ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ШЕДУЛА [инг. schedule – жад- ШИОР СИЁСАТИ. Хорижий
вал]. Даромад даражасига боғлиқ валют ани сотиб олиш ва сотиш йўли
ҳолда табақалашган даромад со- билан унинг курсини тартибга со-
лиғи ставкаси қўлланилганда, ҳар лиш тизими.
бир ставка бўйича бўлинадиган да- ШИРКАТ. Жамоа мулкига асос
ромадларнинг қисмлари. Масалан, ланган ҳолда иш юритувчи корхона-
ойлик даромад 10 минг долларгача лар, ишлаб чиқариш кооперативла-
бўлса, даромад солиғи 2 фоиз, 15 ри ва бошқалар.
минг долларгача бўлса – 4 фоиз, 20
минг доллар ва ундан ортиқ бўлса – ШИР-КОД (ПИН-КОД) [инг.
6 фоиз. personal identification number – шах-
сий идентификация рақами]. Банк
ШЕРИКЛИК. 1. Фойда ёки ҳо- картаси эгасининг шахсий иден-
силни ўзаро тақсимлаб олиш, баҳам тификация рақами бўлиб, у карта
кўриш шарти билан бирор ишни ҳисобварағидаги пул маблағлари-
бирга бажариш, ҳамкорлик қилиш. ни бошқариш ҳуқуқини ҳамда маб
2. Иштирок этувчиларнинг ҳамма- лағларни бошқаришга банк картаси-
сига тегишлилик, умумий эгалик. нинг эгаси томонидан рухсат берил-
ШЕРИНГ [инг. to share – ула- ганлигини тасдиқлайди.
шиш]. Мулкни ижарага бериш ва ШТАФЕЛЬ [нем. schutzstaffel –
биргаликда фойдасига эгалик қи- хавфсизлик қисмлари]. Бухгалтерия
лишдан воз кечишни назарда тута- ҳисобининг дебет ва кредит айлан-
диган ижтимоий-иқтисодий модель. малари битта умумий жадвалда акс
ШЕФ [инг. chief – бошлиқ]. 1. Бош этадиган алоҳида шакли.
ШТРАФ ҚОНУН. Шартномани
лиқ, раҳбар (бўйсунувчи тобе киши-
ларга нисбатан). 2. Бирон-бир муас- бузганлик учун пул жазоси, маса-
лан, шартнома бўйича мажбурият-
сасани оталиққа олган ташкилот.
ларни бажармаган ёки ўрнатилган
ШИКОЯТНОМА. Бирор шахс, шартларда амалга оширмаган тақ-
корхона, ташкилот ва шу кабилар- дирда, ёки маҳсулот (хизмат) ишлаб
нинг хатти-ҳаракатидан норози бў- чиқарувчининг истеъмолчилар
Ш либ ёзилган расмий, юридик куч ва ҳуқуқларини бузганлик учун моли-
ижрога эга бўлган шикоят хат. явий жавобгарлиги.
ШИОР. Векселлар, чеклар, ўт- Жарима тўлаш мажбурияти на-
казмалар, аккредитивлар кўрини- фақат тижорат муносабатларида,
шидаги хорижий банкларга чиқа- балки давлатга мажбурий тўлов-
рилган, чет элда хорижий валютада ларни амалга оширишда ҳам пайдо
тўланиши керак бўлган халқаро бўлиши мумкин. Масалан, солиқ
тўлов воситалари. тўловчи ўз вақтида солиқ тўламаган
бўлса, жарима ундирилади.
404
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ШОМАЖ [фр. chmage – ҳаракат- ШОРТ КОНТРАКТ [инг. short
сиз]. Табиий офатлар билан боғлиқ – паст нархларни тахмин қилиш
сабабларга кўра ишлаб чиқаришда- асосида сотиладиган фючерс шарт-
ги танаффуслар ва тўхтаб қолиш на- номаси]. Нархлар тушишини кўзда
тижасида пайдо бўладиган фойдани тутиб сотиладиган фьючерс шарт-
йўқотиш ҳамда бошқа молиявий за- номаси.
рарларни суғурталаш жараёни.
Ш
405
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Ш
406
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Эришмаган пулингни ишлатишга
шошилма.
ЭВАЗ [араб. ўрнини босувчи, ба- ЭКВАЙЕР [инг. acquire – олиш].
дал, ўрнини қоплаш]. Маълум бир Пластик карталар бўйича тўлов ме-
шахс томонидан илгари ўзи чиқар- ханизмини амалга оширувчи банк
ган қимматбаҳо қоғозлар, ижарага ёки ташкилот.
берилган мулкка эга бўлиш.
ЭКВАЙРИНГ [инг. acquire – ол-
ЭВАЗ ҚИЙМАТИ. Суғуртачи моқ]. Банк карталари орқали товар
томонидан ҳаёт суғуртаси полиси (иш, хизмат) сотувчилари билан опе-
бўйич а суғурта қилинувчига сўн- рациялар бўйича ҳисоб-китобларни
дириш муддатидан олдин, лекин амалга ошириш, шунингдек, банк
суғурта бадалларини келишилган картаси эгасига бевосита касса ёки
даврда ҳисоб-китоб қилиш шарти банкомат орқали нақд пул бериш.
билан тўлаб бериладиган сумма.
ЭКВИВАЛЕНТ [лот. aequivalens
ЭВИКЦИЯ [лот. evictio – мулк – тенг ва қимматли, аҳамиятли].
ни суд орқали қайтариш]. Хари- Бирор нарсанинг ўрнини боса ола-
дордан олган мулки, товарини диган ёки унинг ифодаси бўлиб
улар сотувчига тегишли бўлма- хизмат қиладиган тенг баҳоли, тенг
ганлиги, яъни сотув ноқонуний қимматли нарса ёки миқдор. Маса-
бўлганлиги учун суд орқали олиб лан, пул барча молларнинг қиймати-
қўйилиши. ни ифодаловчи эквивалент ролини
бажарадиган алоҳида товардир.
ЭГИЛУВЧАН ТАРИФ. Мамлакат-
да ишлаб чиқарилган ва импорт то- ЭКОЛОГИК ИҚТИСОДИЁТ.
варларга нархларни бир хиллашти- Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва та-
ришда фойдаланиладиган божхона биий ресурслардан оқилона фойдала-
тарифи. нишга асосланган иқтисодий фаолият.
407
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЭКОЛОГИК НАЗОРАТ ОБЪЕКТИ. ЭКС-КУПОН [лот. ex – келиб
Ер усти, ер ости бойликлари, сувлар, чиқиш, манбани ифодаловчи олд
ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, атмос- қўшимча. фр. coupan – қирқмоқ, ке-
фера ҳавоси, атроф-муҳитга таъсир сиб олмоқ]. Фоизлар ёки дивиденд-
кўрсатувчи табиий ҳамда техноген лар тўловидан кейинги купон.
манбалар, атроф-муҳит ифлосла- ЭКСПЕДИТОР [лот. expeditor
нишига ва табиий ресурслардан но – юбормоқ, жўнатмоқ]. Корхона
оқилона фойдаланилишига олиб ке- юклари, товарларини олувчи, куза-
лиши, фуқароларнинг ҳаёти ҳамда тиб борувчи, топширувчи, юкларни
соғлиғига таҳдид солиши мумкин жўнатиш ва қабул қилиб олишда
бўлган фаолият, ҳаракат ёки ҳара- транспорт ҳужжатларини расмий-
катсизликдан иборат. лаштирувчи корхона ходими.
ЭКОНОМЕТРИКА [инг. econo ЭКСПИРАЦИЯ [лот. exspiratio –
муддати тугаши]. 1. Битимни якун-
metrics – уй хўжалигини юритиш лаш муддатининг кириши. 2. Опци-
он реализацияси учун охирги кун.
санъати]. Иқтисодий жараё нларга
математик усулларни қўллаш билан
боғлиқ иқтисодий математик йўна-
лиш. XIX асрнинг бошл арида вужуд- ЭКСПЛУАТАЦИОН ХАРАЖАТ.
га келган ва ҳозирда назария ҳамда Ишлатиладиган тизимлар, маши-
амалиётда кенг қўлланади. налар, жиҳозларнинг ишга шай ҳо-
ЭКОШАҲАР. Юқори энергия са- латини таъминлаш билан боғлиқ
марадорлигига эга, жамоат транс- ишлаб чиқариш сарфи.
порти тармоғи юқори даражада ри- ЭКСПЛУАТАЦИЯ [фр. exploitation
вожланган, уй-жойларни қуришда – ишлатиш, фойдаланиш, фойда
яшил зоналар оптимал жойлашти- олиш]. Ишлаб чиқариш воситалари
рилган шаҳар. эгаларининг ўзгалар меҳнати маҳ-
ЭКС ОФФИЦИО [лот. ex officio сулини ўзлаштириб олиши.
– биржа фаолиятида: маданиятли ЭКСПОРТ [инг. export – четга
очиқ рақобатбардош савдо учун ша- чиқармоқ]. Хорижий бозорда сотиш
Э роит яратиш]. Биржада қонунчилик- ёки бошқа мамлакатда қайта ишлаш
ка мувофиқ ривожланган очиқ рақо- учун мўлжалланган, хорижлик ха-
батли савдо учун шароит яратиш. ридорларга сотилган товарларнинг
ЭКС-ДИВИДЕНД МУДДАТИ. Шу мамлакатдан четга чиқарилиши.
даврда акциялар экс-дивиденд каби ЭКСПОРТ БОЖХОНА БОЖИ. То-
сотиладиган, яъни сотувчи диви- вар божхона ҳудудидан олиб чиқи-
дендга ҳуқуқини сақлаб турган, ха- лаётганда тўланадиган божхона
ридор эса ҳали уни олмаган вақт.
йиғим тури.
408
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЭКСПОРТ ДОТАЦИЯЛАРИ. Экс- ЭКСПОРТ СТРАТЕГИЯСИ. Хори-
портни рағбатлантириш мақсадла- жий истеъмолчиларнинг эҳтиёж-
рида экспорт қилувчиларга ажра- ларини қондиришни кўзда тутувчи
тилган давлат бюджети маблағлари. ишлаб чиқариш ориентацияси.
ЭКСПОРТ КВОТАСИ. Экспорт ЭКСПОРТ ФАКТОРИНГИ. Фак-
чекланган шароитда корхона, фир- тор-компаниялар томонидан экс-
маларга давлат органлари экспорт портдан тушадиган бўлғуси тушум
қилишга рухсат берадиган товарлар остида бир вақтнинг ўзида мижозга
миқдори. валюта ва кредит хавфидан тўлиқ
кафолат тақдим этиш билан экс-
ЭКСПОРТ КРЕДИТИ. 1. Экспорт портчи мижозларни аванслаш, кре-
қилувчилар томонидан импорт қи- дит ҳамда валюта хавфларидан ка-
лувчиларга уларнинг кредит берувчи фолатни ўз ичига олган ташқи савдо
мамлакатда товар харид қилиши учун бўйича амалиёт.
тақдим этиладиган қарз. 2. Экспортни
рағбатлантириш воситаси сифатида ЭКСПОРТ ҚИЛУВЧИ. Экспорт
сотувни молиялаштириш мақсадида билан шуғулланувчи мамлакат,
харидорларга ёки уларнинг банкига жисмоний ёки юридик шахс.
тақдим этиладиган қарз.
ЭКСТЕНСИВ ИҚТИСОДИЙ
ЭКСПОРТ ЛИЗИНГИ. Ташқи иқ ЎСИШ. Қўшимча иқтисодий ресурс
тисодий битим, бунда фирма хори- ларни жалб қилиш орқали ишлаб
жий ижарачига ўз мамлакатидаги чиқариш ҳажмининг ортиб бориши.
бошқа фирмадан сотиб олган жиҳо- Меҳнат ва маблағ сарфлаб, мавжуд
зини лизинг шарти бўйича тақдим воситалардан фойдаланган ҳолда
этади. ишлаб чиқариш кўламини кенгайти-
риш эвазига маҳсулот ишлаб чиқа-
ЭКСПОРТ ЛИЦЕНЗИЯСИ. Ва- риш ҳажмини кўпайтириш.
колатли давлат органи томонидан
корхона, фирма, бошқа экспорт ЭКСТРА-ДИВИДЕНД. Асосий ди-
қилувчиларга тақдим этиладиган видендга қўшимча нақд ёки акция-
айрим товарларни экспорт қилиш лар билан тўланадиган маблағ.
ҳуқуқи.
ЭКСЦЕДЕНТ [лот. exess – қай- Э
ЭКСПОРТ САЛОҲИЯТИ. Чет элга та суғурталаш]. Суғурта ташкилоти
товар ишлаб чиқариб сотиш имко- суғуртага олинган бир қисм хавф-
нияти, қобилияти. Бунда корхона- ни қайта суғурталашга берадиган
лар, тармоқлар ва айрим мамлакат- суғурталаш тизими.
ларнинг хорижга товар чиқариб, чет
эл бозорида рақобат қила билиш қо- ЭЛАСТИК ТАЛАБ. Нарх ўзга-
билиятини, шунинг ҳисобига валю- ришига юқори сезгирлиги бўлган
та тўплай олиши, даромад олишини шарт. Талаб эластикликлиги коэф-
англатади. фициенти 1 дан катта бўлган талаб
шакли.
409
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЭЛЕКТРОН ДАВЛАТ ХИЗМАТИ. ЭЛЕКТРОН ПУЛ. Эмитентнинг
Фуқароларга ахборот-коммуникация электрон шаклда сақланадиган
технологияларига асосланган дав- ҳамда электрон пуллар тизими-
лат хизматини кўрсатадиган тизим. да тўлов воситаси сифатида қабул
қилинадиган шартсиз ва чақириб
ЭЛЕКТРОН МУРОЖААТ. Белги- олинмайдиган пул мажбурияти.
ланган тартибда ахборот-коммуни-
кация технологиялари воситасида, ЭЛЕКТРОН РАҚАМЛИ ИМЗО.
шу жумладан, давлат органининг, Анъанавий қўл имзосининг за-
ташкилотнинг расмий веб-сайтига монавий альтернативи. Электрон
жойлаштирилган мурожаат, реал ҳужжатларни имзолаш ва ҳақиқий-
вақт режимида ахборот-коммуника- лигини текширишда шахсингизни
ция технологияларидан фойдалан- тасдиқлаш учун керак бўладиган
ган ҳолда берилган оғзаки мурожа- электрон рақамли имзо.
атлар бундан мустасно. Қонунчилигимизда қуйидагича
таъриф берилган: “Электрон ҳуж-
ЭЛЕКТРОН ОНЛАЙН-АУКЦИОН. жатдаги мазкур электрон ҳужжат
Электрон савдо платформасида со- ахборотини электрон рақамли имзо-
тиладиган очиқ ёки ёпиқ аукцион нинг ёпиқ калитидан фойдаланган
шаклидаги электрон савдо усули. ҳолда махсус ўзгартириш натижаси-
Очиқ онлайн аукционда хоҳлаган да ҳосил қилинган ҳамда электрон
шахс қатнашиши мумкин. Ёпиқ рақамли имзонинг очиқ калити ёрда-
аукционда шу мақсад учун махсус мида электрон ҳужжатдаги ахборот-
таклиф этилган шахсларгина қатна- да хатолик йўқлигини аниқлаш ва
шади. электрон рақамли имзо ёпиқ калити-
ЭЛЕКТРОН ОФЕРТА. Омонат нинг эгасини идентификация қилиш
шартномасининг барча асосий шарт- имкониятини берадиган имзо”.
ларини ўз ичига олган, оферта қилув- ЭЛЕКТРОН ТАНЛОВ. Интернет-
чи шахснинг жавоб қайтарган шахс да жойлашган ихтисослаштирил-
билан офертада кўрсатилган шарт- ган веб-порталда иштирокчилар
лар асосида битим тузишга хоҳиш томонидан танлов ҳужжатлари-
иродасини билдирувчи таклиф. нинг мезонлари ва шартларига му-
Э ЭЛЕКТРОН ПОЧТА. Маълу- вофиқ тақдим этилган энг яхши
мотларни узатиш тармоғи орқали таклифларни танлаш йўли билан
ахборотларни бир фойдаланувчи харидорни аниқлаш.
электрон қутисидан бошқасиникига ЭЛЕКТРОН ТИЖОРАТ. Ахборот
жўнатиш, қабул қилиш ва маълум тизимларидан фойдаланган ҳолда
вақтгача сақланишини таъминлов- тузиладиган шартномага мувофиқ
чи дастурий-техник воситалар тўп амалга ошириладиган товарлар
лами. (ишлар, хизматлар) олди-сотдиси.
410
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЭЛЕКТРОН ТЎЛОВ. Техник воси- яратилган мажмуавий тизим. Бун- Э
талар, ахборот технологиялари ва да аҳоли ва ташкилотлар ўз уйид а
ахборот тизимлари хизматларидан ёки иш ўрнида компьютер тармоғи
фойдаланган ҳолда нақд пулсиз орқали давлат ташкилотларининг
тўловларни амалга ошириш жараёни. веб-сайтларидаги ахборотларидан
қулай ва тез фойдаланиши, керак-
ЭЛЕКТРОН ТЎЛОВ ТИЗИМИ. Ин- ли маълумот, солиқ тўланганлиги
тернет орқали амалга оширилади- тўғрисидаги маълумот ёки бош
ган тўлов шакли. Бу каби тизимдан қа турдаги ахборотларни электрон
фойдаланиш учун пул маблағларни почта орқали олмоғи, аҳолининг бу
юборувчи ҳамда қабул қилувчи му- соҳадаги ахборотларни излаб, турли
айян тизимда рўйхатдан ўтган бў- ташкилотларга мурожаат қилишга
лишлари керак. Электрон пулларни кетадиган вақт ва сармоялари хара-
электрон ҳамён ёки тўғридан тўғри жатини камайтириши кўзда тутил-
банк картасидан юбориш мумкин. ган. Бу веб-сайтларда турли ахбо-
ротлар, ҳукумат қарорлари, турли
Электрон тўлов тизимининг йўриқномалар, солиқ ставкалари ва
асосий вазифаси тўловлар хавфсиз- ҳоказо каби ахборотлар жойланиши
лигини таъминлашдан иборат. Ҳо- кўзда тутилган. Ҳозирги кунда тур-
зирда электрон ҳамёнлар очиш им- ли вазирлик ва корхоналарнинг бу
кониятини тақдим этувчи кўпгина каби веб-сайтлари аҳолига қулай-
тўлов тизимлари мавжуд. МДҲ дав- лик туғдирмоқда.
латларининг кўпчилигида пуллар
WebMoney ва QIWI каби электрон ЭЛЕКТРОН ҲУЖЖАТ. Электрон
тўлов тизимларидан кенг фойдала- шаклда қайд этилган, электрон
нилади. Бундан ташқари, мамлака- рақамли имзо билан тасдиқланган
тимизда Oson, Payme, Click ва бошқа ҳамда электрон ҳужжатнинг уни
электрон тўлов тизими фаолият идентификация қилиш имконини
олиб бормоқда. берадиган бошқа реквизитларига
эга бўлган ахборот.
ЭЛЕКТРОН ҲАМЁН. Электрон
пуллар тизимининг дастурий таъ- ЭМБАРГО [исп. embargo –
миноти, микропроцессор (чип), элек- тақиқлаш, ман қилиш]. 1. Товар-
трон пул сақланадиган ва улардан ларнинг айрим турлари ёки валюта
фойдаланиш имконини берадиган олиб чиқилиши ёки олиб кирили-
дастурий-техник қурилмаси. шига давлат тақиқи. 2. БМТ қарори
бўйича репрессив сифатида айрим
ЭЛЕКТРОН ҲУКУМАТ ТИЗИМИ. мамлакатлар билан савдо-сотиқ-
Давлат корхоналари, вазирлик ва нинг блокланиши.
корхоналарнинг умумий порталлари
ва сайтларини ўз ичига олган, аҳоли ЭМБЛЕМА [юн. ἔμβλημα – қў-
ва ташкилотларнинг эҳтиёжларини шиш]. Шартли белги, тимсол, аломат,
қоплаш ва уларга қулайлик, самара- бирор тушунча ёки ғояни ифодалов-
дорлик келтириши учун очиқ ҳолда чи шартли ёхуд рамзий тасвир.
411
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЭМБОССИЯЛАШ [инг. emission ЭМИССИЯВИЙ ҚИММАТЛИ ҚО
– эмиссия]. Пластик картадан унинг ҒОЗ. Битта чиқарилиши доирасида
номери, эгасининг фамилияси ёки бир хил белгилар ва реквизитларга
исми ёхуд компания логотипини ме- эга бўлган, мазкур чиқарилиш учун
ханик сиқиб чиқариш. ягона шартлар асосида жойлашти-
риладиган ҳамда муомалада бўла-
ЭМЕРИТАЛ ҒАЗНА. Пенсия ва диган қимматдор ҳужжат.
нафақалар суғуртасини амалга
оширувчи тизим. ЭМИТЕНТ [инг. issuer]. Эмиссия
вий қимматли қоғоз чиқарувчи ва
ЭМИССИОН КУРС. Жамғарма бо- қимматли қоғозларнинг эгалари
зори ҳолати ва эмитентнинг молия олдида мажбурияти бўлган юридик
сиёсатига боғлиқ тарзда белгилана- шахс.
диган, қимматбаҳо қоғозлар эмис-
сияси амалга ошириладиган босқич. ЭМПИРИК ТАҲЛИЛ. Фактик
маълумотларни таҳлил қилиш
ЭМИССИОН МУКОФОТ. Акция- асосида ахборотни ўрганиш ва
ларнинг бозор нархи ва уларнинг изоҳлаш. Бундай ёндашув назария
номинал қиймати ўртасидаги фарқ. ва концепцияга эмас, балки реал
ЭМИССИОН ФОЙДА. Қиммат- маълумотлар, ўлчовлар ва натижа-
баҳо қоғозлар эмитентлари ва улар- ларга асосланади.
нинг харидорлари ўртасида восита- ЭНДОГЕН ЎСИШ (ИҚТИСОДИЙ
чилик хизматларини бажарганлик ЎСИШ) НАЗАРИЯСИ. Инсон капита-
натижасида банклар, молия-кредит лининг узоқ муддатли технологик
муассасалари томонидан қиммат- ва инновацион ўзгаришларини ма-
баҳо қоғозларни жойлаштиришдан тематик моделлаштириш орқали
олинадиган наф, манфаат . мамлакатларнинг иқтисодий ўсиш
ЭМИССИЯ [лот. emissio – чиқа- суръатларига таъсирини тадқиқ
риш]. Қимматбаҳо қоғозлар, барча этишга қаратилган иқтисодий наза-
шаклдаги пул белгиларининг муо- рияси.
Э малага чиқарилиши. Масалан: Ўзбе- ЭНГ КАМ (МИНИМАЛ) ИШ
кистон Республикаси ҳудудида бир- ҲАҚИ. Мулкчиликнинг ҳар қандай
гина Марказий Банк пул эмиссия шаклидаги корхоналарда давлат то-
билан шуғулланади. монидан расман ўрнатиладиган энг
ЭМИССИЯ НАРХИ. 1. Қиммат- паст ойлик ставка ёки соатбай тўлов
баҳо қоғозлар чиқарилиши билан со- кўринишидаги меҳнатга ҳақ тўлаш-
тиладиган нарх, қимматбаҳо қоғоз нинг минимал даражаси.
ларнинг дастлабки бозори баҳоси. ЭНГ ПАСТ БОЖ ТЎЛОВИ. Ўзаро
2. Эмиссиядан оммавий сотув учун савдо шартномалари ва келишув-
тақдим этилган акция баҳоси. лари асосида узоқ йиллардан буён
412
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
савдо-сотиқ қилиб келаётган мамла- тирилган тайёр саноат маҳсулотини
катлар молларига қўйиладиган бож ишлаб чиқаришни ўзлаштиришга
пули. фаол жалб этиш, шунингдек, ишлаб
чиқариш, муҳандислик-коммуни-
ЭНГ ЮҚОРИ БОЖ ТЎЛОВИ. Ўза- кация, йўл-транспорт, ижтимоий
ро савдо шартномаси ва келишув инфратузилма ва логистика хизмат-
бўлмаган мамлакат товарларига ларини ривожлантиришни таъмин-
қўйиладиган бож тўлови. лаш мақсадларида ташкил этилади-
ган ҳудуд.
ЭНЕРГИЯ СИҒИМДОРЛИГИ.
Бирламчи энергия истеъмолининг ЭРКИН КОНВЕРТИРЛАНАДИ
ялпи ички маҳсулотга нисбати. ГАН ВАЛЮТА. Чекланмаган миқ-
дорда бир мамлакатдан иккинчи
ЭРКИН ИНДУСТРИАЛ ИҚТИСО мамлакатга олиб ўтиш, эркин сотиш
ДИЙ ЗОНА. Мамлакат ҳудудининг ва харид қилиш мумкин бўлган пул
хорижий мамлакатлар томонидан банкнота. Барча ривожланган Ғарб
турли шакллардаги ҳамкорликда мамлакатларида чет эл валютаси-
тадбиркорлик билан шуғулланиш нинг деярли барчаси валюта биржа-
лари учун рухсат этилган қисми. ларида рўйхатга олинади. Шунинг
Мазкур зоналарда махсус имтиёзли дек, валюта курси ҳар куни қайд
шарт-шароитлар, жумладан, имти- этилади ва эълон қилинади.
ёзли солиқлар, божхона тўловлари,
ижара, виза олиш, валюта айирбош ЭРКИН НАРХ. Талаб ва таклиф
лаш, меҳнатга ёллашнинг қулай таъсирида шаклланадиган баҳо.
тартиблари белгиланган бўлади.
ЭРКИН ИҚТИСОДИЙ ВА КИЧИК ЭРКИН ОФЕРТА. Бир неча хари- Э
САНОАТ ЗОНАЛАРИНИНГ МАЪ дорга қилинадиган ва сотувчи томо-
МУРИЙ КЕНГАШЛАРИ. Ўзбекистон нидан бозорни олдиндан ўрганиш
Республикаси Президенти ёки Ўз- учун фойдаланиладиган таклиф.
бекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамаси томонидан маҳаллий ЭРКИН САВДО ДОИРАСИ. Мам-
ижро этувчи ҳокимияти органлари лакатлар гуруҳи томонидан шу мам-
ва бошқа ташкилотлар вакиллари- лакатлар чегарасида божсиз савдо-
дан иборат намунали таркибда таш- ни қўллаб-қувватлайдиган ҳудуд.
кил этиладиган коллегиал орган.
ЭРКИН САВДО ЗОНАСИ. Консиг-
ЭРКИН ИҚТИСОДИЙ ЗОНА. нация омборларини, махсус божхо-
Янги ишлаб чиқариш қувватлари- на ва солиқ режимлари бўлган ҳу-
ни барпо этиш, юқори технологик дудларни, шунингдек, товарларга
ишлаб чиқаришни ривожлантириш, ишлов бериш, уларни ўраб-жойлаш,
замонавий рақобатбардош, импорт саралаш, сақлаш учун майдонча-
ўрнини босувчи, экспортга йўнал- ларни ўз ичига олувчи ҳудуд.
413
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЭРКИН ҚОЛДИҚ. Биржа мижо- ва миқдорий динамикасини ўрга-
зининг янги контрактларни харид нувчи этнография ва аҳолишунос-
қилиш ёки сотиш учун ишлатилиши лик кесишувида юзага келган фан.
ёки ҳисобдан чиқариш мумкин бўл- Этник демография фан сифатида
ган алоҳида брокерлик ҳисобидаги ХХ аср бошларида М.В. Птухининг
маблағлари миқдори. ишларида шаклланган. Этник демо-
графияда туғилишга нисбатан ўлим
ЭРЛАНГ [юн. ɜːlæŋ – белгилаш]. даражасига этник омилларнинг таъ-
Транспорт воситасига товар юклаш- сири кўпроқ ижтимоий-иқтисодий
нинг халқаро бирлиги. омиллар билан ўрин алмашади.
ЭСКИРИШ. Активнинг фойдали ЭФФЕКТИВ ПОРТФЕЛЬ. Мавжуд
хизмат муддати давомида аморти- хавф билан энг юқори даромадни
зация қилинадиган қийматини мун- ёки мавжуд даромад билан энг паст
тазам равишда тақсимлаш ва хара- хавфни таъминловчи қимматбаҳо
жатларга ўтказиб бориш кўриниши- қоғозлар тўплами.
даги эскиришнинг қиймат ифодаси.
ЭҲТИЁЖ. Инсоннинг яшаши
ЭСКИРИШНИ ҚОПЛАШ. Жиҳоз- ва камол топиши, умуман, инсони-
лар, бинолар, иншоотлар, машина- ятнинг ривожланиши учун керак
лар таъмири ва тикланишига (рено- бўлган ҳаётий воситаларга бўлган
вацияга) улар эскиришини қоплаш зарурат.
мақсадида йўналтириладиган пул
маблағларининг (амортизацион ЭҲТИЁЖМАНД. Моддий муҳ
тож, даромади зарурий эҳтиёжла-
ажратмалар) ажратилиши. рини қоплай олмайдиган шахс ёки
оила.
ЭСКРОУ [инг. escrow – пул ёки
мулкни сақлашга топшириш]. Баъ- ЭҲТИЁТ ЗАХИРА. Ишлаб чиқа-
зи шартлар бажарилганидан кейин
унга берилишини тақозо қилувчи риш циклининг узлуксизлиги, кор-
учинчи шахсдан пул миқдорини хона ва қурилишларнинг тўхтовсиз
бошқ а шахс номига депонентлаш. фаолиятини таъминлаш мақсади-
даги қўшимча хомашё, детал, ярим
Э ЭСТИМАТИВ НАРХ. Эксперт баҳо тайёр маҳсулот ва эҳтиёт қисмлар.
сига мувофиқ, кўчмас мулк объек-
тининг тахминий, режалаштирил- ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ДАРОМАД.
Солиқ хизматларига тақдим этила-
ган қиймати. диган ҳужжатларда акс эттирилган
фойда.
ЭТИКЕТ НАРХИ. Товарга ёпиш
тирилган этикетка, ёрлиқда кўрса- ЭЪТИРОФ ЭТИЛГАН ХАРАЖАТ.
тилган чакана баҳо.
Тадбиркорлик фаолиятини юзага
ЭТНИК ДЕМОГРАФИЯ. Халқлар чиқариш билан боғлиқ сарф, чиқим.
ва элатларнинг такрор шаклланиши
414
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ютуқнинг калити –
мақсадли меҳнат.
ЮК. Ташиш, кўчириш жараёни- тимини бутунлай ёки қисман ўзгар-
даги товар. тириш ҳуқуқи.
ЮК АЙЛАНМАСИ. Ташиш ма- ЮК ХАТИ. Юкни ташувчи то-
софасига (км) маълум вақт ичида монидан уни қабул қилиб олин-
ташиладиган юк оғирлиги (тонна) ганлигини тасдиқловчи ҳамда
кўпайтмасига тенг транспорт иши- товар ва уни ташиш шартлари
нинг иқтисодий кўрсаткичи. ҳақида маълумот ёзилган ташиш
ҳужжати.
ЮК ЙИҒИМИ. Кўрсатиладиган
хизматлар учун юк эгасининг тўлови. ЮКЛАШ ОРДЕРИ. Юкни юбо-
рувчи томонидан имзоланган, юк
ЮК КВИТАНЦИЯСИ. Юк жўна- ҳақида керакли маълумотларга эга
тувчига бериладиган юк ташиш бирламчи юк ҳужжати.
учун темир йўл, ҳаво ёки сув транс-
порти органлари томонидан қабул ЮКНИ ТАКСИРОВКА ҚИЛИШ
қилинганини тасдиқловчи юк та- (БАҲОЛАШ). Юкни ташиш учун та-
шувчининг тилхати. рифга мувофиқ тўлов ҳисоб-китоби.
ЮК ОБОРОТИ. Маълум вақт да- ЮКНИНГ ЖЎНАТИЛГАНЛИГИ
вомида ташилган юкнинг ҳажми ТЎҒРИСИДА ХАБАРНОМА. Юкларни
(миқдори), транспорт соҳасининг чет эллик истеъмолчиларга жўна-
асосий кўрсаткичи. Ташилган юк- тилганлигини тасдиқловчи ҳужжат.
нинг сони ва ташиш масофаси (км) Ушбу хабарнома порт ходимлари то-
га кўра ҳисоблаб чиқилади. монидан тайёрланади ва ташқи сав-
до муассасасига жўнатилади. Жўна-
ЮК ОПЦИОНИ. Ташилаётган юк тилаётган маҳсулотларнинг тури,
учун ҳақ олувчининг юк ташиш би- номи, сони, сифати, юк жўнатилган
415
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
вақт, юкка қўшиб жўнатиладиган ўз мажбуриятлари юзасидан ушбу
ҳужжат ва вагоннинг тартиб сони, мол-мулк билан жавоб берадиган, ўз
ундаги ўринлар сони, оғирлиги ва номидан мулкий ёки шахсий номул-
шу кабилар юкнинг жўнатилганли- кий ҳуқуқларга эга бўла оладиган
ги тўғрисидаги хабарномада ўз ифо- ва уларни амалга ошира оладиган,
дасини топиши шарт. мажбуриятларни бажара оладиган,
судда даъвогар ва жавобгар бўла
ЮКСАЛИШ. Иқтисодиёт дав- оладиган ташкилот.
рий ривожланишининг жонланиш
босқичидан кейин келадиган босқи- ЮРИДИК ШАХСЛАРНИНГ ДА
чи, унда талаб ошиб боради, инвес РОМАДИДАН (ФОЙДАСИДАН) СО
тициялар ҳажми ўсади, банк фоизи ЛИҚ. Юридик шахсларнинг ҳамма
камаяди, ишлаб чиқариш ҳажми ор- фаолиятидан олган даромадлари
тади, ишсизлик камаяди. (фойдаси) бир қисмининг бюджетга
ЮМШОҚ ВАЛЮТА. Ўз номина- мажбурий тўловидир. Бу ерда солиқ
ли ва бошқа валюталар курсларига тўловчилар солиққа тортиш мақса-
нисбатан муқим бўлмаган пул бир- дида резидент ва норезидентларга
лиги. бўлинади.
ЮМШОҚ НАРХ. Харидорнинг ЮРИДИК ШАХСЛАРНИНГ
савдолашиш қобилиятига боғлиқ
тарзда узил-кесил аниқланадиган (НОҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИК) ЕР СО
нарх.
ЛИҒИ. Ўзининг мулкида, эгалигида
ва фойдаланишида ер участкалари
бўлган юридик шахсларнинг ер со-
ЮНКТАД [инг. UNCTAD. БМТ- лиғи.
нинг савдо ва ривожланиш бўйича
кенгаши]. БМТнинг доимий ташки- ЮРИДИК ШАХСЛАРНИНГ МОЛ-
лоти сифатида 1964 йил 30 дека- МУЛК СОЛИҒИ. Корхоналар мулк-
брда Бош Ассамблея тасдиқлаган. ларининг дастлабки қиймати, ўр-
Ю НКТАД халқаро савдони ривож натилмаган мулклар қийматидан
лантиришда, БМТ тизимидаги турли ҳисобланиб, уларнинг даромадидан
ташкилотларнинг иқтисодий ривож бюджетга тўланадиган мажбурий
ланишини мувофиқлаштиришда тўловлардир.
фаол қатнашади. Савдо соҳасида ЮРИДИК ШАХСЛАРДАН ОЛИ
ҳукуматларнинг ва турли ҳудуд- НАДИГАН СОЛИҚЛАР. Қўшилган
Ю лардаги иқтисодий гуруҳларнинг қиймат солиғи, корхона ва ташки-
сиёсатларини келиштириш маркази лотларнинг даромади (фойдаси)
бўлиб хизмат қилади. дан олинадиган солиқ, акцизлар,
ЮРИДИК ШАХС. Хўжалик юри- йўл фондини шакллантириш учун
тишида ёки оператив бошқаруви- манба сифатида фойдаланиладиган
да алоҳида мол-мулкка эга бўлган, солиқлар, корхонанинг мол-мулк
солиғи, ер учун тўловлар, реклама
416
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
солиғи, биржада амалга оширилган до-сотиқнинг аҳамияти ёритилган.
битимлардан олинадиган йиғим, Китобда “Санъат, ҳунар – кишига чи-
маҳаллий аукцион ва лотереялар- рой, турли-туман ҳунарларни ўрган-
ни ўтказиш ҳуқуқи учун лицензия маслик тубанлик белгиси” эканлиги
йиғими, бошқа солиқ, йиғим ва маж- ҳақида фикрлар ва меҳнат тақсимо-
бурий тўловлардан иборат. ти ғоялари бор. Давлат ва иқтисоди-
ёт боғланиши яхши тушунтирилган.
ЮРИСКОНСУЛЬТ [лот. juris-
consultus – ҳуқуқшунос, ташкилот ЮТУҚ. Ютуқли облигациялар,
ходим]. Бирон бир муассасанинг лотереяларда, турли ўйинларда қат-
ҳуқуқий масалалари билан шуғул- нашишдан олинган даромад.
ланувчи ва унинг манфаатини суд
ва бошқа ташкилотларда ҳимоя қи- ЮҚОРИ ДАРОМАДЛИ КОМПА
лувчи расмий шахс. НИЯ. Ўрта ва меъёрий даражадан
ошувчи юқори фойда олувчи корхо-
ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ БОЛАСОҒУ на.
НИЙ. “Қутадғу билиг” (“Саодатга
йўлловчи билим”, 1069-1070) аса- ЮҚОРИ ДАРОМАДЛИ ҚАТЛАМ.
рида ажойиб иқтисодий ғояларни Аҳолининг ўрта даражадан анча ор-
баён этган (1990 йилда чоп этилган). тиқ даромадга эга қисми.
Айниқса, ҳунар-касб ўрганиш, сав-
Ю
417
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Ю
418
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ялқовлик муҳтожлик эшигидир.
“ЯГОНА ДАРЧА” ТАМОЙИЛИ. “Темир дафтар”. Эҳтиёжманд
Аҳоли ва корхоналар томонидан оилаларнинг 7 тоифаси, жумладан,
махсус идораларга мурожаат қи- кам таъминланган, ногиронлиги бўл-
лиш орқали турли давлат хизматла- ган, ижтимоий ҳимояга муҳтож ои-
ридан фойдаланиш. лалар, якка-ёлғиз кексалар, доимий
ишсиз фуқаролар, карантин туфай-
“ЯГОНА ДАРЧА” МАРКАЗИ. ли ишсиз қолган фуқаролар, оғир
Аҳоли ва корхоналарга турли дав- эпидемиологик ҳудудлардан келган
лат хизматларини бир жойда кўр- фуқароларни камбағалликдан чиқа-
сатиш мақсадида ташкил этилган риш чоралари кўрилади.
махсус идора.
Бунда, агар юқоридаги тоифа-
ЯГОНА ЕР СОЛИҒИ ТЎЛОВЧИ ларга мос келадиган оилаларнинг
ЛАРИ. Давлат бюджетига қишлоқ аъзолари мос равишда “Аёллар” ва
хўжалиги кооперативлари (ширкат- “Ёшлар” дафтарларига ҳам кири-
лар), фермер хўжаликлари, агро- тилган бўлса, ушбу оилалар рўйха-
фирмалар, бошқа қишлоқ хўжалик ти “Аёллар” ва “Ёшлар” дафтарлари-
маҳсулотларини ишлаб чиқарувчи- да юритилади. “Меҳр дафтари” етим
лар томонидан тўланадиган солиқ. ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўл-
ган болаларни ҳар томонлама қўл-
ЯГОНА ИЖТИМОИЙ РЕЕСТР. лаб-қувватлашга қаратилади.
Эҳтиёжманд аҳоли билан ишлашда
янги, шаффоф ва адолатли тизим- Халқ депутатлари туман (шаҳар)
ни йўлга қўйиш мақсадида “Темир Кенгаши томонидан тасдиқланган
дафтар”, “Аёллар дафтари”, “Ёшлар рўйхатлар асосида “Темир дафтар”-
дафтари”, “Меҳр дафтари” ва бошқа га киритилган оилаларга “Саховат
ижтимоий ҳимоя воситаларининг ва кўмак” жамғармаси маблағлари
бирлаштирилган мажмуаси. ҳисобидан бир марталик моддий ёр-
дам берилиши мумкин.
419
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЯГОНА ИҚТИСОДИЙ МАКОН. тралларининг алоҳида пунктлари
Бир неча давлатлар ўзаро кўп то- ўртасида юк ташиш учун белгилан-
монлама шартнома асосида ягона ган ягона тариф.
иқтисодий сиёсат олиб борадиган
ҳудуд. ЯГОНА ТЎЛОВ ҲУЖЖАТИ. Ҳар
хил турдаги тўловлар амалга оши-
ЯГОНА ИҚТИСОДИЙ МИНТАҚА риладиган умумий ҳужжат.
(МАКОН). Эркинлаштирилган мах-
сус иқтисодий ҳудуд бўлиб, субъ- ЯГОНА УЛГУРЖИ НАРХ. Саноат
ектлар ўртасидаги иқтисодий му- маҳсулоти, ишлаб чиқариш восита-
носабатлар, махсус қабул қилинган си ва истеъмол буюмларининг бир
қонунлар асосида ташкил этилади. хил турига нисбатан, маълум ҳудуд
Улар кўп томонлама шартнома асо- ёки тармоқнинг алоҳида корхонала-
сида ягона иқтисодий сиёсат олиб ридаги сарф даражасидан қатъи на-
боради ва иқтисодий иттифоқ юзага зар, белгиланган улгуржи баҳо.
келади. Бу ҳудудда интеграцияла-
шув юқори даражада бўлиб, рақобат ЯГОНА ҒАЗНА ҲИСОБ-РАҚАМИ.
эркинлаштирилган асосда амалга Ғазначилик томонидан бошқарила-
оширилади. диган махсус банк ҳисоб-рақами бў-
либ, бу ҳисобрақамга давлат бюдже-
ЯГОНА КАССА ТАМОЙИЛИ.
Бюджет даромадлари барча тушу- ти маблағлари ҳамда бюджет таш-
мини, бюджет тақчиллиги манбала- килотларининг бюджетдан ташқари
рини жалб этиш, молиялаштириш маблағлари киритилади. Ягона ғаз-
ва бюджетнинг ягона ҳисоб-рақа- на ҳисобрақамидан давлат бюджети
мидан барча харажатларни амалга маблағларидан назарда тутилган
оширишни кўзда тутади. юридик ва жисмоний шахсларнинг
харажатлари тўланади, шунингдек,
ЯГОНА СОЛИҚ ТЎЛОВИ. Кичик давлат мақсадли жамғармаларидан
бизнес субъектларини қўллаб-қув- харажат қилинади.
ватлаш мақсадида турли солиқ ва ЯИМ ДАРАЖАЛАРИДАГИ ФАРҚ.
йиғимлар ўрнига соддалаштирил- Потенциал ва реал ЯИМ (ялпи ички
ган тартибда тўланувчи солиқ тури. маҳсулот) даражалари орасидаги
ЯГОНА ТАРИФ СЕТКАСИ. Қуйи тафовут.
даражадаги ишчилардан тортиб
Я ташкилот раҳбарларигача бўлган ЯИМ ДЕФЛЯТОРИ. Мамлакат-
барча ходимлар меҳнатининг тари- да нархлар умумий даражасининг
фикацияси ва унга ҳақ тўлаш. ўсишини ифода этувчи макроиқти-
содий кўрсаткич. У номинал ЯИМ
ЯГОНА ТРАНСПОРТ ТАРИФИ. (ялпи ички маҳсулот) ҳажмини
Турли компаниялар томонидан мам- реал ЯИМ ҳажмига бўлиш орқали
лакат бўйлаб ёки транспорт магис аниқланади.
420
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЯИМНИ ҲИСОБЛАШНИНГ “ПИ ЯККА ЭҲТИЁЖ. Алоҳида шахс-
РОВАРД ИСТЕЪМОЛ ЭЛЕМЕНТЛА нинг ижтимоий-иқтисодий мавқеи,
РИ” УСЛУБИ. Уй хўжаликлари ва уй дунёқараши ва бошқа хусусиятлари
хўжаликларига хизмат кўрсатувчи таъсирида шаклланувчи эҳтиёжи.
нотижорат, нодавлат ташкилотлари-
нинг пировард истеъмол билан боғ- ЯКУНИЙ БИРЖА КОТИРОВКА
лиқ сарф-харажатлари, давлат муас- СИ (АЙЛАНИШИ). Иккиламчи бозор-
сасаларининг жорий харажатлари, даги қимматбаҳо қоғозлар курси ай-
ялпи жамғармалар ҳамда товар ва ланишини амалга оширувчи моли-
хизматлар экспорти йиғиндисидан явий муассаса ёки жисмоний шахс
товар ва хизматлар импортини айи- томонидан таклиф қилинган ёхуд
риш натижасида ҳисобланади. сўралган жорий амалиёт кунидаги
сўнгги нарх.
ЯККА ТАЛАБ. Ҳар бир истеъмол-
чининг, яъни алоҳида шахс, оила, ЯКУНИЙ ИСТЕЪМОЛ. Қиймати
корхона, фирманинг товарнинг аниқ бошқа товар ва хизмат қийматига
бир турига бўлган эҳтиёжи. ўтмайдиган товар ва хизмат.
ЯККА ТАРТИБДАГИ МЕҲНАТ ЯКУНИЙ НАЗОРАТ. Хўжалик ва
ФАОЛИЯТИ. Фуқароларнинг бевоси- молиявий операциялар амалга оши-
та товар ишлаб чиқариш ва аҳоли- рилганидан кейин ўтказиладиган,
га пуллик хизмат кўрсатиш бўйича корхона бутун молиявий ҳолатини
меҳнат фаолияти. чуқур ўрганиладиган текширув.
ЯККА ТАРТИБДАГИ ТАДБИР ЯКУНЛОВЧИ АЙЛАНИШ. Ўтган
КОР. Тадбиркорлик фаолиятини йилга тегишли, лекин янги тақвим
юридик шахс ташкил этмай, муста йили бошида йиллик ҳисобот тақ-
қил равишда, ўзига тегишли мол- дим этилишининг белгиланган муд-
мулк негизида, шунингдек, мол- датигача амалга оширилган ҳисоб
мулкк а эгалик қилиш ва (ёки) ундан айланишлари.
фойдаланишга йўл қўядиган ҳуқуқ ЯЛПИ АЙЛАНМА. 1. Корхона то-
асосида амалга оширувчи тадбир- монидан белгиланган вақт оралиғи-
корлик субъекти. да, энг камида бир йил ичида ишлаб
ЯККА ТАРТИБДАГИ УЙ-ЖОЙ. чиқарилган жами маҳсулотлари Я
Бир ер участкасида жойлашган, до- ҳажмининг жамланган қиймати.
имий яшаш, дам олиш ва шахсий 2. Корхона томонидан йил давоми-
хўжаликни юритишга мўлжаллан- да ишлаб чиқарилган маҳсулот, иш,
ган ёрдамчи-хўжалик иморатлари хизматларнинг пул кўринишидаги
ва ҳовлидаги иншоотлар тегишли ишлаб чиқариш ҳажми.
бўлган бир ёки бир неча тураржой ЯЛПИ ДАРОМАД. Хўжалик юри-
иморати.
тувчи субъектнинг асосий ва асосий
бўлмаган фаолиятидан олинган
421
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
фойда, соф тушум. Асосий фаолият- лишга ва соф экспортга қилган ха-
дан даромад маҳсулот, ишлар, хиз- ражатларини ифодаловчи кўрсат-
матлар, товар-моддий захиралар ва кичдир.
бошқа активларни сотишдан, шу-
нингдек, мукофотлар, фоизлар ва ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУЛОТ ДЕФ
дивидендлар, гонорарлар ва хўжа- ЛЯТОРИ. Маълум бир давр мобай-
лик юритувчи субъектнинг асосий нида мамлакат ҳудудида ишлаб
фаолиятига боғлиқ бўлган рентадан чиқарилган пировард товар ва хиз-
олиниши мумкин. Хўжалик юритув- матлар нархларининг умумий дара-
чи субъект асосий бўлмаган фаоли- жасининг ўзгариши.
ят натижасида оладиган даромад-
лар фойдани аниқлашга мос кела- ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУЛОТНИ
диган моддаларни ўз ичига олади (ЯИМ) ҲИСОБЛАШНИНГ “ИШЛАБ
ва концептуал асоснинг алоҳида ЧИҚАРИШ” УСЛУБИ. Кўрсаткич
таркибий қисмлари деб ҳисоблан- тармоқлар бўйича қўшилган қий-
майди. мат, маҳсулотга соф солиқлар (яъни
субсидиялар чегириб ташлангандан
ЯЛПИ ЖАМҒАРИШ. Жорий сўнг) ва импорт қилинган маҳсулот
даврда ишлаб чиқарилган ва ана соф солиқлари қўшилган қиймат
шу даврда истеъмол қилинмаган йиғиндиси сифатида белгиланади.
товар ва хизматларнинг резидент Тармоқ қўшилган қиймати ялпи
бирликлар томонидан фақат сотиб ишлаб чиқарилган маҳсулот билан
олиниши натижасида шаклланган оралиқ истеъмол ўртасидаги тафо-
жамғарма. вутдан иборат бўлади.
ЯЛПИ ИНВЕСТИЦИЯ. Корхона ЯЛПИ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ЁКИ
ва фирмаларнинг машина, даст- ЯЛПИ МАҲСУЛОТ. Мамлакатда (тар-
гоҳлар хариди, қурилиш, захира- моқда, секторда) ишлаб чиқарил-
ларнинг ўзгариши билан боғлиқ ган товар ва хизматларнинг ишлаб
барча сарфлари. чиқарилган вақтда бозор баҳосида-
ги қиймати.
ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУЛОТ (ЯИМ).
Мамлкат ҳудудида муайян вақт (ой, ЯЛПИ КАПИТАЛ ҚЎЙИЛМА.
чорак, йил ва ҳ.к.) давомида яратил- Асосий капиталга сарфланган жами
ган пировард товар ва хизматлар- маблағ.
Я нинг бозор баҳосидаги қийматини ЯЛПИ МИЛЛИЙ ДАРОМАД.
ифодаловчи макроиқтисодий кўр- Миллий иқтисодиётда вужудга кел-
саткич. тирилган ва бевосита истеъмолчи-
ларга бориб тушадиган пировард
Харажатлар усулида ҳисоблан- маҳсулот ҳамда хизматларнинг бо-
ган ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) – зор баҳоларидаги суммаси. Ялпи
иқтисодиётдаги барча резидент миллий даромадга мамлакат ичида-
институционал бирликларининг
якуний истеъмолга, ялпи жамғари-
422
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ги ва бошқа мамлакатлардаги мил- ишлаб чиқариш жараёнида тўла- Я
лий ишлаб чиқарувчилар вужудга лигича истеъмол қилинган товар
келтирган пировард маҳсулотлар ва хизматлар қиймати (оралиқ ис-
қиймати киради. теъмол) ўртасидаги фарқ орқали
аниқланади.
ЯЛПИ ПУЛ ТУШУМИ. Товар, иш,
хизмат ва моддий бойликларни со- ЯЛПИ ҲУДУДИЙ МАҲСУЛОТ
тишдан тушадиган пулнинг умумий (ЯҲМ). Ҳудуднинг ривожланишини
миқдори. умумлаштирувчи кўрсаткич. ЯҲМ
иқтисодий моҳиятига кўра ЯИМга
ЯЛПИ САРФЛАНГАН МАБЛАҒ. ўхшаш кўрсаткич ҳисобланади,
Белгиланган давр ичида иқтисоди- яъни у ушбу ҳудуддаги иқтисодий
ётга умумий сарфланган сармоя, бирликлар томонидан ишлаб чиқа-
капитал. рилган пировард товарлар ва хиз-
матлар қийматини ифодалайди.
ЯЛПИ ТАКЛИФ. Мавжуд нарх
даражасида сотиш мумкин бўлган, ЯНГИ ИНДУСТРИАЛ МАМЛА
сотишга чиқарилган ва тайёрланган КАТЛАР. Иқтисодий жиҳатдан энг
турли-туман товарлар ва хизматлар- тез ривожланаётган Осиё, Африка
нинг умумий ҳажми. ва Лотин Америкасидаги давлатлар
гуруҳи. Улар индустрлаштириш
ЯЛПИ ТАЛАБ. Уй хўжаликла- бўйича юқори ютуқларга эришган,
ри, корхоналар, ҳукумат ва чет эл- замонавий илм-фан тармоқлари
лик харидорларнинг нархларнинг ташкил этилиб, қайта ишлаш са-
маълум даражасида иқтисодиётда ноати маҳсулотлари экспортини
ишлаб чиқарилган якуний товарлар кенгайтирган ва ривожланган мам-
ва хизматларнинг умумий ҳажмига лакатлар эталонларига яқинлашаёт-
бўлган талаби. ган давлатлар ҳисобланади.
ЯЛПИ ФОЙДА. Меҳнат ва солиқ ЯНГИ ИҚТИСОДИЙ СИЁСАТ. Со-
билан боғлиқ харажатлар чегириб биқ иттифоқда 1921 йилда жорий
ташлангандан сўнг ишлаб чиқарув- этилган. Товар-пул муносабатларига
чида қоладиган қўшилган қиймат кенг ўрин берилган, денационали-
қисми. зация амалга оширилган, хусусий
ишлаб чиқариш ва савдога кенг
ЯЛПИ ФОЙДАНИНГ ЧИЗМАСИ ўрин берилган ва ягона озиқ-овқат
(ГРАФИГИ). Ишлаб чиқаришнинг солиғи жорий этилган. Янги иқтисо-
маъқул ҳолатида фойда ва зарар- дий сиёсатдаги капиталистик муно-
ларнинг ҳудуди (миқёси)ни акс эт- сабатлар иқтисодиётни тез тиклаш
тирадиган график (чизма). ва ривожлантиришга имкон берди.
Фақат оғир саноат, банк, темир йўл,
ЯЛПИ ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ. ташқи савдогина давлат монополия
Ишлаб чиқарилган товар ва хизмат- сида бўлган. Молия тизими пул ис-
лар қиймати (ишлаб чиқариш) ва
423
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лоҳоти орқали кучайтирилган. 1928 ЯНГИ ТОВАРНИ ИШЛАБ
йилдан бошлаб инкор этилиб, маъ- ЧИҚИШ. Корхонанинг ўз кучи билан
оригинал, сифати яхшиланган ва мо-
мурий буйруқбозликка ўтилган.
дификацияланган маҳсулотларни
ЯНГИ КЛАССИК (НЕОКЛАССИК) яратиш жараёни. Бу жараён, одат-
ЙЎНАЛИШ. Ғарб иқтисодий адаби- да, ғояларни ишлаб чиқиш, танлаш,
ётида “Янги классик иқтисодиёт” янги товар концепциясини ишлаб
деб аталади ва бу йўналиш асоси- чиқиш ва уни текшириш, маркетинг
да маржинализм ғоялари ётади. стратегиясини ишлаб чиқиш, бизнес
Инглиз иқтисодчиси А.Маршалл таҳлили, янги маҳсулотни ишлаб
(1842–1894) номи билан боғлиқ. Шу чиқиш, синов маркетинги ва тижо-
даврда “Сиёсий иқтисод” ўрнига ратлаштиришдан иборат бўлади.
“мафкурасиз иқтисодиёт” атамаси ЯНГИ ЎЗБЕКИСТОННИНГ ТА
пайдо бўлди. Унда соф эркин бозор РАҚҚИЁТ СТРАТЕГИЯСИ. Миллий
иқтисодиёти тарғиб этилди, давлат- иқтисодиётни ислоҳ қилиш бора-
нинг роли имкони борича камайти- сида ташқи савдо, солиқ ва молия
рилди. Бу йўналишда либерализм сиёсатини либераллаштириш, тад-
ва неолиберализм оқимлари мав- биркорликни қўллаб-қувватлаш ва
жуд. Америка монетаризми вакили хусусий мулк дахлсизлигини кафо-
М.Фридман (1912, АҚШ) ўзининг латлаш, қишлоқ хўжалиги маҳсу-
“Капитализм ва эркинлик” (1960) лотларини чуқур қайта ишлашни
китобида “Эркин ишбилармонлик- ташкил этиш ҳамда ҳудудларни жа-
ни” ҳимоя қилади. “Озодлик йўлида дал ривожлантиришни таъминлаш
қурбон бериш”ни ва “табиий ишсиз- бўйича таъсирчан чоралар кўриш.
лик”ни қўллаб-қувватлайди, давлат Фуқароларнинг ижтимоий ҳимоя-
томонидан бериладиган ёрдамга сини кучайтириш ва камбағалликни
қарши чиқади, иқтисодиётни тўғри қисқартириш давлат сиёсатининг
устувор йўналиши сифатида белги-
пул сиёсати билан (давлат кам ара- ланиб, аҳолини янги иш ўринлари
лашади) тартибга солиш тарафдори. ва кафолатли даромад манбаи, ма-
Бу оқим ғоялари Россия иқтисоди- лакали тиббий ва таълим хизматла-
ётида қўлланмоқда. ри, муносиб яшаш шароитлари би-
ЯНГИ МАКТАБ. Бошқарув на- лан таъминлашни сифат жиҳатидан
зариясидаги бу йўналиш бошқарув янги босқичга кўтариш.
Я илмига аниқ фанлар усуллари ва ЯНГИЛАНАДИГАН КРЕДИТ.
аппаратини жорий этиш билан ха- Сўндириш муддати қайд этилмаган
рактерланади. қарз.
ЯНГИ ТОВАР. Бирор бозорда би- ЯПОН БОШҚАРУВ МОДЕЛИ
ринчи марта таклиф қилинадиган ВА БОШҚАРУВ МАДАНИЯТИНИНГ
товар. АСОСИЙ ЖИҲАТЛАРИ. Узоқ муддат-
424
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ли стратегия; инновацион бошқа- қилиш мақсадида ўтказиладиган
рув маданиятининг шаклланишида тадбири. У савдо-сотиқ маҳсулот на-
доимийлик; жаҳон техника мада- муналарини кўргазма қилиш орқа-
ниятининг энг сўнгги намуналари- ли амалга оширилади.
ни тез ўзлаштириш; инсон омили
ривожланиши, замонавийлашу- ЯРОҚЛИЛИК МУДДАТИ. Нарса,
ви ва бошқарув персонали билан буюм, маҳсулотнинг ўз хусусиятла-
ишлашга истиқболли ресурслар си- рини сақлаб қолиш, уларнинг амал
фатида қараш; маданият меъёрла- қилиш, ишлатилиш даври.
рини сақлаш, қўллаб-қувватлаш ва
кўпайтириш. ЯСАК. Қадимги даврда яшаган
халқлар тўлаган натурал солиқлар.
ЯПОН ФИРМАСИ БОШҚАРУВ Аҳоли ўз қишлоқ бошлиқларига со-
СТРАТЕГИЯСИНИНГ АСОСИЙ БЕЛ лиқни натурал (маҳсулот, хомашё)
ГИЛАРИ. Ўзгаришларга мослашиш; кўринишда тўлаб берган.
муҳитга ва муҳитдаги жойга мосла-
шиш; ўзгараётган дунёда маълум ЯСАМА ДАЪВО. Пайчи (шерик)
вақтга эмас, балки узоқ истиқболда томонидан акциядорлик жамияти,
яшаш учун барча имкониятларни шерикчилик номидан эълон қилин-
ҳисобга олиш ва улардан фойдала- ган даъво тури.
ниш; техника, технология ва ижти-
моий омил ютуқларини яшашнинг ЯССИ МУНТАЗАМ ТАРКИБ. Унча
асосий ресурслари сифатида ажра- катта бўлмаган савияга эга бўлган
тиб олиш. таркиб ва битта раҳбарга бўйсунув-
чи катта сондаги хизматчилар.
ЯРАТИЛГАН АКТИВЛАР. Ти- ЯХЛИТЛАНМАГАН НАРХ. Яхлит
зимда ишлаб чиқариш доирасида рақамлардан сал пасайтириб қўйи-
яратилган номолиявий активлар. ладиган баҳо.
ЯРИМ ТАЙЁР МАҲСУЛОТЛАР. ЯШАШ ЖОЙИ. Фуқаронинг му- Я
Баъзи бир ишлов босқичларидан айян яшаш жойи бўйича (тураржой,
ўтган, лекин ҳали тайёр маҳсулотга квартира, “Саховат”, “Мурувват”,
айланмаган товарлар. Улар мазкур “Меҳрибонлик” уйлари, оила типида-
босқичдаги барча ишлов операция ги болалар уйлари, болалар учун мак-
ларидан ўтган бўлсалар ҳам, аммо таб-интернатлар, гўдаклар уйлари,
ишлов ёки йиғиш учун навбатда- “SOS” болалар қишлоғи, ётоқхоналар)
ги босқичга йўналтирилиши керак доимий ёки, асосан, яшайдиган жой.
бўлади.
ЯШИЛ ИНВЕСТИЦИЯ. Иқтисо-
ЯРМАРКА [нем. jahrmarkt – йил- диётда “яшил” технологияларни
лик аукцион]. Савдо, саноат, тижорат кенгайтириш ва “яшил” иқтисодий
ва бошқа ташкилотларнинг вақти- тармоқларни ривожлантиришга
вақти билан улгуржи савдо-сотиқ йўналтирилган капитал.
425
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТ. Одамлар паст углеродли лойиҳаларни амалга
ва табиат ўртасидаги боғлиқликни оширишга йўналтирилган инвести-
ва иккаласининг эҳтиёжларини бир циялар ва бошқа молиявий дастак
вақтнинг ўзида қондиришга ури- лар йиғиндиси.
нишларни қўллаб-қувватлайдиган
иқтисодиёт методологияси. Инсoн ЯШИЛ МОЛИЯЛАШТИРИШ.
ҳaёти вa сoғлиғи учун зaрур бўлгaн Атроф-муҳитга таъсир кўрсатувчи
рeсурслaрни, aтрoф-муҳит вa эколo- барча омилларни ҳисобга олувчи
гияни бир бутун ҳолда сақлаб қолиб ва экологик барқарорликни таъмин-
ишлaб чиқaриш ва хизмат кўрсатиш лашни назарда тутувчи инвестиция
соҳалари билан боғлиқ иқтисoдиёт- лаш ва кредитлашнинг шакллари.
ни янaдa ривoжлaнтиришни aмaлгa ЯШИЛ ОБЛИГАЦИЯЛАР. Од-
oширишгa aсoслaнгaн иқтисoдий дий қарз дастаги ҳисобланиб, жалб
фaoлиятнинг янги йўнaлиши тушу- этилган маблағлар муқобил энер-
нилади. гия, энергия самарадорлигини оши-
ЯШИЛ КАРТА. Автотранспорт риш, экологик тоза транспорт ёки
воситалари эгаларининг фуқаролик иссиқхона газлари эмиссиясини
жавобгарлигини мажбурий суғурта- қисқартириш билан боғлиқ лойиҳа-
лаш тўғрисидаги халқаро шартно- ларга сарфланади.
малар тизими. Мазкур суғурта тури ЯШИЛ САНОАТ. Қайта тикланув-
бўйича шартнома тузилганлик фак- чи энергия манбаларидан фойдала-
тини тасдиқловчи полис. 1949 йил- ниш, чиқиндиларни қайта ишлаш,
да Европанинг 13 та давлати ўртаси- энергия самарадорлигини ошириш,
да яшил карта тўғрисида шартнома паст углеродли ишлаб чиқариш.
тузилган. Ҳозирги пайтда яшил кар-
тага аъзо мамлакатлар 30 дан зиёд.
ЯШИЛ ТРАНСПОРТ. Экологик
Яшил картага аъзо бўлган мамла- тоза транспорт тармоғидан фойда-
катларда тегишли миллий бюро- ланиш ва йўналишларни оптимал-
лар ташкил этилган ва улар мазкур лаштиришга қаратилган фаолият.
давлат ҳудудида яшил карта билан
боғлиқ ишларни мувофиқлаштириб ЯШИЛ УРБАНИЗАЦИЯ. Шаҳар-
туради. ларни экологик талаблар асосида
ривожлантириш, шаҳар экотизими-
ЯШИЛ МАКОН. Йилига 200,0 ни сақлаш, “яшил” зоналарни кен-
млн туп дарахт ва бута кўчатлари гайтириш ва атроф-муҳитни муҳо-
экиш, шу орқали шаҳарлардаги фаза қилишга қаратилган шаҳарла-
Я яшил майдонларни ҳозирги 8 фоиз- шув жараёни.
дан 30 фоизгача оширишдан иборат ЯШИЛ ЭНЕРГЕТИКА. Анъана-
умум миллий лойиҳа. вий энергетикага нисбатан табиатга
ЯШИЛ МОЛИЯ. Экологик тоза, жуда кам зарар етказадиган энерге-
энергия самарадорлиги юқори ва тика.
426
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЯШИЛ ЎСИШ. Иқтисодий ўсиш- қийматнинг солиққа тортилмай Я
ни атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қолган ёки давлат томонидан на-
ва табиий ресурслардан оқилона зорат қилинмайдиган ва мамла-
фойдаланиш ҳисобига вужудга кел- катнинг ялпи ички маҳсулотида
тириш. (расмий иқтисодиёт)да акс этмай
қолган қисми ҳисобланади.
ЯШИЛ ЎСИШ ИНДЕКСИ. “Яшил”
иқтисодиётга ўтиш имкониятла- ЯШИРИН КЕЛИШУВ. Халқаро
рини баҳолаш ва барқарор “яшил” савдодаги ғирром рақобат шаклла-
ўсишни таъминлаш даражасини ридан бири бўлиб, унинг икки тури
тавсифловчи кўрсаткичлар тизими. мавжуд: 1) ёпиқ савдо қатнашчила-
ри ўртасида; 2) бозорни тақсимлаш
ЯШИРИН ИШСИЗЛИК. Расман ва нархлар ўрнатиш ҳақидаги но-
иш билан банд бўлганларнинг расмий шартномалар.
фақат қисман ишлаши. Унга қисқар-
тирилган иш куни ёки иш ҳафтасига ЯШИРИН НАРХ. Муайян маҳсу-
ўтганлар, иш йўқлигидан ҳақ берил- лотнинг хуфёна бозорда шакллан-
майдиган таътилга чиққанлар кира- ган баҳоси.
ди.
ЯШИРИН СОЛИҚ. Истеъмолчи
ЯШИРИН ИҚТИСОДИЁТ (ХУФЁ томонидан бевосита тўланмайдиган,
НА ИҚТИСОДИЁТ). Қонун билан лекин унга мўлжалланган маҳсулот-
ман этилмаган, аммо солиқдан нинг баҳоси таркибига уни огоҳлан-
қочиш мақсадида давлат органла- тирмасдан, унга хабар бермасдан,
ридан беркитилган иқтисодий фа- унга билдирмасдан киритилган со-
олият. Иштирокчилар томонидан лиқ. Масалан, божлар.
ошкора олиб борилмайдиган, дав-
лат ва жамият томонидан назорат ЯШИРИН ТАЛАБ. Қандайдир
қилинмайдиган, солиқлар тўлан- конкрет эҳтиёж бор ва у талабга ай-
майдиган, расмий давлат статисти- ланиши мумкин, лекин уни мавжуд
касида қайд этилмайдиган иқти- товарлар билан қондириб бўлмайди.
содий жараёнлар, иқтисодий фао-
лият турлари. Яширин иқтисодиёт ЯШИРИН ЧИҚИМ. Яширилган,
ошкора пайқаб бўлмайдиган товар- фирма чиқимларининг расмий ҳи-
лар ва хизматларни ишлаб чиқа- соботларда акс этмайдиган, ишлаб
риш, тақсимлаш, айирбошлаш, ис- чиқариш ва маҳсулот сотишни
теъмол жараёнлари, иқтисодий таъминлаш учун олдиндан кўзда
муносабатлар бўлиб, унинг неги- тутилмаган сарфлар, ўрни тўлан-
зида айрим кишилар ёки кишилар майдиган харажатлар, қайтарил-
гуруҳи манфаатлари ётади. Мам- майдиган ссудалар амалга ошири-
лакат ичида яратилган (қўшилган) лиши пайдо бўлиши билан боғлиқ
сарф-харажатлар.
427
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Я
428
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ўсиш кўпинча аччиқ тажрибалар
эвазига келади.
ЎЗ ИХТИЁРИДАГИ ДАРОМАД ЎЗАРО ИҚТИСОДИЙ БОҒЛИҚ
ЛАР. Солиқ ва мажбурий тўловлар- ЛИК. Томонларнинг бирортаси у бўл-
дан кейин ихтиёрда қолган фойда, маса имконсиз бўлган давлатлар, фир-
тушум. малар, шахслар ўртасида ўзаро иқти-
содий алоқаларнинг мавжудлиги.
ЎЗ ХАРАЖАТЛАРИНИ ҚОП
ЛАШ. Хўжалик бошқариш принци- ЎЗАРО КРЕДИТ ЖАМИЯТИ. Са-
пи, корхонанинг ўз даромадлари ноат, савдо ва бошқа компаниялар-
билан харажатлари тўлиқ қоплана- ни кредитлашни ўзаро келишилган
диган молиявий ҳолати. ҳолда амалга оширадиган кредит
муассасаси.
ЎЗАРО БИР-БИРИНИ ТЎЛДИРА
ДИГАН ТОВАРЛАР. Бирининг қўлла- ЎЗАРО МУЛК. Турли инвестор-
ниши иккинчи товардан бир вақтда ларнинг турли объектларга сармоя
фойдаланишни тақозо қиладиган, киритиш учун инвестицияларини
биринчисини тўлдирадиган маҳсу- бирлаштириши, бундай амалиётлар
лотлар. натижасида объектлар ўзаро мулк
ка айланади, улардан олинадиган
ЎЗАРО БОҒЛИҚ ТОВАР. Маҳсу- даромад ва уларга сарфланадиган
лотлардан бирининг нархи ўзгари- харажат инвесторлар ҳар бирининг
ши иккинчисига бўлган талабнинг умумий миқдордаги ҳиссасидан ке-
ўзгаришига олиб келувчи маҳсулот. либ чиқиб тақсимланади.
Масалан, сариёғ нархи ошса, бу мар-
гаринга бўлган талабнинг ортишига ЎЗАРО СУҒУРТА. Ўзаро суғурта
сабаб бўлади. Агар сариёғ нархи ҳимояси шакли бўлиб, бунда ҳар
тушса, бу маргаринга бўлган талаб- бир суғурта қилдирувчи бир вақтда
ни камайтиради. суғурта жамияти, суғурта компания
сининг аъзосига айланади.
429
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЎЗАРО ТАЛАБЛАРНИ ҲИСОБ- даги бюджетлар ва бюджет маб
КИТОБ ҚИЛИШ. Қарздорлар ва лағларини олувчиларни, бюджет-
кредит берувчиларнинг ўзаро маж- ларни ташкил этишни ва тузиш
бурият ва талаблари барқарор миқ- тамойилларини, бюджет жараёнида
дорларда сўндирилиб, фақат фарқи улар ўртасида, шунингдек, бюд-
тўланадиган корхоналар, ташкилот- жетлар ҳамда бюджет маблағлари
ларнинг ўзаро нақд пулсиз олдиғ- олувчилар ўртасида вужудга кела-
берди қилиш. диган ўзаро муносабатларни ўзида
ЎЗАРО ҲИСОБ. 1. Корхоналар ифодалайди.
ўртасида товар етказиб бериш ёки ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
хизмат кўрсатишда ўзаро талаб НИНГ ҒАЗНА МАЖБУРИЯТЛАРИ.
ларнинг ҳисоби кўринишида нақд Эмиссиявий қимматли қоғозлар бў-
пулсиз ҳисоб-китоб қилиш усули. либ, улар ўз эгалари томонидан Ўз-
2. Корхоналарнинг солиғи бўйича бекистон Республикасининг давлат
бюджет билан ҳисоб-китоб схемаси, бюджетига пул маблағлари кирит-
бунда корхона солиқ тўловларининг ганлигини тасдиқлайди ва бу қим-
бир қисмидан озод бўлади ва ушбу матли қоғозларга эгалик қилишнинг
суммага режалаштирилган давлат бутун муддати мобайнида қатъий
субсидияларини олмайди. белгиланган даромад олиш ҳуқуқи-
ЎЗАРО ҲИСОБ-КИТОБ САЛЬДО ни беради.
СИ. Хўжалик ташкилотининг маъ- ЎЗГАРУВЧАН ВАЛЮТА КУРСИ.
лум муддат ичида ҳисоб рақамида- Чет эл валютасини сотиб олиш ва
ги қайдда акс этадиган тўловлар ва сотиш бўйича операцияларда ушбу
тушум маблағлари ўзаро муносаба- валютага бўлган талаб ва таклифдан
тининг натижаси. келиб чиқиб, шартномавий асосда
ЎЗАРО ҲИСОБ-КИТОБ. Корхона, белгиланган валюта баҳоси.
ташкилот ва фирмалар ўртасидаги ЎЗГАРУВЧАН НАРХ. Бозордаги
олди-бердини амалга ошириш усули. талаб ва таклиф ҳажми, шунингдек,
рақобат шароитларига мос равишда
ЎЗБЕКИСТОН БАНКЛАР АССО ўзгариб турадиган хизмат ёки маҳ-
ЦИЯЦИЯСИ. Ўзбекистон Республи- сулот баҳоси.
каси банклари ҳамжамияти манфа-
атларини ифода этувчи нодавлат ЎЗГАРАДИГАН РЕНТА. Акция ва
ташкилот. Республика тижорат улуш бадали бўйича дивиденднинг
банкларининг қонуний манфаатла- бир қисмини олишга ҳуқуқ берувчи
ри ва ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қимматбаҳо қоғоз.
ҳамда уларга атрофлича кўмак кўр-
Ў сатиш мақсадида ташкил этилган ЎЗГАРМАС НАРХ. Маълум бир
тижорат банкларининг ихтиёрий давр оралиғида шартли ўзгармас
бирлашмаси. баҳо.
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ЎЗГАРУВЧАН ВАЛЮТА КУРСИ.
БЮДЖЕТ ТИЗИМИ. Турли даража- Эркин алмашадиган, ўзгариб тура-
430
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
диган валюта баҳоси, унинг ўлча- лар, пул маблағларини захиралаш
ми бозор конъюнктураси, талаб ва ҳисобига ўз суғурта жамғармалари-
таклиф ҳамда бошқа бозор омилла- нинг ташкил этилиши.
ри билан аниқланади.
ЎЛЧОВ БИРЛИГИ. Муайян кат-
ЎЗГАРУВЧАН КУПОН. Банк фо- таликни миқдоран баҳолаш учун
изининг жорий ставкасига боғлиқ асос қилиб олинадиган катталик.
тўланадиган пул.
ЎРТА МУДДАТЛИ ДАВР УЧУН
ЎЗГАРУВЧАН САРФ, ХАРАЖАТ, ФИСКАЛ СТРАТЕГИЯ. Ўрта муддат-
ЧИҚИМЛАР. Қиймати, энг аввало, ли давр учун солиқ ва бюджет сиё
товарлар ва хизматлар ишлаб чиқа- сатининг асосий йўналишларини
риш ҳажмларига боғлиқ сарф. белгиловчи ҳужжат.
ЎЗГАРУВЧАН ТАЛАБ. Эркин бо- ЎРТАЧА АҲОЛИ. Жами кўриб
зорда маҳсулот нархини маълум чиқилаётган давр учун аҳолининг
бир фоизга ўзгариши талабнинг сон кўрсаткичини умумлаштирувчи
неча фоизга ўзгаришини белгилов- ўртача миқдор.
чи кўрсаткич. У баҳоларнинг ўзга-
риши ва уларнинг даражаси бўйича Ўртача аҳоли сони давр учун
қарор қабул қилиш жараёнида кенг аниқланади.
қўлланади.
1. Агар аҳоли сони давр бошига
ЎЗГАРУВЧАН ФОИЗ СТАВКАСИ. ва охирига берилган бўлса, у ҳолда,
Ўрта ва узоқ муддатли кредитлаш оддий ўртача арифметик миқдор
даврда ўзгарувчан фоиз.
формуласидан фойдаланилади:
ЎЗИНИ ЎЗИ ИШ БИЛАН БАНД
ҚИЛИШ. Якка тартибдаги тадбир- A = A0 + A1 ,
корлар сифатида рўйхатга олинма- 2
ган шахсий меҳнатга доир иштирок-
ка асосланган, иш ҳақини (меҳнат бу ерда: A - аҳолининг ўртача Ў
даромадини) олишга қаратилган, сони;
ўзини ўзи банд қилган шахслар
шуғулланиши мумкин бўлган фао- А0- давр(йил) бошидаги аҳоли
лият (ишлар, хизматлар). сони;
ЎЗ-ЎЗИНИ МОЛИЯЛАШ. Корхо- А1- давр (йил) охиридаги аҳоли
нанинг нафақат жорий харажатла- сони.
ри, балки сармоялар, шунингдек,
келгуси даврлар харажатлари ҳам 2. Агар аҳоли сони тўғрисидаги
ўз манбаларидан таъминланадиган маълумотлар маълум санага тенг
молиявий-хўжалик фаолияти усули. даврларда берилган бўлса, у ҳол-
да ўртача хронологик формуладан
ЎЗ-ЎЗИНИ СУҒУРТАЛАШ. Суғур- фойдаланилади:
тачи томонидан доимий ажратма-
A= A1 + A2 + A3 + ... + An
2 2
n −1
431
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ЎРТАЧА ДАРОМАД. Товар бир- ЎРТАЧАЛАШ КОЭФФИЦИЕН
лигини сотишдан тушган фойда. ТИ. Мажбурий резервлар норматив
Уни топиш учун умумий даромад миқдорининг Марказий банкдаги
сотилган товарлар миқдорига бўли- вакиллик ҳисобварағида сақлана-
нади. диган ўртачалаштирилган миқдори-
ни аниқлашда фойдаланиладиган
ЎРИНДОШ. Асосий иш билан қиймати 0 дан 1 гача бўлган коэф-
бирга бошқа доимий ишни бажарув- фициент.
чи ходим. Ўриндош ташқаридан бў-
лиши билан бирга, ички, яъни таш- ЎСИБ БОРУВЧИ БАДАЛЛИ ГА
килотнинг ўзида ишловчи ходим РОВ ХАТИ. Тўланадиган взнослар
бўлиши ҳам мумкин. аввалига маълум фоизга ошадиган,
кейин эса унинг бутун амал қилиш
ЎРТАЧА ИШ ҲАҚИ. Ходимнинг даври давомида ўша даражада қо-
белгиланган вақт даври учун олади- ладиган гаров хати.
ган иш ҳақининг ўртача миқдори.
ЎСИБ БОРУВЧИ СЕРМАҲСУЛ
ЎРТАЧА НАРХ. Сотилган товар ЛИК. Қўлланаётган ресурслардан
учун тушум умумий ҳажмининг со- бирининг қўшимча бирлиги ишлаб
тилган товар бирлиги сонига бўли- чиқаришга изчил киритилиши ҳисо-
нишидан аниқланадиган баҳо. бига сўнгги маҳсулотнинг кўпай иши.
ЎРТАЧА НАРХ УСЛУБИ. Бирлик ЎСИШ, ОРТИШ. Иқтисодий кўр-
лар миқдорига кўпайтирилиб, то- саткичнинг унинг дастлабки ҳаж
вар, маҳсулот, қимматбаҳо қоғозлар мига, базавий миқдорига нисбатан
бирлигининг ўртача нархидан келиб кўпайиши ва ривожланиши.
чиқиб, қиймат, сарф-харажатларни
ҳисоблаб чиқиш тарзи, методи. ЎСИШ КЎРСАТКИЧИ. Белгилан-
ЎРТАЧА ҲИСОБ. Конъюнктура- ган вақт оралиғида иқтисодий ҳажм
нинг кўтарилиши туфайли харид- ўзгаришини тавсифловчи белги.
нинг ўртача нархини тушириш мақ- ЎСИШ СУРЪАТИ. Белгиланган
садларида қимматбаҳо қоғозларни вақт давридаги иқтисодий кўрсат-
харид қилиш, талабнинг пасайиши кич ҳажми ўсишининг унинг даст-
муносабати билан ўртача сотув нар- лабки даражасига нисбати.
Ў хини кўтариш мақсадида қиммат- ЎСИШ-ТУШИШ. Белгиланган
баҳо қоғозларни сотиш. давр ичида нархлари ошган ёки
ЎРТАЧА ЧИҚИМ. Ишлаб чиқа- тушган акциялар сони.
риш ҳажми бўйича ўлчанган чиқим- ЎТКАЗИЛГАН (КЎЧИРИЛГАН)
лар, яъни чиқариладиган маҳсулот ВЕКСЕЛЬ. Вексель эгасига (вексель
бирлигига ўлчанган харажат.
432
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ушловчи) маълум миқдордаги пул- қоплаб беришсиз юкланган маҳсу-
ни қайтариш муддати келганда лот ишлаб чиқариш чиқимлари.
тўлаш мажбуриятини бошқа шахсга
ўтказилганлигини тасдиқловчи ЎТКАЗМА. Корхона, ташкилот,
қимматбаҳо қоғоз. Унда қуйида- муассаса ва фуқаролар томонидан
гилар бўлиши шарт: вексель сўзи ўзаро ҳисоб-китобларда пул ўтка-
ҳужжат тўлдирилган тилда ёзили- зиш усули.
ши; тўлов миқдори; тўлов муддати;
тўлов амалга ошириладиган жой; ЎТИШ ДАВРИ. Бир иқтисодий
ким томонидан ёки кимнинг буй- тизимдан бошқасига, мавжуд иқти-
руғи билан тўлов амалга ошири- содий муносабатлардан бутунлай
лиши; вексель ёзилган кун ва жой; бошқа янги иқтисодий муносабат-
ҳужжат берувчининг имзоси. ларга ўтиш тақозо қилинадиган
муддат.
ЎТАДИГАН ҚОЛДИҚ. Ишлаб
чиқариш йилида фойдаланилмаган, ЎТИШ ИҚТИСОДИЁТИ. Бир иқ
кейинги йилга ўтадиган маблағ, мо- тисодий тизимдан иккинчисига
лиявий ресурс. ўтиш жараёнида бўлган ва эски ти-
зим унсурларини сақлаб қолган ва
ЎТКАЗИШ АМАЛИЁТЛАРИ. Пул янги тизим муносабатларини риво-
маблағларини уларнинг эгалари, жлантирувчи иқтисодиёт.
тасарруф қилувчилар, жисмоний ва
юридик шахслар топшириғи бўйича ЎХШАШ ТОВАР. Қандай вазифа
ўтказиш. бажара олиши ва нимага мўлжал-
ланганлиги, қўлланиши, сифат ва
ЎТКАЗИШ ЧИҚИМЛАРИ. Ишлаб техник, шунингдек, бошқа асосий
чиқарувчи ва харидорларга юклан- хусусиятларга кўра, импорт қили-
маган, учинчи томон ҳар қандай наётган товар билан батамом бир
хил бўлган ёки бундай товар билан
таққослаб бўладиган маҳсулот.
Ў
433
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Ў
434
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Қарз товуш чиқармас,
аммо ухлашга ҳам қўймас.
ҚАДОҚЛАШ ВАРАҒИ. Қадоқ шини енгиллаштириш учун қўлла-
ланган товар сифати тавсифланган надиган калит сон. Бир йилдаги кун-
ҳужжат. лар сонини фоиз ставкасига бўлиш
йўли билан ҳосил қилинади.
ҚАДРИЯТЛАР. Субъект, жамият,
синф, ижтимоий гуруҳнинг ҳаёт ва ҚАЙД ЭТИЛГАН СТАВКА.
ишнинг асосий ва муҳим мақсадла- Марказий банк у бўйича тижорат
ри тўғрисидаги, шунингдек, ана шу банкларига уларнинг пул захирала-
мақсадларга эришишнинг асосий рини тўлдириш ва мижозларга кре-
воситалари ҳақидаги тасаввурлари. дит бериш учун кредитлар тақдим
этадиган фоиз ставкаси.
ҚАЙД РЕГИСТРИ. Маблағлар-
нинг ва улар билан амалиётларнинг ҚАЙД ЭТИЛГАН ТЎЛОВ, РЕНТА
мавжудлиги ҳақида бухгалтерия ТЎЛОВИ. Ҳажмлари корхонанинг
ҳисоби маълумотларини қайд этиш фаолияти натижалари, олинади-
ва гуруҳлаш учун ҳужжат. ган даромадига боғлиқ бўлмаган,
корхоналар томонидан давлат ва
ҚАЙД ЭТИЛАДИГАН АМАЛИЁТ. маҳаллий бюджетга киритиладиган
Узоқ муддатли мажбуриятларни тўловлар.
қайд этиш бўйича банк операцияла-
ри. ҚАЙД ЭТИЛГАН ФОИЗ СТАВКА
СИ. Белгиланган муддатга, бир қан-
ҚАЙД ЭТИЛГАН ВАЛЮТА КУР ча календарь даврига қўйиладиган
СИ. Давлат, миллий банк томонидан банк кредитига доимий фоиз став-
мустаҳкамланган, бозор ўзгаришла- каси.
ри таъсир қилмайдиган валюта нар-
хи, баҳоси. ҚАЙД ҚИЛИНГАН ЧИҚИМЛАР
НИ ҚОПЛАШ. Қарз мажбуриятлари
ҚАЙД ЭТИЛГАН ДИВИЗОР. Омо- бўйича фоиз кўринишида тўлана-
натлар бўйича фоизлар ҳисоблани-
435
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
диган миқдордан корпорация да- ларга қайта сотиш мақсадида сотиб
ромадларининг умумий миқдори олинган маҳсулот.
ошиб кетишини акс эттирадиган
кўрсаткич. ҚАЙТА СУҒУРТАЛАШ. Суғурта
хавфи бўйича суғуртачилар ўрта-
ҚАЙТА БАҲОЛАШ. Баҳонинг ўз- сидаги муносабатлар йиғиндиси.
гариши, товарлар, асосий воситалар, Суғуртачи таваккал ишни суғуртага
мулклар қийматининг янги баҳоси, олар экан, хавфнинг бир қисмини
моддий ва маънавий эскириш, ин- бошқа суғуртачига ўтказади.
фляция, нархлар ўзгарувчанлиги
билан боғлиқ омонатлар белгилан- ҚАЙТА СУҒУРТАЛАШ СЛИ
ган қийматининг ўзгариши. ПИ. Қайта суғурта қилдирувчи
томонидан потенциал суғуртачи-
ҚАЙТА ИМПОРТ ҚИЛИШ. Илга- ларга тақсимланадиган тегишли
ри чет элга олиб чиқилган, у ерда хавфларни факультатив қайта
қайта ишлашга жалб қилинмаган суғурталашда қатнашиш такли-
товарларни мамлакатга қайтиб олиб фига эга ҳужжат.
кириш.
ҚАЙТА ТАҚСИМЛАШ. Восита-
ҚАЙТА ИНВЕСТИЦИЯЛАШ. Иқ ларни қайта бўлиб чиқиш.
тисодиётга илгари қўйилган ин-
вестицияларни улардан олинган ҚАЙТА ТИКЛАНГАН НАРХ.
даромадлар, фойдалар ҳисобидан Нархнинг пасайиш ёки кўтарилиш
ўстириш шаклида қайта, қўшимча циклидан кейин олдинги даражаси-
киритиш. га етган баҳо.
ҚАЙТА МОЛИЯЛАШ. Қарзни ҚАЙТА ТИКЛАШ. Мавжуд ишлаб
сўндириш, эски давлат қарздорли- чиқаришни техник такомиллашти-
гини янги заёмлар чиқариш йўли риш, асосий фондларни комплекс
билан қоплаш, асосийси, қисқа муд- равишда янгилаш ва замонавий-
датли мажбуриятларни узоқ муд- лаштириш асосида тўлиқ қайта қу-
датли қимматбаҳо қоғозларга ёки риш жараёни.
сўндириш муддати ўтиб кетаётган
мажбуриятларни бошқа, янги обли- ҚАЙТА ЭКСПОРТ. Мамлакатга
гацияларга алмаштириш. илгари олиб кирилган, импорт қи-
линган хомашё ёки бошқа товар-
ҚАЙТА СОТИБ ОЛИШ ҲУҚУҚИ. ларни шу ҳолида ёки бироз қайта
Сотувчининг қайта сотиб олиш ишланганидан сўнг бошқа мамла-
ҳуқуқи сақланиб қоладиган ол- катларга қайта сотиш мақсадида
ди-сотди шартномаси шарти. мамлакатдан олиб чиқилиши.
Қ ҚАЙТА СОТИШ УЧУН МЎЛЖАЛ ҚАЙТА ҲИСОБ-КИТОБ. Илга-
ЛАНГАН ТОВАР. Чакана ва улгуржи ри мўлжалланган ёки ҳисобланган
савдо фаолияти билан шуғулланув- тўловлар миқдорининг шартлар, ҳо-
чи корхоналар томонидан мижоз- латлар билан боғлиқ ўзгариши.
436
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚАЙТАРИБ БЎЛМАС ВАЛЮТА. олиш ҳуқуқини тез-тез мустаҳкам- Қ
Фақат ички пул муомаласида ишла- лайдилар.
тиладиган, конвертация қилинмай-
диган пул. ҚАЙТИБ БЕРИЛАДИГАН БОЖ
ХОНА БОЖИ. Импорт товарни қайта
ҚАЙТАРИБ СОТИБ ОЛИШ ишлаш натижасида олинган маҳ-
ҲАҚИДА КЕЛИШУВ. Фирма ёки сулотни экспорт қилишда қайтиб
алоҳида шахснинг молиявий муас- бериладиган олиб кириш божхона
сасалардан уларни кейинчалик мо- божлари.
лиявий муассасага олдиндан шарт-
лашилган юқорироқ нархда қайта- ҚАЙТИМЛИЛИК. Қарз олувчи
риб сотиш шарти билан қимматбаҳо томонидан вақтинчалик фойдала-
қоғозларни сотиб олиш ҳақидаги ниш учун олинган кредит маблағла-
битими. ри, унга кўра мажбурий ва ўз вақти-
да кредиторга, маблағ эгасига қай-
ҚАЙТАРИЛАДИГАН ОБЛИГА тарилиши керак бўлган молиявий
ЦИЯ. Эгаси уларни эмитентга сўн- принциплар.
дириш муддати тугагунига қадар
умумий қиймат бўйича қайтариши ҚАЙТМАЙДИГАН ЧИҚИМ. Кор-
мумкин бўлган қимматли қоғоз. хона банкротлигида йўқоладиган
сарф-харажатлар.
ҚАЙТАРИЛАДИГАН ЧЕК. Нотўғ
ри расмийлаштирилган ҳужжатлар- ҚАМРАБ ОЛИШ ИНДЕКСИ. Ама-
га тўлов ўтказилган ҳолатда тўлан- лиёт бажарилаётган кунда нархи
ган пулни қайтаришга олиб келади- ошган ёки пасайган қимматбаҳо
ган тўловчи банк фойдасига ёзиб қоғозлар сонини ушбу амалиётлар-
берилган чек. да иштирок этаётган қимматбаҳо
қоғозлар миқдорига бўлиш йўли
ҚАЙТАРИЛМАЙДИГАН ХАРА билан ҳисоб қилинадиган жамғ арма
ЖАТ. Қайта сарфни талаб қилмай- индекси.
диган, ишлаб чиқариш ҳажмига
боғлиқ бўлмаган, айни дамда фирма ҚАМРОВ КОЭФФИЦИЕНТИ. Кор
қайтариб беролмайдиган, фирма то- порациялар, корхоналар гуруҳла-
монидан бир марта амалга ошири- рининг мамлакат умумий ишлаб
ладиган сарф. чиқариш ҳажмидаги товар ишлаб
чиқариш улуши.
ҚАЙТАРИШ ПРЕФАКЦИЯСИ
(префакция. преференциал, имти ҚАРАМ (ЭҲТИЁЖГА КЎРА) ТА
ёзли акциялар хилма-хиллиги). Ак- ЛАБ. Маҳсулотга юқори даражадан
циядорлик компанияси томонидан кўпроқ эҳтиёждан келиб чиқади-
имтиёзли асосда сўндирилиши ган ва унга нисбатан таркибий қисм
мумкин бўлган имтиёзли қимматли бўлган маълум бир маҳсулот кўри-
қоғоз. Префакция чиқарадиган ком-
паниялар уларни қайта сотиб олиш
йўли билан ўзларининг чақириб
437
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
нишига бўлган талаб. Унга бир тур- ҚАРЗ БЕРУВЧИ. Қарзни тақдим
даги маҳсулот турини ишлаб чиқа- этувчи, кейинчалик унинг қайтариб
риш учун зарур бўлган компонент олиниши ва фоизлар ёки бошқа
сифатида қаралади. Ушбу компо- тўлов турларини олувчи шахс.
нент бўлмаса, маълум товар тури-
ни ишлаб чиқариб бўлмайди ёки ҚАРЗ, БУЮРТМА, ШАРТНОМА
тўлақонли товар яратилмайди. НИ БЕКОР ҚИЛИШ. Шартномани
бузиш, буюртмани рад этиш, илгари
ҚАРАМА-ҚАРШИ БОНИФИКА тузилган келишув, қабул қилинган
ЦИЯ. Сони стандарт талабдан ёки мажбуриятларни ҳақиқий эмас деб
шартнома билан шартланган талаб- топиш, улардан воз кечиш.
дан паст бўлиб сотиладиган, етка-
зиб бериладиган товар нархидан ҚАРЗ БЎЙИЧА ТАЛАБЛАР ҚАЙ
чегирма. ДИ. Харидорга тижорат кредити тақ-
дим этувчи банк томонидан ишлаб
ҚАРАМА-ҚАРШИ КОНВЕРСИЯ. чиқарувчи, экспорт қилувчига
Мижозларининг қимматбаҳо қоғоз- бўнак берилиши, тижорат кредити-
ларидан даромад олиш учун бро- нинг банк кредитига айланиши.
керлар томонидан фойдаланилади-
ган қимматбаҳо қоғозларга бўлган ҚАРЗ ВОСИТАЛАРИ. Белгилан-
мажбуриятларнинг қарама-қарши ган муддатга ссуда кўринишида
алмаштирилиши. олинган пул маблағлари.
ҚАРАМА-ҚАРШИ ТАЛАБ. Ик- ҚАРЗ ДАЪВОСИ. Кредит бўйича
кинчи шахсга зарар етказган бир мажбуриятни бажармаётган деби-
шахснинг унинг айби билан зарар торга суд айблови.
юзага келган учинчи шахсга талаби.
ҚАРАМА-ҚАРШИ ХАРИД. Ха- ҚАРЗ КОНВЕРСИЯСИ. Қарз маж
ридор шартлашиб, сотувчи билан буриятларини иккиламчи бозорда
қарама-қарши жавобан белгиланган ликвидли бўлган қимматли қоғоз-
вақт оралиғида бўладиган товарлар ларга айлантириш.
олди-сотдисига келишув имзолай- ҚАРЗ КОНСОЛИДАЦИЯСИ.
диган савдо амалиётлари. Қарз муддатини уни янада узоқроқ
ҚАРАМЛИК. Мавжудлиги ва муддатли ёки муддатсизга айлан-
фаолияти моддий ва молиявий қўл- тириш воситаси билан узайтириш,
лаб-қувватлаш ёки бошқа субъект бир нечта қарзларни ссуда фоизи
лар билан ўзаро таъсирга боғлиқ ҳажмининг эҳтимолий ўзгариши
бўлган иқтисодий субъект ҳолати. билан битта умумий қарзга бир-
лаштириш.
ҚАРЗ. Маълум шартларда, шу
Қ жумладан, фоизли ёки фоизсиз бел- ҚАРЗ МАЖБУРИЯТИ. Қарзга
гиланган муддатга олинган, қайта- пул олиниш далили ва уларни қай-
рилиши керак бўлган пул ёки бошқа тариш мажбуриятининг ҳужжатли
товар моддий активлар миқдори. тасдиғи.
438
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚАРЗ ОЛУВЧИ. Ўзига мажбури- ҚАРЗДОРЛИК. Сўндирилиши, Қ
ят олувчи, олинган маблағларнинг белгиланган муддатда қайтарили-
қайтарилишини, тақдим этилган ши керак бўлган молиявий мажбу-
кредитнинг тўловини кафолатловчи риятлар, пул қарзлари миқдори.
кредит, қарз олувчи шахс.
ҚАРЗДОРЛИК КОЭФФИЦИЕН
ҚАРЗ САРМОЯСИ. Кредит ТИ. Корхонанинг қарздорлиги, қарз
олиш, облигация чиқариш ва со- сармоясининг ўзиникига нисбатан
тиш, пул мажбуриятларининг бош тенг молиявий фаолияти кўрсаткичи.
қа кўринишлари бўйича олинган
маблағлар ҳисобидан юзага келган ҚАРЗЛАР РЕПАТРИАЦИЯСИ.
маблағ. Мамлакатда чиқарилган хорижий
қарз олувчилар орасида жойлашти-
ҚАРЗ ТАЛАБИ. Сотувчи, то- рилган облигацияларни давлат ёки
варни етказиб берувчи томонидан унинг фуқаролари томонидан та-
кўрсатиладиган, тақдим этиладиган крор сотиб олиб қайтарилиши.
тўловчи товарни олувчи томонидан
қарздорликни тўлашни талаб қила- ҚАРЗНИ ДИСКОНТЛАШ. Креди-
диган тўлов ҳужжати. тор ва қарз берувчи ўртасида кре-
дит суммасини ёки унинг бир қис-
ҚАРЗ ТЎЛАШГА ҚОДИРЛИК. мини ўчириш.
Қарз олувчида кредит олиш ва уни
муддатида қайтариш шароити, им- ҚАРИЯЛАР УЙИ. Оилада яшаш
конияти унинг мавжудлиги. имкониятига эга бўлмаган ва мунта-
зам парваришга муҳтож кекса фуқа-
ҚАРЗ ЎТКАЗМАСИ. Қарздор ва ролар учун мўлжалланган давлат
дастлабки қарздорнинг ўрнига ал- муассасаси.
машиш мажбуриятини олган учин-
чи шахс ўртасидаги келишув бўйи- ҚАТТИҚ ВАЛЮТА. Қатъий курс
ча қарз мажбуриятида қарздорнинг даги қиймати ўзгармайдиган валюта.
алмашиши.
ҚАТЪИЙ БИТИМ. Амалга оши-
ҚАРЗ ҚОБИЛИЯТДОРЛИГИ. рилиш жараёнида ўзгартирилмай-
Корх она, фирма учун унинг молия- диган шартлар, келишувлар.
вий тузилишига мувофиқ қарз маб
лағларини ишлатиш имконияти. ҚАТЪИЙ БУЮРТМАНОМА. Аниқ
муддатда белгиланган нарх бўйича
ҚАРЗГА БИР МЕЪЁРДА ХИЗ облигацияларнинг қатъий сонини
МАТ КЎРСАТИШ. Қарзнинг асосий сотиб олишга тайёрлиги ҳақида
миқдори ва фоизларини бир меъёр- трейдернинг буюртманомаси.
да сўндириб бориш.
ҚАТЪИЙ ИШ ҲАҚИ. Охирги маҳ-
ҚАРЗДОР. Қарзни қайтаришга сулот ва хизматлар нархлари ўзга-
мажбур шахс. риши таъсир этмайдиган иш ҳақи.
439
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚАТЪИЙ КОНТРАКТ НАРХИ. қўйиладиган минимал турларини
Маълум даражада қайд этилган ва истеъмол қилиш ҳолати.
контрактда кўрсатилган аниқ муд-
датга боғланган нарх; контрактда бун- ҚИЗИЛ СТОРНО. Қайдномалар-
дай муддат кўрсатилмаган тақдирда, даги хатони тўғрилаш учун қизил
одатда, унинг ўрнида контракт имзо- сиёҳ билан ёзилган бухгалтерлик
ланган сана қабул қилинади. ёзуви (қизил билан ёзилган сонлар
айириб ташланади).
ҚАТЪИЙ НАРХ. Нархларга нис
батан юқори мослашувчан талаб- ҚИЙМАТ. Ишлаб чиқарувчи (со-
га эга бўлган ўз маҳсулотига паст тувчи) томонидан товарни сотиш
талаб билан тўқнаш келган сотув- мақсадида ўрнатилган сумма.
чилар томонидан белгиланадиган
баҳолар. Тез ва табиий равишда та- ҚИЙМАТ ЎЛЧОВИ. 1. Баҳо (нарх-
лаб ва таклиф таъсирига тушадиган наво) ўлчанадиган ва бухгалтерлик
мослашувчан қиймат. ҳисоби олиб бориладиган бирлик
лар. 2. Пул функцияларининг бири.
ҚАТЪИЙ ОФЕРТА. Сотувчи то- ҚИЙМАТ ҚОНУНИ. Товар ишлаб
мондан бир эҳтимолий, имконият- чиқариш ва айирбошлаш уларнинг
ларга эга харидорга қилинадиган, қиймати асосида амалга оширили-
шу муддат ичида сотувчи савдо шини ифодаловчи иқтисодий қонун.
мажбуриятлари билан боғланган, Қиймат қонуни товар ишлаб чиқа-
муддати кўрсатилган оферта тури. рувчиларни уларнинг индивидуал
меҳнат сарфлари билан ижтимоий
ҚАТЪИЙ ТАКЛИФ. Аниқ буюрт- зарур меҳнат сарфлари ўртасидаги
мачи учун етказиб берувчининг фарққа боғлиқ ҳолда табақалашти-
мажбуриятларни бажариш муддати ради, сарфларни камайтирган ишлаб
кўрсатилган таклиф. чиқарувчиларни рағбатлантиради
ва иқтисодий ресурслар ҳамда ишчи
ҚАТЪИЙ ТРАНСПОРТ ТАРИФИ. кучининг тармоқлар ва соҳалар бў
Юк ташишнинг базис пунктлари йича тақсимланишини тартибга
ўртасидаги қатъий юк ташиш та- солиб туради. Қиймат қонунининг
рифлари. тартибга солиб турувчи механизми
рақобат кураши натижасида бозор
ҚАТЪИЙ ШОШИЛИНЧ БИТИМ. нархларининг стихияли тебраниб
Мажбуриятлар аниқ муддатда, би- туришидан, уларнинг ижтимоий
тим тузилаётган пайтда қайд этил- қийматига кўра фарқ қилиб тури-
ган нархларда бажарилиши керак шидан иборат. Қиймат қонунининг
бўлган биржа шартномаси. ресурсларни тақсимлашни тартибга
Қ ҚАШШОҚЛИК. Истеъмол қи- солиб туриш вазифаси шунда кўри-
линиши инсоннинг яшаш қобили- надики, жамиятда мавжуд иқтисо-
ятини сақлаш имкониятинигина дий ресурслар фойда нормаси паст
берадиган неъматлар ва хизматлар- бўлган тармоқлардан фойда нор-
нинг биологик мезонлар бўйича йўл маси юқори тармоқларга тўхтовсиз
ўтиб туришида кузатилади.
440
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚИЙМАТЛАР ПАРАДОКСИ. Энг нинг белгиланган вақт давридаги Қ
керакли маҳсулот камроқ зарур ўртача баҳоси.
бўладиганидан қимматроқ туриши
билан изоҳланадиган қарама-қар- ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ДА
шилик. РОМАДЛИЛИГИ. Қимматбаҳо қоғоз
бўйича йиллик даромадни унинг
ҚИЙМАТНИ БАҲОЛАШ. Мул- бозор нархига нисбати, қимматбаҳо
кий қийматларни солиққа тортиш, қоғоз эгаси оладиган фойда меъё
суғурта қилиш, мерос қолдириш, ри.
ижарага бериш, қайта сотиб олишда
ёки қайд этиш мақсадида объект ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ЕТ
ларнинг қийматини аниқлаш, рас КАЗИБ БЕРИШГА КАССА КОНТРАК
мий баҳо. ТИ. Битим тузилган кунга қиммат-
баҳо қоғозлар етказиб беришни
ҚИМИРЛАМАЙДИГАН (ИММО кўзда тутган шартнома.
БИЛИЗАЦИЯ ҚИЛИНГАН) САРМОЯ.
1. Акциядорлик компанияси мулки- ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ
дан тадбиркорларнинг хусусий мул- БИРЛАМЧИ ЖОЙЛАШТИРИЛИШИ.
кига ўтган сармоя. 2. Ҳаракатсиз, Қимматбаҳо қоғозларнинг тарқати-
кам ҳаракатдаги қимматбаҳо қоғоз- лиши, ўтказилиши, уларнинг эми-
ларга жойлаштирилган маблағ. тентидан дастлабки савдо восита-
сида биринчи эгалик қилувчининг
ҚИММАТБАҲО ҚАРЗ ҚОҒОЗИ. қўлига ўтиши.
Қайтарилиш керак бўлган, келгуси-
да сўндириладиган қарз эмитенти ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР КИ
орқали олинишига гувоҳлик бера- ТОБИ. Фирманинг мазкур банкда
диган, тасдиқлайдиган ҳужжат си- сақланаётган қимматбаҳо қоғозла-
фатидаги облигация. ри жамланма қайдномаси.
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР АЙ ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР КУР
ЛАНУВЧАНЛИГИ. Қимматбаҳо қоғоз СИ. Фонд биржасида қимматбаҳо
лар ўтказилиши билан унга мулкий қоғозларнинг сотилиш ва сотиб оли-
ҳуқуқ ҳам ўтиши туфайли қиммат- ниш нархи.
баҳо қоғозларни қўлдан-қўлга ўтка-
зиш қобилияти, имконияти, эгалик- ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР КУРС
нинг алмашиши. ЛАРИ ИНДЕКСИ. Биржадаги муҳим
акциялар курсларининг ўртача кўр-
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР АМА саткичи.
ЛИЁТЛАРИДА ҲИСОБ-КИТОБ. Би-
тим якунида қимматбаҳо қоғозлар- ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ЛИК
ни етказиб бериш мажбурияти. ВИДЛИГИ. Қимматбаҳо қоғозлар-
нинг эркин пулга айланиш имкони-
яти.
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР БА ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР МАЪ
ЗИС НАРХИ. Қимматбаҳо қоғозлар- МУРИЯТИ. Қимматбаҳо қоғозларни
441
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
бошқариш билан боғлиқ бутун му- ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ЭМИС
аммолар доираси, масалан, мижоз СИЯСИ ПРОСПЕКТИ. Эмитентлар ва
топшириқномасига кўра банк томо- кафиллар томонидан буюртмалар
нидан бажарилади. тарқатиш мақсадида фойдаланила-
ётганлари ҳам киритилган бўлғуси
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ПОРТ таклифлар ва қимматбаҳо қоғозлар
ФЕЛИ. Инвестор эга бўлган қиммат- сотуви ҳақида асосий ахборотдан
баҳо қоғозлар йиғиндиси. иборат ҳужжат.
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИ
ТАҚДИМ ЭТИШ ШАКЛИ. Эгасининг
ПОРТФЕЛИНИНГ ДОИМИЙ ҚИЙ номи кўрсатилмаган қимматбаҳо
қоғозлар, уни кўрсатган одам бун-
МАТИ РЕЖАСИ. Сармоя киритиш
дастури. Унга кўра, инвестор ўз
портфелида қиймати доимий бўл- дай қоғозлар эгаси сифатида чиқа-
ган ва олди-сотди ёхуд қўшимча ди ва у билан ҳисоб-китоб олиб бо-
маблағларни депонентлаш билан рилади.
эришиладиган турли қимматбаҳо
қоғозларга эга бўлади. ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИ
ҚИСМАН ЕТКАЗИБ БЕРИШ. Шарт-
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР РЕ нома бўйича келишилганидан кўра
ГИСТРИ. Фирманинг барча қиммат- кам миқдорда қимматбаҳо қоғоз-
баҳо қоғозлари ҳақида маълумот- ларнинг берилиши.
лар киритиладиган йиғма жилд.
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗНИ АР
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР РЕЙ ЗОНЛАШТИРИШ. Қимматбаҳо қоғоз
ТИНГИ. 1. Даража, тоифа. 2. Қиммат- нархининг ошиб кетиши ва шунинг
баҳо қоғозларнинг ишончлилиги. учун нархи пасайтирилиши зарур-
лиги, акс ҳолда зарар олиб келиши
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ТЎП мумкинлигига асосланган арзон-
лаштириш бўйича талабни беради-
ЛАМИ. Йирик миқдордаги қиммат- ган опцион сотувчисининг харид
баҳо қоғозлар йиғиндиси.
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ЭГА бўйича ҳатти-ҳаракатлари.
СИ. Акция, облигация, пул сертифи- ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗНИ БЕ
катлари, бошқа қимматбаҳо қоғоз- КОР ҚИЛИШ. Акция ёки бошқа қим-
ларга эга шахс. матбаҳо қоғоз йўқолиб қолганида
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАР ЭМИС уни бекор қилиш жараёни.
СИЯСИ. Давлат, кредит муассасалари, ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ
акциядорлик компанияларини ўз ичи- БОЗОР БЮЛЛЕТЕНИ. Брокер, дилер-
га олган исталган эмитент томонидан лар томонидан чоп этиладиган ва
Қ акциялар, сертификатлар, облигация қимматбаҳо қоғозлар нархига таъ-
лар ва бошқа қимматбаҳо қоғозлар- сир этиши мумкин бўлган омиллар
нинг муомалага чиқарилиши. таҳлилига эга ахборотнома.
442
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ рининг бири бўлиб, унда қимматли Қ
ИККИЛАМЧИ ТАҚСИМЛАНИШИ. қоғозлар савдоси (қимматли қоғоз-
Биринчи акциядор томонидан қим- ларни чиқариш, жойлаштириш ва
матбаҳо қоғозлар билан савдо қили- уларнинг муомаласи) юритилади.
ниши. Бу ерда тадбиркорлар, инвесторлар
қимматли қоғозлар (акция, облига-
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ циялар ва б.)нинг олди-сотдисига
КЕЙИНГИ БОЗОРИ. Бевосита сотув- доир битимлар амалга оширилади.
га ёки дастлаб очиқ савдога қўйил-
ганидан кейин биржада сотилишига ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗЛАР КОН
мўлжалланган платформа. ВЕРТАЦИЯЛАНИШИ. Қимматбаҳо
қоғозлар бозорида уларнинг бир
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ турини бошқа турига алмаштириш
ҚАЛТИСЛИГИ. Қимматбаҳо қоғоз- имконияти.
ларнинг турли кўринишлари ва
хавф даражаси. ҚИСМАН АЛМАШТИРИЛАДИ
ГАН ВАЛЮТА. Бошқа валюталарга
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ алмаштириш имкониятлари чеклан-
ҲАДДАН ОРТИҚ СОТУВИ. Нархи ган пул бирлиги.
тушириладиган ёки нархи кескин
тушиб кетган қимматбаҳо қоғозлар ҚИСМАН КОНВЕРТАЦИЯЛАНА
сотуви ҳажми. ДИГАН ВАЛЮТА. Хорижий валютага
алмаштирилиши ушбу амалиётлар
ҚИММАТБАҲО ҚОҒОЗЛАРНИНГ ва тўловларининг алоҳида турла-
ҲАЁТИЙЛИК ЦИКЛИ. Қимматбаҳо ри билан чегараланган, шунингдек,
қоғозлар бозорда айланадиган давр. фақат айрим хорижий валюталарга-
гина алмаштириладиган пул бирли-
ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗ. Ҳужжат- ги.
лар бўлиб, улар мазкур ҳужжатлар-
ни чиқарган юридик шахс билан ҚИСМАН ЭГА БЎЛИШ. Бирон-
уларнинг эгаси ўртасидаги мулкий бир компаниянинг активлари ёки
ҳуқуқларни ёки қарз муносабатла- акцияларининг ярмидан озроғига
рини тасдиқлайди, дивидендлар ёки эгалик қилиш.
фоизлар тарзида даромад тўлашни
ҳамда ушбу ҳужжатлардан келиб ҚИСҚА МУДДАТЛИ ДАВЛАТ
чиқадиган ҳуқуқларни бошқа шахс ОБЛИГАЦИЯЛАРИ. Молия вазирли-
ларга ўтказиш имкониятини назар- ги томонидан вақт-вақти билан Мар-
да тутади. казий банк томонидан муддатида
сўндириш кафолати билан эмиссия
ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗЛАР БОЗО қилинадиган аниқ шахсга берилган
РИ. Юридик ва жисмоний шахслар- қимматбаҳо қоғозлар.
нинг қимматли қоғозларни чиқа-
риш, жойлаштириш ва уларнинг ҚИСҚА МУДДАТЛИ ДАВР.
муомаласи билан боғлиқ муносабат- Иқтисодиётда бир йилгача бўлган
лари тизими молиявий бозор турла- муддат.
443
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚИСҚА МУДДАТЛИ КРЕДИТ. Мо- лар, яйловлар, кўп йиллик мевали
лия ташкилотлари томонидан 12 ой- дов-дарахтлар ва токзорлар эгалла-
гача бўлган муддатга берилган қарз. ган ерларга бўлинади.
ҚИСҚА ПОЗИЦИЯ. Очиқ бозорда ҚОЛДИҚ (САЛЬДО) БАЛАНСИ.
сотувнинг хариддан ортиб кетиши. Маълум муддатга қолдиқлар ҳисо-
би ҳақида бухгалтерлик қайди маъ-
ҚИШЛОҚ АҲОЛИСИ. Шаҳарлар лумотларидан иборат бухгалтерия
ва шаҳарчалар тоифасига киритил- кўрсаткичлари тизими.
маган ҳудудлар (овул, қишлоқ ва б.)
да истиқомат қилувчи кишилар. ҚОПЛАНГАН ОПЦИОН. Парал-
лел равишда йўналиш бўйича фью-
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ИНФРА черс контрактларини сотиб олишга
ТУЗИЛМАСИ. Бевосита қишлоқ хў- қарама-қарши тузилган битим.
жалик маҳсулотларини етиштириш
ва уларни қайта ишлашга хизмат ҚОПЛАШ РЕАЛИЗАЦИЯСИ. Қарз
қилувчи соҳалар. мажбуриятини қоплаш учун зару-
рий товар, қимматбаҳо қоғозларни
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ МАҲСУ олдиндан олиб қўйиш.
ЛОТЛАРИ ИШЛАБ ЧИҚАРУВЧИЛА
РИ. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотла- ҚР-КОД (QR-KOD – Quick Respon
ри етиштирувчи фермер ва деҳқон se Code). Тезкор аниқланадиган
хўжаликлари, кластерлар, коопера- код ҳисобланади. Ушбу код объект
циялар ва бошқа ишлаб чиқарувчи- ҳақидаги маълумотни ўзида му-
лари. жассам этади. ҚР-код Японияда их-
тиро қилинган ва фақат автомобиль
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ КОО саноатида ишлатилган. Аммо вақт
ПЕРАТИВИ. Ўзига узоқ муддатли ўтиши билан бу тизимнинг афзал-
ижарага берилган ердан фойдала- ликлари, хусусан, маълумотни тез-
нувчи, қишлоқ хўжалиги маҳсуло- кор аниқлайдиган қобилияти мав-
ти етиштириш учун пай усули ва жудлиги туфайли бошқа йўналиш
асосан оила (жамоа)вий пудратга, ларда ҳам ишлатиб келинмоқда.
фуқароларнинг ихтиёрий равишда
бирлашишига асосланган, юридик ҚР-код оқ ранг устида квадрат
шахс ҳуқуқларига эга мустақил хў- сеткасида жойлаштирилган қора
жалик юритувчи субъект. квадратлардан иборат бўлиб, смарт-
фон камераси каби тасвирни қайта
ишлайдиган мосламалар ёрдамида
Қ ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИГА МЎЛ ўқиш мумкин.
ЖАЛЛАНГАН ЕРЛАР. Қишлоқ хў-
жалиги эҳтиёжлари учун берилган Ушбу код, асосан, гиперҳаво-
ёки ана шу мақсадга мўлжалланган ла сифатида ишлайди ва бундай
ерлар. Қишлоқ хўжалигига мўл- расм (QR-код)да матн шаклида жой-
жалланган ерлар суғориладиган ва лаштириш ноқулай бўлган ёки қим-
суғорилмайдиган (лалмикор) ер- матга тушадиган маълумотлар мав-
лар, ҳайдаладиган ерлар, пичанзор- жуд. Улар 4296 белгигача (символ)
бўлиши мумкин.
444
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҚР-ОНЛАЙН (QR-ONLINE). Uz ҚЎШИЛГАН (ПЛЮС) ЧИҚИМ. Қ
card ва HUMO тўлов терминалла- Харажатлар миқдори ва фойдани
рининг тўлақонли муқобили. Ушбу чиқим усти фоизи каби қўшиб нарх
тизим тўлов ва пул ўтказмалари белгилаш усули.
(QR-тўловлари) учун жуда қулай.
Ушбу онлайн имконият Ўзбекистон- ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ. Фирма
да электрон тижоратни муваффақи- томонидан ишлаб чиқариладиган
ятли ривожлантирмоқда, чунки у маҳсулот, товар, хизматлар қиймати
шахсга нақд пул ёки банк картала- ҳамда унинг солиқ истеъмоли (ма-
рини олиб юрмаслик имконини бе- териал ва ярим фабрикатлар сотиб
ради. Тўлов учун зарур бўлган барча олиш сарфлари) ўртасидаги айирма.
маълумотлар тўлов иловаси ичида
мавжуд бўлади. ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИ.
Товарлар ишлаб чиқариш (ишлар
ҚУРБИ ЕТМАСЛИК. Қарзлари бажариш, хизматлар кўрсатиш),
бўйича тўловларни тўхтатган, қурби уларни реализация қилиш ҳамда
етмайдиган қарздор деб аталадиган республика ҳудудига товар (ишлар,
иқтисодий субъектнинг аҳволи. хизматлар) олиб киришда маҳсулот
нархига қўшилган бир қисм устама.
ҚЎЗҒАЛМАЙДИГАН ОМОНАТ.
Узоқ муддат давомида амалиёт ўт- ҚЎШИМЧА (ЭГРИ) ХАРАЖАТ.
казилмаган қўйилма. Тўғри харажатлардан фарқли ра-
вишда бевосита маҳсулот ишлаб
ҚЎЛГА КИРИТИШ МУДДАТИ. чиқаришга тааллуқли бўлмаган
Маълум шароитларда ушбу мулкка сарф, чиқим.
эгалик ҳуқуқини қўлга киритиш
учун асос бўладиган мол-мулкка ҚЎШИМЧА АЙЛАНИШ ХАРА
узоқ вақт эгалик қилиш ҳолати. ЖАТИ. Айланиш соҳасидаги ишлаб
чиқариш жараёни давом этиши би-
ҚЎЛГА ТЕГАДИГАН ДАРОМАД. лан боғлиқ сарф.
Шахсий истеъмолга кетадиган ва
солиқлардан кейин ортиб қолган ҚЎШИМЧА ДАМ ОЛИШ КУНИ
маблағ. УЧУН НАФАҚА. Ногирон боласини
тарбиялаётган ишловчи ота-она-
ҚЎЛГА ТЕГАДИГАН ШАХСИЙ нинг бирига бола 16 ёшга тўлгунга
ДАРОМАД. Солиқлар ҳисоблаб қадар давлат ижтимоий суғуртаси
чиқарилгандан кейин ходимда қо- маблағлари ҳисобидан бир кунлик
ладиган шахсий маблағнинг бир иш ҳақи миқдорида тўланадиган
қисми. маблағ.
ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАНАДИГАН ҚЎШИМЧА ДАРОМАД. Асосий
МАРЖА. Мижоз-харидор битим- даромад манбаидан ажралмаган
нинг тугаллангунига қадар ўзининг ҳолда олинадиган даромад. Маса-
маржа ҳисобида, брокер депозитида лан, ўриндошлик асосида ишлаш,
ушлаб туриши керак бўлган мини-
мал сумма.
445
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
қимматли қоғозлардан олинадиган эҳтимоли бор воқеа юз берганда
фойда кабилар. шартнома тузаётган томонларнинг
ҚЎШИМЧА ИМПОРТ. Импорт муносабати бошқарилади.
қилинган машина ва жиҳозларда ҚЎШИМЧА ҲАҚ. Ходимларга
ишлатилган бутловчи маҳсулотлар ўзига хос меҳнат шароитлари ёки
ёки ярим тайёр маҳсулотларни олиб юқори сифатли иш учун ҳисоблана-
кириш. диган қўшимча тўловлар: алоҳида
сифатлар ҳамда махсус талаблар,
ҚЎШИМЧА МУКОФОТ. Шартно- буюртмага асосан ясаш (ишлаб
мага қўшимча хавфлар киритилга- чиқариш) билан шартланган товарга
ни ёки юқори хавфи бор хатарлар- устама нарх, қўшимча тўлов, унинг
ни суғурта қилгани учун суғуртачи номинал нархига қўшимча.
томонидан тўланадиган қўшимча
суғурта бадали. ҚЎШМА КОРХОНА. Бошқа мам-
лакатлар фирмалари иштирокида
ҚЎШИМЧА САРМОЯ. Акция- бунёд этилган, ташкилий жиҳат-
ларнинг қўшимча эмиссияси ёки дан ягона юридик шахс сифати-
уларнинг белгиланган қийматидан да расмийлаштирилган ташкилот.
юқори сотилиши ҳисобига олинган Қўшма корхона ўзаро манфаатдор-
маблағ. лик негизида, ҳукуматлараро шарт-
ҚЎШИМЧА САРМОЯ САРФЛАШ. номалар асосида ташкил қилиниб,
Асосий инвестиция объектларининг ишлаб чиқариш, илмий ишлаб чиқа-
ишлаб чиқариш ва ижтимоий ин- риш, илмий-техник вазифаларни
фратузилмага маблағ йўналтириш. ечишга қаратилади. Таъсисчилар-
нинг ўз мулкларини бирлаштириш
ҚЎШИМЧА ТАЪМИНОТ КИРИ ва бадаллари ҳисобига қўшма кор-
ТИШ ҲАҚИДА ТАЛАБ. Брокернинг хонанинг молиявий фонди яратила-
мижозга харид амалга оширилганда ди. Қўшма корхона саноат, қурилиш,
харидни таъминлаш ва маржа олиш транспорт, савдо, фан ва миллий
мақсадларида пул ёки қимматбаҳо иқтисодиётнинг бошқа соҳаларида
қоғозларни киритиш ҳақидаги талаби. ташкил этилиши мумкин. Қўшма
корхона, асосан, чет эл техникаси,
ҚЎШИМЧА ТЎЛОВЛИ НАРХ. технологияси, инвестицияси асоси-
Маълум бир фоиз қўшиладиган да барпо этилиб, маҳаллий хомашё
баҳо. ва ишчи кучи ҳисобига ишлайди, ўз
Қ ҚЎШИМЧА ЧИҚИМЛАР. Илгари мустақил балансига эга бўлади, тў-
харид қилинган материал нархи- лиқ хўжалик ҳисоби асосида фаоли-
нинг ошиши натижасида маҳсулот ят олиб боради. Қўшма корхонанинг
нархига устама қўшилиши. чет эллик таъсисчиси даромад ҳис-
сасини ўз мамлакатига олиб чиқиб
ҚЎШИМЧА ШАРТ. Шартномада кетиш ҳуқуқига эга бўлади.
махсус келишилган шарт, унга кўра
олдиндан кўрилмаган, лекин бўлиш
446
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ғайрат қилган, тоғни кесар,
Ғайрат темирдай арқонни узар.
FA3HA. Мамлакатнинг молия- монавий даврда кам қўлланадиган,
вий ресурслари, марказлашган дав- валютага, олтинга алмаштирилмай-
лат молиявий манбалари сақлана- диган қоғоз пул турини ифодалай-
диган молиявий муассаса. ди. Ғазна векселлари муомаладаги
давлатнинг қисқа муддатли мажбу-
ҒАЗНА МАЖБУРИЯТИ. Маълум риятлари сифатида таснифланади.
муддат давомида даромад олиш
ҳуқуқини берадиган давлат қиммат- ҒАЗНАЧИЛИК БОНДЛАРИ. Узоқ
ли қоғози. Узоқ, ўрта, қисқа муддат- муддатли давлат мажбуриятларини
ли ғазна мажбуриятлари мавжуд. намоён этувчи давлат қимматбаҳо
қоғозларининг бир тури.
ҒАЗНАЧИ. Пул ва қийматларни
сақловчи, кассир, кирим, давлат да- ҒАЗНАЧИЛИК ВЕКСЕЛЛАРИ.
ромадлари, бюджетдан тўловларни Қисқа муддатли пул мажбуриятла-
ташкил этувчи, ушбу амалиётлар рини намоён этувчи давлат қиммат-
қайдини олиб борувчи ҳамда бу жа- баҳо қоғозлари.
раённи назорат қилувчи лавозимли
шахс. ҒАЗНАЧИЛИК ТИЗИМИ. Бюд-
жетдан маблағ олувчиларнинг маж-
ҒАЗНАЧИЛИК. Мамлакат Молия буриятини ижро учун қабул қилади,
вазирлиги ҳузурида ёки унинг тар- кейин тақдим қилинган маҳсулот ва
кибидаги давлат молиявий органи кўрсатилган хизматлар учун ғазна-
фаолияти. чилик уларнинг номидан, уларнинг
топшириғига асосан ваколатни ўзи-
ҒАЗНАЧИЛИК БИЛЕТЛАРИ. Дав- га олади ҳамда бюджет маблағла-
лат харажатларини молиялашти- рини мақсадли ишлатилишини
риш учун ғазначилик томонидан таъминлаш асосида тўловни амалга
чиқарилган қоғоз пуллар. Улар за- оширади.
447
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҒАЗНАЧИЛИК ЭМИССИЯСИ. Ғазна
чилик ёки бошқа давлат молиявий
органлари томонидан ғазначилик
билетлари ва давлат қимматбаҳо
қоғозларини муомалага чиқариш.
ҒИРРОМ РАҚОБАТ. Рақобатла-
шувнинг ноанъанавий, жамият то-
монидан эътироф этилмаган, ижти-
моий ахлоқ қоидалари доирасидан
четга чиқувчи, ноиқтисодий (яъни
жисмоний куч ишлатиш, мажбур-
лаш, рақибларининг обрўсига путур
етказиш) усулларидан фойдала-
ниш.
Ғ
448
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Ҳисобини билмаган –
ҳамёнидан айрилар.
ҲАВО ТРАНСПОРТИДА МУНТА ҲАДДАН ОРТИҚ КАПИТАЛ
ЗАМ ТАШУВЛАР. Йўловчилар, юк ЛАШТИРИШ. Компаниянинг соф
ва почта ташийдиган авиакомпания- активлари қийматидан ортиб кета-
лар, шунингдек, корхоналар ва аҳо- диган миқдорда акция чиқариш.
ли эҳтиёжлари учун авиация хиз-
матларининг мунтазам ва шартнома ҲАДДАН ОРТИҚ МАЖБУРИЯТ.
асосида ишлаши. Доимий рейслар Мажбуриятни қабул қилган шахс,
– бу эълон қилинган жадвалга асо- қарздорнинг молиявий имкониятла-
сан режалаштирилган ва тўланади- ридан ортиб кетадиган мажбурият.
ган рейслар ёки тизимлаштирилган
ҳамда жамоат фойдаланиши мум- ҲАДДАН ОРТИҚ ТАЛАБ. Товар
кин бўлган доимий қатновлар. ва хизматлар таклифидан анча ор-
тиқ бўлган сўров.
ҲАВО ТРАНСПОРТИДА НОМУН
ТАЗАМ ТАШУВЛАР. Авиакомпания- ҲАДЯ. Фуқаролик ҳуқуқида бир
ларнинг (уларнинг ташкилий ҳуқуқий шахснинг иккинчи шахсга мулкини
ва мулкчилик шаклларидан қатъи на- тортиқ қилиши, текин бериши.
зар), корхоналар ва аҳолининг эҳти-
ёжлари учун юк ва йўловчиларни ҲАЁТНИ СУҒУРТА ҚИЛИШ БЎЙИ
тижорат асосида ташиши ва авиация ЧА БАДАЛЛАР ЗАХИРАСИ. Суғурта
ишларини фақат номунтазам (чартер) муассасаси томонидан келгусидаги
рейслар, махсус рейслар, туристик суғурта ва қайта сотиб олиш миқ-
йўналишларда амалга ошириши, бу- дорлари, шунингдек, ссуда бериш
лар мунтазам ташувларда акс этмай- учун ташкил этилган жамғарма.
ди.
ҲАЁТНИ СУҒУРТА ҚИЛИШ БЎЙИ
ЧА ССУДА. Суғурта қилдирувчига
449
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
вақтинчалик фойдаланишга қайта- да Янги Ўзбекистон ғоясини изчил
рилиш ва фоизлар тўланиши шарти амалга оширишда ва бозор муноса-
билан бериладиган пул маблағлари. батларига кенг йўл очиб берилган
даврда ниҳоятда зарур.
Ҳаёт суғуртасини амалга оши-
ришни хоҳловчи мижозларга молия ҲАМЖИҲАТЛИК КАФОЛАТИ.
вий институтлар, суғурта компания- Бир-биридан мустақил ва биргалик-
лари томонидан муайян фоиз тўлаш да қарз мажбурияти бўйича жавоб
шарти билан тақдим этиладиган берувчи шахслар гуруҳи.
пул маблағлари.
ҲАЖМ. Сарфланаётган ресурс ҲАМКАФИЛ. Кредит ҳақида ке-
лар, ишлаб чиқариш омиллари лишувга имзо қўйган ва у бўйича бош
сарфлари, ишлаб чиқарилган ва қа имзо қўйган шахслар билан тенг
истеъмол қилинаётган маҳсулот, мажбуриятларни олган иккинчи шахс.
товар, хизматларга талаб ҳамда ҲАМКОР [форс. – бирга ишлов-
таклифлар ҳажмини акс эттирувчи чи, ҳамкасаба]. Бирор иш-юмушни
иқтисодий кўрсаткич. бирга бажарувчи, бирга амалга оши-
ҲАЛОЛЛИК ВАКЦИНАСИ. Кор- рувчи.
рупцияга қарши курашишнинг чо- ҲАРБИЙ ДЕМОГРАФИЯ. Ҳарбий
ра-тадбирлари мажмуи. Бу атама хизмат ва ҳарбий иқтисодиётдаги де-
илк маротаба Ўзбекистон Республи- мографик омилнинг сон ва сифат ху-
каси Президентининг 2020 йил 24 сусиятларини ўрганувчи фан. Шунинг
январдаги Олий Мажлисга Мурожа- дек, ҳарбий демография урушаётган
атномасида тилга олинган. давлатларнинг мобил имкониятлари,
аскарлар миграцияси, аскарларнинг
Бугунги кунда ҳалоллик ва пок аҳолининг такрор шаклланишига
лик масаласига ҳаётимизнинг яхши- таъсири ва соғлиғини ўрганади. Ҳар-
ланиши ҳамда инсонийлигимизнинг бий демографияда мамлакат ресур-
мезони сифатида қаралмоқда. Шу сларининг ва унинг коалицияларни
мақсадда турли иллатлардан холи, билиш учун аҳоли сони ва таркибини
фаровон, одил жамиятни қуришда ёш-жинси бўйича ҳисоблаш муҳим.
энг муҳим ричаг – ҳар биримиз ўзи- Ҳарбий демогр афия ҳарбий статисти-
мизни ҳалоллик вакцинаси билан ка, санитар ва ҳарбий-тиббий стати-
“эмлашимиз” кераклиги таъкидлана- стика билан жипс боғлиқ.
ди.
ҲАҚИҚАТДА ИШЛАНГАН ИШ
Коррупцияга қарши курашда
адолат бош мезон ҳисобланади.
Бунга эришишнинг ягона йўли – ВАҚТИ. Ходимнинг ҳақиқатда
ҳалоллик вакцинаси ҳисобланади. меҳнатга сарфлаган иш вақти даво-
Ҳ Ҳалоллик вакцинаси ҳозирги кун- мийлиги.
450
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҲАҚИҚИЙ БАҲО. Харид ҳажми, жарилиши, натижада, у жисмоний Ҳ
тушум, солиқ тўлаш ўлчамини баҳо- ва юридик шахсларга банкда ҳисоб
лашда белгиланган объект, товар- очади.
ларнинг жорий нархи.
ҲИСОБ СИЁСАТИ. Ўзбекистон
ҲАҚИҚИЙ БЎЛМАГАН БИТИМ. Республикаси бюджет ҳисобининг
Қонунчилик ҳужжатларининг тўғри стандарти белгиланган принцип
дан-тўғри бузилиши билан амалга ларга мувофиқ бюджет ташкилот-
оширилган, суд томонидан ноқону- лари томонидан бюджет ҳисобини
ний деб топилган шартнома. юритиш ва молиявий ҳисоботларни
тузишда қўлланиладиган аниқ ус-
ҲАҚИҚИЙ ИНВЕСТИЦИЯ. Маъ- лублар, асослар, йўл қўйишлар, қо-
лум даврда давлат ва жисмоний идалар ҳамда усуллар мажмуи.
шахсларнинг режали, шунингдек,
режадан ташқари инвестицияларни ҲИСОБ-КИТОБ БАЛАНСИ. Мам-
қўшиб ҳисоблаганда реал сармоя лакатнинг бошқа мамлакатларга
киритиш ҳажмлари. экспорт, кредит бериш натижасида
пайдо бўлган пул талабларининг ва
ҲАҚИҚИЙ ИШ ҲАҚИНИНГ ДИ импорт ҳамда кредит олиш натижа-
НАМИКАСИ. Якка ишчи учун ҳам, сида пайдо бўлган пул мажбурият-
уларнинг гуруҳи учун ҳам номинал ларининг жорий ўзаро нисбати.
иш ҳақи динамикаси ва яшаш хара-
жатлари индексининг нисбатига қа- ҲИСОБ-КИТОБ ИНТИЗОМИ. Юри
раб ўзгариши. дик ва жисмоний шахсларнинг ҳи-
соб-китоб амалиётлари, тўловлар қо-
ҲАҚИҚИЙ НАРХ. Битим амалга идаларига риоя қилиш мажбурияти.
ошириладиган баҳо.
ҲИСОБ-КИТОБ КУНИ. Битим
ҲИСОБ [араб. – ҳисоблаш, ҳисоб юзасидан ҳисоб-китоб амалга оши-
лаб, санаб чиқиш, саноқ, ҳисоб-ки- риладиган сана, биржада тузилган
тоб, якун чиқариш, ҳисобот]. Сон, битимлар бўйича ҳисоб-китоблар
миқдорни белгилаш учун рақамлаб якунланадиган муддат.
аташ; саноқ, санаш.
ҲИСОБ-КИТОБ МУНОСАБАТ
ҲИСОБ БИРЛИГИ. Нархлар бел- ЛАРИ. Компаниялар, корхоналар
гиланадиган ва ҳисоб-китоблар ўртасидаги товар, иш, хизматлар-
олиб бориладиган пул. ни амалга ошириш билан боғлиқ
молиявий олди-бердилар.
ҲИСОБ-КИТОБ. Мажбуриятлар
бўйича пул тўлаш. ҲИСОБ-КИТОБ НАРХИ. Белги-
ланган кунда ҳар бир фьючерс ҳо-
ҲИСОБ ОЧИШ. Банк томонидан латининг ягона баҳоси, олдинги кун
белгиланган амалиётларнинг ба-
451
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
савдоси тугаши олдидан бевосита лар бўйича фоизларнинг бир қисми.
амалга оширилган битимлар нархи ҲИСОБЛАР РЕЖАСИ. Ташкил-
асосида белгиланади. лаштирилган, тартибга солинган
ҲИСОБ-КИТОБ РЕНТАБЕЛЛИГИ. бухгалтерлик ҳисоблари тизими,
Солиқлар, рента тўловлари ва банк йиғиндиси.
кредитлари фоизларини тўлашдан ҲИСОБЛАРНИНГ ЁПИЛИШИ. Ҳи-
кейин корхона тасарруфида қолади- соб рақамлари ва жорий ҳисоблар
ган фойданинг нисбий кўрсаткичи. амал қилишининг бу ҳисоблар но-
Ушбу кўрсаткич корхона тасарру- мига очилган юридик ва жисмоний
фида қоладиган фойда ҳажмининг шахсл ар аризалари асосида ёки суд
жами харажатларга нисбати орқали органлари ёхуд банк қарорлари би-
аниқланади. лан бунга асос топилганда тўхтати-
ҲИСОБ-КИТОБ СЕРТИФИКАТИ. лиши.
Клиринг (ҳисоб-китоб) палатаси аъ- ҲИСОБОТ ДАВРИ. Ташкилот-
золарининг ўзаро қарздорлик ҳақи- нинг молиявий ҳисобот тузувчи
даги ҳужжати. даври.
ҲИСОБ-КИТОБ ЧЕКИ. Юридик ҲИСОБ-ТЎЛОВ ТАЛАБНОМАСИ.
шахслар ўртасида нақд пулсиз сав- Ҳисобварақ фактура ва тўлов талаб-
до учун хизмат қиладиган пулга номасини бирлаштирган ҳисоб-ки-
тенг ҳужжати. тоб ҳужжати.
ҲИСОБЛАНГАН ИШ ҲАҚИ. Таш- ҲИСОБВАРАҚ. Харидор товарга
килот, корхона бухгалтерияси то- буюртма берганидан кейин харидор
монидан маълум бир давр учун, номига сотувчи томонидан ёзила-
одатда, ўтган ой учун ҳисоб-китоб диган, сотиладиган товар ва унинг
қилинган ходимнинг иш ҳақи. сотув нархи ҳақида маълумотларга
ҲИСОБЛАНГАН ФОИЗЛАР. Банк эга ҳисоб.
омонатчиларга белгиланган вақт ҲИССАДОР [форс. – ҳиссаси бор,
оралиғидаги депозит учун тўлаб ҳиссага эга, шерик, пайчи]. Ҳисса
бориши керак бўлган фоизлар ҳаж қўшган, пай киритган киши, шерик.
ми. Кредит берганлик учун банкка
қарздорлар томонидан тўланадиган ҲОМИЙ. Қўлловчи, кафил; иқти-
фоизлар ҳажми. Облигацияларни содий лойиҳа, ижтимоий тадбирлар
сотиб олувчи шахс харид жараёнида ўтказилишини молиялаштирувчи
сотувчига навбатдаги ададдан сўнг жисмоний ёки юридик шахс; буюрт-
ва кейингиси келишидан олдин жой- мачи, ташкилотчи, йирик тадбир
Ҳ лаштириши керак бўлган облигация- уюштирувчи.
452
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ҲОМИЙЛИК [инг. sponsor – ка- нув курси, кредит, капитал ва товар
фил бўламан, кафолат бераман]. нархлари хатарлари) бошқарилади.
Жамоатчилик эътиборини ўзига қа-
ратиб, янада обрў орттириш орқали ҲОСИЛАВИЙ ҚИММАТЛИ ҚО
ўз мавқеини мустаҳкамлаш, ишини ҒОЗЛАР. Бирламчи қимматли қоғоз-
ёки товарларини реклама қилиш, ларнинг шу бозорда амал қилиши
янги соҳаларни уюштириб, шу соҳа- натижасида ҳосил бўлган иккиламчи
ларга ўз маблағларини қўйиш. Шу- қимматли қоғозлар. Ҳосилавий қим-
нингдек, ҳар хил хайр-эҳсон ишла- матли қоғозлар ўз эгасига бирлам-
рини бошлаб, мурувватга чақириш, чи қоғозларни сотиб олиш ва сотиш
умуминсоний муаммоларни ечишга ҳуқуқини беради. Уларнинг қиймати
кўмаклашиш. бошқа қоғозлар орқали гавдаланади.
ҲОКИМ ЁРДАМЧИСИ. Тегишли ҲУДУДИЙ МОЛИЯВИЙ РЕЖА.
маҳалла (овул, қишлоқ)нинг драй- Маҳаллий бюджетлар. Барча молия-
вер нуқталарини топиб ривожлан- вий режалар бир-бири билан узвий
тириш юзасидан ҳокимга ёрдам боғлиқ. Молиявий режалар мажму-
берувчи, аҳолини иш билан таъмин- ини ягона тизимга бирлаштириш
лашга ва маҳаллани ривожланти- Ўзбекистон Республикаси Давлат
ришга масъул шахс. бюджети орқали амалга оширилиб,
у мамлакат молиявий режасининг
ҲОСИЛАВИЙ МОЛИЯ ВОСИТА асоси ҳисобланади.
ЛАРИ. Бошқа молиявий инструмент-
ларнинг қийматига боғланган мах- ҲУКУМАТ ХАРИДИ. Харид, ҳуку
сус молиявий инструментлар бўлиб, мат марказий органлари ва маҳал-
улар орқали турли хил молиявий лий ҳокимият органлари томонидан
хатарлар (фоиз ставкаси, алмаши- товар ва хизматларнинг сотиб оли-
ниши.
Ҳ
453
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: