРИТЕТ. Пул бир- амалга ошириш учун узоқ муддат
лиги ва эталон тарзида қабул қи- мобайнида тутиб туриладиган, мод-
линган металл ёки бошқа валюта дий-ашёвий мазмунга эга бўлмаган
ўртасидаги белгиланган нисбат. мол-мулк объектлари. Масалан,
барча хўжалик юритувчи субъект-
НОМИНАЛ ФОИЗ СТАВКАСИ. лар номоддий объектларни ҳисоб-
Фоизнинг инфляцияни инобатга ол- га олишда қуйидаги стандартни
масдан ҳисобланган миқдори. қўллайди. Илмий-тадқиқот ва таж
риба-конструкторлик ишларига
НОМИНАЛ ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУ (ИТТКИ) доир харажатларни, ижара
ЛОТ. Белгиланган вақт оралиғида турларини, келгуси даврлар хара-
мамлакатда ишлаб чиқарилган, жо- жатларини, минерал ресурслардан
рий бозор нархларида пул ифодаси- фойдаланишга, нефть, табиий газ
да ҳисобланган пировард товар ва ва шу сингари тикланмайдиган ре-
хизматлар ҳажми. сурсларнинг геологик қидирилиши
ва бошқалар.
НОМИНАЛ ЎЛЧАМ. Ҳисоб-ки-
тобли, расман қайд этилган, белги- НОМОЛИЯВИЙ КОРПОРАЦИЯ.
ланган ўлчам тури бўлиб, бошқа ун- Номолиявий ёки сохта корпорация-
дан четга чиқадиган реал ўлчамлар ларнинг асосий фаолияти молиявий
солиштирилади. воситачилик ёки молиявий восита-
271
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чилик бўйича ёрдамчи фаолияти- усуллари билан рўйхатдан ўтмаган
дангина иборат бўлиб қолмайди. ва пулни айирбошлаш воситаси
сифатида ишлатмайдиган иқтисо-
НОМОЛИЯВИЙ КОРПОРА дий фаолият сектори ҳисоблана-
ЦИЯЛАР СЕКТОРИ. Институцион ди. Уй хўжаликлари ёки жисмоний
бирликлар резидентларининг қуй- шахслар томонидан белгиланган
идаги йиғиндисидан иборат: рези- тартибда рўйхатдан ўтмаган ҳол-
дентлик ва мулкдорлик шаклидан да амалга ошириладиган ишлаб
қатъи назар, барча резидентлик но- чиқариш (хизмат кўрсатиш) билан
молиявий корпорациялари; муайян боғлиқ иқтисодий фаолият ҳам но-
иқтисодий ҳудудда узоқ муддатга расмий ҳисобланади.
мўлжаллаб тузилган барча хори-
жий номолиявий корхоналарнинг Қонун билан тақиқланган ёки
бўлинмалари ҳамда барча рези- ваколатга эга бўлмаган шахслар
дентлик номолиявий квазикорпо- томонидан амалга оширилганда
рациялари; асосий фаолияти бозор қонун ҳужжатларига асосан жавоб-
учун маҳсулот чиқариш бўлган ёки гарликка олиб келадиган иқтисодий
номолиявий хизмат кўрсатадиган фаолият турлари ҳам киради.
Н резидентлик тижорат ташкилотла- НОРАСМИЙ СЕКТОР. Норасмий
сектор статистикаси бўйича Халқа-
ри (НТ). ро экспертлар гуруҳи (Деҳли гу-
руҳи) таърифига кўра, норасмий
НОНИЛЛИОН. Бирнинг ёнидаги сектор бу – ўз маҳсулотлари ёки
ноллар сони 30 та бўлган сон.
НООЗИҚ-ОВҚАТ ТОВАРЛАРИ. хизматларининг бир қисмини сотиш
Якка тартибда фойдаланиладиган ёки айирбошлаш учун ишлаб чиқар-
(кийим-кечак, оёқ кийими ва мак- ган, 5 нафардан кам ёлланма ишчи-
таб-ўқув товарлари) ва умумий си бўлган, лицензия талаб қилин-
оила товарларидан (чойшаб, ёстиқ, майдиган, ўзининг профессионал
кўрпа жилдлари, маданий-маиший ва техник хусусиятли фаолиятини
ва хўжалик товарлари, санитария ноқишлоқ хўжалиги тармоқларида
предметлари ва дори-дармонлар) амалга оширадиган хусусий корхо-
иборат маҳсулотлар. налар.
НОРАСМИЙ ЖАМОА. Одамлар- НОРАЦИОНАЛ ТАЛАБ. Инсон ва
нинг сиртқи таъсир натижасида унинг саломатлиги учун зарарли то-
эмас, балки ички сабаб натижасида варларга бўлган эҳтиёж.
вужудга келган гуруҳи, у маълум
мақсадларга эришиш учун вақтин- НОРЕЗИДЕНТ [инг. non-resident
чалик ўзаро ҳамкорликка киришади. – юридик шахслар, бир давлатда
фаолият юритувчи, лекин бошқа
НОРАСМИЙ ИҚТИСОДИЁТ. Но- давлатда доимий рўйхатдан ўтган
расмий ва давлат тизимидан яши- ва истиқомат қилувчи жисмоний
рилган бўлиб, иқтисодий ўлчов шахслар]. 1. Муайян мамлакатда
272
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
бир йилгача муддатда фаолият юри- НОРМАТИВ. Минимал талаб Н
тадиган, аммо бошқа мамлакатда даражасида белгиланган, қурилиш
рўйхатдан ўтган юридик шахс. 2. ташкилотининг тўхтовсиз ишлаши-
Бир мамлакатда бир йилгача муд- ни таъминлайдиган пул кўриниши-
датда фаолият олиб борадиган, даги оборот маблағларининг режа-
аммо доимий яшаш жойи бошқа даги миқдори.
мамлакат бўлган жисмоний шахс.
НОРМАТИВ (МЕЪЁРИЙ) ИҚТИ
НОРЕЗИДЕНТ БАНК. Хорижий СОДИЙ НАЗАРИЯ. Иқтисодий наза-
давлатлар ҳудудида рўйхатга олин- риянинг бир қисми, алоҳида фирма
ган банк муассасаси. ва давлатнинг иқтисодий сиёсати-
ни амалга ошириш учун амалий
НОРМАЛЬ БУХГАЛТЕРИЯ ФОЙ йўриқлар ишлаб чиқилади. Бирин-
ДАСИ. Фирма ёки корхона иқтисо- чи марта А.Смит иқтисодиёт наза-
дий фойдасининг бир қисми, яъни рияси вазифаларини асослаганда,
умумий тушумдан бухгалтерия ха- ушбу атамани муомалага киритган.
ражатларининг айирмасидан қолган
қисми. НОСТРО [итал. nostro – ҳисоб].
Кредит муассасаларининг банк-кор-
НОРМАЛ КРЕДИТ. Қарздорнинг респондентлардаги ҳисоблари.
молиявий аҳволи барқарор, рента-
беллик даражаси юқори, дебитор НОСТРО ҲИСОБВАРАҒИ. Бир
қарзлари қисқа муддатларда ун- банкнинг бошқа банкдаги ҳисобва-
дирилади, гаровга қўйилган мулки рағи. Қисқа муддатли (3-6 ой) пулли
тез сотилиши мумкин. Мижознинг дастак бўлиб, банк билан келишув
молиявий ҳолати кредит фоизла- асосида қарз олувчининг ўз номига
рини тўлаш учун етарли. Мазкур чиқарилади, бозорда жойлаштири-
кредитлар бўйича банкнинг зарар лиши кафолатланади ва сотилмаган
кўриш эҳтимоли жуда паст даража- ноталар сотиб олинади, резерв кре-
да бўлади. дитлар билан таъминланади. Кенг
тарқалган ноталар- евроноталардир.
НОРМАЛ НАРХ. Таклиф мосла-
шувчанлиги ўсишининг узоқ муд- НОТАРИФ ЧЕКЛОВЛАР. Божхо-
датли жараёни натижасида белги- на-тариф чекловларидан четга
ланган баҳо. чиқадиган иқтисодий ва маъмурий
чоралар йиғиндисини намойиш
НОРМАЛ ТОВАР. Истеъмолчи этувчи ташқи савдонинг чекловчи
даромадлари ўсиши билан унга та- бошқаруви.
лаб ортиб борадиган маҳсулот.
НОТИЖОРАТ ТАШКИЛОТ. Ўз
НОРМАЛ ФОЙДА. Сармоя ссуда, фаолиятида фойда чиқариш, фойда
ижара кўринишида берилганда оли- олишни асосий мақсад қилиб қўй-
ниши мумкин бўлган сарфланган майдиган бирлашма.
маблағга нисбатан фойда даражаси.
273
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
НОТИЖОРАТ ТАШКИЛОТЛАР НОУ-ХАУ. Янги ва замонавий
НИНГ ПИРОВАРД ИСТЕЪМОЛ ХАРА техник, технологик, тижорат ва бош
ЖАТЛАРИ. Уй хўжалигига хизмат қа билимлар тўплами.
кўрсатувчи нотижорат ташкилот-
ларнинг пировард истеъмол хара- НОЧОР ҚАРЗДОР. Қарзни қай-
жатлари, товарлари ва хизматлари тара олмайдиган, қабул қилинган
учун қилинган сарф. мулкий ва пул мажбуриятларини
бажара олмайдиган шахс.
НОТИЖОРИЙ ЮРИДИК ШАХС. НОЭЛАСТИК ТАЛАБ. Товарга
Ихтиёрийлик асосида ташкил этил- бўлган талаб ҳажми тов ар нархи ўз-
ган, даромад (фойда) олишни ўз фа- гаришига заиф таъсир кўрсатадиган
олиятининг асосий мақсади қилиб бозор ҳолати.
олмаган ҳамда олинган даромадлар
(фойда)ни ўз аъзолари ўртасида
тақсимламайдиган ўзини-ўзи бош НУЛЛИФИКАЦИЯ [лот. nullifi
қариш ташкилоти. catio – йўқотиш]. Ҳужжатнинг юри-
дик куч, қонунийликдан мосуво бў-
НОТИФИКАЦИЯ [лот. notificare лиши.
– машҳур қилмоқ]. Вексель берувчи-
Н га вексель эгаси томонидан уни про- НУҚСОНЛАР ҚАЙДН ОМАСИ. Бу-
тест қилиш ҳақида йўналтирилган юмлар, товарлар назорати асосида
хабарнома. тузилган, уларда мавжуд нуқсонлар
рўйхатидан иборат ҳужжат.
НОТОВАР АМАЛИЁТЛАР БЎЙИ НЬЮС-РЕЛИЗ [инг. news release
ЧА ҲИСОБ-КИТОБ. Бевосита моддий – янгилик чиқарилиши]. Товар ёки
бойликлар реализацияси ва хизмат компания ҳақида таъриф, таҳли-
кўрсатиш билан боғлиқ бўлмаган лий маълумот кўринишида тақдим
нақд пулсиз олди-берди муносаба- этилган ва шартнома тузишда фой-
ти. даланиладиган маълумотлар.
274
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Олай десанг мўл ҳосил,
Меҳр қўйиб меҳнат қил.
ОБЛИГАЦИЯ [лот. obligatio – дат ўтганидан сўнг облигацияларни
мажбурият]. Эмиссиявий қимматли қайта сотиб олиш.
қоғоз бўлиб, у сақловчига номинал
қийматини ва бошқа мулкий эк- ОБЛИГАЦИЯЛАРНИ ҚАЙД ҚИ
вивалентини облигация чиқарган ЛИШ КИТОБИ. Облигациялар ва
шахсдан ҳужжатда назарда тутил- бошқа қимматбаҳо қоғозлар хари-
ган муддатда олишга, шунингдек, дорлари ва сотувчилари, эгалари
унинг қийматидан қатъий белгилан- кўрсатиладиган брокерлик фирма-
ган фоизни олишга бўлган ҳуқуқи- си регистри.
ни ёки бошқа мулкий ҳуқуқларни
тасдиқлайдиган ҳужжат. ОБЛИГАЦИЯЛАРНИНГ АСОСИЙ
МИҚДОРИ. Сўндириш муддати кел-
ОБЛИГАЦИЯ ШАРТНОМАСИ. Об ганда уни кўрсатувчига тўланиши
лигациялар билан бирга чиқарилади- керак бўлган облигациянинг номи-
ган ва уларни сотиб олувчи ва сақлов- нал қиймати.
чига бериладиган қўшимча ҳужжат.
ОБЛИГО [лот. obligo – мажбур-
ОБЛИГАЦИЯЛАР БЎЙИЧА ФО ламоқ]. Векселлар бўйича қарз миқ-
ИЗЛАРНИНГ ТАҚСИМЛАНИШИ. Бир дори.
неча турдаги облигацияларни сотиб
олишда тўланадиган фоизлар ва ОБУНА ГУРУҲИ. Қимматбаҳо
нархларнинг қайта ҳисобланиши. қоғозлар чиқишини жойлаштиради-
ган биржа дилерлари гуруҳи.
ОБЛИГАЦИЯЛАР ТЎЛОВИ.
ОБУНА КОЭФФИЦИЕНТИ. Айнан
1. Қарз бўйича олинган маблағлар- бир эмитентнинг янги бир акция
сига ҳуқуқ олиш учун керак бўлган
ни қайтариш. 2. Белгиланган муд- акциялар сони.
275
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ОБУНАЛИ КОНСОРЦИУМ. Заём ОДДИЙ ЛИЦЕНЗИЯ. Лицен-
сотилишини ёки янги қимматбаҳо зия эгаси келишувдаги объектдан
қоғозлар жойлашни кафолатлайди- фойдаланиш ва уни учинчи шахс
ган конс орциум, синдикат.
ларга бериш ҳуқуқини сақлаб қо-
ОВЕРБОТ [инг. overbought – ладиган шарт билан бериладиган
ортиқча харид]. Катта ҳажмдаги ваколат.
харидлар туфайли маълум бир ОДДИЙ ОБЛИГАЦИЯ. Акцияга
маҳсулот нархининг пастлаши ёхуд конвертация қилинмайдиган, аммо
кўтарилиши. эмитент томонидан қайта сотиб оли-
ОВЕРДРАФТ [инг. overdraft – ниш воситасида муддатидан олдин
режалаштирилганидан ташқари, сўндириш имкониятига эга қиммат-
ортиқча харажат]. Тўлов ҳажми ми- баҳо қоғоз.
жоз ҳисобидаги маблағ қолдиғидан ОДДИЙ ОПЦИОН. Икки ишти-
ошган ҳолатда банкнинг мижозга рокчи томонидан тузилган, опци-
қисқа муддатли кредит беришининг он нархи ва унинг муддати ўтиш
алоҳида шакли. вақтига нисбатан стандартлашти-
ОДДИЙ АКЦИЯ. Имтиёзли акция рилмаган опционли шартнома.
О ларга эга кишиларга қатъий фоиз
ОДДИЙ ФОИЗ. Омонат миқдори-
тўловидан кейин қолган фойданинг
бир қисмидан, яъни фойда ҳажмига га асосланган устама.
боғлиқ фоиз кўринишида дивиденд ОЗИҚ-ОВҚАТ САВАТИ. Бир
лар тўланадиган акциялар. одамнинг бир ой давомида овқатла-
ОДДИЙ ВЕКСЕЛЬ. Оддий тил- ниши учун кетадиган маҳсулотлар
хат, қимматбаҳо қоғоз. Унда тилхат тўплами (у маҳсулотлар истеъмо-
берувчининг қарз берган томонга лининг минимал меъёри асосида
пул мажбуриятини тўлов муддати
келиши билан уни қайтариши кўр- ҳисоблаб чиқилади). Бундай ҳи-
сатилади. соб-китобда жисмоний эҳтиёжлар
қондирилиши, организм учун зару-
ОДДИЙ КОМПЕНСАЦИЯ КОН рий калорияни таъминлаши, асосий
озиқ моддалар ва овқатланишнинг
ТРАКТИ. Томонлар ўртасида тенг анъанавий кўникмаларига мос бў-
қийматда келишилган нарх бўйича лишига эътибор берилади.
ўзаро товар етказиб беришни кўзда
тутадиган шартнома. ОЗИҚ-ОВҚАТ ХАВФСИЗЛИ
ОДДИЙ КООПЕРАЦИЯ. Бир тур- ГИ. Озиқ-овқат хавфсизлиги кенг
даги маҳсулот ишлаб чиқарувчи ёки қамровли ижтимоий-иқтисодий,
бир хил ишни бажарувчилар меҳна- демографик ва экологик омилларга
тининг оддий шаклда уюштирилиши. боғлиқ бўлиб, мамлакат ривожлани-
276
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
шининг асосий таркибий қисмлари- ОЛДИНДА ТУРГАН ХАРАЖАТ О
дан бири ҳисобланади. Тўрт тарки- ЛАР ВА ТЎЛОВЛАР ЗАХИРАСИ. Кор-
бий қисм (озиқ-овқатнинг мавжуд- хоналар, компанияларнинг жорий
лиги, уни харид қилиш қобилияти, даврдаги харажатларнинг ишлаб
ундан фойдаланиш ва унинг барқа- чиқариш ва айланиш чиқимларига
рорлиги) бўйича озиқ-овқат хавф- бир текис киритилиши мақсадидаги
сизлигининг давлат сиёсати ишлаб барқарор пассивлари кўриниши.
чиқилади ва амалга оширилади.
ОЛДИНДАН ТАНЛОВ ТОВАРИ.
ОИЛА БЮДЖЕТИ. Оиланинг му- Ишлаб чиқарувчи ҳақида маълу-
айян вақтда вужудга келган жами мотларни ҳисобга олиб, шунингдек,
даромадлари ва сарф-харажатлари. шу ва шунга ўхшаш товарлардан
фойдаланишнинг реал тажрибаси
OИЛАВИЙ КОРХОНА. Иштирок- асосида ассортимент баҳоси, сифа-
чиларнинг мол-мулки, шунингдек, ти ҳамда нархи бўйича ўхшашлари
уй-жойга бўлган умумий мулк неги- билан таққослашдан кейин сотиб
зида уларнинг шахсий меҳнати асо- олинадиган маҳсулотлар.
сида товарларни ишлаб чиқариш ва
реализация қилишни амалга оширув- ОЛДИНДАН ТУЗИЛГАН АК
чи оилавий тадбиркорлик субъекти. ЦЕПТ. Тўлов талаби фақат тўловчи-
нинг олдиндан розилигига кўра бел-
ОИЛАВИЙ МУЛК. Аввалдан ои гиланадиган, муддати тугаши билан
ла аъзоларига тегишли бўлган ва амалга ошириладиган акцепт.
хусусий мулк турларидан бирини
намойиш этадиган мулк. ОЛДИНДАН ТЎЛОВ. Умумий
қарз миқдори ҳисобига сотиб оли-
OИЛАВИЙ ТАДБИРКОРЛИК. наётган товар учун тўловни кафо-
Оилавий корхона томонидан амал- латлашга хизмат қиладиган товар
га ошириладиган, таваккалчилик ва хизматлар учун олдиндан бир
асосида ва ўз мулкий жавобгарлиги қисмини тўлаш.
остида даромад олишга қаратилган
ишбилармонлик фаолияти. Oила- ОЛДИ-БЕРДИ. 1. Бир-биридан
вий тадбиркорлик шартнома тузиш нарса олиб, нарса бериб туриш,
эркинлиги, ихтиёрийлик ва мажбу- бир-бировининг ҳожатини чиқариш
рий меҳнатга йўл қўймаслик тамо ва шу асосдаги муомала, алоқа.
йилига асосланади. 2. Савдо-сотиқ, савдо муомаласи.
ОЙЛИК ЎТКАЗМА. Фоиз ва асо- ОЛИБ КИРИШ ВА ОЛИБ ЧИҚИШ
сий сармоянинг гаров хати билан ГА РУХСАТ. Мамлакатга товар олиб
таъминланган қимматбаҳо қоғоз кириш ва мамлакатдан олиб чиқиш-
сақловчиларига ўтказиладиган миқ- га рухсат берадиган ҳужжат.
дори.
277
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ОЛИБ СОТИШ. Товарларни бир органларининг ҳамда халқаро-кре-
шахсдан бошқа шахсга сотиш мақ- дит ташкилотларининг хориж валю-
таси ва олтин захиралари.
садида сотиб олиш.
ОЛИБ ҚЎЙИЛГАН МАБЛАҒЛАР. ОЛТИН ПАРИТЕТ (ТЕНГЛИК).
Корхона, компанияларнинг айлан-
мадан олиб қўйилган, ишлаб чиқа- Турли мамлакатлар пул бирликла-
риш фаолияти билан бевосита боғ- рининг расмий олтин таркибига
кўра ўзаро муносабати.
лиқ бўлмаган жамғармалари. ОЛТИН СЕРТИФИКАТИ. Банкда
ОЛИГАРХИЯ [юн. oligarchia – оз- олтиннинг депонент қилинганлиги
чилик ҳокимияти]. Бир тўда шахс тўғрисидаги гувоҳнома.
лар ёки гуруҳларнинг иқтисодий ва ОЛТИН ТАНЛОВ (ОПЦИОН). Ке-
сиёсий ҳукмронлигига асосланган лишилган нархда белгиланган муд-
тузум. датда олтин ўлчовини сотиб олиш
ОЛИГОПОЛИЯ [юн. оligos – оз, ва сотишга шартнома ҳуқуқи.
кам + poleo – сотаман]. Кам сонли ОЛТИН ФИКСИНГ. Лондон олтин
фирма ва компанияларнинг айрим биржасида талаб ва таклиф муноса-
товарларни ишлаб чиқарилиши- бати асосида олтиннинг ҳар кунлик
О да ҳамда ушбу товарлар бозорида бозор нархининг қайд этилиши.
ҳукмронлиги. ОЛТИН ШАРТ. Халқаро кредит,
ОЛИГОПСОНИЯ [юн. оligos – оз, тўлов ва савдо келишувлари ёки
кам оpsonia – сотиб олиш]. Товар шартномаларига кирадиган ҳимоя
сотувчилар сони харидорларнинг шартлари турларидан бири. Унда,
чекланган миқдоридан ошган бозор. одатда, эҳтимоли бор бўлган қадр-
сизланишнинг олдини олиш мақ-
ОЛТИН АКЦИЯ. Акциядорлик садида тўлов валютасининг олтин
жамиятига айлантирилган хусусий таркиби қайд этилади.
давлат корхонаси томонидан бош ОЛУВЧИНИНГ НОМИГА РЎЙ
қариладиган давлат органи қўлида ХАТДАН ЎТКАЗИЛГАН ОБЛИГАЦИЯ.
сақланувчи шартли қимматли қоғоз. Эгаси алоҳида рўйхатда қайд эти-
ОЛТИНГА АЛМАШТИРИШ. Банк лувчи қимматли қоғоз.
билетларини олтинга майдалаш, ОМБОР [форс. – ғалла, озиқ-овқат
яъни уларни олтин стандарти бўйи сақланадиган хона, бино; омборхона,
ча олтинга алмаштириш имкония магазин]. Товарларни тахлаш, жой-
ти. лаштириш, сақлаш жойи.
ОЛТИН-ВАЛЮТА ЗАХИРАСИ. ОМБОР ТИЛХАТИ. Товарнинг
Марказий банк ва мамлакат молия омборга сақлаш учун қабул қилиб
278
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
олинганлигини тасдиқловчи ҳуж- саларга сақлаш учун қўядиган пул
жат. омонатлари.
ОМБОР УСТАМА НАРХИ. Хари- ОМОНАТ КВОТАСИ. Йиллик омо
дор томонидан таъминотчи-сотувчи натлар ўсиши миқдорининг аҳоли
ташкилот фойдасига сотилаётган пул даромадлари миқдорига нисбати.
маҳсулот нархига устама.
ОМОНАТ МАРКАЛАРИ. Майда
ОМИЛ [араб. сабаб; таъсирчан омонатларни ташкиллашнинг шакл-
куч]. Товар сотиш топширилган, ларидан бири.
уни сотишда кенг ваколатларга эга,
шунингдек, товарни ўз номидан со- ОМОНАТ МУДДАТИ. Омонатчи
тадиган ва сотув шартларини белги- ва банк ўртасида тузилган шартно-
лаш ҳиссасига эга бўлган вакил. мада омонатчининг пул маблағла-
рини банкда сақлашнинг белгилан-
ОМИЛ ЧИҚИМЛАРИ. Ишлаб ган вақти. Омонат муддати тугаган-
чиқариш ва муомаланинг маълум дан сўнг банк пул маблағларини
бир омиллари сарфлари билан боғ- омонатчига қайтариши шарт.
лиқ харажатлар.
ОММАВИЙ ТАРЗДА ИШДАН БЎ ОМОНАТ НЕТТО-СТАВКАСИ. О
ШАТИШ. Маълум вақт ичида корхо- Йиллик ставканинг суғурта бадал-
на (муассаса, ташкилот, фирма, клас лари захирасига йиғиладиган бир
тер) ишлаб чиқариш (хизмат кўрса- қисми.
тиш) технологик фаолият йўнали-
шининг ўзгариши, табиий-техноген ОМОНАТ СЕРТИФИКАТЛАРИ.
фалокат юз бериши сабабли маълум Омонат банклари ёки бошқа кредит
миқдордаги ходимлар билан меҳнат муассасасининг пул маблағи қў
муносабатларини тугатиш жараёни. йилгани ҳақида омонат қўювчининг
белгиланган муддат ўтиши билан
ОМОНАТ. Банк ёки бошқа молия омонатни қайтариб ва у бўйича фо-
вий муассасага сақлаш учун кири- изларни олиш ҳуқуқини тасдиқлов-
тилган пул маблағлари. чи ёзма гувоҳномалар кўринишида-
ги пул ҳужжати.
ОМОНАТ БАНКИ. Асосий фао-
лияти омонатларни олиш (сақлаш ОМОНАТ ҚОЛДИҒИ. Омонатчи-
учун) ва бериш амалиётини ўтка- нинг ҳисобида белгиланган муддат-
зиш, аҳоли, фуқароларга кредит гача сақланаётган умумий миқдор.
ажратишдан иборат бўлган махсус
муассаса. ОМОНАТЛАР БЎЙИЧА АЙЛАН
МА. Омонатлар бўйича ҳисобларга
ОМОНАТ ЖАМҒАРМАСИ. Жис тушган ва белгиланган даврда омо-
моний шахс, аҳолининг фоиз олиш натчилар томонидан нақд ва нақд
мақсадида омонат банклари ва кас-
279
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
пулсиз кўринишда талаб қилиб оли- тадбирлари тизими. Она ва бола
надиган пулларнинг умумий ҳажми. соғлиғини ҳимоя қилишга қара-
тилган, оналар ва гўдаклар ўлими-
ОМОНАТЛАР ПАРАДОКСИ. Омо- ни камайтириш, уларнинг касалла-
нат банкларига пул таклиф қилиш- нишини пасайтириш, илк болалик-
нинг ошиши, депозит фоиз ставка- дан жисмоний ва руҳий соғлом ав-
сининг камайиши муносабати би- лодни тарбиялашни таъминлашга
лан омонатларнинг умумий ҳажми йўналтирилган тизим.
қисқаришига боғлиқ ҳолда омонат ОНКОЛЬ [инг. on call – қўнғи-
сақлашга уриниш улар ҳажмининг роққача, кўриб чиқишгача]. Қарз
камайишига олиб келиши билан ту- олувчининг унга очилган, товар,
шунтириладиган қарама-қаршилик. вексель, қимматбаҳо қоғозлар гаро-
ОМОНАТЛАР СИРИ. Омонат- ви билан таъминланган кредитдан
чининг ўзи банкдаги ҳисоблари аста-секин фойдаланиш ҳуқуқи.
ва унинг омонатлар билан амалга ОНКОЛЬ БИТИМИ. Реал товар
оширган амалиётлари ҳақидаги сотиб олиш шартномаси, унга кўра,
маълумотларни сир тутиш ҳуқуқи. товар харидори буни талаб қилма-
О ОМОНАТЛАРНИНГ АЙЛАНИШ гунча нарх қайд этилмайди.
ТЕЗЛИГИ. Банклар омонатларидаги
маблағларнинг ҳаракатчанлигини ОНКОЛЬ КРЕДИТИ. Қарз олувчи
изоҳловчи кўрсаткич. кредит берувчининг биринчи тала-
би билан сўндириш мажбуриятини
ОМОНАТНИ ТАСАРРУФ ҚИ оладиган қисқа муддатли тижорат
ЛИШ. Пул маблағлари омонатчиси- кредити.
га омонатни шахсан ёки ўз вакили ОНЛАЙН-ТЎЛОВ. Нақд пул ишлат
орқали ишончнома бўйича тасар- масдан интернетда ёки мобил илова
руф қилиш, уни васият қилиш, ўз орқали маҳсулотлар ёки хизматлар
ихтиёрига кўра сарфлаш, бошқа учун тўловларни амалга ошириш
шахсларга бериш учун тақдим эти- имконини беради. Бу операциялар
ладиган ҳуқуқ. банк карталари ёки ҳисобварақлар-
ни вебсайтга (ёки мобил тўлов ило-
ОМОНАТНИНГ ҲИБСГА ОЛИ васига) улаган ҳолда амалга ошири-
НИШИ. Суд ёки тергов органлари лади. Тўловни электрон пул ёрдами-
қарори билан, шунингдек, мол- да ҳам қилиш мумкин.
мулкни мусодара қилиш ҳолатида
омонатчи (ҳиссадор) ҳисобидан ОПЕРАЦИОН ДАЛЛОЛ. Опера-
пул ва фоизлар берилишининг тўх-
татилиши. цияларни брокерларнинг топши-
ОНАЛИК ВА БОЛАЛИК МУҲО риғи бўйича ва уларнинг ҳисобига
ФАЗАСИ. Давлат ва жамоатчилик амалга оширадиган даллол.
280
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ОПЕРАЦИОН ЗАЛ. Биржа савдо- қоғозларни ёки хорижий валюта- О
си ўтказиладиган жой, катта хона. ни белгиланган муддат ичида қайд
Жой маҳсулотлар гуруҳининг хусу- этилган нархда харид қилиш ёки со-
сиятига қараб танланади. тиш ҳуқуқини берувчи қимматбаҳо
қоғоз.
ОПЕРАЦИОН ЛИЗИНГ. Эскириш
давридан кам муддатга тузилади- ОПЦИОН СОТУВЧИСИ. Опцион-
ган ижара шартномаси, бу лизинг нинг қимматбаҳо қоғозлар битими-
берувчига шартнома тугагандан ни бажаришни талаб қилиш ҳуқуқи-
сўнг мулкни қайта ижарага бериш ни харидорга тақдим этгани учун
имкониятини тақдим этади. тезкорлик билан мукофот оладиган
қимматбаҳо қоғозлар сотувчиси.
ОПТИМАЛ ИЖОБИЙ ИШЛАБ
ЧИҚАРИШ. Ишлаб чиқаришнинг да- ОПЦИОННИ ҚОПЛАШ. 1. Даст-
ражаси, фирма фойдаси салмоғини лабки сотилган опционни битимни
оширувчи ҳажм. якунлаш мақсадида қайта сотиб
олиш. 2. Илгари қоплаб беришсиз,
ОПТИМАЛЛИК (МАҚБУЛЛИК). муддатга сотилган қимматбаҳо
Иқтисодий муомала, иқтисодий ҳа- қоғозларни очиқ позицияни берки-
ракатларнинг энг яхши усули. тиш мақсадида қайта сотиб олиш.
ОПТИМИЗАЦИЯ (МАҚБУЛЛАШ ОПЦИОННИНГ АМАЛ ҚИЛИШ
ТИРИШ). Оптимум, яъни тизимнинг ЦИКЛИ. Турли класслардаги опци-
оптимал, энг яхши ҳолатига эриши- онларга қўлланадиган такрорланув-
ладиган иқтисодий кўрсаткичлар чи амал қилиш муддати.
маъносининг таърифи.
ОРАЛИҚ ТОВАР. Охирги истеъ-
ОПЦИОН [лот. optionis – танлаш, мол учун эмас, кейинчалик бошқа
истак]. Маълум тўлов учун олинади- товар ва хизматлар ишлаб чиқариш
ган танлов ҳуқуқи. учун ишлатиладиган маҳсулотлар.
ОПЦИОН КОЛЛ. Илгарироқ бел- ОРГАНИК ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИ
гиланган нархда фьючерс контрак- ГИ. Атроф-муҳитни сақлаб қолиш,
ти, товар ёки бошқа мулкни сотиб ривожлантириш ва табиий капи-
олиш ҳуқуқи. тални жамғаришга кўмаклашувчи
аграр ишлаб чиқаришни бошқариш
ОПЦИОН ПУТ. Олдиндан белги- тизими.
ланган нархда фьючерс контракти, то-
вар ёки бошқа мулкни сотиш ҳуқуқи. ОРГЛИКИ. Ишларни ташкил-
лаштириш ва тугатиш тадбирлари,
ОПЦИОН СЕРТИФИКАТИ. Оп- дала базасини ташкиллаштириш
цион эгасига бошқа қимматбаҳо ва тугатиш, далада олиб борила-
281
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
диган ишлар учун топографик ха- зорга етказувчиларнинг монопол
риталар ёки бошқа манбалардан муомаласи ҳисобига эришиладиган
иш участкасини ўрганиш бўйича фойданинг ниҳоятда юқори даража-
тайёргарлик жараёнлари, харитага си.
иш режасини тушириш, чизмасини ОРТИҚЧА ХАРАЖАТ. Олдин
тузиш, объектд а дала бўлинмалари-
нинг ҳаракатланиш йўналишлари- мўлжалланган меъёрлар, баланслар,
ни кўрсатувчи ишчи лойиҳа тузиш, бюджетлар асосида режалаштирил-
объектга етиб бориш, жойдан-жойга ган харажатларга нисбатан пул маб
кўчиш ва корхонага қайтиш, ходим- лағлари сарфининг ошиб кетиши.
ларнинг ишларни хавфсиз ташкил
этиш усуллари бўйича қўшимча ОФЕРЕНТ [инг. offerer, offeror –
ўқитиш, йўриқномадан ўтказиш ва таклиф қилаётган одам]. Оферта би-
бошқалар. лан чиқувчи жисмоний ёки юридик
ОРДЕР [фр. ordre – тартиб, буй- шахс.
руқ]. Шахсга товар, юк, пул берили-
ОФЕРТА [лот. offertus – таклиф
ши ва бошқа амалиётлар ўтказиш этилган]. Бир шахснинг (оферент)
ҳуқуқини бериш ҳақидаги буйруқ, иккинчи шахс (акцептант)га у билан
ёзма буйруқ, ҳужжат.
О шартнома тузиш истагини билдириш
ОРДЕР КИТОБИ. Қоғозларни ҳақидаги ёзма ва оғзаки таклифи.
рўйхатга олувчи китоб.
ОФФСЕТ АМАЛИЁТ. Фьючерс
ОРТИҚЧА ЛИКВИДЛИК. Тўлов контрактларини бартараф қилиш
имкониятларининг пул мажбурият- ёки ижарага олиш билан боғлиқ фа-
ларидан ортиб кетиши. олият.
ОРТИҚЧА ТАКЛИФ. Сезиларли ОФФСЕТ БИТИМ. 1. Қимматбаҳо
даражада талабдан ўзиб кетган, ор- қоғозлар олди-сотдиси ва бошқа мо-
тиқча товар олишга олиб келадиган лиявий ашёлар муомаласини кўзда
таклиф. тутадиган шартнома. 2. Фьючерс
биржасида томонлар мажбуриятла-
ОРТИҚЧА ТАЛАБ. Сезиларли рини тўхтатадиган битим. 3. Очиқ
даражада таклифдан ўзиб кетган, товар-фьючерс биржасида контракт
товар тақчиллиги ва нарх ошишига олди-сотдисидан олдин товарни
олиб келадиган талаб. бевосита қоплашсиз компенсацион
шартнома.
ОРТИҚЧА ТЎЛОВ. Тўловчига
қайтарилиши керак бўлган ортиқча ОФФШОР [инг. оffshore – ташқа-
киритилган сумма. рида]. Солиқ солиш бўйича имти-
ёзли режимни тақдим этадиган
ОРТИҚЧА ФОЙДА. Корхоналар ва (ёки) молиявий операцияларни
товар тайёрловчи ва товарни бо-
282
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
амалга оширишда ахборотни ошкор оқибатларга турли юқумли ва руҳий О
этишни ҳамда тақдим этишни на- касалликларга, ақлий ва жисмо-
зарда тутмайдиган давлатлар ва ҳу- ний ривожланиш жараёнларининг
дудлар. издан чиқишига, ногиронларнинг
кўпайишига, кўплаб бевақт ўлимга
ОФФШОР КОМПАНИЯ. Алоҳида олиб келади.
имтиёзлар тақдим этаётган мамла-
кат оффшор марказларида рўйхат- ОЧИҚ АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯ
дан ўтган хорижий компаниялар. ТИ. Иштирокчилари уларга тегишли
акцияларни бошқа акциядорлар ро-
ОФФШОР МАРКАЗ. Хорижий зилигисиз тасарруф қилиши мумкин
резидентлар билан ва хорижий ва- бўлган акциядорлик компанияси.
лютада молия-кредит амалиётлари-
ни ўтказишда хорижий сармоялар- ОЧИҚ БОЗОРДАГИ ОПЕРАЦИЯ
ни солиқ ва бошқа имтиёзлар тақ- ЛАР. Жаҳон амалиётида пул муома-
дим этиш воситасида жалб этувчи ласини тартибга солишнинг асосий
кичик давлатлар. воситаларидан бири бўлиб, мамла-
катдаги пул таклифи устидан назо-
ОФФШОР ҲУДУД. Жаҳон иқти- ратнинг энг мослашувчан усули ҳи-
содиётида миллий иқтисодий ма- собланади. Бунда марказий банк ўз
коннинг бир қисми бўлиб, бу ерда маблағлари ҳисобидан очиқ бозорда
хорижий мамлакатларнинг ҳуқуқий қимматли қоғозларни сотиб олиши
ва жисмоний шахслари тижорий ва сотиши мумкин. Очиқ бозорда
операцияларни чет эл валютасида амалга ошириладиган операциялар-
амалга оширади. да катта миқдордаги хилма-хил қим-
матли қоғозлар иштирок этади.
ОЧАРЧИЛИК. Иқтисодий таназ-
зул, инқироз ва танглик оқибатида ОЧИҚ ЗАХИРА. Молия ҳисобо-
жамият миқёсида юзага келади- тида майдонга чиқадиган захира
ган кескин озиқ-овқат танқислиги. сармоя.
Очарчилик ижтимоий ҳодиса бўлиб,
уруш, қурғоқчилик, табиий офатлар, ОЧИҚ ИҚТИСОДИЁТ. Иқтисодий
экологик фалокат ва бошқалар на- муносабатларнинг барча субъект-
тижасида оммавий тус олиши мум- лари халқаро товарлар ва халқаро
кин. Очарчилик 2 хил: очиқ (мутлақ молия бозорларида операцияларни
О.) ва яширин (нисбий очарчилик амалга ошириш ҳуқуқига эга бўлган
– тўйиб овқат эмаслик, овқатла- соҳа.
ниш рационида ҳаётий зарур озиқ-
овқат турларининг етишмаслиги) ОЧИҚ КОНТРАКТ. Биржада кун
кўринишл арида намоён бўлади. Ҳар охиригача бартараф этилмайдиган,
икки шаклда ҳам очарчилик оғир
283
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
масалан, сотилган, лекин улгуржи ОШКОРА САВДО. Қатнашчилар
сотилмаган ёки сотиб олинган, ле- ҳақидаги маълумотлар ва уларнинг
кин сотиб тугатилмаган шартнома. таклифлари мазмуни ошкора, очиқ
тарзда маълум қилинадиган савдо.
ОЧИҚ САВДО. Иштирок этув
чилар кенг хабардор қилинадиган ОШКОРА ҲИСОБДОРЛИК. Кор-
ва қатнашчилар қўйиладиган савдо, хона, фирма, компаниянинг очиқ
аукцион. бухгалтерлик ҳисобдорлиги.
ОЧИҚ СОТУВ. Иштироки таъ- ОҒИРЛИК ТЕКШИРИШ СЕРТИ
минланаётган исталган бирж а аъ- ФИКАТИ. Етказиб берилган товар
зосининг қатнашиш ҳуқуқи билан оғирлигини тасдиқловчи, ҳар бир
биржада битимларни эркин амалга жойга борадиган маҳсулот оғирлиги
ошириш. кўрсатилган, унинг бутун тўплами
ОЧИҚ ТОПШИРИҚ. Бажарилиш борадиган жойлар рўйхатига эга
ёки бекор қилиниш вақтигача амал ҳужжат.
қиладиган брокерга берилган вази- ОУКЕН ҚОНУНИ. Ҳақиқий иш-
фа. сизлик даражасининг табиий иш-
О ОЧИҚ ЧАРТЕР. Юкнинг тури, сизлик даражасидан юқори бўлиши
олиб бориладиган портнинг белги- маълум миқдордаги ЯИМ ҳажми-
ланмаган чартер шартномаси. нинг йўқотилишига сабаб бўлишини
ифодалайдиган иқтисодий қоида.
ОЧИҚ ҲИСОБ. Сотувчи ва ха- Америкалик иқтисодчи Артур
ридор ўртасидаги ҳисоб-кредит Оукен ишсизлик даражаси билан
муносабатларининг шакли, бунда ЯИМ ҳажми ўртасидаги боғланиш-
сотувчи товарни харидорга бепул ни аниқлаб, ишсизликнинг ҳақиқий
юклаб беради, аммо бир вақтда то- даражаси унинг табиий даражаси-
вар билан бирга харидор, албатта, дан 1 фоизга ортиши ЯИМнинг 2,5
контрактда айтилган муддатларда фоизга кам яратилишига олиб кели-
тўлаши шарт бўлган товар ҳужжат- шини кўрсатиб берган. Бу боғланиш
ларини юборади. унинг номи билан Оукен қонуни деб
аталади.
ОШИРИЛГАН ФОИЗ. Сармоя
қўйиш эҳтимолини назарда тутиб ОҒИР САНОАТ. Меҳнат қурол-
ҳисобланган, келгуси даврда сармоя лари (машиналар, жиҳозлар ва ҳ.к.)
киритилишининг жорий даврдаги ва меҳнат предметлари (хомашё,
қийматига нисбатан миқдори. ёнилғи ва ҳ.к.) ишлаб чиқарилади-
ган саноат тармоғи.
284
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Пулни пул топар.
ПААШЕ ИНДЕКСИ. Агрегат ин- етказиб берувчиларга яқин муно-
дексларни ҳисоблашда жорий давр сабати ҳамда хайрихоҳлигини анг
вазнларидан фойдаланишни назар- латиш.
да тутувчи усул.
ПАГАМЕНТ [лот. pagamentum –
Уни 1874 йилда немис олими завқланмоқ]. Нақд пул билан амалга
Г.Пааше ҳар тарафлама асослаган. ошириладиган тўлов.
Олим номи абадийлаштирилиб, улар
Пааше индекслари деб юритилади. ПАЙ [тож. ҳисса, улуш]. Фирма,
компания, жамият, кооперативнинг
Миқдорий кўрсаткичлар учун айни жисмоний ёки юридик шахсга
тўғри келадиган умумий сармояда-
∑∑ПаашСиефиантдеккўсрис:атIкq и=члариppу11qqч10ун ги пул бадали ёки ҳиссаси.
∑∑Пааше индекси: I p = q1 p1 ПАЙЧИ. Улуш киритган ва шу
q1 p0 билан улуш киритилган жамият
аъзосига айланган шахс.
ПАБЛИСИТИ [инг. publicity – та-
нилганлик машҳурлик]. Товарлар, ПАКОТИЛЬ ТОВАР. Сифати паст
фирмалар ёки хизматлар ҳақида маҳсулот.
оммавий ахборот воситалари орқа-
ли бериладиган, лекин ҳомийлар ПАЛЕОДЕМОГРАФИЯ [юн. pala
томонидан ҳақ тўланмайдиган ҳар ios – қадимги]. Энг қадимги киши-
қандай тижорат хабарлари. Бу ха- лик жамиятида содир бўлган демог
барларнинг асосий мақсади кенг рафик жараёнларни ўрганадиган
омма ва ҳокимиятнинг маҳсулот фан. Палеодемографиянинг маъ-
лумотлар базасини қадимги ёзма
ҳужжатлар, эпитафиялар, палеоан-
тропологик (одам суяклари қазил-
285
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
маларининг таҳлил маълумотлари); ПАРЦЕЛЬ [фр. parcelle – қисм].
археологик (инсоният моддий-мада- Товар, юкнинг кичик тўплами.
ний ёдгорликлари қазилмаларининг
тадқиқот натижалари); этноархеоло- ПАРЦЕЛЬ ЧИПТАСИ. Қиммат-
гик (этнографик) тадқиқотлар таш- баҳо юкларни кичик тўпламлар
кил қилади. билан ташишда коносамент ўрнига
ўтадиган ўтказиш ҳужжати.
ПАРАЛЛЕЛ БИТИМ. Товар сотув-
чиси белгиланган муддатда контр- ПАСАЙТИРИЛГАН ЭКСПОРТ
харидни амалга оширишга мажбур НАРХИ. Жаҳон бозорида рақобат-
бўладиган икки ўзаро таъсирдаги бардошликни ошириш учун атайлаб
контрактлар мавжудлиги билан боғ- ички нархдан паст белгиланган экс-
лиқ товар айирбошлаш амалиёти. порт қилинаётган товарнинг шарт-
ПАРАЛЛЕЛ ВАЛЮТА. Мамла- нома баҳоси.
катда амал қиладиган иккинчи пул ПАССИВ [лот. passivus – ҳа-
бирлиги.
ракатсиз]. 1. Корхонанинг қарз ва
мажбуриятлари йиғиндиси. 2. Бух-
П ПАРИТЕТ (ТЕНГ ҲУҚУҚЛИ) галтерлик балансининг бир қисми,
КУРС. Халқаро тўлов айланмасида одатда, тегишлилиги ва белгила-
валюталар тенг ҳуқуқлилигига асос нишига кўра гуруҳланган корхона
ланган ҳисоб-китоб қиймати. маблағлари пайдо бўлиши, молия-
лаштирилиш манбаларини англа-
ПАРИТЕТ КАФОЛАТИ. Тўлов
даврида пул алмаштиришнинг бо- тувчи ўнг томон; харажатларнинг
зор, биржа нархи ўсиши ёки паса тушумдан ортиб кетиши. 3. Фирма
йишини инобатга олган ҳолда йўқо- ёки жисмоний шахсга нисбатан бар-
тишнинг олдини олиш мақсадида ча расмий талаб.
алмаштириш нархи кафолати.
ПАССИВ САВДО БАЛАНСИ. То-
ПАРИТЕТ НАРХИ. Тенг ёки экви- вар олиб кириш товар олиб чиқиш-
валент қийматни ифодаловчи икки дан устун бўлган савдо баланси.
ёки ундан ортиқ активлардаги баҳо
даражаси. ПАССИВ ТЎЛОВ БАЛАНСИ. Мам-
лакатнинг тўлови ва чет элдаги
ПАРИТЕТ (ТЕНГ ҲУҚУҚЛИ) харажатлар у ердан келадиган ту-
ОПЦИОН. Нархи мукофот чиқариб шумлардан ортадиган ташқи тўлов
ташланган реализация нархи ва му- баланси.
кофот қўшилган реализация баҳо-
сига тенг фьючерс контрактини ха-
рид қилиш ёки сотиш. ПАССИВ ҲИСОБ. Корхона, ком-
паниялар маблағларининг шаклла-
ниш манбалари акс этадиган ва маб
ПАРЛАМЕНТ. [фр. парле – га- лағларнинг мақсадли йўналтирили-
пирмоқ] Давлатнинг олий вакиллик ши кўрсатиладиган бухгалтерлик
органи ҳисобланади ва қонун чиқа- қайди ҳисоблари.
рувчи ҳокимиятни амалга оширади.
286
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ПАСТ ЁКИ ИНВЕСТИЦИОН ЧЕ варни етказиб бериш мажбурияти- П
ГАРА. 1. Иқтисодий лойиҳага сарф ни олади.
қилиш бўйича йўл қўйиладиган энг
кам даромад. 2. Лойиҳага маблағлар ПАУПЕРИЗМ [лот. pauper – кам-
сарф қилишнинг мақсадлилигини бағал, мулксиз]. Жамиятда ишсиз-
белгилайдиган қуйи чегара. лик, инфляция, кам даромадлилик,
мулкий тенгсизлик билан боғлиқ
ПАСТ ТОИФАДАГИ ТОВАР. Да- оммавий қашшоқлик.
ромаднинг ўзгариши билан талаб
миқдори тескари боғлиқликда ўзга- ПАУШАЛ МИҚДОР [нем.
радиган маҳсулот. pauschal – бир бутун қилиб, бутун-
лигича олинган]. Тўловларнинг маж-
ПАТЕНТ [лот. patentis – аниқ, буриятлар, давлатлар, корхоналар,
очиқ]. 1. Хусусий тадбиркорликнинг жисмоний шахслараро ҳисоб-кито-
бирор тури билан шуғулланишга блардан келиб чиқувчи, таркибий
рухсат берувчи гувоҳнома, тегишли қисмларга ажралмаган, қўшилган
ҳужжатлар асосида молия органла- умумий миқдори, ҳисобланган со-
ри томонидан берилади. 2. Ихтиро, лиқларнинг алоҳида кўринишлари-
фойдали модель, саноат намунаси га бўлинмаган умумий ҳажми.
каби интеллектуал мулк муаллиф-
лигини тасдиқловчи гувоҳнома. ПАУШАЛ ТЎЛОВ. Келишувлар-
да қатъий қайд этилган, лицензия
ПАТЕНТ БОЖИ. Берилган па- эгасининг лицензиядан фойдала-
тентга мувофиқ ихтиролардан фой- ниш асосида кутилаётган иқтисодий
даланиш ҳуқуқи берилганлиги учун самара ва фойдаси баҳосидан келиб
тўлов. чиқиб белгиланадиган лицензия му-
кофотининг қайд этилган миқдори.
ПАТЕНТ ЙИҒИМИ. Маълум бир
ҳунар турига машғулликдан даро- ПАХТА-ТЎҚИМАЧИЛИК КЛАС
мад оладиган, ушбу ҳунар турига ТЕРИ. Бир ёки бир нечта юридик
патентдан фойдаланадиган корхона ва жисмоний шахслар томонидан
ва фуқароларнинг бюджетга тўлови. ишлаб чиқаришнинг замонавий
технологияларидан фойдаланган
ПАТЕНТ ЛИЦЕНЗИЯСИ. Патент ҳолда, пахта хомашёсини етишти-
эгаси томонидан патентдан фойда- риш ёки шартнома асосида сотиб
ланиш ҳуқуқининг берилиши. олишдан уни дастлабки қайта
ишлаш, чуқур қайта ишлаш ва
ПAТЕНТСИЗ ЛИЦЕНЗИЯ. Ихти- юқори қўшилган қийматга эга бўл-
ронинг патентсиз “ноу-хау”дан фой- ган тайёр маҳсулотларни ишлаб
даланиш ҳуқуқини тасдиқловчи чиқариш (ип-калава, мато тўқиш,
ҳужжат. бўяш ва тикиш), иккиламчи маҳ-
сулотларни (чигит, линт ва бошқа-
ПАТЕНТ ҚЎШИМЧА ШАРТИ. лар) қайта ишлаш, уларни ички ва
Экспорт контракт талаби, унга кўра
экспорт қилувчи патентли соф то-
287
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ташқи бозорларда сотиш жараён- ПЕТТИ ВИЛЯМ. (1623–1687) Ан-
ларини ўз ичига олган ҳамда ягона глия классик иқтисодий мактаби-
технологик занжирда бир ёки бир нинг асосчиси, меркантилизмни ин-
нечта корхона ва ташкилотларни кор этган, бойликнинг асоси ишлаб
бирлаштирган (корхона, холдинг, чиқаришда, деган фикрни илгари
компания ва ҳ.к.) ишлаб чиқариш сурган, “меҳнат бойликнинг отаси,
мажмуаси. ер эса унинг онасидир” деган ибора-
ПЕНСИЯ [лот. pensio – тўлов, ни қўллаган. Капиталистик тузумни
тўлов муддати]. Пул таъминоти, бел- табиий ва абадий деб ҳисоблаган.
гиланган ёшга етганда, ногиронлик Товарнинг алмашув қийматини тан
сабабидан, боқувчисини йўқотганда олган. Статистика (“Сиёсий арифме-
ва бошқа қонунда кўзда тутилган тика”) фанига асос солган. Аҳолига
ҳолатларда фуқароларга берилади- бойлик яратувчи сифатида қараган.
ган доимий пул тўлови. ПЕТТИ УИЛЯМ. (1623–1687) Ин-
П ПЕНСИЯ ТИЗИМИ. Суғурта асо- глиз иқтисодчиси, классик иқти-
сида шакллантириладиган ва аҳо- содиёт назарияси вакили, меҳнат
лининг ижтимоий эҳтиёжларини қиймати назарияси асосчиси. Унинг
қондириш ҳамда конституцион иқтисодий қарашлари “Солиқлар ва
ҳуқуқларини амалга ошириш учун йиғимлар хусусида трактат” (1662),
йўналтириладиган пул маблағла- “Сиёсий арифметика” (1676) каби
ри жамғармасидан фойдаланишга асарларида акс этган ва биринчи
асосл анган тизим. марта ўз тадқиқотларида анализ ва
статистика услубларидан фойда-
ПЕНЯ [лот. poena – жазо]. Ўз ланиб, иқтисодий фойда, услубият
вақтида бажармаганлик, пул маж- масалаларини ривожлантирган. У.
буриятларининг муддатини ўтказиб Петтининг қарашлари мерканти-
юборганлик учун қўшилган пул жа- лизмдан классик иқтисодиёт наза-
римаси кўринишидаги санкция. риясига ўтиш таснифига эга бўл-
ган. Шунинг учун унинг назарий
ПЕРИКЛ. Қадимги юнон сиёсий қарашлари яхлит бир бутун тизим
арбоби. (м.а. 490–429) Қуллар экс- сифатида шаклланмаган, аммо у
плуатациясини кенг қўллаган, ле- меҳнат қиймат назариясидан келиб
кин савдо ва пул хўжалигини ҳам чиққан ҳолда товар нархи, иш ҳақи,
ривожлантирган. Афинани энг ри- ер нархи каби тушунчаларни асос
вожланган даврда бошқарган. лаган. У.Петтининг фикрича, фой-
ПЕРСОНAЛ [лот. person – шахс]. да фақат ишлаб чиқариш соҳасида
Корхона, ташкилот ва муассасалар яратилади.
ходимларининг шахсий таркиби.
ПИБОР [инг. PBOR – Paris Inter
ПЕРСОНАЛНИ БОШҚАРИШ bank Offered Rate]. Париж банклари
СУБЪЕКТИ. Бошқарувчи персонал, биринчи класс банкларга қисқа муд-
унинг объекти ишлаб чиқариш пер- датли кредитлар бериш имконини
сонали. берадиган фоиз ставкаси.
288
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ПИРОВАРД ТАЛАБ. Ишлаб шириш-ортиш ва кемаларга хизмат
чиқаришнинг пировард маҳсулоти- қилишни таъминлайдиган иншоот-
ни намоён этувчи товар ва хизмат- лари, қурилмалари ва жиҳозлари
ларга бўлган эҳтиёж. бўлган океан, денгиз ҳамда ички сув
ҳавзаларидаги тўхташ жой.
ПИРОВАРД ТОВАР. Мамлакат
статистикасида ишлаб чиқариш ПОРТАЛ [лот. porta – эшик, дар-
якунланган, охирги, тайёр маҳсулот- воза]. Ташкилотларнинг, шунингдек,
нинг пул кўринишидаги жами миқ- юридик ва жисмоний шахслар ўрта-
дорини таснифловчи умумлашти- сидаги электрон-ахборот ҳамкорли-
рувчи иқтисодий кўрсаткич. ги инфратузилмасининг тизимини
ташкил этувчи элемент.
ПЛАТОН (АФЛОТУН). (м.а.
428/427–348/347) “Давлат”, “Қонун- ПОРТФЕЛНИ БОШҚАРИШ.
лар” асарларининг муаллифи. Жа- Фақатгина молиявий қуролларнинг
миятнинг иш қуроли натурал ишлаб мақбул йиғиндисини яратиш эмас,
чиқариш деб қараган, натурал хўжа- балки унинг орқасидан у ёки бу қу-
ликни тушунган, пулни жамиятдаги ролларнинг ҳақиқий динамикасига
душманликнинг бош сабабчиси деб мувофиқ портфель таркибини ўз-
билган. гартириш ҳамдир.
ПЛЮРАЛ АКЦИЯ. Ҳиссадор- ПОРТФЕЛЬ [фр. porte – ташиш, П
ларнинг умумий йиғилишида ҳис- feuilles – варақлар]. Қимматли
садорга бир неча овозга эга бўлиш қоғозга қилинган инвестиция ва
ҳуқуқини берувчи қимматли қоғоз. бошқа корхонанинг акциясига инве-
стиция киритиш.
ПОЗИТИВ ТАҲЛИЛ. Иқтисодиёт-
даги мавжуд иқтисодий ҳодиса ва ПОРТФЕЛЬ ИНВЕСТИЦИЯ.
жараёнларни тушунтириш ҳамда 1. Қарз қимматли қоғозларга ки-
прогнозлаштиришда қўлланадиган ритилган сармоялар. 2. Эгаларига
таҳлил усули. корхона устидан назорат қилишни
таъминлай олиш имконини бермай-
ПОЛИПОЛИЯ [юн. polys – кўп, диган, ҳажми катта бўлмаган (10
poleo – сотаман, сотиш ҳуқуқи]. фоиздан кам бўлган улушни таъ-
Рақобат шартларини ушлаб туриш- минлайдиган) капитал.
га етарли бўлган чекланган йирик
сотувчилар миқдорига эга бозор ҳо- ПОСЕССИЯ [лот. possessio – эга-
лати. лик қилмоқ]. Ижара ерга эгалик.
ПОЛИС [гр. рolis – шаҳар-дав- ПОТЕНЦИАЛ БОЗОР. Маълум
лат]. Суғурта қилинган шахс му- кўринишдаги маҳсулот ва хизмат-
ассасага суғурта жамиятлари томо- ларга қизиқиш кўрсатувчи тўлов
нидан бериладиган гувоҳнома. қобилиятли истеъмолчилар гуруҳи.
ПОРТ [лот. portus – макон, ПОТЕНЦИAЛ МAҲСУЛОТ. 1. Бо-
жой]. Кемалар туриши, юкларни ту-
289
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
зорга ушбу маҳсулотга ўхшаш то- ажралиб турадиган]. Айнан бир хил
варнинг кириб келиши баробарида қийматга эга бўлган оддий акция-
маҳсулотни такомиллаштириш им-
конияти. 2. Фойдаланувчиларнинг ларга нисбатан сармоянинг ва фой-
илтимосига кўра, маҳсулотга сези- данинг фақат бир қисмига ҳуқуқ
ларли ўзгартиришлар киритиб бо- берувчи қимматли қоғоз.
риш.
ПРЕСС-РЕЛИЗ [инг. press release
ПОТЕНЦИАЛ МАҲСУЛОТ ЧИҚА – матбуот учун ахборот хабари].
РИШ. Истиқболда кўзда тутилган Газета ва журналлар, телерадио ре-
маълум бир маҳсулот, товарлар ту- дакциялари уларни қизиқтираётган
рини ишлаб чиқариш ҳажми. маълумотларни олиши мумкин бўл-
ган ихчам шарҳ.
ПОТЕНЦИАЛ ТАЛАБ. Харид қо- ПРЕСТИЖ. [ prestige – обрў, ну-
билияти, потенциал харидорлар фуз] Раҳбар ходимнинг билим сави-
сони ва уларнинг истеъмол даража- яси, ишдаги муваффақияти, шахсий
си билан аниқланадиган талаб. сифат ва салоҳиятининг умум эъти-
ПОТЕНЦИАЛ ЯЛПИ ИЧКИ ДАРО роф этилиши ва ушбу омилларнинг
МАД. Иқтисодий ўсишнинг нормал ходимларнинг ижрочилик масъули-
суръатларидаги тўлиқ бандлик ша- ятини кучайтиришга кўрсатадиган
роитида чиқарилган пировард товар таъсир самараси.
П ва хизматлар.
ПРЕФЕРЕНЦИАЛ АКЦИЯ. Диви-
ПОЯС [рус. пояс – тасма, камар, дендлардан ташқари турли префе-
белбоғ; ер юзасининг ажратилган ренциялар, имтиёзлардан фойдала-
бир қисми]. Мамлакатнинг маълум ниш ҳуқуқини берадиган қимматли
иқтисодий белгиларига кўра ажра- қоғоз.
тилган қисми. Тариф пояси. Пояс
нархлари.
ПРЕФЕРЕНЦИАЛ БОЖ. Импорт
ПРЕЗЕНТАЦИЯ [инг. presentation қилинаётган товарларнинг барча-
– кўрсатмоқ]. Тақдим этмоқ, тортиқ си ёки алоҳида гуруҳларини олиб
қилмоқ, топшириш, тасаввур, ту- киришда бир ёки бир неча мамла-
шунча, ўтказма векселни, тўловни катлар учун алоҳида қулай тартиб
(трассат) амалга оширувчи шахсга яратиш мақсадида давлат томони-
топшириш. дан белгиланган, афзал кўрилган
божхона тўловлари.
ПРЕЙСКУРАНТ [нем. preiskurant
– нарх, баҳо ҳозирги кундаги]. Маҳ- ПРЕФЕРЕНЦИАЛ ТАРТИБ. Ташқ и
сулот, товар ва хизматлар нархлари иқтисодий алоқалар, иқтисодий ҳам-
ёзилган рўйхат, маълумотнома. корликни амалга оширишнинг бир
ПРЕМИАЛ АКЦИЯ [лот. praem мамлакат иккинчисига тақдим этади-
ium – олий, энг яхши сифат билан ган алоҳида имтиёзли кўриниши.
290
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ПРЕФЕРЕНЦИЯ (ИМТИЁЗ) [лот. ларининг ортиши принципига кўра П
praeferre – афзал кўрмоқ, имтиёз солиқ солиш тизими.
бермоқ]. Алоҳида давлатлар, корхо-
налар, ташкилотларга алоҳида фао- ПРОДУЦЕНТ [лот. producens –
лият турларини қўллаб-қувватлаш яратувчи]. 1. Маҳсулот, товар ишлаб
учун тақдим этиладиган қулайлик. чиқарувчи. 2. Маълум бир товарни
ишлаб чиқарадиган мамлакат.
ПРИВАТИЗАЦИЯ [лот. privatus
– хусусий, айрим шахсга тегишли ПРОКУРАЦИЯ [лот. procuro –
ёки алоқадор]. Давлат ёки маҳал- қайғуриш]. Ишонч билдирувчи но-
лий бошқарувга тегишли мол-мул- мидан битимларни амалга ошириш
кни (ер майдони, саноат корхонаси, учун берилган нотариал тасдиқлан-
банк, транспорт ёки алоқа восита- ган ишончнома.
лари, бино, уй-жой ва ш.к.ни) пулга
ёки текин хусусий мулк қилиб бе- ПРОЛОНГАЦИОН БИТИМ. Хари-
риш; хусусийлаштириш. дор ёки сотувчига бозордаги қим-
матбаҳо қоғозлар нархи ҳаракати
ПРИНЦИПИАЛ [лот. principialis билан боғлиқ амалиётни чўзиш ёки
– бош, асосий]. 1. Битимда ўз ҳисо- якуний ҳисоб-китобни кейинга су-
бидан қатнашадиган шахс. 2. Маж- риш ҳуқуқини берувчи қимматбаҳо
буриятдаги асосий, бош қарздор; қоғозлар битимининг бир тури.
унинг номидан агент, вакил фаоли-
ят олиб борадиган шахс. ПРОЛОНГАЦИЯ [фр. prolongation
– узайтириш]. Шартнома, вексель,
ПРИНЦИПИАЛ АМАЛИЁТ. Ке заём амал қилиш муддатининг
йинчалик қайта сотиш ва фойда узайтирилиши.
олиш мақсадида дилер томонидан
ўз ҳисобидан амалга ошириладиган ПРОМЕССА [фр. promesse – ваъ-
қимматбаҳо қоғозларни сотиб олиш да]. 1. Облигация эгасининг унинг
фаолияти. тиражга чиқиш ҳолатида уни ёки
шу сингари заёмни бошқа облига-
ПРОГРАММАЛАШ. Иш фаолия цияга алмаштириш мажбурияти.
ти режаси, асосий принциплар, 2. Ютуқли заём ёки лотерея билети
йўналишларнинг вазифа ва мақсад- облигациялари эгасининг мукофот-
ларини баён қилиб бериш. га аввалдан аниқ пул тўлаш шарти
билан мукофотни бошқа шахсга бе-
ПРОГРЕССИВ СОЛИҚ. Ставкаси риш мажбурияти.
солиқ солинадиган даромад миқ-
дори ўсиб борган пайтда поғонама- ПРОМИЛЛЕ [лот. pro mille –
поғона бўлиб ўсадиган солиқлар. мингдан бир]. Кўрилаётган катта-
ликнинг мингдан бир улуши.
ПРОГРЕССИВ СОЛИҚҚА ТОР
ТИШ. Солиқ тўловчининг солиққа ПРОПОРЦИОНАЛ (МУТАНОСИБ)
тортиладиган даромади ўсиш да- СОЛИҚЛАР. Солиқ солинадиган да-
ражаси билан боғлиқ солиқ ставка-
291
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ромад ҳажмига боғлиқ бўлмаган, ўз- ҳақ эвазига бажариш мажбурияти-
гармас ставкали солиқлар. ни оладиган шартнома.
ПРОПОРЦИОНАЛ СОЛИҚҚА ПУДРAТ ШAРТНОМAСИ. Фуқа-
ТОРТ ИШ. Солиқ ставкаси доимийли- ролик-ҳуқуқий битими бўлиб, унга
ги, солиққа тортилаётган даромад кўра бир тараф (пудратчи) иккинчи
ҳажм ига боғлиқ бўлмаган солиққа тараф (буюртмачи)нинг топшириғи-
тортиш тамойили. га биноан, муайян ишни бажариш
ва унинг натижасини буюртмачига
ПРОТЕКЦИОНИЗМ [фр. protec белгиланган муддатда топшириш
tionn isme – ёпиш, беркитиш; ҳимоя мажбуриятини олади. Буюртмачи
қилиш]. Миллий иқтисодиётни бош эса иш натижасини қабул қилиб
қа давлатлар билан бўладиган рақо- олиш ва бунинг учун ҳақ тўлаш
батдан божхона тўсиқларини жорий мажбуриятини олади.
қилиш, мамлакатга чет эл товарла-
ри, хизмат турлари ва капиталлари- ПУДРАТЧИ. Қурилишга оид
нинг кириб келишини чеклаш йўли шартнома шартлари бўйича ишлар-
билан ҳимоя қилиш ва сақлашга ни амалга оширувчи субъект.
йўналтирилган жараён.
ПУЛ. Унинг воситасида бошқа
ПРОФЕССИОНАЛ [лот. professio барча товарларнинг қиймати ифо-
– мутахассислик]. Ўз ишининг уста- даланадиган универсал товарнинг
П си, касбини яхши биладиган шахс. умумий эквивалент сифатида ишла-
ПРОФОРМА-ҲИСОБ. Шартнома тиладиган алоҳида кўриниши.
шартларига кўра сотувчи томони-
ПУЛ АГРЕГАТЛАРИ. Иқтисодиёт
дан харидорга йўналтириладиган даги пул массасини ўлчаш учун
олдиндан қилинадиган ҳисоб. фойдаланиладиган бирликлар. Ма-
ПРУДОН ПЕР ЖОЗЕФ. (1809- салан, Ўзбекистон Республикаси
1865) Франциялик майда ишлаб Марказий банки қуйидаги пул агре-
чиқариш иқтисодчиси ва социоло- гатларидан фойдаланилади: М0 –
ги, майда ишлаб чиқаришни ҳимоя муомаладаги нақд пуллар, М1 – М0
қилган, “ишчи пули” орқали маҳсу- + миллий валютадаги талаб қилиб
лот сотишни, капитализмни ислоҳ олинадиган депозитлар, М2 – М1 +
қилишни таклиф этган. Прудон пул- муддатли, жамғарма ва миллий вал
га қарши бўлган. Классик мактабга ютадаги бошқа депозитлар + хори-
муқобил фикрлар билдирган. жий валютадаги депозитлар.
ПУДРАТ. Биринчи томондан пуд ПУЛ АЙЛАНИШИ. Нақд ва нақд-
ратчи иккинчи томоннинг топши- сиз шакллардаги пул белгилари-
риғи билан маълум бир ишни ўз нинг узлуксиз ҳаракат жараёни.
материаллари ёки буюртмачи мате- Қийматнинг ўзидан ажралганлик
риалларидан фойдаланиб, маълум ҳозирги пул айланишининг ўзига
хос хусусияти ҳисобланади. Бошқа-
292
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ча айтганда, ҳозирги пул айланиши ПУЛ БЕРИШ ЛИМИТИ. Маълум П
металл пуллар шароитидаги каби даврга маблағлар бериш чегараси.
қийматли эмас, чунки пул белгиси-
нинг қиймати номиналдан анча кам ПУЛ БИЛАН ТАЪМИНЛАШ.
ва унинг аҳамияти бўлмаслиги мум- Барқарор пул айланишини қўллаш-
кин. Пул айланиши пул маблағлари нинг моддий шароитларини яратиш,
ҳаракатининг муайян йўлларидан пулларни моддий, товар ресурс
таркиб топади: лари, захиралар, олтин ва бошқа
қийматлар билан мустаҳкамлаш,
1. Маблағларнинг Марказий пул муомаласини бошқаришнинг
банк билан тижорат банклари ўрта- ишончли тизимини яратиш.
сидаги ҳаракати.
ПУЛ БИЛАН ҚОПЛАШ. Ташки-
2. Пул маблағларининг тижорат лот, фирманинг белгиланган муд-
банклари ўртасидаги ҳаракати. датда барча тўловларини амалга
ошириш учун зарур бўлган пул би-
3. Фирмалар ва ташкилотлар ўр- лан таъминланиш даражаси.
тасидаги ҳаракат.
ПУЛ БОЗОРИ. Молия бозори-
4. Банклар, фирмалар ва ташки- нинг, асосан, қисқа муддатли кредит
лотлар ўртасидаги ҳаракат. операциялари амалга оширилади-
ган қисми.
5. Банклар ва аҳоли ўртасидаги
ҳаракат. ПУЛ БОЗОРИ СЕРТИФИКАТИ.
Омонатларни жалб қилиш учун
6. Фирмалар, ташкилотлар ва банклар томонидан чиқариладиган
аҳоли ўртасидаги ҳаракат. қисқа муддатли депозит сертифи-
катлари тури.
7. Банклар ва молия институтла-
ри ўртасидаги ҳаракат. ПУЛ ВА ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗ
ЛАРНИНГ МУОМАЛАДАН ОЛИБ
8. Молия институтлари ва аҳоли ҚЎЙИЛИШИ. Валюта курсини уш-
ўртасидаги ҳаракат. лаб туриш ёки ошириш, инфляция-
ни пасайтириш, пул ва қимматбаҳо
9. Жисмоний шахслар ўртасида- қоғозларни бир кўринишдан бошқа-
ги ҳаракат. сига алмаштириш, қалбаки пул ва
қимматбаҳо қоғозларни йўқотиш
Ўз навбатида, пул айланиши учун пул массасини қисқартириш
тўлов воситалари муомаласининг мақсадида давлат томонидан ўтка-
икки шаклига: пул муомаласи (ёки зиладиган, муомалада айланаётган
нақд пуллар айланиши) ва пул- пул ва қимматбаҳо қоғозларнинг
тўлов айланишига бўлинади. ҳажм ини қисқартириш.
ПУЛ АЙЛАНИШ ТЕЗЛИГИ. Но-
минал ялпи ички маҳсулотнинг ўр-
тача йиллик пул массасига нисбати
орқали аниқланади.
ПУЛ АККРЕДИТИВИ. Эмитент-
банк томонидан ўз бўлинмасига ёки
шу мамлакатдаги ёхуд чет элдаги
бошқа банк манзилига йўналтирил-
ган номинал ҳужжат.
293
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ПУЛ ЖАМҒАРМАЛАРИ. Корхо- ган макроиқтисодий сиёсатнинг бир
налар, аҳолининг пул шаклидаги қисми. Пул-кредит сиёсати пул-кре-
соф даромадлари. дит инструментларидан фойдала-
ниш орқали банк тизимидаги лик-
ПУЛ ИЛЛЮЗИЯСИ (ХОМХАЁЛИ). видлик ҳажмини, фоиз ставкалари
Фойда олувчининг юқори даромад ва бошқа монетар кўрсаткичларни
олиш ҳақидаги истаги бўлиб, бунда белгиланган даражада ушлаб ту-
у пул нархининг ошиши ва унинг риш учун амалга оширилади.
харид қобилияти ўртасидаги муво-
фиқликни ҳисобга олмаган ҳолда ПУЛ-КРЕДИТ СИЁСАТИ ТРАНС
юқори даромад олишни мўлжал қи- МИССИОН (УЗАТИШ) МЕХАНИЗ
МИ. Монетар сиёсат инструмент-
лади.
ларидаги ўзгаришлар натижасида
ПУЛ ИСЛОҲОТИ. Миллий валю- механизм каналлари орқали ялпи
тани мустаҳкамлаш, пул бирлигини ишлаб чиқариш, инфляция, ишсиз-
барқарорлаштириш ва пул муома- лик ҳамда тўлов балансларида ўзга-
ласини тартибга солиш мақсадида ришларга олиб келувчи иқтисодий
давлат томонидан мамлакат пул жараён.
тизимини тўлиқ ёки қисман қайта ПУЛ МАБЛАҒЛАРИ. Пул маб
ташкил этилиши. лағлари, молиявий ресурслар, улар-
П ПУЛ КОНВЕНЦИЯСИ. Тангалар- нинг яратилиши ва ҳаракати, тақси-
нинг оғирлиги ва проб а софлигини моти ва қайта тақсимоти, ишлатили-
шида кўриб чиқиладиган, хўжалик
стандартлаштиришни, шунингдек, субъектлари ўртасидаги ўзаро ҳи-
конвенция иштирокчилари томони- соб-китоблар, пул маблағлари ҳа-
дан ўзаро қабулни кўзда тутадиган ракати, пул айланиши, пул ишлати-
давлатлараро конвенция. лиши билан шартланган иқтисодий
ПУЛ-КРЕДИТ ИНҚИРОЗИ. Пул- муносабатлар.
кредит тизимидаги даврий такрор- ПУЛ МАБЛАҒЛАРИ АККУМУЛЯ
ланиб мувозанатда туришининг ЦИЯСИ. Шахс, фирма, мамлакат
бузилиши. Мамлакатда пул-кредит томонидан пул ресурсларининг
тизимининг танг аҳволда қолиши аста-секин тўпланиб бориши жара-
бўлиб, бунда тижорат ва банк кре- ёни.
дити қисқаради, акция ва облига-
ПУЛ МАБЛАҒЛАРИ РАҚАМИ.
цияларнинг курси, банк фоизи ту-
шиб кетиши натижасида банклар Жисмоний ва юридик шахслар ҳи-
синиб, ялпи ҳолда банкротликка собидаги пул маблағлари миқдори-
нинг ўзгариши, пулларнинг бир қўл-
учрайди. дан бошқасига ўтиши.
ПУЛ-КРЕДИТ СИЁСАТИ. Ички бо- ПУЛ МЕТАЛИ. Юзага келган ҳо-
зорда нархлар барқарорлигини таъ-
минлаш мақсадида олиб борилаёт- латлар кучи билан умумий эквива-
294
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лент сифатида пулларнинг аҳамия- берилган ернинг тўловини у ерда П
ти мустаҳкамлаш имконини беради- етиштирилган маҳсулотларнинг бир
ган қимматбаҳо металл. қисми билан соф пул тўлови сифа-
тида ўрнини қоплайдиган ер рента-
ПУЛ МУЛЬТИПЛИКАТОРИ. Бир сининг учинчи шакли.
пул бирлигига қўйиладиган омонат-
ларнинг ошиши ёки камайиши на- ПУЛ ТИЗИМИ. Мамлакатнинг
тижасида пул таклифи неча марта пул белгилари, пул бирликлари,
ўсиши ёки қисқаришини кўрсатув- эмиссия қоидалари ва пул муомала-
чи сон коэффициенти. си шакллари, мамлакатда қонунан
ўрнатилган пул муносабатлари.
MM = M2/RM
ПУЛ УШЛАНМАСИ. Мансабдор
ПУЛ МУОМАЛАСИ. Муайян дав- шахсга маълум бир хўжалик ёки
лат ҳудудида мазкур давлат пул интизомий бузилиш учун қўллана-
бирлигининг, шунингдек, чет дав- диган мулкий характерга эга таъсир
латлар валюталарининг муомалада чораси.
бўлиши. Пул муомаласи пулларнинг
мамлакатда ички иқтисодий айла- ПУЛ ХАРАЖАТЛАРИ. Аҳоли то-
нишида, ташқи иқтисодий алоқалар монидан пул даромадларини сарф-
тизимида, товарлар ва хизматлар- лаш шакли, уларни товарлар, хиз-
нинг сотилишида, шунингдек, уй матлар тўлови, солиқ ва йиғимлар-
хўжалигидаги товарсиз тўловларга ни тўлашга йўналтириш.
хизмат кўрсатадиган нақд пул ва
нақд пулсиз шакллардаги ҳарака- ПУЛ ЭМИССИЯСИ. Нақд ёки
ти. Товар ишлаб чиқариш пул муо- нақдсиз янги қўшимча пулларни
маласининг объектив негизи бўлиб, муомалага киритиш.
ундаги товар олами уларнинг икки
турига: товарларнинг ўзига ва то- ПУЛ ЯЛПИ ТАКЛИФИ. Иқтисо-
вар-пулларга бўлинади. Нақд пул ва диётга ҳозирги вақтда хизмат қилиб
нақд пулсиз шакллардаги пуллар турган пулларнинг умумий миқдо-
ёрдамида товарлар, шунингдек, ссу- ри. У ўз ичига банкнотларни, муо-
да ва сохта капиталларнинг муома- маладаги танга пулларни, халқнинг
ласи жараёни амалга оширилади. банкдаги депозитлари ва бошқа
қимматбаҳо қоғозларни олади.
ПУЛ ОҚИМЛАРИ. Пул маблағла-
ри ҳамда улар эквивалентларининг ПУЛ ЎТКАЗИШ. Пул маблағла-
оқими (тушуми) ва чиқими (сарфла- рини бир ҳисобдан бошқасига
ниши)дан иборат жараён. йўналтириш.
ПУЛ РЕГАЛИЯСИ. Давлатнинг ПУЛ ЎТКАЗМАСИ. Пул жўнатув-
пул чиқаришга сўзсиз ҳуқуқи. чининг уни жўнатмада кўрсатилган
шахсга тўланиши ҳақида ёзма ёки
ПУЛ РЕНТАСИ. Ер берганлик телеграф орқали берган топшириғи.
учун ишлаб бериш, шунингдек,
295
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ПУЛ ҚИЙМАТИ. Пул бирлиги- тадбиркорлар, аҳолининг мавжуд
нинг харид қобилияти, шаклланган товарларни амалдаги нархларда
бозор нархлари даражасида пул харид қилиш учун тақдим этади-
бирлигига олиш мумкин бўлган то- ган нақд ва нақд бўлмаган пуллари
вар ва хизматлар ҳажми. кўринишида тўлов қобилиятли та-
ПУЛГА БЎЛГАН ТАЛАБ. Аҳоли лабни таъминлайдиган чора.
ҳаётининг барча қатлами учун ке-
ракли ҳисобланган пул миқдори- ПУЛНИНГ ХАРИД ҚОБИЛИЯТИ.
дир. Яъни истеъмол, жамғариш, би- Пул бирлигининг маълум бир миқ-
тимларни амалга ошириш учун ва дордаги товарлар ва хизматларга
ҳоказолар. алмаштирилиши, мамлакат пул бир-
лигига сотиб олиниши мумкин бўл-
ПУЛЛАР НЕЙТРАЛЛИГИ. Узоқ ган имконияти.
муддатли даврда пуллар салмоғи-
нинг ўзгариши бозорга, бандликка, ПУЛНИНГ ҚАДРСИЗЛАНИШИ.
фоиз ставкаларига таъсир кўрсат- Муомалада мавжуд нақд ва нақдсиз
майдиган, фақат нарх ошишига пул ҳажмининг товар реал таклифи-
олиб келадиган тамойил. га нисбатан ҳаддан ташқари кўпайиб
кетиши натижасида пулнинг харид
ПУЛНИНГ АЙЛАНИШ ТЕЗЛИГИ. қобилияти, валюта курси пасайиши.
Йил давомида муомала ва тўловлар
П ПУЛСИЗ ОПЦИОН. Мустақил
воситаси сифатида фойдаланилади- қийматга эга бўлмаган опцион.
ган пул бирлиги томонидан амалга
ошириладиган цикллар, тўлиқ ай- ПУЛСИЗ ҲИСОБ-КИТОБ. Ўзаро
ҳисоб-китобларда тўлов воситаси си-
ланмалар сони. фатида пул ва унга тенглаштирилган
V= ЯИМ / МЧ воситалардан фойдаланмаган ҳол-
ПУЛНИНГ МИҚДОРИЙ НАЗА да амалга ошириладиган ҳисоб-ки-
РИЯСИ. Иқтисодиётдаги нархлар тоблар (бартер алмашуви, ўзаро
ўзгариши ҳамда пул таклифи ўр- ҳисоб-китоб (клиринг) схемалари,
тасидаги боғлиқликни ифодаловчи шунингдек, нотижорат йўли билан
таълимот. кредитлашнинг барча турлари).
ПУЛНИНГ ТОВАР БИЛАН ТАЪ ПУНКТ. Индекснинг ўлчов бир-
МИНЛАНИШИ. Ишлаб чиқарилган, лиги.
яратилган ва бозорга келиб тушган ПУТ. Қимматбаҳо қоғозларни
товарлар уларга бўлган корхона, сотиш опциони.
296
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Режали иш — тежамли иш.
РАБАТ [инг. rabbat – чегирма]. уларни ишлаб чиқариш харажат-
Маҳсулотларни кўтарага, катта миқ- ларидан ёки улардан пул сифати-
дорда оладиган харидорга сотишда да бўлмаган муқобил фойдаланиш
нархни камайтириш; нарх имтиёзи, самарадорлигидан анча ошадиган
сийлов. тўлов воситалари. Масалан, пулга
қўл тегизмасдан пул операцияла-
РАИТС [инг. rights – ўз акция- рини, яъни иш ҳақи, кредит, харид
ларига имтиёзли акция ва облига- қилиш, турли маиший хизматлар
цияларни ташкил этиш]. Аввалдан учун тўловлар ва ҳ.к.ларни амалга
мавжуд бўлган акциядорларга ёки оширадиган тизим.
обуначиларга бозор нархидан паст
нархда таклиф қилинган имтиёзли РАНТЬЕ (фр. rentier – ижара].
акция ёки облигациялар. Ссудага берилган пул ёки сотиб
олинган қимматбаҳо қоғозлардан
РАМБУРС [фр. rembourser – қай- олинадиган фоизлар асосий даро-
тиш, қайтариш]. Қоида сифатида мад манбаи бўлган шахс.
банк воситачилигида амалга оши-
риладиган халқаро савдода сотиб РАСМИЙ ЗАХИРА АМАЛИЁТИ.
олинган товарга пул тўлаш. Мамлакат Марказий банки томони-
дан хорижий валютани сотиб олиш
РАМБУРСЛАШ [фр. rembourser ва сотиш.
– қайтариш]. Қарзлар ва харажат-
ларни қайтариш, тўлаш; вексель РАСМИЙ КУРС. Ўзбекистонда
берувчи учун тўлаш, учинчи шахс Марказий банк томонидан расмий
қарзини қоплаш. эълон қилинган валютанинг сўмга
нисбатан қиймати.
РАМЗИЙ ПУЛЛАР. Қиймати ва
сотиб олиш қиймати пул сифатида РАСМИЙ ҚАЙД ЭТИШ СТАВКА
СИ. Марказий банк томонидан унинг
297
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
кредит институтлари, ташкилотлар тунжаҳон банки дунёдаги рақамли
билан амалиётларида қисқа муддат- иқтисодиётнинг аҳволи ҳақида би-
ли давлат мажбуриятларини сотиб ринчи марта маъруза эълон қилди.
олишда ва хусусий тижорат вексел-
ларини қайта ҳисобга олишда қўл- РАҚАМЛИ КЎЧМАНЧИ. Жойла-
ланадиган фоиз ставкаси. шув жойига боғлиқ бўлмаган ва ўз
ишларини бажариш учун техноло-
РАТИФИКАЦИЯ [лот. ratificatio гиядан фойдаланадиган, кўчманчи
– ҳал қилинган, тасдиқланган]. турмуш тарзини олиб борадиган ин-
Шартномани тасдиқлаш. сонлар тоифаси. Улар компаниянинг
штаб-квартирасида ёки офисида
РАЦИОНАЛЛАШТИРИШ [лот. жисмонан бўлиш ўрнига масофадан
rationalis – ақлли, оқил]. Меҳнат туриб ишлайди. Рақамли кўчман-
унумдорлигини ошириш, замона- чининг турмуш тарзи мижозлар ва
вий техникадан оқилона фойдала- иш берувчилар билан алоқа қилиш
ниш, ишлаб чиқариш жараёнларини учун таркибни бошқариш дасту-
автоматлаштириш ва маҳсулот тан- ри, интернет орқали кириш, смарт-
нархини арзонлаштириш. фонлар ва бошқа воситалар орқали
РАҚАМЛИ ИДЕНТИФИКАЦИЯ амалга оширилади.
ЛАШ. Бу биометрик шахсий маълу-
Р мотлар (юз фотоси ва овоз) ёрдами- РАҚАМЛИ ТРАНСФОРМАЦИЯ.
да шахсни тасдиқлаб, турли банк ва Янги технологияларни қабул қилиш
тўлов ташкилотларидан масофадан билан таъминланган ривожланиш
туриб молиявий хизматлардан фой- стратегияси, моделлар, операция-
даланиш имконини берувчи меха- лар, маҳсулотлар, маркетинг ёнда-
низм. шуви ва мақсадларини қайта кўриб
чиқиш орқали бошқарув тизимини
ўзгартириш. У савдо ва бизнес ўси-
РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ. шини тезлаштириш ҳамда нотижо-
Иқтисодий, ижтимоий ва маданий рий ташкилотларнинг самарадорли-
алоқаларни рақамли технология- гини ошириш (масалан, универси-
ларни қўллаш асосида амалга оши- тетлар ва бошқа таълим муассаса-
риш тизими. Баъзида у интернет лари) учун мўлжалланган.
иқтисодиёти, янги иқтисодиёт ёки
веб-иқтисодиёт деган терминлар би-
лан ҳам ифодаланади. 1995 йилда РАҚОБАТ. 1. Басма-басликка
америкалик дастурчи Николас Нег- беллашув. 2. Бирон-бир соҳада энг
ропонте рақамли иқтисодиёт тер- юқори натижага эришиш бораси-
минини илк бор амалиётга киритди. да олиб борилган кураш. 3. Юқори
Ҳозирда бу атамани бутун дунёдаги фойда олиш мақсадида маҳсулот-
сиёсатчилар, иқтисодчилар, жур- ни ишлаб чиқариш ва сотиш учун
налистлар, тадбиркорлар – деярли ишлаб чиқарувчилар ўртасидаги
барча қўлламоқда. 2016 йилда Бу- кураш; хўжалик юритувчи шахслар-
нинг бозорда ўз маҳсулотини айнан
298
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
шундай маҳсулотлар сотиш шарт- лардан иборат бўлиб, бунда рақобат Р
ларига таъсир қилиш мақсадидаги нарх воситасида ҳамда нархсиз
беллашуви. 4. Бозор субъектлари рақобатлашиш усуллари орқали
иқтисодий манфаатларининг тўқна- амалга оширилади.
шувидан иборат, улар ўртасидаги
юқори фойда ва кўпроқ нафлилик- РАҚОБАТ ШАКЛИ. Рақобатчи-
ка эга бўлиш учун бўлган кураш. лик муҳитининг етуклик даражаси
Рақобат икки кўринишда: тармоқла- билан фарқланиб, соф рақобат, мо-
раро ва тармоқ ичида бўлиши мум- нополистик рақобат, монополия ва
кин. Тармоқлараро рақобат – турли олигополияни ўз ичига олади.
йўналишларда маҳсулот ишлаб
чиқарувчиларнинг капиталини энг РАҚОБАТ ЧИҚИМИ. Жамият
қулай жойлаштириш, кўп фойда манфаатлари нуқтаи назаридан
олиш учун олиб борган кураши. оқланмайдиган рақобат билан боғ-
Тармоқ ичидаги рақобат – бир хил лиқ ортиқча харажат.
кўринишда маҳсулот ишлаб чиқа-
рувчиларнинг бозор учун, маҳсу- РАҚОБАТБАРДОШЛИК. Товар-
лотни фойдали, қулай сотиш учун нинг бозордаги шунга ўхшаш товар-
олиб борган кураши. Ҳалол рақобат ларга нисбатан барча сифат ва иқти-
– бозордаги курашда қабул қилин- содий кўрсаткичларини таққослов-
ган қонун-қоида ҳаммага маъқул чи тавсифи. Агар товарнинг сифат
усулларга асосланади. Ғирром рақо- ва иқтисодий кўрсаткичлар бўйича
бат – ўз ичига қуйидаги характерли устунлиги сезилса, унинг рақобат-
белгиларни олади: 1) Рақиб ҳақида чилик қобилияти юқори бўлади. Бу
нотўғри ва ноаниқ маълумотлар эса уни ишлаб чиқарган корхона
тарқатиш; 2) Маҳсулотнинг сифати, ва мамлакат нуфузининг ортишига
ишлаб чиқарилган жойи хусусида хизмат қилади. Бу қанчалик юқори
истеъмолчини алдаш, уни адашти- бўлса, товар шунчалик кўп ва тез со-
риш; 3) Рақибнинг маҳсулот белги- тилади, ишлаб чиқарувчи шунчалик
сидан, номидан нотўғри фойдала- кўп фойда кўради. Унинг рақобатчи-
ниш; 4) Паст сифатли маҳсулотлар- лик қобилияти бозорнинг товарлар
ни реклама қилиш; 5) Рақиб маҳсу- билан таъминланишига ҳам боғлиқ.
лотининг сифати тўғрисида асоссиз
маълумот тарқатиш ва ҳ.к. РАҚОБАТБАРДОШЛИКНИНГ
ИНТЕГРАЛ КЎРСАТКИЧИ. Маҳсулот-
РАҚОБАТ ВАРАҒИ. Товар, унинг нинг техник параметрлари, масалан,
сифати, техник даражаси кўрсат- қиймат, ишлаб чиқариш ва муомала
кичлари, нархи, сотув шартлари чиқими кўринишидаги иқтисодий
ҳақида маълумотлар, ахборотни кўрсаткичлари орқали товарнинг
ташкил этувчи саҳифа. рақобатбардошлик характеристика-
сини ифодаловчи индикатор.
РАҚОБАТ УСУЛИ. Рақобат кура-
шида қўлланадиган восита ва дастак Рақобатбардошликнинг интег
рал кўрсаткичи икки хил бўлиб, би-
299
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ринчи корхона томонидан ишлаб РEАЛ ИШ ҲАҚИ ДИНАМИКАСИ.
чиқарилаётган маҳсулот реализация Якка ишчи ва жамоанинг айрим гу-
сининг худди шу турдаги маҳсулот руҳи учун, давлатнинг иқтисодий
умумий реализациясидаги улуши, ривожланиши жараёнида номинал
иккинчиси корхона улушининг ўз- иш ҳақи динамикаси ва яшаш ха-
гариш суръати (ўсиш ёки камайиш). ражатлари индексининг нисбатига
қараб ўзгариб бориши мумкин.
РАҚОБАТЧИ. Бозор иштирок-
чилари, товар ишлаб чиқарувчилар РЕАЛ КАССА ҚОЛДИҚЛАРИ.
ўртасида курашувчи шахс. Кассада ҳақиқатан қолган пул қол-
диқлари.
РАҚОБАТЧИЛИК. Ўзаро рақобат РЕАЛ ПУЛ САЛМОҒИ. Белгилан-
қилиш, рақобатбардошлик. ган пул салмоғининг нарх базаси
бўйича ҳисобланган нарх даражаси-
РЕАЛ БИРЖА БИТИМИ. Биржа га нисбати.
омборига реал товарни етказиб бе- Ушбу кўрсаткич муомаладаги
риш ёки унинг омбордан олиниши пул салмоғини амалдаги инфляция
шарти билан сотиш ёки сотиб олиш даражасига (истеъмол нархлари ин-
декси) бўлиш орқали ҳисобланди,
бўйича биржа келишуви. яъни: Реал пул салмоғи =(Муомала-
РЕАЛ ДАРОМАД. Товар ва хиз- даги пул салмоғи)/(Инфляция дара-
матларнинг реал нархларини ва ун- жаси (истеъмол нархлари индекси)).
Р дириладиган солиқларни назарда РЕАЛ ТОВАР БИТИМИ. Якунида
тутиб ҳисобланган фуқароларнинг сотувчида аллақачон мавжуд бўл-
пул даромадлари. ган реал товарни етказиб беришни,
РЕАЛ ИНВЕСТИЦИЯЛАР. Маъ- уни янги эгасига ўтказиш фурсатида
лум бир мамлакатга, инвесторлар ҳақи тўланишини кўзда тутадиган
томонидан рискка бориб, фойда товар олди-сотди шартномаси.
олиш мақсадида сармоя киритиши- РЕАЛ ФОИЗ СТАВКАСИ. Инфля-
ни изоҳлайди. У, шунингдек, давлат ция таъсири чегириб ташланган но-
томонидан кафолатланмаган ва бо- минал фоиз кўрсаткичи.
зор рақобати шароитида иш тутиш- РЕАЛ ЯЛПИ МИЛЛИЙ ДАРО
ни ҳам англатади. МАД. Баҳоларнинг ўзгаришини ҳи-
РЕАЛ ИШ ҲАҚИ. 1. Моддийлик, собга олиб, доимий баҳоларда ҳисоб
истеъмол товарлари ва хизматлар ланган ялпи миллий фойда, тушум.
миқдори кўринишида ҳисобланган РЕАЛ ҚИЙМАТ. Активнинг жо-
иш ҳақи. 2. Номинал иш ҳақи сум- рий бозор ёки қонунчиликка му-
масига сотиб олиш мумкин бўлган вофиқ ҳолда баҳолаш фаолияти
товарлар ва хизматлар миқдори ёки билан шуғулланиш ҳуқуқига эга
номинал иш ҳақининг сотиб олиш бўлган, мустақил экспертлар томо-
нидан аниқланган қиймати.
лаёқати.
300
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
РЕАЛИЗАЦИЯ [лот. realis – мод- бошқа мамлакатлар ёки халқаро Р
дий, ҳақиқий]. Мол-мулк ёки қим- валюта-пул бирликлари курсига
матбаҳо қоғозларни пулга айланти- нисбатан расмий равишда ошириш.
риш, товар сотиш.
РЕВЕРС [лот. reversus – теска-
РЕАЛИЗАЦИЯ НАРХИ. 1. Опцион ри]. 1. Бир шахснинг бошқа шахс
реализациясида опцион харидори олдидаги кафолатини акс эттиради-
қимматбаҳо қоғозларни сотиб оли- ган, ўзига жавобгарлик, хавфни оли-
ши мумкин бўлган баҳо. 2. Товар шини тасдиқловчи ёзма мажбурия-
сотилган ёки сотилаётганда сотув- ти, масалан, тўлов муддатига кафо-
чи харидорга товар ёки хизматнинг лат хати ёки векселни қайта сотиб
бир бирлиги учун берадиган пул олиш мажбурияти. 2. Йўқотилган
миқдори. акцияларни сотиб олган киши ушбу
ҳужжатлардан рухсат этилмаган ҳо-
РЕАЛИЗАЦИЯ ҚИЛИНГАН МАҲ латда фойдаланганда банк, акция
СУЛОТ. Корхона томонидан белги- дорлик жамияти томонидан етка-
ланган давр ичида сотилган ва ха- зилган зарарни ўз бўйнига олишга
ридор томонидан тўловлари амалга тайёрлигини тасдиқлайдиган декла-
оширилган маҳсулотнинг пул кўри- рация. Унга мувофиқ, йўқолган ак-
нишидаги ҳажми. циялар, аккредитивлар эгаси ушбу
ҳужжатларни ноқонуний ишлатган
РЕБРЕНДИНГ [лот. такрорлана- тақдирда банк, акциядорлик жамия
диган + қад. сканд. brandare – тамға]. ти томонидан етказилган зарарни
Фаол маркетинг стратегияси; ўз- қоплашга тайёрлигини тасдиқлай-
гартириш бўйича чора-тадбирлар ди.
мажмуини (компанияни ҳам, унинг
маҳсулотини ҳам) ёки унинг тар- РЕВЕРСИЯ [лот. reversio – қай-
кибий қисмларини ўз ичига олади: тиш]. 1. Мол-мулкнинг дастлабки
логотип, шиор, визуал дизайн, жой- эгасига қайтарилиши. 2. Кредит
лашувни ўзгартириш. Бу брэнд- берувчига кредитни, кредит сўнди-
нинг концептуал мафкурасидаги рилгандан кейин қайтариладиган
ўзгаришларга мувофиқ амалга оши- мажбуриятларни таъминлаш учун
рилади. Бу компанияда (маҳсулот- вақтинча қийматларни бериш.
да) сезиларли ўзгаришлар бўлган-
лигини англатади. РЕВИЗИЯ [лот. revisio – қайта
кўриш]. Корхона, ташкилот, муасса-
РЕВАЛОРИЗАЦИЯ [фр. revalori саларнинг молиявий-хўжалик фа-
sation – қиймат]. Белгиланган қий- олиятини, мансабдор шахсларнинг
мат бўйича қоғоз пулларни олтинга хизмат фаолияти, ҳужжатлар, қо-
айирбошлашнинг янгиланиши. нунларга риоя қилиш назорати, ва-
колатли шахсларнинг қайдларини,
РЕВАЛЬВАЦИЯ [лот. revaleo – қоидаларни, низомларни, ҳужжат-
аҳамиятга, қийматга эгаман]. Мил- лардаги ҳақиқий ҳолат акс этиши-
лий валюта-пул бирлиги курсини
301
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
нинг ишончлилиги ва холислигини, РЕГРЕССАТ [инг. regressat –
бузилиш ҳолатларининг йўқлигини, фуқаролик ҳуқуқида тескари даъ-
ҳужжатда қайд этилган товар-мод- во юборилган шахс]. Унга қарши
дий бойликларнинг мавжудлигини регрессант талаби йўналтирилган
текшириш, тафтиш қилиш жараёни. шахс.
РЕВИЗОР [инг. auditor – таф- РЕГРЕССИВ ДАЪВО. Айбдор-
тишчи]. 1. Тафтиш, ревизия ўтказиш нинг айби билан даъвогар томони-
учун тайинланган лавозимли шахс. дан учинчи шахсга бериб юборилган
2. Темир йўл соҳалари бўйича назо- пул маблағлари ёки мулкий қиймат-
ратни амалга оширадиган ходим. ларни қайтариши ҳақида қарздорга
РЕВОКАЦИЯ [лот. revocatio – очилган даъво.
бекор қилиш]. 1. Чек берувчининг РEГРEССИВ СОЛИҚ. Даромад-
илгари берилган чекнинг бекор қи- лар ошиши билан ўртача солиқ
линганлиги ҳақидаги аризаси. 2. Ил- ставкаси камаядиган ёки аксинча
гари берилган буюртмани, буйруқни ҳолат юз берадиган солиқ.
бекор қилиш.
РЕГРЕССО [лот. regressus – қай-
РЕВОЛЬВЕР КРЕДИТИ. Автома- та чекиниш]. Бир жисмоний ёки
тик равишда янгиланадиган кредит, юридик шахснинг айби билан зарар
фақат агар у илгари белгиланган ли- етказилган бошқа шахсга тақдим
мит ва кўзда тутилган қарз сўнди- этиладиган тўланган миқдор, зарар-
Р риш муддатлари доирасида бўлса, ни қоплаш ҳақида қарама-қарши
қўшимча музокараларсиз тақдим талаб.
этилади.
РЕДУКЦИЯ [лот. reducire – қай-
РЕВОЛЬВЕР КРЕДИТ КАРТАСИ. тиш, орқага қайтариш]. Валюта
Қарзни сўндириш ўлчови бўйича ўз- курслари, қимматбаҳо қоғозлар ва
ўзини янгилайдиган кредитли карта. товарлар нархларининг тушиб кети-
РЕГРЕСС [лот. regressus – орқа- ши.
га кетиш, акс ҳаракат]. Регрессант РЕДУКЦИЯЛАШ [лот. reducire –
томонидан регрессатга кўрсатила- камайтириш]. Пул қийматини унда
диган тўланган миқдорни қайтариш, мавжуд қимматбаҳо металл миқдо-
қоплаш ҳақидаги қайта талаб. рини камайтириш йўли билан па-
РЕГРЕССАНТ [лот. regressus – сайтириш.
ортга ҳаракат, қайтиш]. Биринчи РЕЖАЛАШТИРИШ. Ҳар қан-
шахс иккинчиси туфайли сарфла- дай субъект режалаштириш жара-
ган маблағини қоплаш ҳақида бош ёнида ўзининг молиявий ҳолатини
қа шахсга қайта талабни тақдим эта- баҳолайди ва молиявий ресурслар-
диган шахс. ни кўпайтириш имкониятларини
аниқлайди. Режалаштириш жараё-
302
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
нидаги бошқарув қарорлари молия хоналари, шу жумладан, Ўзбекис Р
вий ахборотлар таҳлили асосида қа- тон Республикасидан ташқаридаги
бул қилинади. дипломатик, савдо ва бошқа расмий
ваколатхоналари, қароргоҳлари рес
РЕЗЕРВ ВАЛЮТА. Мамлакат ҳу- публикамизда жойлашган халқаро
кумати ва Марказий банки валюта, ташкилотлар Ўзбекистон Республи-
пул маблағлари захираларини таш- каси резидентларидир.
кил этишда, ташқи савдо операция
лари ва бошқаларда фойдаланади- РЕЗОЛЮЦИЯ [инг. resolution –
ган, эркин алмаштириладиган, курс қарор]. 1. Йиғилиш, конференция ва
лари бўйича ғоят барқарор чет эл шу кабиларда бирон масала муҳо-
пул бирлиги. камаси натижасида қабул қилинган
қарор. 2. Масъул раҳбарнинг иш
РЕЗЕРВ ТИЗИМИ [инг. reserve қоғозидаги хулосаси, кўрсатмаси.
system – захира тизими]. Мустақил 3. Суд ҳукмининг хотима, резолю-
давлатлар марказий банклари- тив қисми.
нинг ихтиёрий бирлашуви. Бундан
мақсад бир бутун марказий банк РЕЗЮМЕ [инг. summary – хуло-
ташкил қилиш, банк операцияла- са]. Ёзилган, айтилган ёки ўқилган
рини ўз вақтида амалга ошириш, матннинг моҳиятини қисқача э ълон
савдо-сотиқни ривожлантириш в.б. қилиш; қисқа хулоса, бирон-бир
Р.т. тўпл анган маблағи жамоа, пай- нарсанинг охирги натижаси.
чилар мулки ҳисобланади. Бошқа-
рувчилар Кенгаши Р.т. қатнашчи- РЕИМПОРТ [инг. ре ва import –
ларининг маблағ миқдорини белги- киритмоқ, олиб келмоқ]. Чет элга
лайди. чиқарилган, аммо у ерда қайта
ишлов берилмаган ва истеъмол қи-
РЕЗИДЕНТ [лот. residens – ўти- линмаган товарларни мамлакатнинг
рувчи, жойида қолувчи]. Ўзбекистон ўзига қайтариб олиб келиш. Чет эл
Республикаси фуқаролари, Ўзбекис кимошди савдосида сотилмаган,
тон Республикасида яшаш гувоҳ- консигнация омборларида сақлан-
номасига эга бўлган чет эл фуқаро- ган, кўргазма ва ярмаркаларда со-
лари, Ўзбекистон Республикасида тилмаган, нуқсони топилган ёки
яшаш гувоҳномасига эга бўлган талаб бўлмагани учун қайтарилган
фуқаролиги бўлмаган шахслар, Ўз- товарлар реимпортга киради.
бекистон Республикаси қонунчили-
гига мувофиқ ташкил этилган барча РЕИНВЕСТИЦИЯ. Тадбиркорлик
юридик шахслар, шунингдек, улар- ва бошқа фаолият турлари объект-
нинг Ўзбекистон Республикасида ва ларига киритиладиган инвестиция
ундан ташқарида жойлашган фили- лардан олинган ҳар қандай даро-
аллари ва ваколатхоналари, Ўзбе- мад, шу жумладан, фойда, фоизлар,
кистон Республикасининг диплома- дивидендлар, роялти, лицензия ва
тик, савдо ва бошқа расмий ваколат- воситачилик ҳақлари, техник ёр-
303
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: