ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Солиқ тушумлари солиқ ставкаси- ЛЕГАТ [лот. legatus – тайинлаш,
га боғлиқлигини иқтисодчи Артур қайд қилиш]. Васиятномани рад
Лофф ер тадқиқ этган ва уни “Лоф- этиш, меросхўрга мероснинг маъ-
фер эгри чизиғида” акс эттирган. лум қисм ини ёки миқдорини аниқ
бир шахсга бериш топшириғи.
ЛЕГИТИМАЦИЯ [лот. legitimus
– қонуний, тўғри]. 1. Ҳужжатни эъ-
тироф қилиш, тасдиқлаш, тан олиш.
2. Ҳуқуқни ёки ваколатни тан олиш
ёки тасдиқлаш.
БД – Бюджет даромадлари; ЛЕЙБЛ [инг. label – савдо бел-
СтН – солиқ ставкаси; гиси]. Маҳсулот ишлаб чиқарилган
Дмакс – максимал бюджет даро- мамлакатни, ишлаб чиқарувчини,
мадлари;
Л унинг савдо белгисини ёки товар
СтНмакс – максимал солиқ став- номи ва бошқаларни кўрсатадиган
каси маҳсулот ёрлиғи.
ЛАШ. Олтин бозор нархининг ЛЕКАЖ. [нем. lech – оқмоқ].
расмий нархдан ортиқ қисми. Товарни сақлаш, ташиш пайтида
унинг сочилиши, оқиши, қуриши
ЛЕВЕЖ-ЛИЗИНГ [лот. levej + оқибатида оғирлиги ёки ҳажмининг
инг. leasing]. Ижарага берилаётган камайиши.
ускуна ва жиҳозлар нархининг асо-
сий қисмини учинчи томон, яъни ЛЕТAЛЛИК КЎРСАТКИЧИ. Би-
инвестордан қарзга олиниш. рон-бир касалликдан вафот этган
кишиларнинг касалланган давр ичи-
ЛЕГАЛ МОНОПОЛИЯ [лот. legalis да мазкур касаллик билан оғриб юр-
– қонуний + юн. monos – бир + юн. ган кишилар умумий сонига нисба-
poleo – сотаман]. Ўзининг маҳсулоти- ти.
га эгалик қилиш ва сотиш ҳуқуқини
олган монополия. Кўпгина ҳолларда ЛИБЕР ФОИЗНИНГ ЎРТАЧА
давлат фан ва техникадаги ишлар- СТАВКАСИ. Лондон банкларининг
ни рағбатлантириш учун онгли ра- ўз депозитларини бошқа биринчи
вишда кашфиёт эгаларига монопол даражали банкларга жойлаштириш
ҳуқуқларни беради. Легал монопо- ставкаси бўлиб, у ҳар куни соат 11.00
лиялар чекланган вақт давомида да қайд этилади ва бошқа банклар
мавжуд бўлади. Масалан, патент учун, айниқса, халқаро битимлар
ёки лицензияга эгалик қилиш вақти тузишда кредитлар бўйича фоизлар
мобайнида. Бундан сўнг бошқа фир- белгилашда асосий мўлжал ҳисо-
малар ҳам бу йўналишда фаолият бланади.
кўрсата бошлайди.
204
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЛИБEРАЛ БОЗОР ИҚТИСОДИ ЛИЗИНГГА ОЛУВЧИ. Эгалик қи- Л
ЁТИ. Жамиятнинг барча аъзоларига лиш ва фойдаланиш учун лизинг
ўз қобилиятларидан фойдаланиш шартномаси бўйича лизинг объек-
имконини берадиган, тадбиркор, тини олаётган шахс.
ишчи ёки эркин касб вакили сифа-
тида иқтисодий фаолиятни эркин ЛИКВИД [лот. liquidus – суюқ,
танлашни кафолатлайдиган, давлат оқувчан]. Фирма ғазнасидаги нақд
ҳимояси фақат аҳолининг энг ҳи пуллар, шунингдек, фирма тасарру-
мояланмаган қатламлари учун қа- фидаги бошқа моддий бойликлар.
ратилган иқтисодий тизим.
ЛИКВИДАЦИЯ. [lot. Liqnidatio
ЛИБОР [инг. Libor – Лондон – суюлтириш]. Фирма ёки корхона
банклараро таклиф даражаси]. фаолиятининг акционерлар йиғини,
Кредитлар бўйича банклараро ке- хўжалик суди қарорига мувофиқ
лишилган фоиз ставкаси. Бу ставка ёки банкротликка учраши, қайта
қолган банклар учун ўз ставкалари- ташкил этилиши туфайли тўхтати-
ни ўрнатишда асос бўлади. лиши.
ЛИЗ-БЭК [инг. lease-fach – қайта ЛИКВИД АКТИВ. 1. Фоизли да-
ижара]. Лизинг компанияси томони- ромад келтирмайдиган, шу билан
дан бошқа мамлакатда ишлаб чиқа- бирга, ўз соҳибларига жорий ва кре-
рувчи фирмадан нақд ҳисоб-китоб дит мажбуриятлари бўйича тўлов-
билан, кейинчалик ўша фирмага ларни мунтазам амалга оширишга
уни ижарага тақдим этиш билан имкон берувчи, осон сотиладиган
жиҳозлар сотиб олиш. маблағлар (қисқа муддатли давлат
қимматли қоғозлари, йирик ком-
ЛИЗИНГ [инг. liasing – ижара- панияларнинг доимо харидоргир
га бермоқ]. Машина, асбоб-ускуна, акциялари, облигациялари, нақд
транспорт воситалари, ишлаб чиқа- пул). 2. Банкларнинг қисқа муддат-
риш қурилмаларини кейинчалик ли қўйилмаси: ссуда, қимматбаҳо
ижарага олувчи тасарруфига ўтишни қоғозлар, факторинг операцияси ва
кўзда тутадиган узоқ муддатли ижа- бошқалар киради.
ра ёки молиявий хизматларнинг тури.
ЛИКВИД ЗАХИРА. Кутилмаган
ЛИЗИНГ КОМПАНИЯСИ. Асбоб- юқори рентабелли инвестициялар
ускуна, жиҳозларни ижарага бе- учун захираланган сармоянинг нақд
рувчи ёки сотиб олиши учун асосий захира шаклидаги бир қисми.
воситаларни тақдим этадиган ком-
пания. ЛИКВИДАНТ [лот. liquere –
суюқ, шаффоф бўлмоқ]. Ўз фаолия-
ЛИЗИНГГА БЕРУВЧИ. Лизинг тини тўхтатган тадбиркорга, фирма-
шартномаси бўйича лизинг олув- га талаб қўядиган кредит берувчи.
чига келгусида бериш мақсадида
лизинг объектини мулк қилиб сотиб ЛИКВИДАТ [лот. Liquere – суюқ-
олувчи шахс. лик]. Иши тугатилиши муносабати
билан қарз ундириладиган қарздор.
205
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЛИКВИДЛИ МАБЛАҒЛАР. Фир- ЛИКВИДЛИЛИК ТУЗОҒИ. Фоиз
ма ихтиёридаги пул воситалари, ставкаси жуда паст бўлган шундай
банк депозитлари, қимматли қоғоз- вазиятки, одамлар пулни нақд кўри-
лар, осон сотиш мумкин бўлган мод- нишда сақлаб туришни афзал кўра-
дий айланма маблағлар бўлиб, улар ди. Тадбиркорлар эса фоиз ставка-
тезда сотиш мумкин бўлган актив- си бундан кўра пасайиши мумкин
лар. эмаслиги сабабли инвестициялар-
ни кўпайтирмайди. Минимал фоиз
ЛИКВИДЛИК. 1. Фирма активла- ставкаси шароитида пулга талаб
ри, мулкларининг нақд пулга айла- эгри чизиғи чексиз эластик бўлиб
на олишга қодирлиги, активларнинг қолади.
ҳаракатлилиги. 2. Қарздорнинг қарз
мажбуриятларини ўз вақтида бажа- ЛИМИТ [лот. limites –чегирма].
ришга қодирлиги, тўлов қобилияти. Чегараланган миқдор, бирор нар-
3. Бозорнинг қимматбаҳо қоғозлар- санинг сон жиҳатдан белгиланган
ни сингдириб юбориш қобилияти, чекланганлиги.
Л нархларнинг мавжуд даражасида ЛИМИТ КУРСИ. Курснинг энг
жиддий ўзгаришларсиз уларни со-
тиш ўлчови, самарадорлик, натижа- юқори ва энг қуйи даражада ўзга-
дорлик. риб туриши.
ЛИКВИДЛИК ВОСИТАЛАРИ. ЛИМИТ НАРХИ. Баъзан лойиҳа-
Осон сотиладиган, тез алмаштириш ларда белгиланадиган бўлажак маҳ-
мумкин бўлган қийматлар (вексел, сулот нархига ҳисоб-китоб қилинган
қимматбаҳо қоғозлар). энг охирги даража.
ЛИКВИДЛИК КОЭФФИЦИЕНТИ. ЛИМИТ ЧЕКИ. Тўловнинг бошқа
Фирманинг тўлов қобилияти, унинг усуллари қийин бўлган ҳолларда то-
қарзга олинган маблағларни қайта- варлар ва хизматларга тўлаш учун
риш потенциал имкониятини тав- чек китобчасидан чекланган миқ-
сифлайдиган коэффициенти. дорга банк томонидан бериладиган
Лк = ПМ + ҚМИ + ДҚ – МУДҚ / ЖМ. чек.
ПМ-пул маблағлари, ҚМИ-қисқа ЛИМИТЕД [инг. limited – чегара-
муддатли молиявий қўйилмалар, ланган]. Компанияларнинг ўз маж-
ДҚ- дебиторлик қарзлари, МУ- буриятлари бўйича чекланган жа-
ДҚ-муддати ўтган дебиторлик қарз- вобгарлигини акс эттирувчи термин
лари, ЖМ- жами мажбуриятлар. (акционер ёки пай капитал асосида).
Масъулияти чекланган жамиятнинг
ЛИКВИДЛИК РИСКИ. Тижорат белгиси.
банклари ликвидлиги пасайиши би-
лан боғлиқ таваккалчилик. ЛИМИТЛАНГАН САЛЬДОЛИ
КЛИРИНГ. Маълум чегараларда ўза-
ро қарздорлик сальдосининг пайдо
206
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
бўлишига йўл қўядиган клиринг савдосига рухсат бериш қоидалари. Л
тури. 3. Қимматбаҳо қоғозлар эмитенти
ва жамғарма биржаси ёки жамғар-
ЛИМИТЛАНГАН ЧЕК КИТОБЧА ма биржасининг биржадан ташқа-
СИ. Қатъий белгиланган миқдорга ри иштирокчиси ўртасидаги савдо
белгиланган сондаги чеклардан учун ёки бозорда айланиши учун
иборат китобча. қимматбаҳо қоғозларни қабул қи-
лиши ҳақидаги келишув.
ЛИМИТЛАШТИРИЛГАН ЧЕК
ДАФТАРЧАЛАРИ. Олти ойгача муд- ЛИТЕР [лот. littera – ҳарф]. Баъ-
датга берилиб, унда чек дафтарча- зи тоифадаги ходимларга айрим
сидан ўтказиб берилиши мумкин транспорт турларида бепул ва имти-
бўлган сумма кўрсатилади. Чек, ёзиб ёзли юришга ҳуқуқ берувчи ҳуж-
берилган кунни ҳисобга олмаганда, жат.
10 кунгача ўз кучини йўқотмайди.
Олдиндан эълон қилинган лимит ЛИФО [инг. lastin – охирги бў-
суммаси тўловчининг ҳисоб-китоб либ келган; first out – биринчи бўлиб
счётидан махсус счётга ўтказиб чиққан]. 1. Охирги тушган ёки тай-
қўйилади. Шунинг учун лимитдан ёрланган тўплам нархидаги қиймат
ортиқча суммага ёзиб берилган чек ифодасида товар-моддий захира-
бекор қилинади ва банк томонидан ларнинг бухгалтерлик ҳисоби усули.
тўланмайди. Лимитлаштирилган 2. Омонатчи томонидан кўп ҳисса-
чек дафтарчаси бўйича сумма 100 да қўйилган омонатнинг бир қисми
сўмдан кам бўлмаслиги керак. олинганда омонат бўйича фоизлар-
ни ҳисоб-китоб қилиш усули, бунда
ЛИМИТЛАШТИРИЛМАГАН ЧЕК омонатчи ундан охирги тушган миқ-
ДАФТАРЧАЛАРИ. Бир йил муддатга дорни муомаладан чиқариши кўзда
берилиб, уларни берган банк ссуда- тутилади. 3. Инвестиция жамғармаси
си билан таъминланади. Улар маб томонидан сотиладиган қимматбаҳо
лағларни махсус счётда олдиндан қоғозлар қийматини қайд этиш усу-
депонентлашни талаб қилмайди. ли, бунга кўра сотилад иган қоғозлар-
нинг қайд этилган қиймати шунга
ЛИНКИЖ [инг. link – ҳавола, ўхшаш сўнгги сотиб олинган қиммат-
алоқа]. Биржанинг ўз мижозларига баҳо қоғозларнинг қайд этилган қий-
ундан кейинчалик бошқа биржада матига тенг равишда қабул қилинади.
олди-сотди қилиниши мумкин бўл-
ган контрактларни сотиш ва сотиб ЛИЦЕНЗИОН САВДО. Халқаро
олишга берилган рухсат. савдода интеллектуал мулкни, тех-
нологияни, ихтиро ва патентларни
ЛИСТИНГ [инг. list – рўйхат]. олди-сотди қилишнинг асосий кўри-
1. Мазкур биржада айланаётган ак- ниши.
циялар рўйхатига компания акция-
ларининг киритилиши. 2. Жамғарма ЛИЦЕНЗИЯ [лот. lisentia – ҳуқуқ].
биржасида қимматбаҳо қоғозлар Жисмоний ёки юридик шахсга бе-
207
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
риладиган, лицензия талаблари ва лаш]. Турли тизимларни товар ва
шартларига мажбурий равишда моддий ресурслар билан самарали
риоя этилган тақдирда фаолият- таъминлашдаги ташкилий-бошқа-
нинг лицензияланадиганини ёки рув ва ишлаб чиқариш-технологик
унинг кичик турини амалга ошириш жараёнлари мажмуи. Логистика
ҳуқуқини берувчи ҳужжат.
кенг маънода турли тизимлардаги
ЛИЦЕНЗИЯ КЕЛИШУВИ. Ли- моддий, ахборот ва молиявий ре-
цензиялар, товар белгилари, техник сурслар ҳаракатини режалашти-
билимлар, инжиниринг хизматлари- риш, бошқариш ва назорат қилиш
дан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи доктринаси сифатида тушунилади.
шартнома. ЛОЙИҲА. Ўзаро боғлиқ бўлган,
Л ЛИЦЕНЗИЯ МУКОФОТИ. Лицен- маълум бир натижага эришишга
зия, ноу-хау, бошқа объектлар ва йўналтирилган ва уларни амалга
лицензия келишуви ашёларидан ошириш учун узоқ муддат талаб
фойдаланишга бериладиган ҳуқуқ этиладиган ишлар кетма-кетлиги.
учун тўлов.
ЛОЙИҲА БОШҚАРУВИ. Берил-
ЛИЦЕНЗИЯ ТЎЛОВИ. Интеллек- ган лойиҳа чекловларини ҳисобга
туал мулк эгасига ушбу мулкидан олган ҳолда ресурслар (меҳнат, мод-
тижорат мақсадларида фойда- дий ва ускуналар)ни режалашти-
ланиш ҳуқуқи учун бериладиган риш, тақсимлаш ва назорат қилиш.
тўлов. ЛОЙИҲА СИФАТИ. Маҳсулот-
ЛИЦЕНЗИЯ ТЎПЛАМИ. Лицен- нинг бозордаги жойини аниқлайди-
зия олувчига қизиқтирган объект- ган қиймат.
дан фойдаланиш ҳуқуқи берилиши ЛОКАЛ ҲИСОБЛАШ ТАРМОҒИ.
билан бир қаторда, лицензияловчи Махсус мутахассислар ўртасида ал-
мажбурий киритадиган, унинг ли- машиш учун маълум территория че-
цензия эгасига бошқа объектларни гарасида ташкил этилган ва канал-
боғлайдиган рухсатнома. лар билан бирлаштирилган дастур-
ЛОББИЗМ [инг. lobby – қабулхо- лаш ва ахборот узатиш ресурслари.
на]. Давлат ҳокимиятининг қонун ЛОКАУТ [инг. lock out – эшикни
чиқарувчи, ижро этувчи органларига ёпмоқ]. Корхона эгалари томонидан
таъсир кўрсатиш йўли билан алоҳи- иш ташлаш ёки ходимларнинг ҳад-
да ташкилотлар ҳамда турли жамо- дан ташқари баланд талабларига
атчилик гуруҳлари манфаатларини жавобан қўлланадиган ходимларни
амалга оширишнинг алоҳида тизи- оммавий ишдан бўшатиш ёки кор-
ми. хонани беркитиш.
ЛОГИСТИКА [инг. logistics – таъ- ЛОКДАУН [анг. lockdown – қатъ-
минлаш; моддий-техник таъмин- ий, изоляция]. Фавқулодда вазият
208
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
туфайли бино ёки маълум бир ҳу- улуши” эса тик чизиқда жойлашган. Л
дудга эркин кириш ёки чиқишни Назарий жиҳатдан даромадларнинг
тақиқлаш. Одамлар ҳаракатини тў- мутлақ тенг тақсимланиши имко-
лиқ чеклаш, масалан, эпидемия ёки нияти биссектриса ўқида бурчакни
табиий офат муносабати билан. тенг иккига бўлувчи ифодаланган
бўлиб, у оилаларнинг ҳар қандай
ЛОКО [лот. loko – келишув шар- мазкур фоизи даромадларнинг мос
ти]. Олди-сотди битими шартлари- келувчи фоизини олишини кўр-
дан бири бўлиб, унга мувофиқ, со- сатади. Бу оилаларнинг 20 фоизи
тувчи томонидан товар учун белги- барча даромадларнинг 20 фоизни
ланадиган нарх товарнинг кейинги олса, 40 фоиз – 40 фоиз, 60 фоиз
етказилиши билан боғлиқ сарфлар- – 60 фоиз ва ҳ. к. ни олишини бил-
ни ўз ичига олмайди. диради, мос келувчи нуқталар бис-
сектриса ўқида жойлашади. Мут-
ЛОМБАРД [фр. lombard < итал. лақ тенгликни ифодаловчи чизиқ
lombardia – Италиядаги вилоят]. ва Лоренц эгри чизиғи ўртасидаги
Фуқаролардан шахсий истеъмолга тафовут даромадлар тенгсизлиги
мўлжалланган кўчар мол-мулкни га- даражасини акс эттиради. Лоренц
ровга олиб, қисқа муддатли кредит эгри чизиғидан турли даврларда
берувчи ташкилот, гаровхона. ёки турли мамлакатларда ёки аҳо-
лининг турли гуруҳлари ўртасида
ЛОМБАРД СТАВКАСИ. Марка даромадларнинг тақсимланиши-
зий банк у бўйича қимматбаҳо ни таққослаш учун фойдаланиш
қоғозлар гарови асосида тижорат мумкин. Бунда солиқлар чиқариб
банкларига кредитлар берадиган ташланган ва чиқарилмаган ҳамда
фоиз ставкаси. ижтимоий трансферт тўловларни
ўз ичига олган даромадлар ҳисобга
ЛОНГ КОНТРАКТ [инг. long – олинади.
узун + лот. contractus – битим, кели-
шув]. Товар харидида кафолатлан- ЛОРО ҲИСОБЛАРИ. Банк томо-
ган нархнинг қайд этилиши воси- нидан шу банк вакиллари ҳисоблан-
таси сифатида фойдаланиладиган, ган бошқа банклар учун очиладиган
нархлар ошишини ҳисобга олиб, со- ҳисоблар.
тиб олинган фьючерс шартномаси.
ЛОРЕНЦ ЭГРИ ЧИЗИҒИ. Даро- ЛОРО-КОНТО. Банк томонидан
мадлар тенгсизлиги даражасини ўз банк-корреспондентига очиб бе-
миқдорий аниқлашнинг график риладиган тижорат ҳисоби, унда
тасвири. Даромадлар тенгсизлиги ушбу банк топшириғи билан ўт-
даражасини миқдорий ўлчаш учун казиладиган барча амалиётлар
жаҳон амалиётида Лоренц эгри чи- акс этади; учинчи банк томонидан
зиғидан фойдаланилади. “Оилалар банк-корреспондент қошида очила-
улуши” ётиқ чизиқда, “даромадлар диган тижорат ҳисоби.
209
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЛОТ [фр. lot – оғирлик ўлчови ЛЮМПСУМ [инг. lumpsum – та-
бирлиги]. Биржа ёки ким ошди сав- шиш ҳақи]. Ташилаётган юк миқ-
досида сотувга қўйилган маҳсулот доридан қатъи назар, бутун кема
бирлиги ёки партияси. учун тўланадиган ташиш ҳақи (ак-
корд кўринишида, яъни кўтара ҳақ
ЛЭНДИНГ [инг. lending – саҳи- тўлаш).
фа]. Белгиланган портга етиб кел-
ган кемадан товарни тушириб олиш
учун тўлов.
Л
210
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Моли кам одам камбағал эмас,
кўп мол истовчи одам камбағал.
МАБЛАҒ [араб. – тайёр пул, ўл- чиқариладиган, асосан, Марказий
чам, даража, чегара]. Бирор нарса ва тижорат банклари орқали ғазна-
яратиш, қуриш, ўтказиш ва шу ка- чилик векселлари ёки бошқа қарз
билар учун сарфланадиган, ишла- мажбуриятлари шаклида тарқала-
тиладиган маълум миқдордаги пул диган қисқа муддатли давлат заём-
ва бошқа нарсалар. лари.
МАБЛАҒ (КАПИТАЛ) САРФ-ХА МАВЖУД ДАРОМАД. Такрор
РАЖАТЛАР ҲИСОБИ. Асосий ва ай- тақсимланувчи даромад ҳисоби
ланма фондлар, номоддий актив- (счёти)даги баланслантирувчи мод-
лар сотиб олиш сарф-харажатлари да. Бу модда институцион бирлик
ҳамда уларнинг шаклланиш манба- ёки бирламчи даромади қолдиғига
ига оид ташқи иқтисодий операция- барча жорий трансфертлар (мазкур
ларни ўзида акс эттиради. бирлик ёки секторларнинг натура
шаклидаги ижтимоий трансферти
МАБЛАҒЛАРНИ ЧАҚИРИБ бундан мустасно)ни қўшиш ҳамда
ОЛИШ. Маблағларнинг дастлабки бу бирликлар ва секторлар томони-
эгасига унинг ташаббуси ёки талаби дан натура шаклида тўланадиган
билан қайтарилиши. ижтимоий трансфертларни чегириб
ташлаш натижасида ҳосил бўлади.
МАБЛАҒЛАРНИНГ НИЗОСИЗ
ҲИСОБДАН ЧИҚАРИЛИШИ. Мулк МАВЖУД МАҲСУЛОТ. Ўтган ёки
дорнинг банкдаги ёки бошқа кредит жорий йил (давр)да ишлаб чиқарил-
муассасасидаги ҳисобидан эгаси- ган ёхуд импорт асосида келтири-
нинг розилигисиз ҳисобдан чиқа- либ, товардан фойдаланувчига бе-
риш йўли билан маблағ ундириш. рилган маҳсулот.
МАБЛАҒСИЗ КРЕДИТ. Бир неча
ҳафтадан бир йилгача муддатга
211
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАВЖУДЛИК КОЭФФИЦИЕН этиш мақсадида 1863 йилда ишлаб
ТИ. Касса активларининг балансда чиқилган пул-кредит сиёсатининг
акс этадиган қисқа муддатли пас- анъанавий инструменти. Бугунги
сивларга нисбати. кунда дунёнинг кўплаб ривожлан-
МАВСУМИЙ ИШ. Табиат ва иқ- ган ва ривожланаётган давлатлари
лим шароитлари билан боғлиқ бел- (АҚШ, Швейцария, Хитой, Россия,
гиланган даврларда, йил фаслида, Ҳиндистон, Бразилия ва бошқалар)
мавсумда бажариладиган фаолият да мажбурий захира талаблари қўл-
турлари. ланиб келинмоқда.
МАВСУМИЙ НАРХ. Мавсумий МАЖБУРИЙ ЗАХИРАЛАР МЕЪ
товарларга белгиланадиган нарх; ЁРИ. Тижорат банклари Марказий
ўзгарувчан нархнинг бир кўриниши. банкда сақлаши керак бўлган маж-
бурий пул захиралари миқдорининг
МАВСУМИЙ ТАЛАБ. Истеъмол ушбу банклар мажбуриятлари уму-
қилиниши яққол мавсумий харак- мий ҳажмига нисбати.
терга эга бўлган товарларга талаб.
МАЖБУРИЙ ЗАХИРАЛАР СИЁ
М МАВСУМИЙ ТЕБРАНИШ. Айрим САТИ. Тижорат банклари жалб қил-
фасл ва ойларда кўп йиллик қатор- ган маблағлар маълум бир қисми-
ларда мунтазам равишда кузатила- нинг Марказий банкнинг захира
диган барқарор тебранишлар. фондига ўтказилиши.
МАВСУМИЙ ЧЕГИРМА. Товар МАЖБУРИЙ ИЖТИМОИЙ
нархининг номавсумий сотилиш СУҒУРТА. Меҳнатга лаёқатсиз бўлиб
даврида пасайиши. қолиш (касаллик, бахтсиз ҳодиса,
қарилик туфайли) ёки иш жойини
МАВСУМИЙЛИК. Ўзгарувчан йўқотиш оқибатида даромад (иш
фаслл ар, дон, сабзавот ва мевалар- ҳақи)дан маҳрум бўлиш ҳолларида
нинг пишиб етилиш даври, уларни қўлланадиган, амалдаги қонунчи-
қайта ишлаш билан боғлиқ юмуш- ликда белгиланган мажбурий ижти-
ларни бажариш, шунингдек, урф- моий кафолат.
одат, байрам ва бошқаларга таал-
луқли такрорий ўзгаришлар.
МАЖБУРИЙ ИШСИЗЛИК. Ишчи
кучига алоқадор бўлмаган ҳолда
МАЖБУРИЙ ЗАХИРА. Тижо- циклик инқирозлар ва ишлаб чиқа-
рат банклари томонидан Марказий риш кўламларининг қисқариши
банкда алоҳида очилган ҳисобва- туфайли келиб чиқадиган ишсиз
раққа мажбурий тартибда депозит- ҳолат.
га ўтказилган пул маблағлари.
МАЖБУРИЙ ЗАХИРА (РЕЗЕРВ) МАЖБУРИЙ ЗАХИРАЛАРНИНГ
ТАЛАБЛАРИ. АҚШ Федерал захира НОРМАТИВ МИҚДОРИ. Банклар
тизими томонидан мамлакат банк томонидан Марказий банкка ўтка-
тизимининг ликвидлилигига таъсир зилиши лозим бўлган мажбурий
212
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
резервлар ҳажми бўлиб, бунда ни унинг истаги билан шарт, мажбу- М
мажбурий резервларнинг норматив рий, шароитдан келиб чиққан ҳолда
миқдори резерв шакллантирила- алмаштириш ёки сотиб олиш.
диган мажбуриятларнинг ҳисоб-ки-
тоб давридаги ўртача миқдорига МАЖБУРИЙ КУРС. Валюта чек
мажбурий резервлар нормативини ловларини ўрнатадиган давлат то-
кўпайтириш орқали ҳисобланади. монидан киритиладиган, мазкур
мамлакат валютасини хорижий
Хусусан, Ўзбекистон Республи- валю тага алмаштиришнинг расмий
каси Марказий банки томонидан қайд этилган нархи.
ҳам мажбурий захира талабла-
ри пул массасини тартибга солиш МАЖБУРИЙ СУҒУРТА. Суғурта
ҳамда мамлакат банк тизимининг қилинадиган шахснинг ариза ва ис-
ликвидлилигига таъсир этишнинг тагига боғлиқ бўлмаган ҳолда амал-
муҳим ва таъсирчан воситаси си- га ошириладиган суғурта турлари,
фатида амалиётда қўлланмоқда. қонун кучига кирадиган суғурта му-
Мазкур амалиёт тижорат банклари носабатлари.
томонидан Марказий банкда алоҳи-
да очилган ҳисобвараққа мажбурий МАЖБУРИЙ ТИББИЙ СУҒУР
тартибда депозитга пул маблағлари ТА. Мажбурий тиббий суғурта маб
ўтказиш орқали амалга оширилади. лағлари ҳисобига тиббиёт муасса-
Яъни мажбурий резервлар тижорат салари томонидан кўрсатиладиган
банклари томонидан жалб қилинган бепул тиббий хизматлардан фойда-
миллий ва хорижий валютадаги де- ланишда жисмоний шахсларга тенг
позит маблағларга нисбатан ўрна- имкониятларни таъминлайдиган
тилган меъёрлардан келиб чиқиб, давлат ижтимоий суғуртасининг
Марказий банкдаги махсус ҳисобва- таркибий қисми.
раққа ўтказилиши лозим бўлган пул
маблағларини англатади. МАЖБУРИЯТ. Шартнома билан
расмийлаштирилган, шартнома ту-
МАЖБУРИЙ ЗАХИРАЛАРНИНГ зувчи томонларнинг бири иккинчи
ЎРТАЧАЛАШТИРИЛГАН МИҚДОРИ. томоннинг фойдасига белгиланган
Банклар томонидан мажбурий ре- ҳаракатларни амалга ошириши ёки
зервларнинг норматив миқдорига унинг учун ёқимсиз ҳаракатлардан
нисбатан ўртача коэффициентини сақланишга мажбурлиги қайд этил-
қўллаш орқали ҳисобланган ҳамда ган муносабатлар.
банкларнинг Марказий банкдаги ва-
киллик ҳисобварақларида маълум МАЖБУРИЯТЛАР БАЖАРИЛИ
муддат сақланиши лозим бўлган ўр- ШИ. Зиммага юклатилган жавобгар-
тача ҳисобдаги пул маблағларининг лик кучи билан белгиланган ҳара-
энг кам миқдори. катларнинг амалга оширилиши.
МАЖБУРИЙ КОНВЕРСИЯ. Ком- МАЖБУРИЯТЛАР БАЖАРИЛ
паниянинг қимматбаҳо қоғозлари- МАСЛИГИНИНГ ЎЗАРО ТАЪСИРИ.
213
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Бир кредит келишувининг бажа- содиёт]. Иқтисодиётнинг мамлакат
рилмаслиги ўз-ўзидан бошқасининг миқёсида моддий ва номоддий
бажарилмаслигига олиб келадиган ишлаб чиқариш соҳаларини бир
ҳолат. бутун қилиб бирлаштирган миллий
ва жаҳон хўжалиги даражасидаги
МАЖБУРИЯТЛАРНИ ИЖРО соҳаси.
ЭТИШНИ ТАЪМИНЛАШ. Мажбури-
ятни бажармаган ҳолатда нобарқа- МАКРОИҚТИСОДИЙ БАРҚАРОР
рорлик тўлови, жарималар, пеняни ЛИК. Иқтисодий ўсиш, тўлиқ банд-
ҳисобга олган ҳолда, мажбурият- лик ва нархларнинг барқарорлигини
ларни ижро этишга таъсир этувчи таъминлашга йўналтирилган давлат
мулкий ва пул характерига эга чо- чора-тадбирлари мажмуи.
ра-тадбирлар, гаров, пай пули, бўнак
тўлови киритиш, кафиллик, кафо- МАКРОИҚТИСОДИЙ КЎРСАТ
латларни тақдим этиш. КИЧ. Мамлакатнинг ялпи миллий
даромади, ялпи ички маҳсулоти,
МАЖОРИЗАЦИЯ [инг. mojari иқтисодий ўсиши, ишсизлик ва ин-
zation – савдода воситачи]. Сармоя- фляция даражасининг индикатори.
М дорнинг аслида сотиб олиш нияти МАКРОИҚТИСОДИЙ МОДЕЛЬ.
бўлмаган акцияларга фақат шартли,
реклама мақсадларидаги иштироки. Иқтисодий математик моделлар-
нинг узвий қисми, бутун иқтисоди-
ётни ва унинг энг муҳим тармоқла-
МАЙДА ТАНГА. Номинал қийма- ри, секторлари, соҳалари ривожла-
ти кичик бўлган, қайтим қайтариш нишини математик шаклда акс
ва нақд пулларни майдалашга хиз- эттирувчи иқтисодий математик
мат қиладиган майда қийматга эга модель. Макроиқтисодий модель
металл пул. иқтисодиётни ягона тизим сифа-
МАЙДА ПУЛ. Тўловлар учун тида ифодалаб, унинг умумлашти-
ишлатиладиган, қайтим қайта- рилган моддий ва молиявий кўр-
ришда ва нақд пулларни майда- саткичлари: ялпи ички маҳсулот,
лашга хизмат қиладиган номинал истеъмол, инвестиция, бандлик,
қиймати кичик бўлган қоғоз пул ва фоиз ставкалари, пул миқдори ва
металл танга. бошқаларнинг ўзаро боғлиқлигини
кўрсатади. Макроиқтисодий мо-
МАЙДАЛАНМАЙДИГАН БАНК делни тузишнинг асосий мақсади
НОТЛАР. Олтинга айирбошланмай- макроиқтисодий боғланишлардан
диган банк билетлари. иборат турли ҳодисаларни содда-
МАКЛЕР [нем. makler – савдода лаштирилган шаклда ифодалаш
воситачи]. Сотувчи ва харидор ўрта- орқали унинг ечимини топиш. Мак
сидаги воситачи (даллол). роиқтисодий модель тузиш жара-
ёнида ўрганилаётган ҳодисанинг
муҳим омиллари аниқланиб, ечи-
МАКРОИҚТИСОДИЁТ [юн. mak лиши кутилаётган муаммо учун
ros – узун; катта кенг араб. – иқти-
214
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
муҳим бўлмаган жиҳатлар тушириб ўзаро боғлиқликни акс эттирувчи
қолдирилади. модель (Қаранг: Кейнсанча иқтисо-
Макроиқтисодий модель тузиш дий назария, Кейнс Д.).
қуйидаги босқичларни ўз ичига ола-
ди: МАКРОИҚТИСОДИЙ ТАҲЛИЛ. М
Макроиқтисодий таҳлилда жамият
а) тадқиқотнинг предмети ва миқёсида юз берадиган иқтисодий
мақсади соддалаштирилган ҳолда жараёнларнинг кечиши ҳаракати
белгиланади; ўрганилади. Макроиқтисодий таҳ-
лилда иқтисодиётда ўзига хос фа-
б) кузатилаётган макроиқтисо- олият кўрсатиш ва ривожланиш
дий тизимнинг мақсадга мувофиқ қонуниятларига эга хусусий, давлат
таркибий ва функционал унсурлари ва бошқа хўжалик юритувчи субъ-
ажратиб олиниб, уларнинг энг муҳим ектларни ишсизлик, инфляция, мо-
сифат тавсифлари аниқланади; лия-кредит тизими, иқтисодий ўсиш
каби муаммолари битта туркум си-
в) макроиқтисодий модель ун- фатида олиб ўрганилади.
сурларининг ўзаро боғланиши, кет-
ма-кетлиги белгиланади ва унинг
математик модели келтирилади;
г) математик моделда ҳисоб-
китоблар амалга оширилади ва МАКРОМАРКЕТИНГ. [юн. mak
олинган натижа таҳлил қилинади. ros + инг. market – бозор]. Мамла-
Макроиқтисодий модель назарий катнинг жами хўжалиги миқёсида
тадқиқот сифатида синов ва асос маҳсулот ишлаб чиқариш ва унинг
лашни талаб этади. Жамланган ста- пировард истеъмолчига томон ҳара-
тистик маълумотларни Макроиқти- кати жараёнида қатнашадиган фао-
содий моделга тушириш эҳтимол- лият ва муассасаларни бирлаштира-
даги макроиқтисодий оқибатларга диган тизим.
олдиндан баҳо бериш имконини МАКРОМОЛИЯ. Давлат, мамла-
беради. Тармоқлараро баланс, дав- кат миқёсидаги молия алоқалари-
лат даромадлари ва харажатлари дан иборат.
баланси, тўлов балансларини ҳисоб
лаш Макроиқтисодий моделга ми- МАКРОМУҲИТ. Фирма марке-
сол бўла олади. тинг муҳитнинг таркибий қисми,
ижтимоий жиҳатдан микромуҳитга
МАКРOИҚТИСOДИЙ МУВO таъсир кўрсатувчи кучларга қара-
ЗАНАТ. Иқтисодиётнинг турли то- ганда кенг ифодаланувчи омиллар,
монларинидаги ялпи талаб ва ялпи масалан, демографик, иқтисодий,
таклифнинг тенглиги. табиий, техник, сиёсий ва маданий
МАКРОИҚТИСОДИЙ МУВО омиллар.
МАКРОТАЛАБ. Талабнинг нис
ЗАНАТНИНГ КЕЙНСЧА МОДЕЛИ.
Нархлар даражаси ўзгармас бўлган батан катта миқёсда, йирик ҳажм,
шароитда жами сарфлар ва реал кенг кўлам, кўп товарлар бўйича ях-
ялпи миллий даромад ўртасидаги лит кўриниши.
215
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАМЛАКАТ ВАЛЮТА ЛИКВИД валлар ва таҳлилий маълумотлар
ЛИГИ. Мамлакат ёки мамлакатлар ҳар чоракда Марказий банк томони-
гуруҳининг мақбул тўлов воситала- дан фойдаланувчиларга тақдим қи-
ри билан ўз халқаро мажбуриятла- линади. Бунда Ўзбекистон Респуб
рини тўхтовсиз, ўз вақтида тўлаш ликасининг давлат ташқи қарзи
имконияти. бўйича жамланган маълумотлар
Молия вазирлиги томонидан, хусу-
МАМЛАКАТНИНГ ОЛТИН ХА сий сектор ташқи қарзлари бўйича
ЗИНАСИ. Асосан, халқаро ҳисоблар- маълумотлар эса Марказий банк то-
ни таъминлаш учун мўлжалланган монидан шакллантирилади.
марказий банкда турадиган олтин
фонд жамғармаси.
МАМЛАКАТНИНГ ЭКСПОРТ
САЛOҲИЯТИ. Муайян мамлакатнинг
М МАМЛАКАТ ТЎЛОВ БАЛАНСИ. ўзида мавжуд бўлган ёки ишлаб
Мамлакат резидентлари ва чет эл- чиқарилаётган ресурслари, маҳсу-
ликлар ўртасида маълум вақт ора- лотларини ташқи бозорга сотиш им-
лиғида амалга оширилган барча конияти, қобилияти.
иқтисодий битимлар бўйича тўлов
суммаларининг фарқи бўлиб, у ўз МАНГОНИЗАЦИЯ. Товарларни
ичига савдо баланси, хизматлар ба- қалбакилаштириш (сохталашти-
ланси, ўтказмалар баланси ва капи- риш).
тал операцияларини олади.
МАНИПУЛЯЦИЯ [лот. manipulus
МАМЛАКАТНИНГ УМУМИЙ – ҳовуч, manus – қўл]. Ноқонуний
ТАШҚИ ҚАРЗИ. Маҳаллий иқтисо- операция; фаол савдо фикрини уй-
диётнинг хорижликлар (хорижий ғотиш ёки олди-сотдида қимматли
давлатлар, халқаро молиявий инс қоғоз баҳосини тушириш ёки оши-
титутлар ва бошқалар) олдидаги риш учун олди-сотди қилинган қим-
амалдаги, (яъни ҳали тўловлари матли қоғоз.
амалга оширилмаган) келажакда
маълум бир муддатда қайтарилиши МАНИПУЛЯЦИЯЛАНАДИГАН
талаб қилинадиган мажбуриятлари- ИСТЕЪМОЛЧИ. Истеъмол товарла-
ни ўзида акс эттиради. ри рекламаси ёрдамида зиммасига
Ташқи қарз, давлат ташқи қарзи истеъмолчилик хулқи (муомаласи)
ҳамда хусусий сектор ташқи қарзи- тури мажбуран юкланган шахс.
га бўлинади. Давлат ташқи қарзи,
ҳукумат томонидан жалб қилинган МАНКО [итал. manco – товар
ёки унинг кафолати остида олинган вазнининг ёки касса суммасининг
ташқи қарзларни ўз ичига олса, ху- кам келиши]. 1. Ёзувлардаги хато-
сусий сектор ташқи қарзи, ўз нав ликлар ёки ғазначи (кассир)нинг
батида, давлат мажбурият олмаган ҳисобда янглишиши натижасида
қарзлардан иборат. кассадаги камомад, касса қайднома-
Ўзбекистон Республикасининг ларидаги кам келган пул. 2. Тарози-
умумий ташқи қарзи бўйича жад- дан уриб қолинганлик.
216
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАНТО [фр. mantel – ёпинчиқ, МАОШ. Ходимга эгаллаб турган
қопқоқ]. Акция, облигация матнини лавозимига мувофиқ белгиланган
изоҳловчи титр. ойлик иш ҳақининг номинал ҳажми.
МАНУФАКТУРА [лот. manufac МАРГИНАЛ СОЛИҚ. Даромад М
tura, manus – қўл, facere – бажармоқ]. солиғининг ортиши, кўпайиши, му-
Оддий кооперацияга уюшган ишлаб айян даражадан ортиб кетган қў-
чиқарувчилар ўртасида меҳнат тақ- шимча солиқ.
симотининг жорий қилиниши. Ма-
нуфактура қўл меҳнатига ва оддий МАРГИНАЛ БИТИМ. Қиммат-
меҳнат қуролларига асосланади. баҳо қоғозлар юзасидан битим ту-
зилганда улар қийматининг ярми
МАНФААТ. Маълум бир имтиёз, нақд тўланадиган, қолган қисми эса
қўшимча даромад, фойда олиш. брокердан сотиб олинган қиммат-
баҳо қоғозлар гарови эвазига олина-
МАНФААТГА ЭГА БЎЛУВЧИ. диган сотиб олиш битими.
Шахсий суғурта шартномаси бўйича
вафот этган шахснинг суғурта сум- МАРЖА [фр. marge – фарқ; аф-
масини олувчи сифатида суғуртачи заллик]. Сотиш, харид қилиш, кре-
томонидан белгиланган шахс. дитлашнинг турли шароитларида
бир вақтнинг ўзида содир бўлади-
МАНФААТЛАР ТЎҚНАШУВИ. ган қимматли қоғозларнинг фоизли
Ташкилот ходимининг шахсий (бе- ставкалари, курслари, товарларнинг
восита ёки билвосита) манфаатдор- нархи ва бошқа шунга ўхшаш бир
лиги шахснинг мансаб ёки хизмат хил кўрсаткичлар ўртасидаги фарқ.
мажбуриятларини лозим даражада
бажаришига таъсир кўрсатаётган МАРЖА ДАРОМАДИ КОЭФФИ
ёхуд таъсир кўрсатиши мумкин ЦИЕНТИ. Фирма маржа даромади-
бўлган ҳамда шахсий манфаат- нинг ўша вақт давридаги соф фой-
дорлик билан фуқаролар, ташки- дага нисбати.
лотлар, жамият ёки давлатнинг
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатла- МАРЖИН [инг. margin — фарқ,
ри ўртасида юзага келаётган ёки афзаллик]. Кема ташиш учун қабул
юзага келиши кутилаётган қара- қилган юкнинг энг кам миқдори би-
ма-қаршилик. лан кемани кирага олувчидан талаб
қилинадиган денгиз транспорти
МАНФААТЛИЛИК. Мақбуллик, ҳужжатларида кўзда тутилган миқ-
даромадлилик, ишнинг фойдалили- дорда ташиш мумкин бўлган юк ўр-
ги, манфаат олиш. тасидаги фарқ.
МАНЦИПАЦИЯ [лот. mancipatio, МАРЖИНАЛ ДАРОМАД. 1. Со-
manus – қўл, лот. capio – бераман]. тувлардан келган тушумларнинг
Сотиб олинган буюмни мулк қилиб сотувларнинг муайян даражасига
бериш. тааллуқли жами чиқимлари усти-
217
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
дан ортиб кетиши. 2. Қўшимча бир- ҳолда янги иқтисодий тизим наза-
ликни сотиш натижасида умумий риясини яратдилар.
даромаднинг ўсган қисми.
МАРКА БЕЛГИСИ. Маркадаги
МАРЖИНАЛ ҚОЛДИҚ. Товарни осон таниб олинадиган белги, расм
сотишдан келган даромад (тушум) шакли. Фирманинг номи, марка бел-
ва ишлаб чиқариш ҳамда сотиш би- гиси ўрнатилган тартибда рўйхат-
лан боғлиқ муайян чиқимларнинг дан ўтган, яъни ҳуқуқий ҳимоялан-
жами миқдори ўртасидаги айирма, ган бўлсагина кучга киради.
фойда тури.
МАРКАЗИЙ БАНК. Мамлакатда-
МАРЖИНАЛИЗМ. [фр. margin a ги нарх даражаси, банк тизимининг
lism – чегаравий]. XIX асрнинг 70 йил- барқарорлиги ҳамда тўлов тизими-
лари Жевонс, Менгер, Вальраслар нинг барқарор фаолияти учун масъ
томонидан очилган иқтисодиётнинг ул муассаса. Бунинг учун Марказий
методологик принципларидан бири, банк пул-кредит сиёсатини олиб
иқтисодий ҳодисаларни таҳлил боради, тижорат банклари, тўлов
этишда энг чекка кўрсаткичларга ташкилотлари, ҳамда бошқа кредит
М суянади. Истеъмолни ишлаб чиқа- ташкилотлари (МКТ, ломбардлар ва
ришдан устун қўяди. Қийматнинг бошқалар) фаолиятини лицензия-
меҳнат назарияси инкор этилади. лайди, тартибга солади ва назорат
Австрия мактаби вакиллари томо- қилади.
нидан қўлланган. ХIХ асрнинг ўрта-
ларида француз иқтисодчиси Курно МАРКАЗИЙ БАНК АСОСИЙ
(1821-1877), немис иқтисодчилари СТАВКАСИ. Пул-кредит сиёсатининг
Тюнен (1783-1850), Госсен (1810-1858) асосий инструментларидан бири.
биринчи бўлиб маргинал таҳлилни Банклараро пул бозоридаги фоиз
иқтисодий назарияга жорий этишга ставкалари, шунингдек, Марказий
уринган. Унинг категориялари: қим- банк томонидан банк тизимига лик-
мат, энг юқори, чегараланган наф, видликни тақдим этиш бевосита
ноёблик, ишлаб чиқаришнинг энг асосий ставкага боғлиқ. Шундай
юқори унумдорлиги ва бошқалар. қилиб, асосий ставка иқтисодиёт-
Маржинализмнинг дастлабки ва- даги фоиз ставкалари даражасига,
киллари К. Менгер, Ф. Внзер ва бош шунингдек, аҳоли ва бизнеснинг ис-
қалар бўлиб, “соф назария” тараф- теъмол ва инвестицион (сармоя ки-
дорлари сифатида, янги иқтисодий ритиш) қарорларига таъсир кўрсат-
воқеалар, ҳодисалар ва жараёнларга ган ҳолда ички талаб ва инфляция
янгича қарашлар, уларни амалиётга даражаси ўзгаришида аҳамият касб
киритиш билан, классик иқтисодий этади. Асосий ставка даражаси Мар-
назария ва марксча иқтисодий таъ- казий банк бошқаруви мажлислари-
лимотнинг синфий шакли, мафкура да пул-кредит сиёсати шароитлари,
пардасини олиб ташлаб, улардаги жорий ва кутилаётган инфляция
ижобий томонларни сақлаб қолган даражаси ҳамда макроиқтисодий
218
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҳолатни инобатга олган ҳолда бел- МАРКАЗЛАШГАН МОЛИЯВИЙ М
гиланади. Одатда, агар инфляция РЕСУРСЛАР. Макро даражадаги
даражаси кўтарилса, Марказий банк ижтимоий ишлаб чиқариш эҳтиёж-
ҳам асосий ставкани кўтаради. Агар ларини қондириб, уларга бюджет ва
инфляция даражаси пасайса, бунда бюджетдан ташқари фондларнинг
Марказий банк асосий ставкани па- маблағлари киради.
сайтиради.
МАРКАЛИ МАҲСУЛОТ. Бир неча
МАРКАЗИЙ БАНК ОБЛИГАЦИЯ йил давомида тан олинган сифатга
ЛАРИ. Фоиз ставкаларини тартибга эга товар маркаси.
солиш ва тижорат банкларида мав-
жуд ортиқча ликвидлиликни нисба- МАРКЕТИНГ [инг. marketing
тан узоқроқ муддатга жалб этиш – бозорни илгари суриш, бозор фа-
мақсадида чиқариладиган пул-кре- оллиги]. Товарларнинг сотилишини
дит сиёсати инструменти. рағбатлантириш, айирбошлашни ри-
вожлантириш ва жадаллаштириш,
МАРКАЗИЙ БАНКНИНГ ҚАЙТА талаб-эҳтиёжларни тўлароқ қонди-
ҲИСОБГА ОЛИШ СТАВКАСИ. Мар- риш ва кўпроқ фойда олиш мақса-
казий банк томонидан тижорат век- дида амалга ошириладиган товар-
селларини қайта ҳисобга олишда лар, хизматлар, қимматли қоғозлар
қўлланадиган расмий қайд этиш бозори соҳасидаги фаолият.
ставкаси.
МАРКЕТИНГ АХБОРОТ ТИЗИМИ
МАРКАЗЛАШГАН БУХГАЛТЕ (МАТ). 1. Маркетинг тадбирларини
РИЯ. Ҳисобни марказлаштириш- режалаштириш, ҳаётга татбиқ этиш
нинг юқори шакли бўлиб, бунда ва назорат қилиш мақсадида аниқ,
бир хил корхоналар фаолиятининг долзарб маълумотларни ўз вақти-
бухгалтерия ҳисоби битта марказ- да тўплаш, таснифлаш, таҳлил қи-
лашган ҳисоб органида йиғилади. лиш, баҳолаш ва ундан маркетинг
Бунда ҳисоб ишлари кенг автомат- соҳасида фойдаланиш мақсадида
лаштирилади. Марказлаштирилган тарқатиш учун мўлжалланган ме-
бухгалтерияни ташкил этиш ҳисоб- тодик усуллар, асбоб-ускуналар ва
ни марказлаштиришнинг барча аф- одамларнинг мунтазам фаолият
залликларидан тўла фойдаланиш кўрсатувчи ўзаро алоқалар тизими.
имкониятини беради. 2. Маркетинг соҳасида қарорларни
ишлаб чиқиш ва қабул қилиш жа-
МАРКАЗЛАШГАН МОЛИЯ. Мо- раёнида фойдаланилувчи маълу-
лия тизимининг асосий бўғини мотларни тўплаш, таҳлил қилиш ва
ҳисобланиб, бунда ишлаб чиқариш етказиш усуллари, асбоб-ускуналар
соҳасида яратилган ялпи ички маҳ- ва ходимлар мажмуи.
сулот ва миллий даромадни тақсим-
лаш ҳамда қайта тақсимлаш натижа- МАРКЕТИНГ БЮДЖЕТИ. Фирма-
сида марказлашган пул мабл ағлари нинг маркетинг фаолиятини амалга
ресурслари шакллантирилади.
219
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
оширишдаги харажатлар, фойда ва тескари (қабул қилувчининг таҳри-
даромадлар миқдори деталлашти- ри) алоқалар мажмуи. 2. Инсонлар
рилган тарзда (маркетинг комплекси ўртасидаги ўзаро алоқа шакли ва
элементлари ёки маркетинг тадбир- воситалари мажмуи.
лари бўйича) акс эттирилган кўр-
саткичлар тизими, маркетингнинг МАРКЕТИНГ КОНЦЕПЦИЯСИ.
молиявий режаси; корхона мар- 1. Бозор муносабати шароитларида
кетингни режалаштириш бўлими. фаолият кўрсатаётган фирма, таш-
Маркетинг бюджетини режалашти- килот ёки шахснинг иш юритиш, тад-
риш мақсадли фойдага асосланиши биркорликни ташкил этиш фалсафа-
ёки фойдани оптималлаштиришдан си. 2. Корхонанинг якуний мақсади
келиб чиқиши мумкин. – даромад олиш ва истеъмолчилар
эҳтиёжини қондириш учун фойда-
МАРКЕТИНГ ЖАРАЁНИ. Янги ланилувчи маркетинг фаолиятининг
эҳтиёж ва ғояларни излаб топиш, асосий воситалари, қоида ва ғоялари
танлаш ва уларни товар ёки хизмат- тизими. Атрофдаги аниқ ҳолатга, бо-
га айлантириш, товарларни бозор- зор муносабатлари ривожл аниш да-
М ларда ёки савдо тақсимот тармоқла- ражасига қараб анъанавий, ишлаб
рига сотиш билан боғлиқ ҳаракатлар чиқариш, савдо, товар, ижтимоий ва
ва босқичларнинг тартибга солинган сервис концепцияларини ажратиб
мажмуи. кўрсатиш мумкин.
МАРКЕТИНГ ИННОВАЦИЯСИ. МАРКЕТИНГ КОМПЛЕКСИ. Мар-
Фирма томонидан маркетингнинг кетингнинг асосий назоратли ўзга-
янги услубини жорий этиш (маҳсу- рувчан омилларининг йиғиндиси.
лотнинг дизайни ва қадоқлаш, уни Маълум бир фирма бозорда мар-
жойлаштириш, нарх белгилаш, бо- кетинг комплексидан ўзи хоҳлаган
зорга чиқариш). Агар у фирма томо- таъсирни уйғотиш мақсадида фой-
нидан биринчи марта ишлатилаёт- даланади.
ган бўлса.
МАРКЕТИНГ МАЖМУАСИ. Мар-
МАРКЕТИНГ КАНАЛИ. Эркин кетинг рецепти, ундан фойдаланиш
ишлаб чиқарувчининг ҳар бири мус корхонага мақсадли бозорлар эҳти-
тақил савдо бирлигига эга бўлган ёжларини қондириш ва атроф-муҳит-
улгуржи савдогарларга, ундан чака- даги ўзгаришларга мослашишда
на савдогарларгача бўлган йўли. энг яхши кўрсаткичларга эришиш
имконини беради. Энг содда марке-
МАРКЕТИНГ КОММУНИКАЦИЯ тинг рецепти товар, нарх, савдо ва
ЛАРИ ТИЗИМИ. 1. Маркетинг тизи- коммуникация сиёсати соҳасида (4P:
мининг ташқи муҳит билан ўзаро Product, Price, Place, Promotion) му-
алоқалари жараёнида субъектлар вофиқлаштирилган чора-тадбирлар
(жўнатувчи ва қабул қилувчи), воси- ўтказишни талаб қилади.
талар, каналлар, тўғри (хабар) ва
220
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАРКЕТИНГ МОДЕЛЛАРИ. қисми. 2. Товар, нарх, коммуникация М
1. Фойда олиш ёки уни ўстириш мақ- ва савдо сиёсати, талабни ўрганиш
садида товар ва хизматларга талаб- соҳасида самарали маркетинг тад-
ни яратиш ва такрор ишлаб чиқа- бирларини режалаштириш ва ўт-
риш бўйича ўзаро алоқалар жараё- казиш ҳисобига маркетинг тизими-
нида маркетинг тизими субъектла- нинг доимий рақобатбардошлиги,
ри хулқ-атворини кўрсатиш. 2. Мар- товар ва хизматларнинг бозордаги
кетинг тизимини лойиҳалаштириш, иқтисодий ва ижтимоий конъюнкту-
режалаштириш, ташкил этиш, фа- расини таъминлаш қобилиятлари
олият кўрсатиш ва ривожланишда мажмуи.
маркетинг муҳити ҳамда субъектла-
рининг функционал, сабаб-оқибат МАРКЕТИНГ СТРАТЕГИЯСИ.
ва ресурс алоқаларини ифодаловчи Истеъмолчиларни жалб этиш, улар-
ва акс эттирувчи (имитация, регрес- нинг эҳтиёжини қондириш ва ўз
сия, корреляция ва ҳ.к.) моделлар мақсадига эришиш учун маркетинг
мажмуи. 3. Маркетинг-микс ёки комплексини қўллаш тартиби.
унинг таркибий қисмлари (товар
сиёсати модели, нарх ҳосил бўлиш МАРКЕТИНГ СТРАТЕГИЯСИНИ
модели, реклама модели ва ҳ.к.). ИШЛАБ ЧИҚИШ. Мақбул деб топил-
ган товар ғояси асосида дастлабки
МАРКЕТИНГ НАЗОРАТИ. Стра- маркетинг стратегиясини яратиш.
тегик ва маркетинг режаларининг
бажарилиш натижаларини ўлчаш, МАРКЕТИНГ ТАДҚИҚОТИ ДИ
таҳлил қилиш ва уларга зарурий ўз- ЗАЙНИ. 1. Маркетинг тадқиқоти жа-
гартиришлар киритиш жараёни. раёни ва моделини лойиҳалашти-
риш ва тузиш; тадқиқотни ўтказиш,
МАРКЕТИНГ ОПЕРАЦИЯЛАРИ маркетинг ахборотларини излаб
ТАДҚИҚОТИ. Маркетинг қарорла- топиш учун рационал режаларни
рини ишлаб чиқиш ва қабул қилиш ишлаб чиқиш. Бу қўлда ёки ахборот
тизимида фойдаланилувчи усуллар технологиялари ёрдамида амалга
(математик дастурлаштириш, ўйин- оширилиши мумкин. 2. Маркетинг
лар назарияси, қарорлар назарияси, тадқиқоти субъектлари хулқ-атво-
тасвирларни таниб олиш назарияси рининг ўзгариш ҳолатларини ўрга-
в ҳ.к) йиғиндиси. ниш ва башорат қилишга доир ижо-
дий жараён.
МАРКЕТИНГ РЕЖАСИ. Белги-
ланган маркетинг мақсадларига МАРКЕТИНГ ТАДҚИҚОТЛАРИ.
эришишда ёрдам бериши кутилаёт- Талаб ва таклифни ўрганиш, маҳ-
ган чора-тадбирларнинг кетма-кет- сулот ишлаб чиқариш дастурини
ликда деталининг ифодаланиши. яратиш, сотиш ва истеъмол қилиш
билан боғлиқ бўлган турли хилдаги
МАРКЕТИНГ САЛОҲИЯТИ. хизматлар кўрсатиш ва истеъмол-
1. Корхона салоҳиятининг ажралмас дан чиққандан кейин утилизация-
221
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лашни ташкил қилиш каби бозор му- лари манбаи, унинг асосида кор-
аммоларини ечишда яхлит тизимли хона менежменти турли хил бош
ёндашиш. Маркетинг тадқиқоти қарув қарорларини қабул қилади.
сифатида изланишлар олиб бориш 4. Маълумотларни олиш, ишлов
ушбу фаолиятнинг барча жабҳала- бериш, тизимлаштириш ва уларни
рини ўз ичига олади ва улар бўйича “истеъмол учун тайёр” ахборотга
қарорлар қабул қилиш билан боғ- айлантириш.
лиқдир. Улар маркетинг комплекси
ва унинг ташқи муҳит унсурларига МАРКЕТИНГ ТИЗИМИНИНГ СА
ҳам тегишли. МАРАДОРЛИГИ. 1. Маркетинг ти-
зимининг маркетинг харажатлари
МАРКЕТИНГ ТАМОЙИЛЛАРИ. белгилаб қўйилган ҳолда товар ва
Бозорни билиш, бозордаги талаб ва хизматларга талабни такрор ишлаб
таклифларни ўрганиш, таъсир ўтка- чиқаришни тўхтовсиз шаклланти-
зиш. риш жараёнини таъминлаш қоби-
лияти кўрсаткичи. 2. Маркетинг ти-
М МАРКЕТИНГ ТИЗИМИ. Бозор зимининг фаолиятининг сифат кўр-
муҳитининг мустақил, фойда олиш саткичи. 3. Маркетинг тизими субъ-
мақсадида товар ва хизматларга ектларининг ресурслар айирбош
талабни шакллантириш ва ривож лаш жараёнида ўзаро алоқалари
лантириш бўйича ўзаро узлуксиз натижавийлигининг комплекс кўр-
алоқада бўлувчи ижтимоий-иқти- саткичи.
содий элементлари мажмуи. Марке-
тинг тизими ўз ичига қуйидагилар- МАРКЕТИНГ ФАОЛИЯТИ. 1. Тад-
ни олади: ишлаб чиқарувчи фирма, биркорлик соҳасида бажариладиган
таъминотчи фирма, рақобатчи фир- ишлар ва вазифалар тури. 2. Талаб-
ма, воситачи фирма, истеъмолчи ни шакллантириш ва такрор ишлаб
(бозор). чиқариш, фирманинг фойда олиши-
ни таъминлаш мақсадида амалга
МАРКЕТИНГ ТИЗИМИНИ АХ оширилувчи маркетинг функцияла-
БОРОТ БИЛАН ТАЪМИНЛАШ. ри (маркетинг тадқиқотлари, савдо,
1. Маркетинг мажмуаси ҳужжатла- нархнинг ҳосил бўлиши, товарни
рини расмийлаштириш усуллари ва етказиб бериш, маркетинг развед-
воситалари, маркетинг тизимининг каси, бенчмаркетинг ва ҳ.к.) билан
ҳолати ва маркетинг маданияти боғлиқ фаолият. 3. Бозор иқтисоди-
тўғрисидаги маълумотларни излаб ётида такрор ишлаб чиқариш зан-
топиш, кодлаштириш ва сақлаш- жирининг барча бўғинларида мар-
ни ташкил этиш. 2. Маркетинг ти- кетинг воситалари ва фалсафасини
зимининг меъёрини таъминловчи қўллаш жараёнини қамраб олувчи
қуйи тизимлардан бири (ташки- ҳамда товар ёки хизмат талабини
лий, ҳуқуқий, иқтисодий, техник, қондириш ва фойда келтириш учун
дастурий, математик таъминот ва нимани, қаерда, қанча ва қандай
бошқалар). 3. Маркетинг ахборот- қилиб ишлаб чиқариш лозим деган
222
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
саволларга жавоб беришга имкон диришга йўналтирилган концепция.
берувчи ҳар қандай фаолият. 3. Бажариш масъулиятини тақсим-
лаш ва кенгайтириш тамойиллари
МАРКЕТИНГ ФАОЛИЯТИНИНГ бўйича маркетингни ташкил этиш М
ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИГИ. усули.
1. Маркетинг фаолиятининг оралиқ
ва якуний мақсадларини амалга МАРКЕТИНГ ҚАРОРИ. 1. Истеъ-
оширишга жавоб берувчи нисбатан молчиларнинг товар ва хизматларга
кўп турли (маркетинг жараёнининг талабини барқарор шакллантириш,
барча босқичлари бўйича) натижа. ривожлантириш ва қондириш учун
2. Маркетинг фаолиятини амалга зарур маркетинг тадбири ёки тад-
ошириш самараси (натижаси)нинг бирлар мажмуи. 2. Фирма, товар ва
бу жараёнда сарфланувчи барча ха- хизматларнинг рақобатда устунли-
ражатларга нисбати. 3. Маркетинг гини сақлаб қолиш ёки яхшилаш
фаолияти билан боғлиқ харажатлар учун маркетинг тизими субъект ва
қайтими натурал ёки қиймат (нарх) объектларига мақсадли таъсир.
шаклида акс эттирилган натижа
ва самаранинг маркетинг фаолия МАРКЕТИНГ ҚАРОРИ ҚАБУЛ
тини ташкил этиш ҳамда амалга ҚИЛИШНИНГ САМАРАДОРЛИГИ.
ошириш учун зарур бўлган барча 1. Маркетинг вазифасини бажариш-
(моддий-техник меҳнат ва ҳока- нинг кўриб чиқилаётган (кутилаёт-
зо) ресурсларга нисбати ёрдамида ган) кўплаб вариантлари орасидан
баҳоланади. танлаб олишда иқтисодий таваккал-
чилик нархининг натижаси, фой-
МАРКЕТИНГ ЧИҚИМИ. Ишлаб далилик кўрсаткичи. 2. Маркетинг
чиқарувчи, дистрибьюторнинг маҳ- вазифасини бажаришнинг танлаб
сулот сотуви ва унинг рағбатланти- олинган вариантидаги иқтисодий
рилишига қилинган харажатлари. самара келтириш қобилияти.
МАРКЕТИНГНИНГ ЎЗАРО МАРКЕТ-МЕЙКЕР. Фондлар бо-
зоридаги жараёнларнинг боришини
АЛОҚАЛАРИ. 1. Хизмат кўрсатиш кузатувчи, тенденциялар, қимматли
қоғозларнинг кутилаётган дарома-
тадбиркорлигининг товар ҳаётий- ди, ишончлилигини баҳоловчи, бо-
зор иштирокчиларини нарх-наво,
лик даврининг ҳар бир босқичида курслар, дивидендлардан бохабар
қилувчи фонд биржасининг юқори
барча бозор субъектлари билан малакали ходими, қимматли қоғоз-
лар бозори менежери.
алоқаларни режалаштириш, ташкил
МАРКИРОВКА [фр. marquer –
этиш ва бошқариш жараёнида бар- белгиламоқ, тамғаламоқ]. Товар
ча фаолият турлари ва ресурслар-
ни қамраб олишга йўналтирилган
истиқболли концепция. 2. Мижоз
билан узоқ муддатли ўзаро муно-
сабатларда ва битимларда иштирок
этувчи томонлар мақсадларини қон-
223
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
тўғрисидаги маълумотларни ўз ичи- чиқаришга биринчи сотиб олинган
га олган товар ўрами ёки товарнинг материаллар баҳоси бўйича баҳо-
ўзига қўйиладиган шартли белги, ланишини, сўнгра иккинчи партия
ёзувлар. баҳосини билдиради. ЛИФО усули-
да бошқа қоида қўлланади. Бунда
МАТЕРИАЛЛАР. Ишлаб чиқа- охирги тушум – охирги харажат,
ришнинг моддий ашёларидан бири. яъни материаллар ишлаб чиқариш-
Ишлаб чиқарилаётган маҳсулот- га аввал охирги партия таннархи
нинг асосини материаллар ташкил бўйича ёзилади, сўнгра аввалги пар-
қилади. Асосий воситалардан фарқ тия ва ҳоказо.
қилиб, материаллар бир ишлаб
чиқариш жараёнида ўз қийматини МАТЕРИАЛЛАР САРФИ. Мате-
тўла равишда маҳсулот таннархига риалларнинг ишлаб чиқарилаётган
ўтказади. маҳсулот натурал бирлиги ёки қий-
матининг 1 (бир) сўми ҳисобига бўл-
МАТЕРИАЛЛАРНИ БАҲОЛАШ ган харажати.
УСУЛЛАРИ. Ишлаб чиқаришга
ёзиладиган ишлаб чиқариш за- МАТЕРИАЛЛАРДАН ФОЙДА
М хираларининг ҳақиқий таннархи- ЛАНИШ КОЭФФИЦИЕНТИ. Хомашё
ни аниқлаш уларни баҳолашнинг ва материалларнинг оқилона сарф-
қуйид аги усулларини қўллаш билан ланишини тавсифловчи кўрсаткич.
амалга оширилади: 1) ўртача тан- Тайёр маҳсулот таркибига кирувчи
нарх бўйича; 2) ўртача чамаланган материалларнинг ишлов берил-
баҳолар бўйича, биринчи тушум – ган материаллар умумий ҳажмига
биринчи харажат, ФИФО; 3) ўртача нисбати сифатида ҳисобланади.
чамаланган баҳолар бўйича, охирги
тушум – охирги харажат, ЛИФО. Ма- МАТРИЦАЛИ ЛОЙИҲА. Функ-
териалларни баҳолашнинг бирин- ционал ва махсус лойиҳаларни ўз
чи усулида ҳисобот ойи давомида ичига олган ташкилий тузилма. Ҳар
сарфланган материаллар ишлаб бир лойиҳада ҳар хил функционал
чиқариш харажатлари счётлари- бўлинмалар мутахассисларидан
га одатдагидек, жорий баҳо бўйи- фойдаланилади. Бунда бўш мене-
ча ёзилади. Ҳисобот ойи охирида жерлар қайси масалалар қачон ечи-
ҳақиқий таннарх билан жорий баҳо лиши кераклиги, функционал мене-
ўртасидаги фарқнинг тегишли улу- жерлар эса лойиҳани бажариш учун
ши ёзилади. ФИФО ва ЛИФО усул- мутахассислардан қай бирини жалб
лари ривожланган мамлакатларда этиш зарурлиги ва қандай техноло-
ишлаб чиқариш захираларини баҳо- гик усуллардан фойдаланиш мақ-
лаш усуллари сифатида яратилган. садга мувофиқлигини ҳал қилади.
ФИФО усулида биринчи тушум – би- МАТРИЦАЛИ ТАРКИБ. Матри-
ринчи харажат дегани. Ишлаб чиқа- ца туридаги катакчалардан ташкил
ришга қайси материаллар партияси топган таркиб.
берилишидан қатъи назар, ишлаб
224
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАСЪУЛИЯТ МАРКАЗИ. Иш-фа- МАЪНАВИЙ ЗАРАР. Шахс ими-
олияти натижаси учун раҳбари жа- жи, унинг жамиятдаги мавқеи, шу-
воб берадиган тегишли субъектнинг нингдек, обрўси ва қадр-қимматига
таркибий бўлинмалари. етказилган зиён.
МАСЪУЛИЯТИ ЧЕКЛАНГАН МАХСУС АУДИТОРЛИК ТОПШИ М
ЖАМИЯТ. Ўз мулки чегарасида РИҒИ. Аудиторлик ташкилоти би-
мажбуриятларга жавобгар бўлган, лан тузилган шартномада назарда
қисмларга бўлинган устав фондига тутилган расмий бухгалтерия ҳисо-
эга бўлган таъсис ҳужжати билан ботидан фарқли бўлган махсус ҳи-
белгиланган акционер жамият тури. соботнинг текшириш ёки буюртма-
Жамият аъзолари маблағи жамият чи билан келишилган бошқа текши-
розилиги билан бошқа шахсга бери- ришларни амалга ошириш. Бундай
лиши мумкин. вазифа бухгалтерия ҳисоботининг
алоҳида махсус моддаларини тек-
МАСШТАБ САМАРАСИ. Ишлаб шириш, мулк ҳолати, капиталдан
чиқариш масштабининг кенгайиши фойдаланиш ва хўжалик юритувчи
билан маҳсулот ишлаб чиқариш- субъектнинг молиявий-хўжалик фа-
нинг ўсиш суръати ўртасидаги боғ- олияти билан боғлиқ бўлган бошқа
лиқлик. Ишлаб чиқаришда фойда- масалалар бўйича текширувлар ўт-
ланиладиган омиллар миқдорига казишни ўз ичига олиши мумкин.
ишлаб чиқариш масштаби дейила- Махсус аудиторлик вазифаси ҳақи-
ди. да шартнома аудиторлик ташкило-
ти ва хўжалик юритувчи субъект
МАЪЛУМОТЛАР АЛМАШИШ ёки унинг бухгалтерия ҳисоботидан
МАРКАЗИ. Катта сиғимга эга бўлган фойдаланувчи манфаатдор шахс
маълумотларнинг бутун сақлани- ёхуд давлат органи иштирокида ту-
шини таъминлайдиган замонавий зилади.
сервер ва бошқа ускуналар билан
жиҳозланган бўлим. Ҳозирги кунда МАХСУС БОЖХОНА БОЖЛАРИ.
айрим чет эл корхоналари ва катта Божхона божларининг кўринишла-
банклар томонидан бу каби маълу- ридан бири бўлиб, агар мамлакатга
мотлар алмашиш марказлари қу- олиб кирилаётган маҳсулотлар шун-
рилмоқда. га ўхшаш маҳсулотларни ишлаб
чиқарувчи мамлакатнинг ўзидаги-
МАЪЛУМОТЛАР ҚОБИҒИ. Бу ларга зарар етказадиган бўлса, ҳи-
махсус алгоритмлар туфайли ижти- моя воситаси бўлиб хизмат қилади.
моий тармоқлар ёки онлайн хизмат- Бошқа мамлакатларнинг дискри-
ларнинг ҳар бир фойдаланувчиси- минацион ҳаракатларига нисбатан
нинг шахсий янгиликлар ленталари, жавоб тариқасида ҳам қўлланиши
яъни тасмалари ва тавсияларида мумкин.
пайдо бўлувчи воситадир.
225
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАХСУС ЗАХИРАЛАР. Захира- МАХСУС ИҚТИСОДИЙ ЗОНА.
ларнинг ҳар бир кредитлар бўйича Тегишли ҳудудни жадал ижти-
ташкил этилган захира суммалари. моий-иқтисодий ривожлантириш
учун чет эл инвестициялари ва
МАХСУС ИМТИЁЗЛИ КРЕДИТ маҳаллий инвестицияларни, юқо-
ЛАШ ЖАМҒАРМАСИ. Кичик ва ўрта ри технологиялар ҳамда бошқарув
тадбиркорлик субъектларига имти- тажрибасини жалб этиш мақсади-
ёзли кредитлар, шунингдек, микро- да махсус ажратилган, белгиланган
кредитлар бериш мақсадида таш- чегараларга ва махсус ҳуқуқий ре-
кил қилинган жамғарма. Имтиёзли жимга эга бўлган ҳудуд.
кредит бериш жамғармаси ҳисоби-
дан бериладиган микрокредитлар Ўзбекистонда махсус иқтисодий
бўйича фоиз ставкалари микрокре- зоналар қуйидаги турда ташкил
дит берилган кундаги Марказий этилиши мумкин: эркин иқтисодий
банкнинг қайта молиялаш ставка- зоналар, махсус илмий-технологик
сининг 50 фоиздан ортиқ бўлмаган зоналар, туристик-рекреацион зона-
миқдорида белгиланади. лар, эркин савдо зоналари, махсус
саноат зоналари.
М МАХСУС ИЛМИЙ-ТЕХНОЛОГИК МАХСУС ИҚТИСОДИЙ ЗОНА
ЗОНА. Инновация инфратузилма- ИШТИРОКЧИЛАРИНИНГ РЕЕСТРИ.
сини ривожлантириш мақсадида Махсус иқтисодий зонанинг ишти-
илмий ташкилотлар ва илмий фа- рокчилари ва инвестиция лойиҳала-
олият соҳасидаги бошқа ташкилот- ри тўғрисидаги маълумотларни ўз
лар (технологик парклар, техноло- ичига олган ахборот базаси.
гияларни тарқатиш (технологиялар
трансфери) марказлари, инноваци- МАХСУС ИҚТИСОДИЙ ЗОНА
он кластерлар, венчур фондлари, НИНГ БОШ РЕЖАСИ. Махсус иқти-
бизнес-инкубаторлар ва бошқалар содий зонанинг маъмурий кенга-
тўпланган ҳудуд. ши ёки махсус саноат зонасини
бошқарувчи компания томонидан
МАХСУС ИМПОРТ. Умумий им- тасдиқланган лойиҳа ҳужжати бў-
порт минус реэкспорт, яъни ички либ, унинг асосида махсус иқтисо-
эҳтиёж учун товарлар импорти дий зона ҳудудини режалаштириш,
(ушбу термин кўпгина давлатлар- қуриш, реконструкция қилиш ва
да турлича ҳисобланади). Масалан, шаҳарсозлик жиҳатидан ўзлашти-
бир товар тақчиллиги юзага келган- ришнинг бошқа турлари амалга
да ички бозорни тўйинтириш учун оширилади.
ушбу операция амалга оширилади.
Шу билан бирга, мамлакат ичидаги МАХСУС ЛОЙИҲА. Маълум бир
маълум бир товар ишлаб чиқариш доимий иш билан шуғулланувчи
қимматга тушиши сабабли ҳам у махсус ташкиллаштирилган одам-
қўлланади. Ушбу ҳолат иқтисодий лар гуруҳига асосланган лойиҳани
вазиятга қараб такрорланиб туриши амалга оширишга йўналтирилган
мумкин. ташкилий тизим.
226
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МАХСУС САНОАТ ЗОНАСИ. Бош МАҚСАДЛИ МОЛИЯЛАШТИ М
қарув, хўжалик ва молиявий фаоли- РИШ. Молиявий ресурслар, пул маб
ятнинг алоҳида режими жорий эти- лағларини маълум мақсадга эри-
ладиган ҳудуд. Махсус саноат зона- шиш воситаси сифатида ишлатиш
лари зарур маъмурий, илмий-техно- учун мақсадли тайинлаш билан
логик, ишлаб чиқариш, муҳандис- ажратиш.
лик-коммуникация, йўл-транспорт
ва ижтимоий инфратузилмани МАҚСАДЛИ МУКОФОТ. Белги-
барпо этиш учун ер участкаларини ланган вақт даврида маълум бир
ажратиш орқали шакллантирилади- муваффақиятлар, ютуқлар учун
ган хизмат кўрсатиш ва ишлаб чиқа- тўланадиган мукофот.
риш зоналарини ўз ичига олади.
МАҚСАДЛИ НАРХ-НАВО ШАКЛ
МАХСУС ТАЛАБЛИ ТОВАРЛАР. ЛАНИШИ. Белгиланган мақсадга
Махсус истеъмолчиларга мўлжал- етиш воситаси сифатида ишлатиш
ланган, уларнинг юқори диди ва бой учун мақсадли белгилаш қилиб мо-
тасаввурига мослаб тайёрланган лиявий ресурслар, пул маблағлари-
маҳсулотлар. ни ажратиш.
МАХСУС ҲУҚУҚИЙ РЕЖИМ. МАҚСАДЛИ ОБЛИГАЦИЯ. Банк
Махсус иқтисодий зоналар ҳудуди- фоизига нисбатан пастроқ фоиз
да инвестиция ва бошқа тадбиркор- ставкаси ҳисобига даромад олади-
лик фаолиятини амалга ошириш ган тадбиркорларни молиялашти-
учун алоҳида шарт-шароитларни риш учун чиқариладиган, облигация
белгилайдиган ҳуқуқий нормалар эгаси эса ўз даромадидан пасайти-
мажмуи. рилган солиқ тўлаш ҳисобига ман-
фаат оладиган қимматбаҳо қоғоз.
МАҚСАДЛИ АВАНС. Маълум
бир товарларни харид қилишда МАҚСАДЛИ ОМОНАТ. Муддатли
аниқ тижорат амалиётларини ўтка- ва юқори даромадли, муайян шарт-
зиш учун бериладиган бадаллар. лар асосида жамғариладиган ҳамда
маълум мақсадларга йўналтиришга
МАҚСАДЛИ БАДАЛ. Молиявий мўлжалланган жамғарма.
таъминлашга муҳтож тадбирларни
ўтказишни таъминлаш мақсади- МАҚСАДЛИ СОЛИҚ ИМТИЁЗ
да ушбу маблағларни жалб қилиш ЛАРИ. Хўжалик юритувчи субъект
воситасида пул маблағларини унди- томонидан давлатнинг мақсадли
риш, киритиш. ижтимоий, иқтисодий, инвестицион
ва бошқа дастурлари бажарилганли-
МАҚСАДЛИ ЗАЁМ. Заём чиқа- ги учун солиққа тортиш ҳажмининг
рилганда кўрсатилган, уларни пасайтирилиши. Инвестицион солиқ
жойлаштиришдан олинадиган маб кредитидан фарқли равишда ўзаро
лағлар аниқ хўжалик мақсадларига манфаатдорлик (ўзаро фойдалилик)
эришиш учун мўлжалланган давлат асосида минтақавий бюджетга бо-
қарзлари.
227
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
риб тушувчи солиқ суммалари дои- МАҲАЛЛИЙ ДАВЛАТ МУАССА
расида ижроия ҳокимияти органла- САЛАРИ. Кичик секторда алоҳида
ри томонидан ҳар қандай корхонага институцион бирлик ҳисобланган
берилиши мумкин. маҳаллий давлат муассасалари
ҳамда маҳаллий давлат муассасала-
МАҚСАДЛИ ХОРИЖИЙ КРЕ ри томонидан назорат қилинувчи ва
ДИТ. Лойиҳаларнинг мақсадларига молия билан таъминланувчи ноти-
мувофиқ равишда товарлар, ишлар жорат ташкилотлари.
ва хизматларнинг ҳақини тўлаш
йўли билан маблағларни хорижий МАҲАЛЛИЙ ИНВЕСТОР. Инвес
валютада қайтариш ва тиклаш асо- тиция фаолиятини амалга оширув-
сида тақдим этилишини кўзда тут- чи Ўзбекистон Республикаси фуқа-
ган ҳолда ҳукуматнинг ташқи қарз ролари, Ўзбекистон Республикаси
олиш давлат дастурига киритилган резиденти мақомига эга бўлган чет
лойиҳаларини молиялаштириш эллик фуқаролар ва фуқаролиги
шакли. Улар хорижий давлатлар- бўлмаган шахслар, шу жумладан,
нинг ҳукуматлари, банклари ва фир- якка тартибдаги тадбиркорлар, шу-
М маларининг кредитларига боғланган нингдек, Ўзбекистон Республикаси-
кредитлар ҳамда халқаро молиявий нинг юридик шахслари.
ташкилотларнинг номолиявий кре-
дитларини қамраб олади. МАҲАЛЛИЙ СОЛИҚ. Ставкала-
ри давлат ҳокимиятининг ваколат-
МАҚСАДЛИ ФОНДЛАР. Молия ли идоралари томонидан ўрнатила-
тизимининг муҳим тизимларидан диган, солиқ суммалари эса давлат
бири бўлиб, марказий ва маҳаллий ҳокимияти маҳаллий идоралари
ўз-ўзини бошқариш органлари ихти- даромадларига тушиб, улар томони-
ёридаги ва маълум мақсадга йўнал- дан сарфланадиган солиқ ва йиғим-
тирилган пул ресурслари йиғинди- лар.
си.
МАҲАЛЛАБАЙ. Барча соҳа му- МАҲАЛЛИЙ СОЛИҚЛАР ВА
тасаддиларининг маҳаллалардаги
муаммолар, аҳоли турмушидаги ЙИҒИМЛАР. Маҳаллий бюджетга
муҳим масалаларни ҳал этишнинг олинадиган жисмоний ва юридик
янгича механизми. Бу механизм шахсларнинг мажбурий тўловлари.
ўзининг муқобиллиги, муаммолар- Уларнинг таркибига қуйидагилар
ни жойида ва сифатли ўз вақтида киради: мол-мулк солиғи, ер со-
ечиши билан ажралиб туради. лиғи, реклама солиғи, автотранс-
порт воситаларини олиб сотганлик
учун солиқ, савдо-сотиқ қилиш
МАҲАЛЛИЙ БЮДЖЕТ. Вилоят, ҳуқуқи учун йиғим, шу жумладан,
шаҳар ва туманнинг кирим-чиқим айрим турдаги товарларни сотиш
(даромад ва харажат) молиявий ҳуқуқини берувчи лицензия йиғим-
ҳужжати. лари, юридик шахслар, шунингдек,
228
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
тадбиркорлик фаолияти билан МАҲСУЛОТ СЕРТИФИКАТИ.
шуғулланувчи жисмоний шахслар- Маҳсулот ишлаб чиқарувчилар-
ни рўйхатга олганлик учун йиғим, га қарам бўлмаган, маҳсулотнинг
автотранспорт тўхташ жойидан халқаро стандарт нормаларига мос
фойдаланганлик учун йиғим, обо- келишини назорат қилиш учун ке-
дончилик ишлари учун йиғим ва ракли асбоб-ускуналар билан таъ-
бошқалар. минланган махсус марказ томони-
дан берилган ҳужжат.
МАҲАЛЛИЙ ЎЗ-ЎЗИНИ БОШҚА
РИШНИ МУСТАҲКАМЛАШ. Ҳокими- МАҲСУЛОТ СИФАТИНИ БОШ
ятни ташкиллаштириш принципи, ҚАРИШ. Маҳсулотни яратиш ва
демократиялаштиришнинг сама- ундан фойдаланиш ёки уни истеъ-
радорлиги, федерал ҳокимиятни мол қилишда зарур сифат даража-
“паст”дан тузиш, давлатнинг фуқа- сини белгилаш, таъминлаш ва қўл-
ролик жамияти маданийлашган лаб-қувватлаш мақсадида амалга
инст итутга айланишидир. оширилувчи хатти-ҳаракатлар.
МАҲАЛЛИЙЛАШТИРИШ. Им- МАҲСУЛОТ СИФАТИНИ БОШҚА М
порт қилинадиган тайёр маҳсулот, РИШ ТИЗИМИ. Сифатни бошқариш
бутловчи буюмлар ва материаллар- учун зарур бўлган ресурслар, жара-
ни мамлакатда ишлаб чиқаришни ёнлар ва жавобгарликни аниқ тақ-
йўлга қўйиш орқали унга бўлган симловчи ташкилий тузилма.
ички талабни қондириш.
МАҲСУЛОТ ТАННАРХИ. Маҳсу-
МАҲСУЛОТ. Бирор фаолиятнинг лот ишлаб чиқариш ва уни сотиш
моддий натижаси (меҳнат, хизмат ҳамда ишлар бажариш ёки хизмат-
кўрсатиш, иш бажариш). лар кўрсатиш учун қилинган жами
харажатларнинг пул шаклидаги
МАҲСУЛОТ АТТЕСТАЦИЯСИ. ифодаси.
Маҳсулот сифатининг техник-иқти-
содий кўрсаткичларини объектив МАҲСУЛОТ ТАННАРХИ ТАР
баҳолашни тизимли равишда амал- КИБИГА КИРИТИЛАДИГАН МАҲ
га оширувчи, ташкилий-техник ва СУЛОТНИ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ВА
иқтисодий чора-тадбирлар мажму- СОТИШ ХАРАЖАТЛАРИ. Махсус
аси. низом асосида белгиланиб, унинг
таркибига маҳсулот (иш, хизмат)
МАҲСУЛОТ БУТЛИГИ. Маҳсу- ни ишлаб чиқариш билан бевосита
лотнинг бут ҳамда фойдаланишга, боғлиқ харажатлар, табиий хомашё,
қўллашга тайёр ҳолда чиқарилиши. ер, ўрмон, сув ресурсларидан фой-
даланиш билан боғлиқ харажатлар,
МАҲСУЛОТ РЕНТАБЕЛЛИГИ. ишлаб чиқаришни тайёрлаш ва ўз-
Маҳсулотни сотишдан келадиган лаштириш харажатлари, технологик
фойданинг унинг ишлаб чиқариш жараёнларни такомиллаштириш
таннархига нисбати.
229
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ва маҳсулот сифатини ошириш би- МАҲСУЛОТНИНГ МУВОЗАНАТ
лан боғлиқ нокапитал характердаги МИҚДОРИ. Талаб ва таклиф миқ-
харажатлар, тажриба-эксперимен- дорлари тенг бўлганда маҳсулотни
тал ва ихтиро харажатлари, ишлаб бозорда сотиш ҳажми.
чиқариш жараёнига хизмат кўрса-
тиш харажатлари кабилар киради. МАҲСУЛОТНИНГ ТЕХНИК ДА
РАЖАСИ. Баҳоланаётган маҳсулот-
нинг техник такомиллашганлигини
МАҲСУЛОТ УЧУН БОШҚА СУБ белгиловчи, унинг базис кўрсат-
СИДИЯЛАР. Резидентли корхоналар кичларига мос келувчи кўрсат-
ишлаб чиқарган товарлар ва хиз- кичларни таққослашга асосланган
матлар учун бериладиган молиявий маҳсулот сифатининг нисбий тав-
ёрдам. Бундай субсидия маҳсулот сифномаси.
ишлаб чиқарилганда, сотилганда,
бошқаларга ижарага берилганда
ёхуд ўз истъемоли ва жамғариш МАҲСУЛОТНИНГ ЯШАШ ДАВ
РИ. Товарнинг бозорга кириб кели-
учун ишлатилганда тўланиши за- шидан бозордан чиқиб кетишигача
рур. бўлган вақти.
М Товарнинг яшаш даври концеп-
МАҲСУЛОТБАЙ КООПЕРАЦИЯ. цияси 1965 йилда Теодор Левитт
Янги маҳсулотларни ўзлаштириш томонидан эълон қилинган. Товар-
жараёнида корхоналарни илм-фан нинг яшаш муддати тўрт даврга
ва инновацион ғоялар билан дои- ажратилади: мaҳсулoтнинг катта
мий равишда шуғулланиш, тажри- синфининг яшаш даври; мaҳсулoт
бали муҳандисларни тайёрлаш турининг яшаш даври; қўллаш усул-
ва жалб этишни рағбатлантириш ларининг яшаш даври; мaҳсулoт
ҳамда маҳаллий ишлаб чиқарувчи- маркасининг яшаш даври.
лар ўртасида соғлом рақобат муҳи-
тини яратиш. МЕГАЛОПОЛИС. Ниҳоятда йи-
МАҲСУЛОТНИНГ МЕҲНАТ рик жойлашув шакли бўлиб, ўзаро
СИҒИМИ. Меҳнат унумдорлиги қўшни жойлашган шаҳар агломе-
кўрсаткичларига тескари бўлган рацияларининг қўшилиб кетиши
катталик. Моддий ишлаб чиқариш натижасида юзага келади. Бу атама
соҳасида сарфланган меҳнатнинг дастлаб фанга француз географи
ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми- Жан Готтман томонидан киритил-
га нисбати орқали аниқланади. ган бўлиб, у бу тушунчани XX аср-
нинг 60-йилларида АҚШнинг шимо-
МАҲСУЛОТНИНГ МОДДИЙ САР ли-шарқидаги ҳудудий жойлашув
ФИ. Ишлаб чиқариш бирлигига шаклига нисбатан қўллаган.
сарфланадиган материаллар нархи-
нинг кўрсаткичи, моддий харажат- МЕДИО [лот. medi – ўртадаги].
ларнинг ишлаб чиқарилган маҳсу- Ойнинг ўрталарига тўғри келадиган
лотларга нисбати. биржа битимларининг ижро мудда-
ти.
230
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕЛОН. 1. Баъзи ҳолларда ак МЕНЕЖЕР [инг. manager – маъ- М
циялар шаклида бериладиган йирик мур, бошқарувчи]. Ишлаб чиқариш
қўшимча дивиденд. 2. Тақсимлаш ва товарлар айланмасини бошқариш
учун белгиланган ғайриюқори фой- бўйича мутахассис, бошқарувчи.
далар суммаси.
МЕНЕЖЕРНИНГ ЎЗИНИ ЎЗИ
МЕМОРИАЛ [лот. memorialis – НАЗОРАТ ҚИЛИШИ. Менежернинг
хотира, хотирага оид]. Фирма савдо ўз фаолияти натижалари устидан
операциялари ҳар куни қайд этила- назорат қилиши туфайли меҳнат
диган бухгалтерлик дафтари. жараёни яхшиланади, қўйилган
мақсадга эришилдими ёки йўқлиги
МЕМОРИАЛ-ОРДЕР. Бухгалте- текширилади ҳамда керакли туза-
рия проводкаси акс эттириладиган тишлар киритилади.
ҳужжат. Унда ордернинг номери,
ой, йил, ёзувнинг мазмуни, сумма, МЕНЕЖМЕНТ [инг. managment –
дебетланувчи ва кредитланувчи бошқариш]. У ёки бу фаолият тури-
счётларнинг номи (счётлар коррес ни ташкил этиш, раҳбарлик қилиш-
понденцияси) кўрсатилади. Мемо- ни, иқтисодий, молиявий ва бошқа
риал-ордерлар махсус бланкаларда ишбилармонлик соҳасини ташкил
тузилади ва бош (катта) бухгалтер қилиш ҳамда бошқариш.
ёки унинг ёрдамчиси томонидан им-
золанади. Мемориал-ордерлар ўр- МЕНЕЖМЕНТНИНГ САМАРА
нига тегишли шаклдаги штамплар ДОРЛИГИ. Ижтимоий-иқтисодий
қўлланиши мумкин. Айрим ҳуж- категория, бошқарув фаолиятининг
жатларнинг бланкаларида мемо- натижавийлиги, моддий, молиявий,
риал-ордер реквизитлари мавжуд, меҳнат ва одам ресурсларидан фой-
яъни счётлар корреспонденцияси даланишнинг мувофиқлик даража-
назарда тутилган. Ҳисобнинг жур- си. Бошқарув натижалари ва уларга
нал-ордер шаклида мемориал-ор- эришишга сарфланган ресурсларни
дерлар тузилмайди. солиштириш воситасида аниқлана-
ди. Менежмент самарадорлигининг
МЕНА [слав. мына – алмашти- вазифавий роли унинг ривожлани-
риш жараёни]. Шартноманинг бири ши даражаси ва динамикаси, ушбу
бўлиб, унга асосан келишиб олаёт- жараённинг сифатий ва миқдорий
ган томонлар бирининг мулки бо- томонларини акс эттиришдир.
шқа томон мулкига алмаштириш
орқали амалга оширилади. МЕНЕЖМЕНТНИНГ ТАШКИЛИЙ
ТАРКИБИ. Фирманинг мақсадга эри-
МЕНА ҚИЙМАТИ. Товарнинг шиши учун зарурий вазифаларни
ўз ифодасини пул қиймати, товар таъмин этувчи бошқарув идоралари
баҳосида топадиган муайян нисбий- бирлашмаси орасида ҳукм сурувчи
лик (пропорция)да бошқа товарга тизим.
алмашиниш мумкинлиги.
231
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕРКАНТИЛИЗМ [лот. mercari лишда мақсадга мувофиқ қўллана-
– cавдо қилмоқ]. Иқтисодий таъли- диган методлар.
мотнинг фан сифатида шакллана
бошлашида юзага келган дастлабки МЕЦЕНАТ [лот. maecenas – илм-
иқтисодий таълимот. Меркантилизм фан ва санъатнинг ҳомийси]. Шах-
таълимотига фаранг олими А.Мон- сий маблағларидан моддий ёрдам
кретен, инглиз олимлари У.Стаф- пули ажратиб, илм-фан ва санъат
форд, Т.Мен, А.Серра ва бошқалар ривожига беминнат кўмаклашувчи
асос солганлар. Уларнинг илмий ҳомий.
М изланишларини муомала соҳаси, МЕЪЁР. Объектнинг сифати би-
савдо капитали ташкил этган. Улар лан миқдори ўртасидаги диалектик
ижтимоий бойликнинг ўсиш ман- бирликни ифодаловчи тушунча. Ҳар
баини ишлаб чиқариш соҳасида қандай объектнинг сифати муайян
эмас, балки муомала соҳасида сав- миқдор билан узвий боғлиқ. Меъ-
додан излаганлар. Бунинг натижа- ёр доирасида миқдор хусусиятлари
сида фойда муомала соҳасидагина элементлар сони, ўлчами, боғланиш
вужудга келади, миллатнинг бой- тартиби, ҳаракат тезлиги ва ўзгари-
лиги пул билан белгиланади, деган
хулосага келганлар. ши ҳисобига бошқа шаклни олиши
МЕРЧАНДАЙЗИНГ [инг. mer мумкин. Меъёр объектнинг миқдор
chand ising – cавдогар, сотувчи]. То-
варларни чакана савдо тармоғида ўзгариши, ўз навбатида, сифат ўзга-
сотишга тайёрлаш бўлиб, савдо ришига олиб келадиган (ва аксинча)
чегарани билдиради.
расталари, витриналарни безаш, МЕЪЁРИЙ ДАРОМАД. Қўшимча
товарни ўзининг савдо залида жой- бир бирлик маҳсулотни ишлаб чиқа-
лаштириш, товар тўғрисидаги маъ- ришдан келадиган ортиқча даромад
лумотларни тақдим этишни ўз ичи- миқдори.
га олади.
МЕЪЁРИЙ МАҲСУЛОТ. Бир
МЕТА [юн. μετά – орасида, кей- ишлаб чиқариш омили, қўшимча
ин, орқали]. Битим шарти бўлиб, бирлигининг сарф қилиниши билан
унга кўра иштирокчилар фойда ва яратилган қўшимча товар. Бунда
зарарларни тенг бўлиб оладилар.
ишлаб чиқаришнинг бошқа омил-
МЕТОД [юн. methodos – йўл, лари ўзгармайди. Ишлаб чиқариш
тадқиқот усули, ўқитиш]. 1. Табиий омиллари ҳар қандай нархининг
ва ижтимоий ҳаёт ҳодисаларини асосида меъёрий маҳсулот ётади.
тадқиқ қилиш, билиш усули; 2. Ҳа- МЕЪЁРИЙ ХАРАЖАТ. Қўшимча
ракат қилиш усули, тарзи.
бирлик маҳсулотни ишлаб чиқариш
МЕТОДИКА [юн. methodus – учун сарфланадиган ортиқча хара-
усул, фан]. Бирор ишни ташкил қи- жат миқдори.
232
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕЪЁРИЙ НАФЛИЛИК НАЗА ташқари учинчи тараф оладиган М
РИЯСИ. Истеъмолчиларнинг бозор- манфаатдорлик.
даги феъл-атвори, ҳаракати, талаб-
нинг шаклланиши, талаб ва таклиф МЕЪЁРИЙ УНУМДОРЛИКНИНГ
чизмасида талаб эгри чизиғи ҳо- КАМАЙИШИ ҚОНУНИ. Маҳсулот
лати қонунларини изоҳлаб бера- ишлаб чиқаришга сарф қилинади-
диган таълимот. Қисқариб боради- ган ўзгарувчан омилнинг қўшим-
ган қўшимча нафлилик қонунига ча бирлиги олдингисига нисбатан
мувофиқ, истеъмолда неъматлар маҳсулот ҳажмининг камроқ орти-
миқдорининг ўсиб боришига қараб шига олиб келади. Фараз қилайлик,
унинг ҳар бир қўшимча бирлигидан корхонада дастгоҳ ва ишчилар бор,
олинадиган энг кўп қўшимча наф ишлаб чиқариш бир сменада таш-
қисқариб боради, бу эса талаб эгри кил қилинди. Корхонага яна қўшим-
чизиғининг салбий оғишини келти- ча ишчиларни ёллаб, ишлаб чиқа-
риб чиқаради. Меъёрий нафлилик ришни икки сменали, сўнг уч сме-
назарияси, шунингдек, нафлилик нали қилиб ташкил қилади. Бунда
билан харажатлар, яъни талаб ва ишлаб чиқариш унумдорлиги ҳам
таклиф ўртасидаги ўзаро алоқа- корхонанинг даромади ҳам ошади.
дорликни ҳам аниқлашга хизмат Агар яна ишчилар ёлланадиган бўл-
қилади, бу билан нархнинг вужудга са, унумдорлик ошмайди. Доимий
келиши (нарх белгилаш) қонунини омил ҳисобланган дастгоҳларнинг
ҳам изоҳлайди. ўз имкониятлари тугаган бўлади.
Унга қўшимча ресурсларни жалб
МЕЪЁРИЙ НАФЛИЛИКНИНГ этиш олдинги самарани бермайди,
ПАСАЙИБ БОРИШ ҚОНУНИ. Хари- балки шу вақтдан бошлаб ишлаб
дор қўшимча маҳсулотни унинг чиқаришга қўшимча сарфлар сама-
нархи пасайиб бориши шароитида радорлиги паст, маҳсулот бирлигига
сотиб олади, чунки инсон маҳсулот- сарфлар ошиб боради. Агар ишлаб
ни сотиб олган сари ундан камроқ чиқариш қуроллари (дастгоҳлар)ни
қониқади. Фараз қилайлик, истеъ- янгиласа ёки кўпайтирилса ошади,
молчи китоб йиғмоқда. Шахсий ку- лекин маълум вақтдан сўнг юқори-
тубхонани шакллантириш жараёни- даги ҳолат яна қайтарилади. Ушбу
да 10 та ва 100 та китобнинг нафли- қонун қисқа вақт мобайнида ҳара-
лиги бир хил бўлмайди. Кутубхона- кат қилади.
да китобларнинг тўпланиб бориш
эҳтиёжи ўткирлиги пасаяди. Шунга МЕЪЁРИЙ-ТЕХНИК СЕКТОР.
мувофиқ, 100-китобнинг меъёрий Интеллектуал ва саноат мулкини
нафлилиги 10-китобга нисбатан патентлаш ҳамда ҳуқуқий ҳимоя
паст бўлади. қилиш, бозорда корхона маҳсулот-
ларининг рақобат курашида устун-
МЕЪЁРИЙ ТАШҚИ НАФЛИК. То- ликка эришишига доир тавсиялар
вар ва хизматларни сотиш ва сотиб берувчи тизим ёки тузилма.
олишда сотувчи ҳамда харидордан
233
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕЪЁРЛАНМАЙДИГАН ИШ Мисол учун: Мамлакатимизда
КУНИ. Меҳнат шартномаси шарти, маҳаллий туризм фаолиятини ри-
ходим унга мувофиқ зарур ҳолат- вожлантиришни қўллаб-қувватлаш,
ларда иш кунининг меъёрий бел-
гиланган давомийлигидан ортиқ минтақаларнинг туристик салоҳи-
ишлаш мажбуриятини олади. ятидан фойдаланиш самарадорли-
гини ошириш, хизматлар кўрсатиш
МЕЪЁРЛАШТИРИЛГАН ТЎҒРИ соҳасида янги иш ўринларини таш-
МЕҲНАТ ХАРАЖАТИ. Меъёрлашти- кил этиш ҳамда аҳолининг бандли-
рилган меҳнат вақтини бирлик маҳ- ги ва фаровонлигини ошириш мақ-
сулот миқдорига кўпайтириш нати- садида Вазирлар Маҳкамасининг
жасида олинган миқдор. Ушбу миқ- “Оилавий меҳмон уйлари фаолияти-
дор меъёр даражасига кўпайтириш ни ташкил этиш тўғрисида”ги қаро-
йўли билан ҳам топилади. Мазкур ри қабул қилинган.
тўғри харажатлар маҳсулотларнинг Унда оилавий меҳмон уйлари
аниқ бир турини ишлаб чиқариш уй эгасининг оила аъзолари билан
натижасида рўёбга чиқади ва унинг бирга яшаш тамойилига мувофиқ,
М таннархига тўғридан-тўғри қўшила- бир вақтнинг ўзида 10 нафаргача
ди. туристларга вақтинча яшаш ва (ёки)
МЕЪЁРЛАШТИРИЛГАН УМУ овқатланиш бўйича хизматлар кўр-
МИЙ МЕҲНАТ САРФИ. Ҳисобот дав- сатувчи, шунингдек, ҳар бир яшов-
рида ишлаб чиқарилган маҳсулот чига 3 м2 ҳисобидан тўғри келади-
бирлиги миқдори ва бирлик тайёр ган зарурий тураржой майдонига
маҳсулотга тўғри келадиган меъёр- эга бўлган хусусий уй-жой қуриши
лаштирилган меҳнат сарфларидан белгиланган.
келиб чиққан ҳолда аниқланадиган МЕҲНАТ. Иқтисодий категория
ҳаражат. бўлиб, меҳнатга лаёқатли бўлган
МЕЪЁРЛАШТИРИШ. Ишлаб ҳар бир субъектнинг мақсадлар йў-
чиқариш ресурсларидан фойдала- лидаги жисмоний ва ақлий қобили-
нишнинг самарадорлигини таъмин- ятининг мажмуаси.
лашга йўналтирилган муқобил меъ- МЕҲНАТ БАЛАНСИ. Меҳнат ре-
ёрлар ва меъёрлаштиришнинг ил- сурсларининг (иш кучи, иш вақти)
мий асосланган ҳисоблари жараёни. ҳақиқатда ёки кутилган ва улардан
МЕҲМОН УЙЛАРИ. Хусусий уй фойдаланиш миқдорини акс эттира-
бўлиб, унинг эгаси уни тўлиқ ёки ди. Меҳнат балансида ишчи кучини
айрим хоналарини ижарага беради. қайта ишлаб чиқариш, жойлашти-
Баъзи ҳолларда уй эгасининг ўзи ва риш ва меҳнат ресурсларини истеъ-
унинг оиласи ҳам алоҳида қаватда молга мос равишда тақсимлашнинг
ёки уйнинг алоҳида қисмида яшай- асосий жараёнлари ҳақида маълу-
ди. мотлар кўрсатилади.
234
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕҲНАТ БИРЖАСИ. Ишчи, хиз- учун олиб бориладиган кураш ме- М
матчи ва иш берувчи ўртасидаги ханизми. Ижтимоий ва меҳнат му-
ишчи кучини сотиш ва сотиб олиш носабатлари иштирокчиларининг
бўйича келишувни амалга оши- манфаатлари тўқнашуви сифати-
ришда мунтазам воситачи вазифа- да тавсифланади ҳамда ҳар хил
сини ўтайдиган, ишсизлар ҳисоби- йўналишларда, иш ҳақининг ишчи
ни юритадиган, уларни иш билан кучининг мувозанатли нархига
таъминлаш, қайта ўқитиш кабилар яқинлашишига, хўжалик юритувчи
билан шуғулланувчи давлат муасса- субъектларнинг ҳаракатларини му-
саси. Ҳозирги кунда меҳнат биржа- вофиқлаштиришга ёрдам беради.
си бандликка кўмаклашувчи марказ
деб юритилади. МEҲНАТ БОЗОРИДА ТАЛАБ ВА
ТАКЛИФ. Меҳнат бозоридаги та-
МЕҲНАТ БИРЛИГИНИНГ БОЗОР лаб – бу ҳар қандай нархдаги мам-
БАҲОСИ. Иш ҳақининг шартномада лакат меҳнат ресурсларига бўлган
белгилаб қўйиладиган миқдори, му- талабнинг йиғиндиси. Ишчи кучи
айян вақт ичида бажариладиган ва таклифи бу мамлакатдаги ходим-
муайян касб-малака хусусиятлари- лар учун мумкин бўлган ишчи кучи
га эга бўлган меҳнатга тўланадиган баҳосидаги меҳнат ресурслари йи
ҳақ даражаси. ғиндиси.
МЕҲНАТ БОЗОРИ. Меҳнатга қо- МЕҲНАТ БУЮМИ. Моддий бой-
билиятли аҳолининг иш билан банд, ликлар ишлаб чиқариш мақсадида
банд бўлмаган қисмлари ва иш бе- ишчи фойдаланадиган иш қуроли.
рувчилар ўртасидаги муносабатлар- Меҳнат буюмларига хомашё, асо-
ни ҳамда уларнинг шахсий манфа- сий материаллар, ярим тайёр маҳ-
атларини ҳисобга олувчи шартнома сулотлар, таъмирлаш учун эҳтиёт
асосида “меҳнат қобилиятларини” қисмлар киради. Меҳнат буюмлари
харид қилиш, сотишни амалга оши- айланма маблағларга кириб, меҳнат
рувчи, шунингдек, ишчи кучига та- қуроллари билан бирга ишлаб чиқа-
лаб ва таклиф ўртасидаги нисбат- риш воситаларини ташкил этади.
ларни бевосита тартибга солувчи,
бозор иқтисодиётининг мураккаб, МЕҲНАТ ЁШИДАГИ АҲОЛИ
кўп аспектли, ўсувчи ва очиқ ижти- СОНИ. 16 ёшдан 60 ёшгача эркаклар
моий-иқтисодий тизими. ва 16 ёшдан 55 ёшгача бўлган аёл-
лардан ташкил топади. 16 ёшгача
МEҲНАТ БОЗОРИДА РАҚОБАТ. бўлган болалар ва ўсмирлар меҳнат
Меҳнат билан банд бўлган ҳамда ёшидан кичиклар, 60 ёшдан катта
меҳнат бозорига иш излаб келган эркаклар ва 55 ёшдан катта аёллар
ишсизлар нуфузли ёки имтиёзли меҳнат ёшидан катталар тоифала-
иш жойлари ва иш берувчиларда рига ажратилади.
муносиб иш ўринларини эгаллаш
235
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕҲНАТ ИҚТИСОДИЁТИ ВА МЕҲНАТ РЕСУРСЛАРИ. Меҳнат-
СОЦИОЛОГИЯСИ. Иш берувчи ва га лаёқатли аҳоли ҳамда меҳнат-
ёлланма ходимларнинг меҳнат жа- га лаёқатли ёшдан кичик ва катта
раёнида юзага келадиган иқтисодий ёшдаги иш билан банд бўлган шахс
ва ижтимоий муносабатлари билан лар.
боғлиқ фан. МЕҲНАТ РЕСУРСЛАРИ БА
МЕҲНАТ КООПЕРАЦИЯСИ. ЛАНСИ. Меҳнат ресурслари сони
ва таркиби мавжудлигини ҳамда
Меҳнат фаолияти жараёнида алоҳи- уларнинг меҳнат билан банд бўлган
фуқаролар, ишсизлар ва иқтисодий
да ихтисослаштирилган ижрочилар фаол бўлмаган аҳоли бўйича тақ-
симланишини акс эттирувчи кўрсат-
ўртасидаги алоқаларнинг ўрнатили- кичлар тизими.
ши ва ташкил этилишидаги муҳим
жараён.
М МЕҲНАТ КЎНИКМАСИ. Персо- МEҲНАТ РEСУРСЛАРИГА БЎЛ
налнинг ташкилот билан ўзаро ҳам- ГАН ТАЛАБ. Бозор иқтисодиётида
корлиги жараёнида уларнинг ўзаро меҳнат бозорининг муҳим ижти-
мослашуви. моий-иқтисодий механизми бўлиб,
МЕҲНАТ МАЗМУНИ. Ишлар- иқтисодиёт ва жамиятнинг ривож
нинг касбий мансублиги, уларнинг ланиш босқичларида кенгайтирил-
таркибий мураккаблиги, бажа- ган такрор ишлаб чиқарилиш жара-
ришдаги изчиллиги билан белгила- ёнини ҳаракатга келтирувчи асосий
надиган меҳнат элементлари бўлиб, омил ҳисобланади.
ходимнинг меҳнат предметлари ва МЕҲНАТ САЛОҲИЯТИ. Меҳнат-
воситалари билан ўзаро муносабат- га лаёқатлилик, билим, малака ва
га киришуви. ишлаб чиқариш қобилиятига эга-
МЕҲНАТ МУҲОЖИРИ. Муайян лик.
меҳнат билан шуғулланиш мақса- МЕҲНАТ СТАЖИ. Ходимнинг
дида хорижий мамлакатга жўнаб меҳнат шартномаси асосида корхо-
кетган фуқаро. на, муассаса, ташкилотларда ёлла-
МЕҲНАТ ПРЕДМЕТИ. Муайян ниб ишлаган, иш ҳақи олган даври
фаолият учун зарур бўлган, бевоси- (бошқа иш вақти, дам олиш вақт-
та меҳнатга таъсир қиладиган ашё- ларини ҳам узлуксиз қамраб олган
лар (масалан, сув, хом ашё, матери- ҳолда), у юридик факт сифатида
аллар ва бошқалар). ижтимоий таъминот масалаларида
муайян ҳуқуқлар ҳамда мажбурият-
МЕҲНАТ РЕДУКЦИЯСИ. Мурак- ларни келтириб чиқаради.
каб меҳнатни оддий меҳнатга ай-
лантириш. МЕҲНАТ ТАҚСИМОТИ. Меҳнат
турларининг бир-биридан ажрати-
236
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
либ мустақил аҳамият касб этиши. МЕҲНАТ ҲАЁТИНИНГ СИФАТИ. М
Меҳнат турларининг ихтисослашу- Ходимларнинг шахсий эҳтиёжлари-
ви. Кишиларнинг маълум турдаги ни ташкилот (корхона) доирасидаги
маҳсулотлар ишлаб чиқаришга их- фаолият орқали қондириш даража-
тисослашуви, пировардида улар- си. Меҳнат ҳаёти сифати меҳнат-
нинг хилма-хил меҳнат фаолиятла- нинг мазмуни; меҳнатни ташкил
ри билан банд бўлиши. қилиш; меҳнатнинг адолатли тақ-
дирланиши ва эътироф этилиши;
МЕҲНАТ УНУМДОРЛИГИ. Фой- меҳнатнинг хавфсиз ва соғлом
даланилган меҳнат ресурслари бир- шароитлари; қўшимча ижтимоий
лиги учун тўғри келадиган ёки ялпи имтиёзлар имконияти; ҳуқуқий ҳи-
қўшилган қийматни тавсифлайди- мояланганлик; маҳоратни ўстириш
ган ишлаб чиқариш самарадорлиги ва ўз кучларини ривожлантириш
кўрсаткичи. имкониятлари; ҳамкасблар билан
дўстона муносабатларга ёрдам бе-
МЕҲНАТ УНУМДОРЛИГИНИ рувчи ташкилий маданият каби асо-
ОШИРИШ ЗАХИРАЛАРИ. Техника сий элементлардан иборат.
ва технологияни такомиллашти-
риш, ишлаб чиқариш, меҳнат ва МЕҲНАТ ҲАҚИ. Иш берувчи то-
бошқарувни ташкил этишни яхши- монидан ёлланган ходимга бажар-
лаш ҳисобига меҳнат унумдорлиги- ган ишлари учун берилган пул ёки
ни оширишнинг барча омилларидан натура кўринишидаги тўлов.
янада тўлароқ фойдаланиш имко-
нияти. МЕҲНАТГА ВАҚТБАЙ ҲАҚ
ТЎЛАШ. Иш ҳақининг ҳажми иш
МЕҲНАТ ФАОЛИЯТИ. Инсон- вақти миқдори, ишланган соатлар-
нинг бирор меҳнат тури билан банд га боғлиқ бўлган тамойил асосида
бўлиши. меҳнатга ҳақ тўлаш шакли.
МЕҲНАТ ФАОЛИЯТИДАН ОЛИН МЕҲНАТГА ИШБАЙ ҲАҚ ТЎЛАШ.
ГАН ДАРОМАД. Ёлланма ишчилар Ходим томонидан белгиланган си-
ва мустақил равишда банд бўлган фатда ишлаб чиқарилган маҳсу-
аҳоли даромади. лот сонига мувофиқ, уларнинг иш
ҳақлари белгиланадиган ходимлар
МЕҲНАТ ШАРТНОМАСИ. Тад- меҳнатига ҳақ тўлаш шакли.
биркор ва ишга кирувчи шахс ўр-
тасидаги келишув. Унда ходимнинг МЕҲНАТГА МОСЛАШИШ (КЎ
меҳнат вазифаси, иш жойи, лаво- НИКИШ). Ходимнинг янги иш жойи
зими, ойлик иш ҳақи, иш бошлаш ва шароитини ўзлаштириб бориш
вақти, меҳнат шароитлари, иш ре- жараёни бўлиб, унда шахс ва меҳнат
жими ва ҳоказолар белгилаб бери- муҳити бир-бирига фаол таъсир
лади ҳамда иш берувчининг мажбу- кўрсатади ва мослашувчи тизимлар
риятлари кўрсатилади. ҳисобланади.
237
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МЕҲНАТГА МУНОСАБАТ. Хо- МЕҲНАТНИ МЕЪЁРЛАШ. Ил-
димнинг ўз функционал вазифала- мий асосланган меҳнат харажатла-
рини бажаришининг ҳолати бўлиб, рини ва унинг натижаларини: вақт
меҳнат муомаласи сабаблари ва нормалари, сони, хизмат кўрса-
йўналишлари; реал ёки ҳақиқий тишнинг бошқарилиши, маҳсулот
меҳнат муомаласи; ходимларнинг ишлаб чиқаришнинг меъёрлашти-
меҳнат фаолиятига оғзаки баҳо бе- рилган топшириқлари нормаларини
ришдан иборат. аниқлаш.
МЕҲНАТ ЎЛЧОВИ. Маълум маҳ- МЕҲР ДАФТАРИ. Етим болалар
сулотни ишлаб чиқариш ёки бошқа ва ота-онадан маҳрум болаларнинг
бирон ишни бажариш учун сарф- муаммоларини ўрганиш ҳамда ҳал
ланган иш вақтини аниқлашга хиз- этиш, уларнинг орзу-истаклари-
мат қилади. Бу ўлчовга киши/кун ва ни рўёбга чиқаришга кўмаклашиш
киши/соатни мисол келтириш мум- мақсадида улар ҳақидаги маълу-
кин. мотларни киритиш, идоралараро
маълумотлар алмашишни ташкил
М МЕҲНАТГА ҲАҚ ТЎЛАШ ЖАМ этиш ҳамда бу борада амалга оши-
ҒАРМАСИ. Корхонанинг белгилан- риладиган чора-тадбирларнинг са-
ган вақт ичида иш ҳақига, мукофот марадорлигини мониторинг қилув-
тўловларига, ходимларга қўшимча чи электрон платформа.
тўловларга сарфланган жами пул
маблағлари. МИГРАНТ [лот. migrans, mig
rantis – жойини ўзгартирувчи, кў-
МЕҲНАТГА ҲАҚ ТЎЛАШ ТИЗИ чувчи]. Миграция жараёнларида
МИ. Меҳнат меъёрлари доирасида бевосита иштирок этувчи шахс бў-
унга ҳақ тўлаш меъёрини билди- либ, ҳар бир мигрант ўзининг кет-
радиган кўрсаткичлар ўртасидаги ган ҳудуди учун кўчиб кетувчи ва
ўзаро алоқа. Меҳнатга ҳақ тўлаш келган ҳудуди учун кўчиб келувчи
тизими ходимнинг амалда эри- ҳисобланади.
шилган меҳнат натижалари ҳамда
ходим билан иш берувчи ўртасида МИЖОЗ [араб. – рухсат этилган,
келишилган ишчи кучининг баҳоси- гувоҳномаси бор]. Сотувчига нисба-
га мувофиқ иш ҳақи олишини кафо- тан доимий харидор ва шу харидор-
латлайди. га нисбатан доимий сотувчи.
МЕҲНАТДАН ҚОНИҚИШ ҲОСИЛ МИЖОЗ МУҲИТИДА ХИЗМАТ
ҚИЛИШ. Ходимнинг ўзи қилаётган КЎРСАТИШ. Мижозга унинг доимий
меҳнатининг мазмуни, характери иш ва яшаш жойида хизмат кўрса-
ва шарт-шароитига қўядиган талаб тиш.
ларининг мувозанатли ҳолати, бу
талабларни амалга ошириш имко- МИЖОЗЛАР БИЛАН АЛОҚА
ниятларига субъектив баҳо бериш. НИНГ БАЛАНД ВА ПАСТ ДАРАЖА
ЛАРИ. Мижоз хизмат кўрсатиш ти-
238
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
зимида бўлиши кўзда тутилади ва ва қонуний муносабатлар йиғинди-
мижоз хизмат кўрсатиш тизимида си.
бўлиши шарт бўлган вақт ушбу хиз-
мат кўрсатилиши учун талаб қили- МИЛЛИЙ ВАЛЮТАНИНГ ПАРИ
надиган йиғинди вақтга нисбатан ТЕТИ. Миллий валюта қийматининг
фоизда акс эттирилади. хорижий валюта қийматига нисба-
ти бўлиб, у миллий валюта курсини
МИЖОЗ ҲИСОБВАРАҚЛА белгилаш учун асос бўлади.
РИ. Воситачи, брокер тасарруфига
вақтинча берилган ва унинг молия- МИЛЛИЙ ВАЛЮТАНИНГ ҚАДР
вий ресурсларидан алоҳида махсус СИЗЛАНИШИ. Хорижий валюталар-
ҳисобда қайд этиладиган мижоз ни сотиб олишда олдинги шундай
маблағлари. ҳолатига нисбатан кўпроқ миллий
валюта сарфланиши.
МИЛЛИЙ АХБОРОТ ТИЗИМИ. М
Давлат органлари, тармоқ ва ҳуду- МИЛЛИЙ ВАЛЮТАНИНГ ҚИМ
дий ахборот тизимлари, шунингдек, МАТЛАШИШИ. Хорижий валюта-
юридик ва жисмоний шахсларнинг ларни сотиб олишда олдинги ҳола-
ахборот тизимлари мажмуи. тига нисбатан камроқ миллий валю-
танинг сарфланиши.
МИЛЛИЙ БОЙЛИК. Жамият то-
монидан яратилган ҳамда авлодлар МИЛЛИЙ ҲИСОБ ТИЗИМИ. Бо-
томонидан жамғарилган моддий ва зор муносабатларига асосланган
маънавий бойликлар, ишлаб чиқа- иқтисодиёт ҳисоб тизими.
риш жараёнига тортилган табиий
ресурслар. МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИ
МИ (МҲТ) ТАЪРИФИГА АСОСАН
МИЛЛИЙ БОЗОР. Муайян мам- ЖАМҒАРИШ. Барча молиявий (мав-
лакатнинг миллий чегараси доира- жуд пул маблағлари, депозитлар,
сидаги олди-сотди муносабатлари. қимматли қоғозлар, заёмлар, кре-
Миллий бозор ҳар қандай бозор дитлар ва ҳ.к.) активлар ва материал
каби моддий, маънавий ва интел- активлар ўсиши.
лектуал товарларни айирбошлаш
объектига айланади ҳамда унда шу МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИ
мамлакат товарлари билан бирга- (МҲТ)ДА ЖОРИЙ ТРАНСФЕРТЛАР.
ликда импорт қилинган товарлар Пул ва натура ҳолидаги даромадлар
ҳам қатнашади. қайта тақсимлаш ва ташқи дунё жо-
рий трансфертлар счётларида қайд
МИЛЛИЙ ВАЛЮТА. Маълум бир қилинса, капитал трансфертлар
давлат томонидан чиқариладиган ички иқтисодиёт ва ташқи дунё ка-
пул бирлиги. питал харажатлар счётларида қайд
қилинади. Тўлов балансида эса жо-
МИЛЛИЙ ВАЛЮТА ТИЗИМИ. рий трансфертлар жорий операция-
Бир мамлакатда валюта амал қили- лар счётида, капитал трансфертлар
ши билан боғлиқ бўлган иқтисодий
239
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
капитал операциялар счётида қайд қуйидагилардан иборат: ижтимоий,
тармоқ, ҳудудий, инфратузилмавий.
этилган бўлади.
МИЛЛИЙ ХЎЖАЛИККА (ИҚТИ МИЛЛИЙ ИҚТИСОДИЙ ТИ
СОДИЁТГА) ҚИЛИНАДИГАН ХАРА ЗИМ. Муайян мамлакат ҳудудида-
ЖАТЛАР. Катта масштабларда янги ги ижтимоий-иқтисодий, хусусан,
саноат корхоналари қуриш, замо- ишлаб чиқариш, молиявий, меҳнат
навий индустриал асосда қишлоқ ва ижтимоий муносабатларни
хўжалиги ишлаб чиқаришини ри- қамраб олувчи, мавжуд иқтисодий
вожлантириш, транспорт, алоқа ва ресурсл ардан оқилона фойдаланиш
иқтисодиёт бошқа тармоқларининг орқали иқтисодиёт тармоқларида
техникавий қайта жиҳозланишини юқори қўшилган қиймат яратишга
таъминлаш мақсадида маблағларни йўналтирилган иқтисодий меха-
низм ҳамда воситалар мажмуи. Бу
сарфлаш. тизим мамлакатда шаклланган мил-
МИЛЛИЙ ХУСУСИЙ НОМОЛИЯ лий иқтисодий анъаналар ва халқа-
ВИЙ КОРПОРАЦИЯЛАР. Бундай кор- ро даражада тан олинган иқтисодий
М порациялар таркибига тегишли дав- муносабатлар асосида ривожланади
лат идоралари томонидан назорат ҳамда такомиллашиб боради.
остига олинмайдиган резидентлик
барча номолиявий ва квазикорпора- МИЛЛИЙ ПУЛ ТИЗИМИ. Мам-
циялар киради. лакатда тарихан юзага келган ва
ҳуқуқий меъёрлар билан мустаҳ
МИЛЛИЙ ДАРОМАД. Ишлаб камланган пул чиқариш, пул муома-
чиқаришнинг барча омиллари билан ласи усуллари ҳамда шакли.
олинадиган даромадни англатувчи,
йил давомида мамлакатда қайта МИЛЛИЙ ЭМЛАШ ТАҚВИМИ.
яратилган жами маҳсулотнинг пул Ўзбекистон Республикасида белги-
кўринишида ҳисобланган қиймати. ланган муддатда мунтазам эмлаш
лар схемаси. Республикада еттита
МИЛЛИЙ ИҚТИСОДИЁТ. Барча асосий юқумли касалликка қарши
ишлаб чиқариш ва ноишлаб чиқа- эмланади: сил, полиомиелит, диф
риш тармоқлари ҳамда соҳаларини, терия, кўкйўтал, қоқшол, қизамиқ,
функционал иқтисодиётни, кўплаб паротит.
Бундан ташқари, эпидемиоло-
инфратузилмаларни ўз ичига қам гик кўрсатма бўйича эмлаш ҳам
раб олган яхлит соҳа.
кўзда тутилган. Эмлашнинг миллий
МИЛЛИЙ ИҚТИСОДИЁТНИНГ жадвалига мувофиқ, эмлаш (вакци-
ТУЗИЛИШИ. Иқтисодиётнинг тур- нация) ва қайта эмлаш (ревакцина-
ли бўлинмалари ўртасида тарихан ция)нинг бошланғич курси учун ёш
ўрнатилган барқарор, функционал белгиланади.
муносабатлар йиғиндиси. Миллий
иқтисодиёт тузилишининг турлари МИЛЛИЙ ҲИСОБ ТИЗИМИ
(МҲТ). Бозор иқтисодиёти шарои-
240
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
тида мамлакатнинг макроиқтисо- Бевосита фирманинг ўзига ва унинг
дий жараёнларини тавсифлаш ва мижозларга хизмат кўрсатиш имко-
таҳлил қилиш учун ишлатиладиган ниятларига тааллуқли кучлар, яъни
ўзаро боғлиқ кўрсаткичлар тизими. таъминотчилар, маркетинг восита-
чилари, мижозлар, рақобатчилар
МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИ билан ифодаланади.
(МҲТ) ВАЗИФАЛАРИ. Маълум вақт
давомида ишлаб чиқариш ҳажмини МИКРОТАЛАБ. Талабнинг нис
ўлчаш; иқтисодиётнинг мавжуд тен- батан кичик миқёс, товарнинг аниқ
денцияларини аниқлаш; иқтисодий тури, маркаси, варианти бўйича
ташкил этиш давлат сиёсати. кўриниши.
МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИ МИКРОФИРМА. Муайян соҳада М
(МҲТ) КЎРСАТКИЧЛАРИ. Ялпи ички ишловчилар сон жиҳатидан энг ки-
маҳсулот, ялпи даромад, якуний ис- чик бўлган юридик шахс кўриниши-
теъмол, ялпи капиталнинг шаклла- даги кичик тадбиркорлик субъекти.
ниши, миллий жамғарма, соф кре-
дитлаш ва соф қарз олиш. МИКРОҚАРЗ. Қарз олувчи жис
моний шахсга белгиланган миқдор-
МИКРОИҚТИСОДИЁТ. Яхлит иқ дан ошмайдиган муайян муддатда
тисодиёт назариясининг алоҳида қайтариш шарти асосида тақдим
хўжалик субъектлари, уй хўжалиги, этиладиган маблағлар.
тармоқ ва бозорларни ўрганишга қа-
ратилган нисбатан кичик даражаси. МИЛЛЬ. Долларнинг мингдан
бир қисми, центнинг ўндан бир
МИКРОКРЕДИТ. Хусусий тад- қисми.
биркорликни ривожлантириш ва
бошланғич сармояни шаклланти- МИНИМАЛ ИЖТИМОИЙ СТАН
ришга бериладиган кредитлар. ДАРТ. Давлат қонунлари ва ҳукумат
қарорлари асосида муайян даврга
МИКРОЛИЗИНГ. Микромолия- нисбатан ижтимоий кафолатлар-
вий хизматлар кўрсатувчи ташкилот нинг минимал даражаси.
томонидан мол-мулк олиш ҳамда
унга эгалик қилиш ва фойдаланиш МИНИМАЛ ИСТЕЪМОЛ БЮД
учун лизинг олувчига шартномада ЖЕТИ. Шахснинг ривожланиши
белгиланган шартлар асосида хақ учун зарур бўлган эҳтиёжлар истеъ-
эвазига бериш назарда тутилган молининг ижтимоий асосланган ми-
хизмат. нимал даражасини таъминлайдиган
истеъмол товарлари ва хизматлари
МИКРОМАРКЕТИНГ. Айрим турларининг қиймати.
компания (корхона) миқёси билан
чегараланган маркетинг фаолияти. МИНИМАЛ ИСТЕЪМОЛ ХАРА
ЖАТЛАРИ. Уй хўжаликларининг
МИКРОМУҲИТ. Фирма марке- реал истеъмол қийматлари ва тар-
тинг муҳитининг таркибий қисми.
241
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
кибини ўрганиш асосида уларнинг ги аъзолари ўртасида қариндошлик
соғлом ҳаёт кечиришлари учун за- алоқалари бўлиши шарт эмас;
рур озиқ-овқат ва ноозиқ-овқат маҳ- уй хўжаликлари танланма ку-
сулотлар ҳамда хизматлар учун ми- затуви — уй хўжалиги бюджетининг
нимал харажатларнинг ҳисобланган шаклланиши ва тақсимланишини
қиймати. аниқлаш ҳамда уларнинг ҳаёт дара-
Аҳолининг минимал истеъмол жасини кузатишга йўналтирилган
харажатлари қиймати ва камбағал танланма сўров усули;
лик чегарасини ҳисоблаш тартиби: энгель коэффициенти — уй хў-
камбағаллик — аҳоли иқтисодий жалигининг жами харажатлари тар-
имкониятларининг ҳаёт кечириш кибида озиқ-овқат маҳсулотлари
учун зарур минимал эҳтиёжларини қийматининг улуши.
қондиришига етарли даражада бўл-
маслиги; МИНИМАЛ НАРХ. Мазкур бо-
зорда товарга ўрнатилган нархнинг
камбағаллик чегараси — аҳоли- пастки даражаси.
нинг реал харажатлари таркибидан
келиб чиқиб ҳисобланадиган бир
М МИНИМАЛ ХАРАЖАТЛАР ҚИЙ
киши учун минимал истеъмол хара- МАТИ ТАМОЙИЛЛАРИ. Аҳоли тан-
жатлари қиймати; лови ва молиявий имкониятлари
процентиль — сўровда иштирок каби истеъмол таркибига таъсир
этган уй хўжаликларини жон бо- кўрсатувчи омилларнинг инобатга
шига нисбатан жами харажатларга олинганлиги; аҳоли озиқ-овқат маҳ-
кўра 1 фоизлик гуруҳларга ажра- сулотлари истеъмолига сарфлаган
тиш; амалдаги харажатларнинг эътибор-
минимал килокалория — инсон га олинганлиги; аҳолининг реал та-
организмининг ҳаёт фаолиятини лаби ҳамда демографик ҳолатнинг
таъминлаш учун зарур минимал ўзига хослигини инобатга олган
энергиявий қиймат; ҳолда, ноозиқ-овқат маҳсулотлари
реал истеъмол қиймати — сўров- турлари ва таркибининг инобатга
номада уй хўжалиги томонидан то- олинганлиги; аҳолининг зарур хиз-
вар ва хизматлар учун амалга оши- матлар харажатлари қийматини
рилган харажатларнинг пулдаги ҳисоблашда давлат томонидан кўр-
ифодаси; сатилаётган бепул хизматларнинг
таргет гуруҳи — сўровномада эътиборга олинганлиги; минимал
харажатлар қиймати аҳоли реал ис-
иштирок этган респондентлар ора- теъмоли таркибидан келиб чиққан-
сидан истеъмол хусусиятига кўра
ажратиб олинган кичик гуруҳ; лиги сабабли уларда боқимандалик
уй хўжалиги — маълум бир кайфиятини рағбатлантиришга йўл
уй-жойда бирга яшовчи, даромадла- қўйилмаслиги; минимал харажат-
рини тўлиқ ёки қисман бирлаштир- лар қийматининг аҳоли билан бево-
ган ҳолда умумий рўзғор юритувчи сита сўров ўтказиш орқали аниқла-
кишилар гуруҳи. Бунда уй хўжали- ниши.
242
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МИНИМАЛ ХАРАЖАТЛАРНИ ши аниқланади; еттинчи босқичда М
минимал озиқ-овқат харажатлари-
ҲИСОБЛАШ БОСҚИЧЛАРИ. Бирин ни Энгель коэффициентига бўлиш
чи босқичда Давлат статистика қў- орқали бир киши учун минимал ха-
митаси томонидан жойларга чиққан ражатлар аниқланади.
ҳолда уй хўжаликларининг истеъ-
моли, даромади ва яшаш шароити- МИНИМАЛ ФОЙДА. Фирмани
ни инобатга олувчи сўровнома ўтка- сақлаб қолиш, унинг фаолиятини
зилади; иккинчи босқичда Давлат давом эттириш, барбод бўлишининг
статистика қўмитаси томонидан олдини олиш учун зарур бўлган
Иқтисодий тараққиёт ва камбағал- фойданинг энг паст миқдори.
ликни қисқартириш вазирлиги би-
лан биргаликда уй хўжаликлари МИНТАҚА. Табиий шарт-шаро-
кесимида истеъмол қилинган озиқ- итлари у ёки бу даражада бир хил
овқат ва ноозиқ-овқат маҳсулотла- бўлган, табиий ресурслар комплек-
ри ҳамда хизматлар қиймати реал си шаклланган ва истиқболли ижти-
истеъмол қийматидан келиб чиқиб, моий инфратузилма билан бирга
таргет гуруҳи учун республика ўрта- қўшиб олиб бориш асосида ишлаб
ча нархларида ҳисоблаб чиқилади; чиқариш кучлари ривожланиши-
учинчи босқичда Давлат статистика нинг характерли йўналиши билан
қўмитаси томонидан Иқтисодий та- ажралиб турадиган мамлакатнинг
раққиёт ва камбағалликни қисқар- йирик ҳудуди.
тириш вазирлиги билан биргалик-
да уй хўжаликларининг аҳоли жон МИНТАҚАВИЙ ИҚТИСОДИЁТ
бошига истеъмол ҳажмидан келиб ВА УНИНГ ТАМОЙИЛЛАРИ. Ишлаб
чиқиб, ўсиш тартибида децилларга чиқариш кучлари ва маҳсулот со-
(10 фоизлик гуруҳ) бўлинади ва энг тиш бозорларини ҳудудлар ке-
кам истеъмолга эга бўлган бирин- симида оқилона жойлаштириш
чи уч гуруҳдаги уй хўжаликлари асосларини ўрганадиган амалий
(таргет гуруҳи) ажратиб олинади; иқтисодий йўналиш. Минтақавий
тўртинчи босқичда камбағал аҳо- иқтисодиётнинг асосий вазифаси
лининг озиқ-овқат маҳсулотлари ха- бутун мамлакат ва унинг алоҳида
ражати асосида бир килокалорияга минтақалари иқтисодий манфаат-
сарфланган қиймат аниқланади; бе лари ўртасида оқилона келишувни
шинчи босқичда бир килокалория илмий асослашдан иборат.
қиймати Жаҳон соғлиқни сақлаш
ташкилоти таклиф этган энергия МОБИЛ БАНКИНГ. Интернет
қийматига (2 200 ккал) кўпайтири- тармоғи ёрдамида мобил телефон
либ, минимал озиқ-овқат харажат- (смартфон) орқали банк хизматла-
лари аниқланади; олтинчи босқичда ридан фойдаланишнинг замонавий
таргет гуруҳининг умумий харажат- усули. Бу усул банк хизматларидан
ларидаги озиқ-овқат маҳсулоти улу- фойдаланувчиларга банк ҳисоб-
варағини масофадан бошқариш
имконини беради ва деярли барча
243
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
интернет-банкинг операцияларини МОДДИЙ РЕСУРС. Моддий-ашё
таъминлайди.
вий шаклдаги иқтисодий ресурслар.
МОДАЛ ИШ ҲАҚИ. Ҳисобланган МОДДИЙ ХАРАЖАТЛАР. Хом
иш ҳақи миқдори бўйича ходимлар ашё, асосий ва ёрдамчи матери-
сонининг тақсимланиши қаторида аллар, ёқилғи, ёнилғи, энергия ва
энг кўп учрайдиган иш ҳақи миқдори. бошқа харажатлардан иборат. Мод-
МОДДИЙ АЙЛАНМА ВОСИТА дий ресурсларнинг қиймати уларни
ЛАР ЗАХИРАСИ. Келгусида қайта сотиб олиш баҳоси (қўшилган қий-
ишлов бериладиган, сотиладиган, мат солиғисиз), таъминот ва ташқи
бошқа бирликлар ихтиёрига бери- иқтисодий ташкилотларга тўлана-
ладиган ёки бошқа усулда фойда- диган устамалар, комиссион муко-
ланиладиган, шунга қадар ишлаб фотлар, бож тўловлари, товарлар
чиқарувчи ихтиёрида турадиган биржасининг хизмат қийматлари,
воситалар ҳамда бошқа бирликлар- ташиш, сақлаш ва етказиб бериш
дан сотиб олинадиган ва оралиқ ис- ҳақларининг йиғиндисидан ташкил
теъмолда ёки келгусида қайта ишлов
М бермасдан қайта сотишга мўлжал- топади.
ланган маҳсулот. МОДДИЙ ЭҲТИЁЖ. Моддий кў
МОДДИЙ БОЙЛИК. 1. Бир қанча ринишдаги неъматлар воситасида
вақт оралиғида бевосита унум бера- қондирилувчи зарурат.
диган, узоқ муддат фойдаланилади- МОДЕЛЛАР БАНКИ. Маркетинг
ган активлар. 2. Мулк, товар кўрини- ечимларини қабул қилиш учун мўл-
шидаги ашёвий бойлик. жалланган математик моделлар
МОДДИЙ ЖАВОБГАРЛИК. Кел- тўпл ами.
тирилган мулкий, моддий зарарни
қоплаш мажбурияти. МОДЕЛНИНГ АЙНАНЛИГИ. Мо-
делнинг моделлаштирилаётган объ-
МОДДИЙ ИНВЕСТИЦИЯЛАР. ект ёки жараёнга мос келиши.
Кўпчилик ҳолларда инвестицион
лойиҳалар доирасида амалга оши- МОДЕРНИЗАЦИЯ. Ишлаб чиқа
риладиган асосий капитал элемент- риладиган маҳсулотларнинг (иш
ларини сотиб олиш билан боғлиқ лар, хизматлар) рақобатбардошли-
бўлган маблағлар. гини оширишга йўналтирилган иш
лаб чиқаришнинг технологик янги-
МОДДИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ. ланиш жараёни.
Моддий товарлар ишлаб чиқарила-
диган иқтисодиёт тармоқларидан МОДИФИКАЦИЯ ҚИЛИНГАН
(саноат, қишлоқ хўжалиги, қури- ТОВАР. Товарнинг истеъмол хосса-
лиш, транспорт, умумий овқатла- ларига ижобий ўзгартиришлар ки-
ниш) иборат. ритиб ишлаб чиқарилган варианти.
244
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МОДУС ВИВЕНДИ. 1. Келгусида жиҳозни ишлатишдан олинган фой-
янада турғун қарорни кўзлаб тузи- дадан ҳиссани тўлайдиган, жиҳоз-
ладиган муваққат битим. 2. Ҳақиқий ни қолган қиймати бўйича шарт-
аҳвол, юзага келган ҳолатни қайд нома муддати тугагач, сотиб олиш,
қилиш, унинг келишиб олаётган, жиҳозни қайтариш ёки шартнома
манфаатдорлар томонидан эътироф муддатини узайтириш ҳуқуқини
этилиши. оладиган лизинг шартномаси.
МОЛИЯ. Марказлашган ва мар МОЛИЯ СТРАТЕГИЯСИ ТАМОЙИ М
казл ашмаган пул фондларини шакл ЛИ (ПРИНЦИП)Л АРИ. Корхонага
лантириш, тақсимлаш ҳамда улар- ўз-ўзини ташкил этишга қодир очиқ
дан фойдаланиш билан боғлиқ бўл- тизим сифатида қараш тамойили;
ган пуллик муносабат тизими. корхона операцион фаолияти база-
вий стратегияларини ҳисобга олиш
МОЛИЯ АКТИВЛАРИ ВА ПАС тамойили; молиявий фаолиятни
СИВЛАРИ. Барча молиявий активлар стратегик бошқаришнинг тадбир-
молиявий мажбуриятдан келиб чиқа- корлик стилига мақсадли йўналти-
ди, аммо монетар олтин ва Халқаро риш тамойили; стратегик молиявий
валюта жамғармасининг қарз олиш ривожланишнинг доминант соҳала-
махсус ҳуқуқи ҳам, гарчанд улар рини белгилаш тамойили; молиявий
учун тегишли молия манбалари бўл- стратегиянинг мослашувчанлигини
маса-да, молиявий актив сифатида таъминлаш тамойили; стратегик
қаралади. Бундан ташқари, корпора- молиявий танловлар муқобилини
цияларнинг акциялари ва дериват- танлаш тамойили; молиявий фаоли-
лар деб номланувчи муайян турдаги ятда технологик ривожланиш нати-
молия омиллари (инструментлари) жаларидан доимий фойдаланишни
ҳам молиявий актив саналади. таъминлаш тамойили; стратегик
молиявий қарорлар қабул қилиш
МОЛИЯ БИРЖАСИ. Қимматбаҳо жараёнида молиявий рисклар дара-
қоғозлар, валюта олди-сотдиси би- жасини ҳисобга олиш тамойили; мо-
лан савдо-сотиқ қилувчи ташкилот. лиявий стратегияни амалга ошириш
У фонд биржалари деб ҳам аталади. жараёнининг молиявий менежерлар
профессионал аппаратига йўналти-
МОЛИЯ ЙИЛИ. Биринчи январ- риш тамойили; ишлаб чиқилган мо-
дан ўттиз биринчи декабргача бўл- лиявий стратегиянинг ташкилий ту-
ган вақтни ичига олувчи давр. Ай- зилма ва ташкилий маданиятга му-
рим мамлакатларда бошқача давр вофиқлигини таъминлаш тамойили.
бўлиши мумкин.
МОЛИЯ ТИЗИМИ. Молиявий
МОЛИЯ ЛИЗИНГИ. Лизинг олув- муносабатларга хизмат қиладиган
чи компанияга шартнома амал қи- турли даражадаги молиявий муас-
лиш муддати ичида эскиришнинг сасалар.
тўлиқ қийматига тенг миқдорни ва
245
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МОЛИЯВИЙ АКТИВ. Қиммат- МОЛИЯВИЙ ИНВЕСТИЦИЯ. Ак-
ли қоғозлар ҳисобланади, у чет эл цияларга, облигацияларга ва бошқа
капиталини жалб этиш, чет эл кре- қимматбаҳо қоғозларга қўйилади-
дитларини олиш ва чет эл капитали- ган сармоя.
ни банк депозитларига жалб этиш
учун эмиссия қилинади. Эмиссия МОЛИЯВИЙ ИННОВАЦИЯ. Мо
қилинган молиявий активлар мам- лиявий активларнинг янги кўри
лакат ташқи қарзи миқдори билан нишлари билан битимларни амалга
таққосланиб борилади ва хавфсиз- ошириш мақсадида ёки амалдаги
лик чегараси доирасида жалб қили- активлар билан янги амалиётлар
нади. кўринишида фирмалар томонидан
қўлланадиган, компанияларнинг
МОЛИЯВИЙ БЎЛМАГАН ИНВЕС мол иявий ресурсларидан самарали-
ТИЦИЯ. Пул кўринишида бўлмаган роқ фойдаланишга имкон беради-
лойиҳага, корхонага, ишга сарфлан- ган усуллар.
ган ҳуқуқ, лицензия, ноу-хау, мулк
М шаклидаги инвестициялар. МОЛИЯВИЙ ИНТИЗОМ. Барча
молиявий муносабатлар иштирок
МОЛИЯВИЙ ГУРУҲ. Ўз молия- чилари, молиявий амалиётлар ва-
вий ресурсларини умумий мақсад- киллари учун мажбурий молиявий
лар ва манфаатлар учун бирлаштир- фаолият, тўловлар ва ҳисоб-китоб
ган бир неча корхоналар, ташкилот- ларни амалга оширишнинг умумий
лар, шахслар гуруҳи. тартиби.
МОЛИЯВИЙ ДАСТАК. Ўз сар- МОЛИЯВИЙ ИНСТИТУТЛАР. Ин-
мояси ва заём молиялаштирилиши весторлар билан омонатчилар ўрта-
ҳисобидан фойда даражасига бир- сида фаолиятнинг ўзлари машғул
галикда таъсир кўрсатиш. бўлган туридан фойда олувчи воси-
тачилик фаолияти билан шуғулла-
МОЛИЯВИЙ ДЕРИВАТЛАР. Бо- надиган шахслар. Банклар, пенсия
зор нархига эга бўлган пулли дастак ва инвестиция фондлари, суғурта
бўлиб, у соҳибига бирламчи қим- компаниялари, товар, хомашё ва
матбаҳо қоғозларни сотиш ёки со- фонд биржалари, акциядорлар ва
тиб олиш ҳуқуқини беради. Буларга бошқалар молиявий воситачи сифа-
опционлар, фьючерслар, варрант- тида ҳаракат қиладилар.
лар, своплар киради.
МОЛИЯВИЙ ИНҚИРОЗ. Юқори
МОЛИЯВИЙ ИЖАРА. Мулкни даражадаги инфляция, қарзларнинг
(молиявий ижара объектини) шарт- тўланмаслиги, валюта, қимматбаҳо
номага биноан ўн икки ойдан ортиқ қоғозлар курсларининг беқарор-
муддатга эгалик қилиш ва фойдала- лиги билан кечадиган мамлакат
ниш ҳуқуқини беришда юзага кела- молиявий тизимининг чуқур издан
диган ижаравий муносабатлар. чиқиши.
246
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МОЛИЯВИЙ ЛИЗИНГ. Лизингг а МОЛИЯВИЙ НАЗОРАТ. Молия- М
олувчи лизинг компаниясига шарт- вий бошқарув тизимининг унсур-
нома амал қилиш муддати ичида ларидан бири. Барча иқтисодий
эскиришнинг тўлиқ қийматига тенг субъектлар (давлат, ҳудудий-маъ-
миқдорни ва жиҳозни ишлатишдан мурий бўлинмалар, корхона ва таш-
олинган фойдадан ҳиссани тўлай- килотлар)нинг молиявий фаолияти
диган, жиҳозни қолган қиймати молиявий-хўжалик қонунчилигига
бўйича шартнома муддати тугагач риоя этилиши, амалга оширилган
сотиб олиш, жиҳозни қайтариш ёки харажатларнинг мақсадга мувофиқ-
шартнома муддатини узайтириш лиги, молиявий-хўжалик операция-
ҳуқуқини оладиган лизинг шартно- ларининг иқтисодий самарадорлиги
маси. устидан амалга ошириладиган қий-
мат назоратининг алоҳида соҳаси.
МОЛИЯВИЙ МАЖБУРИЯТ. Бюд-
жет ташкилотларида ва бюджет МОЛИЯВИЙ НАЗОРАТ ОБЪЕКТ
маблағларини олувчиларда уларга ЛАРИ. Молия тизими ва иқтисодий
пул маблағларини ўтказиш мажбу- самарадорлигини текшириш лозим
риятини юкловчи ҳужжатлар, шу бўлган молия-хўжалик-тижорат ту-
жумладан, ижро ҳужжатлари асоси- зилмалари пайдо бўлганда назорат
да юзага келадиган мажбуриятлар. субъектлари (тафтишчилар)ни таш-
кил этиш зарурати пайдо бўлади.
МОЛИЯВИЙ МАҚСАД. Пул би-
лан эришиш мумкин бўлган ҳар қан- МОЛИЯВИЙ НАЗОРАТ ТИЗИМИ.
дай режа, ният. Субъектлар (назорат қилувчилар),
объектлар (назорат қилинувчилар),
МОЛИЯВИЙ МЕНЕЖМЕНТ. назоратнинг усул ва воситаларини
Хўжалик субъектининг жорий ва ўз ичига оладиган мониторинг шак-
стратегик мақсадларига эришишда ли.
уларнинг молиявий ресурслари ва
молиявий фаолиятини бошқариш. МОЛИЯВИЙ НАЗОРАТНИНГ
СУБЪЕКТЛАРИ. Назорат вазифала-
МОЛИЯВИЙ МЕНЕЖМЕНТДА рини ифодаловчи органлар.
АРБИТРАЖ. Бир хил активларга тур-
ли баҳолардан фойдаланиш йўли МОЛИЯВИЙ НАТИЖА. Хўжалик
билан таваккалчиликсиз даромад юритувчи субъектнинг фойда ёки
олиш тушунилади. Арбитраж кенг зарар шаклида ифодаланган фаоли-
тарқалган инвестицион тактика ҳи- ятининг пировард иқтисодий якуни.
собланади ва бир даврнинг ўзида
бир хил активлар (ёки унинг функ- МОЛИЯВИЙ РЕЖАЛАШТИРИШ.
ционал муқобили)ни нисбатан юқо- Муайян муддат учун молиявий ре-
ри баҳоларда сотиш ва нисбатан паст сурслар ҳаракати ва тегишли мо-
нархларда сотиб олишдан иборат. лиявий муносабатлар ҳаракатини
асосл ашдан иборат жараён.
247
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МОЛИЯВИЙ РEСУРС. Янги иш МОЛИЯВИЙ ФАОЛИЯТДАН
лаб чиқариш қувватларини яратиш ОЛИНГАН ДАРОМАД. Қимматли
ва иқтисодиётни ривожлантириш- қоғозлар, валюта операциялари,
га қаратилган (давлатнинг бюджет кредит ва қарзларни беришдан
маблағлари, корхоналар ва фуқаро- олинган даромадлар тушунилади.
ларнинг маблағлари, инвесторлар-
нинг маблағлари, банкларнинг қарз Буларга роялти, дивидендлар ва фо-
маблағлари). излар, ижобий курс фарқлари кўри-
нишидаги даромадлар ва бошқалар
МОЛИЯВИЙ СИР. Бухгалтерлик киради.
ва молиявий ҳужжатларни, расмий
хизмат маълумотларини юридик МОЛИЯВИЙ ЧИҚИМ. Пул жам
шахсни рақобатчилардан ҳимоя ғармаларини жалб қилиш ёки ишла-
қилиш мақсадида бегона шахслар тиш натижасидаги харажатлар, пул
қўлига тушмайдиган ҳолда сақлаш. маблағлари сарфи.
МОЛИЯВИЙ ҚАЙД ЭТИШ. Асо-
МОЛИЯВИЙ СТРАТЕГИЯ. Кор- сий қисми бухгалтерлик қайди
хонанинг муҳим функционал стра- бўлган пул маблағлари, молиявий
М тегияларидан бири бўлиб, ташқи ресурсларнинг мавжудлиги ва ҳара-
воситалар ўзгарувчанлиги шароити- катлар қайди.
да узоқ муддатли молиявий мақсад-
ларни шакллантириш, уларнинг му- МОЛИЯВИЙ ҚАМАЛ. Иқтисодий
ваффақиятини таъминлашнинг энг босим ўтказиш учун қамал қилин-
самарали йўлларини танлаш, моли- ган мамлакат билан молиявий му-
явий ресурсларни шакллантириш ва носабатларни тўхтатиб қўйиш ёки
улардан фойдаланиш йўналишла- чеклаш.
рини корректировка қилиш йўлида МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТ. 1. Актив-
молиявий фаолият ва молияв ий му- лар, пассивлар ва маълум даврдаги
носабатларни ривожлантиришнинг фирма ўз сармоясининг соф қийма-
барча асосий йўналишларини таъ- ти ҳақида йиғма ҳисобот. 2. Фирма-
минлаш. нинг ҳисоб-китоб баланси.
МОЛИЯВИЙ ТАКТИКА. Страте- МОЛИЯЛАШТИРИШ. Бутун мам
гия белгилаб берган вазифаларни лакат, ҳудудлар, корхоналар, тад-
жамият ривожланишининг конкрет биркорлар, фуқаролар, шунингдек,
босқичида молиявий муносабатлар- турли иқтисодий дастур ва иқтисо-
ни ташкил этиш усуллари орқали дий фаолият турларининг зарурий
амалга оширади. молиявий ресурслар билан таъмин-
ланиши.
МОЛИЯВИЙ ТАЪМИНОТ. Пул ва
унга тенглаштирилган воситалар ёр- МОЛИЯЛАШТИРИШ МАНБАЛА
дамида молиялаштириш тизими. РИ. Молия ресурсларини олишнинг
амалдаги ва кутилаётган манбала-
248
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ри, шундай ресурсларни тақдим МОНОГАМИЯ [юн. монос – якка, М
этишга қодир иқтисодий субъект- ягона, гомос – турмуш, оила]. Якка
лар сони. турмуш маъносини англатади. Та-
рихан турмуш ва оилага асосланган,
МОЛИЯЧИ-ИҚТИСОДЧИ. Компа- бунда эркак фақат бир аёл билан,
ниялар ва бозорларнинг молиявий аёл эса фақат бир эркак билан тур-
кўрсаткичларини таҳлил қиладиган муш қуради, бу узоқ, баъзида бутун
(акция, облигация ва бошқалар) мо- умр давом этади. Инсоннинг ривож
лиявий воситалар ҳамда бошқа ак- ланиши билан ягона турмуш оила-
тивларнинг қийматини баҳолайди- нинг етакчи турига айланди.
ган, компанияларнинг макроиқти-
содий кўрсаткичларини башорат МОНОМЕТАЛЛИЗМ [юн. monos
қиладиган мутахассис. – бир + лот. metallum – металл]. Бир
металл умум эквивалент бўлган ва
МОЛ-МУЛК СОЛИҒИ. Кўчмас пул муомаласининг асоси ҳисобла-
мулк қиймати солиққа тортиш объ- надиган пул тизими.
екти бўлган ресурс тўлови.
МОНОПОЛ РАҚОБАТ. Соҳада ўх-
МОЛ-МУЛК ХАВФИ. Кредит би- шаш, лекин бир хил бўлмаган маҳ-
тимидаги заём берувчининг аҳволи сулот ишлаб чиқарувчилар кўплиги
ёки мулкининг сифати билан боғ- билан тавсифланадиган номукам-
лиқ хатар. мал рақобат бозори. Бунда харидор
маҳсулотни нархига қараб эмас,
МОНЕТАРИЗМ [фр. monétarisme балки сифати, нуфузи, дизайни,
– пул, валюта; молияга оид]. Давлат хизмат кўрсатиши, таъмига бўлган
томонидан пул массаси ўсиш суръ- устунлик ва ҳоказо мезонларга кўра
атларининг барқарор ушлаб тури- танлайди (телефон, телевизор, ши-
лиши. Харажатларни қисқартириш ринлик, кийим-кечак бозори каби).
хусусий капитал учун бир соҳадан
бошқасига эркин оқиб ўтиш имко- МОНОПОЛ РЕНТА. 1. Ер рен-
ниятларини очади. Бу эса, ўз навба- тасининг алоҳида шакли, қишлоқ
тида, мамлакатда янги иш жойла- хўжалиги маҳсулотларининг бел-
рини яратиш ва аҳоли турмуш фа- гиланган турларини уларнинг қий-
ровонлигини ошириш имкониятини матидан ошадиган монополия нар-
беради. хи бўйича сотишда пайдо бўлади.
2. Монопол рента алоҳида табиий
МОНИТОРИНГ [лот. monitor шароитга эга бўлган, ноёб қишлоқ
эслатувчи; маслаҳатчи; нозир]. хўжалик маҳсулотлари етиштири-
Иқтисодий объектлар устидан мун- ладиган ерлардан олинадиган рента
тазам кузатув, улар фаолиятини ҳисобланади.
бошқарувнинг таркибий қисми си
фатида таҳлил қилиш. МОНОПОЛИЯ [юн. mono + poleo –
сотаман]. 1. Яккаҳокимлик. 2. Ишлаб
249
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чиқаришни марказлаштириш оқи- ШИ. Монополист бўлмаган шароит-
батида юзага келадиган катта бир- даги маҳсулот ишлаб чиқариш ҳаж
лашма (картель, синдикат, трест, мидан монополист ишлаб чиқарган
концерн, консорсиум, конглометрат маҳсулот айирмасига тенг.
ва шу кабилар). Ушбу бирлашма ўз
ичига ишлаб чиқаришни, хизмат МОНОПОЛИЗМ. [юн. μόνος “бири
кўрсатишни, маҳсулот сотишнинг “ πωλέω “ сотиш “ – бозор модели].
кўп қисмини мужассамлаштиради, Товарлар ва хизматлар бозорида
шу соҳада ўзининг ҳукмрон мавқе- бир ишлаб чиқарувчи, сотувчи ёки
ини ўрнатади. рақибларни сиқиб чиқариш мақса-
МОНОПОЛИЯГА ҚАРШИ ҚОИ дида бирлашган ишлаб чиқарувчи-
ДА. Банкларнинг банк операцияла- лар, сотувчиларнинг катта бўлмаган
ри бозорини монополиялаш ва банк гуруҳ ҳокимлиги.
ишида рақобатни чеклашга қара- МОНОПОЛИЯ НАРХИ. Нафақат
тилган битимларга эришиш мақса- талаб ва таклиф, балки мазкур то-
дида ўз иттифоқлари, уюшмалари вар бозорида монополчиларнинг
М ҳамда бошқа бирлашмаларидан ҳукмдорлиги таъсири остида ҳам
фойдаланишини тақиқлайдиган ўрнатиладиган бозор баҳосининг
тартиб, таомил. Монополияга қар- алоҳида кўриниши.
ши қоидаларга риоя этилиши Мар-
казий банк томонидан, шунингдек, МОНОПСОНИЯ (юн. mono – бит-
ушбу мақсадларда қонун ҳужжат- та, ягона, opsonia – озиқ-овқат сотиб
ларига мувофиқ тузиладиган бош олиш). Маҳсулот, хизмат ёки ресурс-
қа органлар томонидан назорат қи- нинг фақат битта харидори бўлган
линади. бозор тури.
МОНОПОЛИЯДАН ЧИҚАРИШ. МОНОСТРУКТУРАЛИ ЁКИ МО
Давлат томонидан тармоқ бозорида НОИҚТИСОДИЁТ. Бир мулк шакли
рақобат муносабатларини ривож ҳукмрон бўлган, мулкий монополия
лантиришга кўмаклашувчи тартиб- га асосланган тизим.
қоидаларнинг жорий этилиши.
МОРАТОРИЙ [лот. moratorius –
МОНОПОЛИЯЛАРНИНГ ИЖТИ секинлаштирувчи, кечиктирувчи].
МОИЙ БАҲОСИ. Монополия маҳ- Олинган мажбуриятлар ёки пул
сулот ишлаб чиқариш ҳажмини
самарали даражада паст қилиб маблағларини бериш, қарзларни
қисқартириши натижасида ортиқча тўлашни муайян муддатга суриш
истеъмолчи ва харидорларнинг ка- ёки қандайдир шартларнинг бажа-
рилишига қадар кечиктириш.
майиши.
МОРТИФИКАЦИЯ. [инг. mortifi
МОНОПОЛИЯНИНГ ЎЛИК ЮКИ cation – йўқотиш]. Акцияларнинг
ЁКИ ЖАМИЯТНИНГ СОФ ЙЎҚОТИ уларнинг эгаси томонидан йўқотил-
250
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ганлик ёки бошқа сабабларга кўра МУАММОЛИ ССУДА. Қайтари- М
ҳақиқий эмас деб эълон қилиниши. лиш муддати келган, лекин банк
мижозининг тўловга ноқобиллиги
МОСЛАШТИРИЛГАН ТОВАР. туфайли тўланмаётган маблағлар.
Товарнинг аниқ истеъмолчилар
талаб-истаклари ва хусусиятлари, МУАССАСА. Корхона ёки унинг
конкрет истеъмол шароитларига бир қисми бўлиб, бир ерда жойлаш-
мослаштирилган варианти. ган ва бир турдаги ишлаб чиқариш
фаолияти билан банд бўлади ёки
МОСЛАШУВЧАН ВАЛЮТА КУР асосий фаолият турига қўшилган
СИ. Валюта бозорида амал қилади- қийматнинг устун ҳиссаси тўғри ке-
ган бозор омиллари билан белгила- лади.
надиган нарх.
МУАССИСЛИК САРФИ. Тадбир-
МОТИВАЦИЯ [лот. movēre – ҳа- корнинг корхонани таъсис ва таш-
ракат]. Вазифа ва бурчл арини амал- кил қилиши, унинг фаолият юрити-
га оширишда шахсга маънан кўмак ши учун асосий воситаларнинг оли-
берувчи омил. ниши билан боғлиқ харажатлари.
МУАЛЛИФЛИК ГУВОҲНОМАСИ. МУАССИСЛИК ФОЙДАСИ. Ак-
Ихтиро, фойдали модель, саноат циядорлик жамияти, акциядорлик
намунаси каби интеллектуал мулк компанияси муассислари томони-
объектларига муаллифлик ҳуқуқи- дан ушбу жамият акцияларининг
ни тасдиқловчи ҳужжат. сотувидан олинган ва ҳақиқатда
жамиятга сармоя қилиб киритилган
МУАЛЛИФЛИК ШАРТНОМАСИ. миқдорлар ўртасидаги фарқ кўри-
Асар, ихтиро, фойдали модель, са- нишида олинадиган даромад.
ноат намунаси каби интеллектуал
мулк объектлари муаллифи ва но- МУВАФФАҚИЯТ ТЎЛОВИ [инг.
шир, ижрочи, муаллифлик асарла- success fee – муваффақият учун
ридан фойдаланувчилар ўртасида- тўлов]. Маълум бир натижага эри-
ги келишув. шиш учун ҳақ тўлашни ўз ичига ол-
ган молиявий муносабат. Бу ёллан-
МУАЛЛИФЛИК ҲАҚИ. Яратил ган мутахассислар билан тузилган
ган адабий асарлар ва ихтиролар, шартномаларда ҳам пудратчилар
муаллифлик ҳуқуқи берилган билан ишлашда ҳам қўлланилиши
(яъни, нафақат муаллифга (яратув- мумкин.
чига) тўланиши мумкин бўлган, бал-
ки бошқа мулкдорларга, масалан, МУВАҚҚАТ НАРХ. Айрим товар-
меросхўрга ҳам тўланадиган), па- ларга маълум вақт оралиғида амал
тентланган материаллар учун эгаси- қиладиган баҳо.
га тўланиадиган маблағ.
МУВОЗАНАТ ҲАЖМИ. Товар-
ларга бўлган талаб ва таклифнинг
ўзаро балансланган миқдори.
251
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МУВОЗАНАТЛИ НАРХ. Маҳсу- МУДДАТИ ЎТИБ КЕТГАН ССУДА.
лотни етказиб бериш ҳажмининг Банкка ўз вақтида қайтарилмаган
талаб ҳажмига тенг бўлган баҳоси. қарз, кредит.
Мувозанат баҳоси талаб ва таклиф МУДДАТИДАН ОЛДИН ҚАЙТА
эгри чизиқлари кесишмасида жой- РИБ СОТИБ ОЛИШ ҲУҚУҚИГА ЭГА
лашади ва бу оптимал нархни ифо- ОБЛИГАЦИЯ. Сўндириш муддати ке-
далайди (агар бозор баҳоси мувоза- лишидан олдин эмитент томонидан
нат нархидан пастроқ бўлса, у ҳолда олдиндан айтилган нархда қайтиб
товар танқислиги юзага келади, агар сотиб олиниши мумкин бўлган қий-
нарх мувозанатли нархдан ошса, ре- матдор (ёки қимматли) қоғоз.
ализация қилинмайдиган маҳсулот- МУДДАТЛИ БИТИМ. Қиммат-
баҳо қоғозлар савдоси бўйича тузи-
ларнинг захираси ортиб кетади).
МУДДАТИ КЕЧИКТИРИЛГАН ладиган шартнома, бунда қиммат-
ЕТКАЗИБ БЕРИШ. Ўзаро келишувга баҳо қоғозлар битим тузилаётганда
кўра, муайян товар ёки маҳсулотни харидорга берилади, тўлови эса бир
етказиб беришни кечроқ даврга кў- қанча муддатдан сўнг амалга оши-
М рилади.
чириш.
МУДДАТИ КЕЧИКТИРИЛГАН МУДДАТЛИ ВА ЖАМҒАРМА
ТЎЛОВ. Маълум бир даврга кўчи- ОМОНАТЛАР. Омонатчи томонидан
рилган тўлов муддати. банкка муайян фойдали фоизлар
асосида кўпайиб бориши учун қў
МУДДАТИ УЗАЙТИРИЛГАН йилган маблағ.
КРЕДИТ. Айрим ҳолларда кредитни
қайтариш муддати келмасдан аввал МУДДАТЛИ КРЕДИТ. Кредит
қарздор томонидан банкка тақдим шартномасига кўра тўлов муддати
этилган иқтисодий асосланган ёзма ҳали етиб келмаган ссуда.
илтимоснома асосида кредитни
қайтариш муддатини кейинроққа МУДДАТЛИ КОНТРАКТ. Бир то-
суриш тўғрисида филиал кредит ко- мон келгусида белгиланган муддат-
миссиялари қарорлари асосида Бош да белгиланган миқдордаги товарни
банк кредит қўмитаси билан кели- етказиб беришга мажбурият олади-
шилган ҳолда ижобий қарор қабул ган, иккинчи томон илгаридан кели-
қилинган қарзлар. шилган нархда товарга пул тўлашни
кафолатлайдиган шартнома.
МУДДАТИ ЎТИБ КЕТГАН ҚАРЗ МУДДАТЛИ ОМОНАТ. Қатъий
ДОРЛИК. Корхона ва ташкилотлар- белгиланган муддатга банк томони-
нинг етказиб берувчилар, кредит дан қабул қилинадиган пул маблағи.
муассасалари, молиявий органлар,
ходимларга ўз вақтида тўланмаган МУДДАТЛИ ТЎЛОВ. Қарзни бў-
тўловлари. либ-бўлиб тўлаш усули (кредит).
252
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
МУДДАТНИ УЗАЙТИРИШ. Маж- МУЛККА ЭГАЛИК ҚИЛИШ. Мулк
буриятларни бажариш муддатини дорлик мулкнинг эгаси қўлида
кечроқ даврга кўчириш. сақланиб туришини билдиради ва
яратилган моддий бойликларни ўз-
МУДДАТСИЗ КАФОЛАТ. 1. Амал лаштиришнинг ижтимоий шаклини
қилиш муддати чекланиши кўр- ифодалайди.
сатилмай берилган кафиллик.
2. Маъл ум бир фаолият йўналиши- МУЛКНИ ТАСАРРУФ ЭТИШ.
га чекланмаган муддатга берилган Мол-мулк тақдирини мустақил ҳал
ҳуқуқ. қилиш.
МУДДАТСИЗ ОБЛИГАЦИЯ. МУКАММАЛ БЎЛМАГАН РАҚО
БАТ. Сотувчи ва харидорларнинг
(мудд ати кўрсатилмаган). Қиммат- сони чекланганлиги, бозорга кириш
ва чиқиш қийинлиги, айрим ҳоллар-
ли қоғоз тури бўлиб, эгасига бел- да умуман мумкин эмаслиги, бозор
агентлари нарх даражаси ва ишлаб
гиланган фоизда даромад олиши чиқариш кўламига таъсир эта оли-
ши билан тавсифланадиган бозор
шарти билан пул қўйганлигини тас- структураси. Унинг монополистик
рақобат, олигополия ва монополия
диқловчи ҳужжат. Уни қоплаш муд- турлари мавжуд (ушбу тушунчалар-
га қаранг).
дати махсус ҳужжат билан алоҳида М
МУКОФОТ. 1. Қайсидир фаолият
эълон қилинади. соҳасида эришилган ютуқ, хизмат-
лар учун пул ёки моддий мукофот.
МУД ДАТСИЗ ҚАРЗ МАЖБУРИЯ 2. Айни битта товарга бир нархнинг
ТИ. Исталган вақтда талаб қилиш бошқаси устидан оширилиш ҳажми.
3. Опцион харидори томонидан со-
имкониятини берувчи бажариш тувчига қимматбаҳо қоғозларни со-
муддати белгиланмаган мажбурият. тиш ёки сотиб олиш ҳуқуқини қўлга
киритиш учун илгаридан белгилан-
МУДДАТСИЗ МАЖБУРИЯТ. Век ган нархда бир қанча вақт давоми-
сель берувчининг вексель бўйича да тўланадиган миқдор. 4. Суғурта
талаби исталган вақтда бажарили- қилдирувчининг суғуртачига тўлай-
ши мумкин бўлган мажбурияти. диган пул миқдори.
МУДДАТСИЗ РЕНТА. Йиллик да- МУКОФОТЛИ БИТИМ. Иштирок-
ромаднинг доимий ҳажмини белги- чилардан бири олдиндан келишув
ловчи қимматбаҳо қоғоз. билан белгиланган мукофот учун
харид қилиш ёки ундан белгилан-
МУЛКДАН ОЛИНАДИГАН ДА ган вақт, муддат ичида воз кечишни
РОМАД. Институционал бирликлар
томонидан молиявий активлар, ер
ва бошқа номолиявий ишлаб чиқа-
рилмаган активлар (табиий бойлик
ва бошқа табиий активлар, патент-
лар, лицензиялар ва бошқалар)дан
фойдаланишдан олинадиган ёки
тўланадиган даромадлар.
253
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: