ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
раш олиб боради. Божхоналар ден- БОЖХОНА ИШИ. Иқтисодий,
гиз ва дарё портларида, темир йўл тартибга солиш ва ҳуқуқни муҳофа-
Б станциялари ва автомобиль йўлла- за қилиш мақсадларига эришишга
рининг чегара пунктларида, халқа- қаратилган, божхона тўғрисидаги
ро аэропортларда ва йирик шаҳар- қонунчиликка риоя этилишини таъ-
ларда жойлашади. минлайдиган усуллар ва воситалар
БОЖХОНА БАНДЕРОЛИ. Товар- мажмуи.
даги божхона божи ёки акциз тўло- БОЖХОНА ЙИҒИМИ. Товарлар-
ви тўланганига шоҳидлик берувчи ни божхона чегараси орқали олиб
ёрлиқ. ўтишда божхона органлари томо-
нидан қонунчиликда белгиланган
БОЖХОНА БЛОКАДАСИ. Дав- ҳаракатлар ёки тартиб-таомилларни
латларнинг бошқа давлатлар томо- бажарилганлик учун ундирилади-
нидан юқори божхона божларини ган йиғим.
белгилаши, божхона тўсиқларини
яратиш воситасида иқтисодий изол БОЖХОНА КОНВЕНЦИЯСИ. Кўп
томонлама ёки икки томонлама
яция қилиниши. халқаро келишув. Иштирокчи дав-
латларнинг ўзаро савдо-сотиқда
БОЖХОНА ДЕКЛАРАЦИЯСИ. божлар ҳамда божхона расмиятчи-
Божхона назорати мақсадлари учун лиги масалаларини тартибга солиш-
зарур бўлган маълумотлар кўрса- га хизмат қилади.
тилган ҳужжат.
БОЖХОНА ИМТИЁЗИ. Божхона БОЖХОНА МАЪМУРЧИЛИГИ.
кодекси ва бошқа қонунларга, шу- Божхона органларининг божхона
нингдек, Ўзбекистон Республикаси қонунчилигини қўллаш ва уларга
Президентининг қарорларига бино- риоя этилишини таъминлашга, шу-
ан, юридик ва жисмоний шахсларга нингдек, божхона чегараси орқали
тариф имтиёзлари, қўшилган қий- товарлар ва транспорт воситалари-
мат солиғи, акциз солиғи ва божхона ни олиб ўтаётган шахсларга хизмат-
йиғимларини тўлаш бўйича имтиёз- лар кўрсатишга қаратилган бошқа-
лар, тариф преференциялари. рув фаолияти.
БОЖХОНА ИТТИФОҚИ. Ягона БОЖХОНА ОПЕРАЦИЯСИ. То-
божхона тарифларини ташкил этиш варлар ва транспорт воситалари-
ва божхона чегараларига чек қўйиш нинг божхона расмийлаштирувида
мақсадида икки ёки ундан ортиқ товарларга ва транспорт восита-
давлатларнинг келишуви. Божхона ларига нисбатан божхона органла-
иттифоқи аъзоси бўлган давлат то- рининг мансабдор шахси ва (ёки)
варини бошқа божхона иттифоқи ваколатли шахс томонидан амалга
аъзоси бўлган давлат ҳудудига бож ошириладиган ҳаракат.
тўловларсиз киритади.
БОЖХОНА РАСМИЙЛАШТИ
54
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
РУВИ. Божхона чегарасидан олиб жўнатмалари ва шу кабиларга соли- Б
ўтиладиган товарлар ва транспорт надиган мажбурий бадал.
воситалари устидан божхона назо-
ратини таъминлаш учун божхона БОЖХОНА ТЎСИҚЛАРИ. Мил-
органларининг мансабдор шахслари лий иқтисодиётни ҳимоя қилиш
томонидан ўтказиладиган божхона мақсадида мамлакатга кириб ке-
операциялари мажмуи. лаётган чет эл товарлари ва хиз-
мат турларига нисбатан тариф ва
БОЖХОНА РЕЖИМИ. Божхона нотариф импорт чекловларини
чегараси орқали олиб ўтиладиган қўллаш.
товарлар ва транспорт воситалари-
нинг мақомини божхона мақсадла- БОЖХОНА ЧЕГАРАСИ. Божхона
ри учун белгиловчи қоидалар маж ҳудуди сарҳадлари, шунингдек, эр-
муи. кин божхона зоналарининг ва эркин
омборларнинг тегралари (ҳудудла-
БОЖХОНА СИЁСАТИ. 1. Дав- ри).
лат ташқи савдо фаолиятининг бир
қисми бўлиб, товарларни экспорт БОЖХОНА ЮК ДЕКЛАРАЦИЯ
ва импорт қилишнинг шарт-шароит- СИ. Декларант ёки божхона брокери
лари, ҳажми ва таркибини тартибга томонидан божхона органига тақ-
солиб туради. Божхона сиёсатининг дим этиладиган ва муайян божхона
моҳияти божхона – тариф қонун- режимига жойлаштириладиган то-
чилигида, божхона иттифоқлари варлар ҳақидаги тўғри маълумот-
ва конвенциялари, эркин зоналар, лар кўрсатилган ҳужжат.
тариф блокадалари ва бошқалар-
ни ташкил этишда намоён бўлади. БОЗОР. Сотувчи билан харидор
2. Божхона иши соҳасида рўй бераёт- ўртасида товар айирбошлаш муно-
ган ўзгаришларни босқичма-босқич сабатлари, ишлаб чиқарувчи билан
амалга оширишга ёрдам берувчи истеъмолчини ўзаро боғловчи меха-
ва давлатнинг иқтисодий (ички ва низм.
ташқи) манфаатларини ҳимоя қи-
лишга хизмат қилувчи қонунчилик, БОЗОР БАРҚАРОРЛИГИ. Муай-
ижрочилик ва назорат қилиш харак- ян вақт ва маълум бир бозорда у
теридаги чора-тадбирлар тизими. ёки бу товарга талаб ва таклифнинг
тахминий тенглиги.
БОЖХОНА ТАРТИБ-ТАОМИЛИ.
Божхона мақсадлари учун амалга БОЗОР БАҲОСИ. Талаб ва
ошириладиган божхона операция- таклиф асосида юзага келган нарх.
ларининг мажмуи.
БОЗОР БЎШЛИҒИ. Қандайдир
БОЖХОНА ТЎЛОВИ. Давлат че- талаблари (эҳтиёжлари) қондирил-
гарасидан олиб ўтиладиган юклар, май қолган истеъмолчилар гуруҳи.
импорт товарлар, мол-мулк, қим-
матбаҳо буюмлар, багаж, почта БОЗОР БЎҒИНИ. Талаб-истакла-
55
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ри, бозордаги хатти-ҳаракатлари, ишчи кучи ёллашига ёрдамлашади,
маркетинг воситалари таъсирига давлатнинг иқтисодиётни тартибга
Б жавоблари ўхшаш бўлган истеъмол- солувчи тадбирларини амалга оши-
чилар гуруҳи. ради. Бозор инфратузилмаси фақат
давлат идоралари эмас, балки мус
БОЗОР ДИВЕРСИФИКАЦИЯСИ. тақил уюшма, ташкилот ва фирма-
Мавжуд бозорни кенгайтириш, янги лардан ҳам иборат бўлиб, улар кўр-
бозорларга чиқишга мўлжалланган сатган хизматлари учун ҳақ олади.
маркетинг стратегияси.
БОЗОР ИСЛОҲОТИ. Бозор иқти-
БОЗОР ИНТЕРВЕНЦИЯСИ. Мил- содиёти ва бозор муносабатларини
лий ёки ҳудудий бозорга ташқа- шакллантиришга қаратилган чора-
ридан суқилиб кириш ва уни тобе тадбирлар мажмуи.
этиш. Хорижий товар ишлаб чиқа-
рувчилар ўз товарлари билан му- БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИ. Товар-
айян мамлакат ёки ҳудуд бозорини пул муносабатларига асосланган,
ҳимоя қиладиган тўсиқларни бар- турли мулкчилик ҳамда иқтисо-
тараф этиб, бозорга кириб олади ва дий эркинликка таянган ва рақобат
шу ердаги товар ишлаб чиқарувчи- воситасида бошқарилиб турувчи
лар билан рақобат қилади. Бунинг демократик иқтисодиёт. Бозор иқти-
учун улар демпинг экспорт (ички бо- содиётининг асосини талабга қараб
зорлардан ҳам паст баҳоларда экс- товар ишлаб чиқариш ташкил этади.
порт) ишлатиш, юқори бож тўловла-
рига ҳам рози бўлиш, бозори чаққон БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИ МОДЕЛ
ерларда корхоналар қуриб, товар ЛАРИ. Бозор иқтисодиёти модел-
ишлаб чиқариш, импорт қилувчи ларининг иқтисодий ривожланган
мамлакат ёки ҳудудга моддий ёр- мамлакатларга хос бўлган аралаш
дам кўрсатиш, сиёсий тазйиқ ўтка- иқтисодиёт, ижтимоий бозор хў-
зиш ва бошқалар. жалиги ва корпоратив иқтисодиёт
кўринишлари мавжуд.
БОЗОР ИНФРАТУЗИЛМАСИ. Бо-
Аралаш иқтисодиёт моде
зор иқтисодиёти учун хизмат кўр- ли. Бозор иқтисодиётининг юксак
сатувчи ҳар хил соҳалардан иборат меҳнат унуми, неъматлар тўкинчи-
тизим. Унга банклар, биржалар, сав- лигини таъминлайдиган, энг мукам-
до уйлари, ташқи савдо фирмалари, мал технология ва юқори малакали
давлатнинг ташқи савдо маҳкамала- ишчи кучига эга бўлган тури. Бу мо-
ри, солиқ ундирувчи ташкилотлар, делда мулкий хилма-хиллик бўла-
тижорат ва соҳибкорлик идоралари, ди; хусусий мулкнинг индивидуал
воситачи фирмалар, савдо-сотиқ ва ҳиссабай шакллари устуворлик
уюшмалари, консорциум ва бошқа- қилади, давлат ва нодавлат мулки,
лар киради. У товар ишлаб чиқа- иқтисодиётнинг давлат ва нодавлат
рувчиларнинг савдо-сотиқ, молия- секторлари тараққий этади. Йирик,
кредит ишларига шерик топишга, ўрта ва кичик бизнес мувозанатли
56
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ривожланади. Бозор муносабатлари кўпроқ эътибор берилади. Иқтисо- Б
билан биргаликда нобозор муно- диётнинг ижтимоий йўналишини
сабатлари ҳам мавжуд бўлади. Бу бозорнинг ўзи белгилайди. Ҳар бир
эса саховат ва хайр-эҳсон ишлари- иқтисодиёт субъекти бозор қоида-
нинг кенг ривожланишига замин сига кўра, ишлаб топган даромади-
яратади, рақобат билан биргаликда ни олади, давлат даромадларнинг
ҳамкорлик алоқалари юзага келади. тақсимланишига камдан-кам арала-
Иқтисодиётни бошқаришда бозор шади, лекин даромадларни шакл-
механизми билан бир қаторда, дав- лантиришда бозор тамойилларига
лат механизми ҳам қўлланади. Маз- риоя этилишини, бозор механизми-
кур моделга оммавий фаровонлик нинг белгиланган тартибда фаолият
хос бўлса-да, ижтимоий тафовутлар кўрсатишини таъминлайди. Ижти-
чекланмайди, давлат даромадларни моий бозор хўжалиги модели Гер-
қайта тақсимлашда фаол иштирок мания, Швеция ва б. мамлакатларда
этмайди, бу вазифаларни бозор ме- мавжуд.
ханизми бажаради. Аралаш иқтисо-
диёт модели АҚШ, Англия, Франция Корпоратив иқтисодиёт моде
да мавжуд. ли. Корпоратив манфаатлар ва кор-
поратив ҳамжиҳатликка асосланган
Ижтимоий бозор хўжалиги мо бозор иқтисодиёти бўлиб, илғор тех-
дели. Юксак технологияга ва инсон нология, етук ишчи кучидан фой-
омилининг кучига таяниб юқори даланиб, меҳнат унумдорлиги ва
меҳнат унумдорлигини, умуман, аҳоли жон бошига маҳсулот ишлаб
бозорнинг тўкин бўлишини таъ- чиқаришни кўпайтиради. Асосий
минлайди. Иқтисодиёти бу моделга эътибор корпоратив гуруҳ манфаат-
таянган мамлакатда бозор хўжали- ларга қаратилади, иқтисодиёт кор-
ги табиий тарихий ривож топади, порациялар орқали бошқарилади.
ишлаб чиқариш бозор талабларига Корпорациялар акциядор жамият-
жавобан иш олиб боради, давлат- лар тарзидаги турли саноат, савдо,
нинг иқтисодиётга аралашуви ми- транспорт, қурилиш соҳасидаги
нимал даражада сақланиб қолади, бирлашмаларга айланади, улар-
иқтисодиёт бозор кучлари таъсири- нинг баъзилари ҳатто трансмиллий
да тартибланади ва тўла эркинлаш- корпорациялар даражасигача ўсиб,
ган бўлади. Мазкур модель “иқтисо- халқаро аҳамият касб этади. Кор-
дий тартиб” модели ҳисобланади. порациялар ишлаб чиқаришнинг
Бозордаги фаолият тартиб қоидала- асосий соҳаларини қамраб олади,
рини қонунлар белгилайди, иқтисо- уларнинг хорижий шохобчалари
диёт бозор механизмига бўйсунади; ҳам кўпайиб боради. Хусусий мулк
давлат иқтисодиётнинг олий ҳаками нинг корпоратив шакли устуворлик
сифатида фаолият кўрсатади, ле- қилади. Корпоратив иқтисодиёт мо-
кин ўзи бу жараёнда қатнашмайди. делида корпорация манфаатлари
Бу моделда иқтисодиётнинг давлат биринчи ўринга қўйилади, индиви-
секторидан кўра хусусий секторига дуал манфаатларга фақат корпора-
57
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ция доирасида эришилади. Муам- БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИНИНГ
Б моларнинг корпорация доирасида ТАРТИБЛАНИШ МЕХАНИЗМИ. Бо-
ҳал этилиши корпорацияга садоқат, зор иқтисодиёти эркин тадбиркор-
корпоратив ватанпарварлик ҳис- лик принципларига, турли мулк
сиётини тарбиялайди. Корпорация шаклидаги иқтисодий муносабат-
ходимлар учун юксак турмуш да- лар субъектларига, баҳоларнинг
ражасини кафолатлайди, ходимлар эркин шаклланишига, иқтисодий
эса бунга жавобан ишлаб чиқариш субъектлар ўртасидаги шартнома-
самарадорлигининг юқори бўлиши- вий муносабатларга ва давлатнинг
ни таъминлайдилар. Корпорация иқтисодиётга чекланган тарзда ара-
ходимларнинг оила аъзоларини ҳам лашувига асосланган иқтисодий ти-
иш билан таъминлашни, нафақада зим саналади.
яхши пенсия ва бир йўла катта сум-
мада мукофотлар беришни зимма- БОЗОР КАПИТАЛЛАШУВИ.
сига олади. Ходимлар билан мене- Жамғарма биржасида айланиш би-
жерлар ўртасида иноқлик бўлади. лан белгиланган қимматбаҳо қоғоз
Бозор иқтисодиётининг корпоратив қиймати.
моделида иқтисодиётнинг корпо- БОЗОР КОНЪЮНКТУРАСИ. Му-
ратив сектори халқ хўжалигининг айян даврдаги бозор ҳолати, бозор-
таянчи ҳисобланади, аммо иқти- да мувозанатнинг мавжудлиги ёки
содиётнинг иккиламчи ва етакчи бузилганлиги билан боғлиқ жараён.
бўлмаган соҳаларида нокорпоратив Бозор конъюнктурасини олдиндан
сектор ҳам сақланиб қолади. Кор- кўра билиш иқтисодий тангликка
поратив моделда ҳам кичик бизнес йўлиқмаслик, бозор мувозанатига
мавжуд, аммо унинг мустақиллиги эришиш шарти ҳисобланади.
жуда чегараланади, у деярли корпо-
рация измида бўлади, унинг буюрт-
БОЗОР МЕХАНИЗМИ. Бозор
маларини бажаради. Корпоратив тизимига хос, бир-бирини тақозо
иқтисодиёт устувор бўлган мамла- этувчи ва биргаликда амал қилув-
катларга Япония мисол бўла олади. чи иқтисодий воситалар. Булар
жумласига талаб, таклиф, товарлар
БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИ ҚОИДА нархлари, бозор конъюнктураси,
ЛАРИ. Ҳақиқий бозор муносабат- пул, фойда, зарар, фоиз, иқтисодий
лари ва тизимининг мавжудлиги, мажбурият, рақобат кабилар кира-
унинг заминлари ва шарт-шароит- ди. Ҳар бир иқтисодий тизимнинг
лари. Унга қуйидагилар киради: ху- ўзига хос иқтисодий механизми
сусий мулк, танлаш ва тадбиркор- бўлади. Бозор иқтисодиёти бозор
лик эркинлиги, шахсий манфаат, механизмига таянади.
нархларнинг эркин шаклланиши,
рақобатчилик муҳитининг мавжуд-
лиги, иқтисодиётнинг давлат томо- БОЗОР МУВОЗАНАТИ. Бозорда
нидан тартибланиши. талаб ва таклифнинг миқдорий ва
таркибий жиҳатдан мос келиши. Та-
58
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лаб ва таклиф узоқ вақт ўзаро му- БОЗОР УЧУН ИШЛАБ ЧИҚА Б
вофиқ бўлмаса, бозор ўзининг меъ- РИШ. Иқтисодий аҳамиятга эга
ёрий ҳолатини йўқотади. нархлар, яъни товарлар ва хизмат-
ларнинг талаб ва таклифига сези-
БОЗОР МУҲОФАЗАСИ. Мил- ларли таъсир кўрсатадиган нархлар-
лий бозорнинг ёки айрим товарлар да сотилган товарлар ва хизматлар
бозорининг давлат томонидан экс- қийматини ўз ичига олади.
порт-импортини тартибга солувчи
тадбирлар воситасида ҳимоя қили- БОЗОР ФУНКЦИЯЛАРИ. Бозор
ниши. Бозор муҳофазаси четдан то- бажарадиган иқтисодий вазифа-
вар келтиришни чеклаш, тақиқлаш лар. Унга, асосан, қуйидагилар ки-
ёки бож тўловини амалга ошириш ради: 1. Товар айирбошлаш орқали
орқали таъминланади. ишлаб чиқариш билан истеъмолни
бир-бирига боғлаш. 2. Истеъмол
БОЗОР НАРХИ. Эркин рақобат буюмларни ва хизматларни аҳолига
шароитида талаб ва таклиф нисба- етказиб бериш орқали аҳоли фаро-
тида шаклланадиган баҳо, барқа- вонлигини ошириш. 3. Нархларнинг
рор нарх; реал бозорда белгиланган ўзгариши орқали талаб ва таклиф-
вақт оралиғида шаклланадиган, со- ни бир-бирига мослаштириш, пул-
тиладиган товар баҳоси. ни товарлар билан таъминлаб, пул
муомаласини барқарор бўлишига
БОЗОР ОБЪЕКТИ. Бозорга, айир- эришиш. 4. Давлатлар ўртасидаги
бошлаш муносабатларига жалб қи- тенг ҳуқуқли иқтисодий алоқалар-
линган иқтисодий фаолиятнинг на- ни кенгайтириш, мустаҳкамлаш ва
тижалари ва иқтисодий ресурслар, бошқалар.
товар, пул ва унга тенглаштирилган
молиявий актив. БОЗОР ҚИЙМАТИ. Товарлар,
хизматлар, шу жумладан, биржа
БОЗОР СЕГМЕНТИ. Бозорда сав- товарлари, жамғарма мулклари ва
до-сотиқнинг шарт-шароитга ва то- валютанинг бозордаги ҳар бир аниқ
вар ҳамда хизматлар турига қараб ҳолатда талаб ва таклиф асосида
ихтисослашуви, бозор элементлари- белгиланадиган жорий қиймати.
га ажратилиши.
БОЗОР ҚОНУНЛАРИ. Пул воси-
БОЗОР СУБЪЕКТИ. Бозорнинг, тасида бозорда товар айирбошлаш-
айирбошлаш муносабатларининг нинг моҳиятини ифода этувчи, уни
қатнашчилари. тартибга солиб турувчи объектив
иқтисодий қонунлар. Улар жумла-
БОЗОР ТАЛАБИ. Бир қанча ис- сига рақобат, талаб ва таклиф ҳамда
теъмолчиларнинг бир турдаги то- пул муомаласи қонуни киради.
вар ёки хизматга бўлган талаблари
йиғиндиси. БОЗОРГА ЧИҚИШ. Яратилган то-
вар ва хизматларнинг бозорда даст-
лабки таклиф билан пайдо бўлиши.
59
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БОЗОРДАН ТАШҚАРИ АМАЛИЁТ. БОЛАЛАР УЙИ. Ота-онасиз,
Ялпи миллий даромад таркиби ҳи- ота-онаси ташлаб кетган ёки давлат
Б собига кирмайдиган товар ва хиз- ёрдамига муҳтож (ота-онаси касал,
матларни ишлаб чиқариш.
ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этил-
ганларнинг) болаларни тарбиялаш
БОЗОРНИ СЕГМЕНТЛАШ. Бозор- учун мўлжалланган давлат муасса-
ни ҳар бири учун алоҳида товар ёки саси.
маркетинг комплекси талаб қилини-
ши мумкин бўлган харидорларнинг
аниқ гуруҳларига бўлиш, тақсим- БОН [фр. bon – кредит ҳужжати].
лаш. 1. Давлат ғазначилиги, муниципал
(ўзини ўзи бошқариш) органлари,
фирмалар томонидан чиқарилган
БОЙЕНТ [инг. buoyant – сузув- қисқа муддатли қарз мажбурияти.
чи]. Бозорнинг ноқулай иқтисодий 2. Пул майдалаш учун вақтинча
шароити туфайли нархларнинг тез муомалага чиқариладиган паст қий-
ошиши билан тавсифланадиган ҳо- матли пул бирлиги.
лат.
БОЙКОТ [инг. boycott – сиёсий БОНД [инг. bond – қимматли
ва иқтисодий кураш шакли]. Савдо қоғоз, қарзни тасдиқловчи мажбу-
ёки бошқа иқтисодий муносабат- риятнома]. Кафолат, гаров, ташила-
ларнинг бир томонлама тўла ёки ётган маҳсулотга солиқ ва божхона
қисман тўхтатилиши, маълум бир божи тўлангунга қадар маҳсулот
маҳсулотларни сотиб олишдан бош ҳолатини баҳолаш кўрсатилган
тортиш. божхона гаров хати; активлар би-
лан таъминланган, сармоя ҳиссаси-
БОЙЛИК. Инсон ёки жамиятда га мулк ҳуқуқи бермайдиган, аммо
пул, ишлаб чиқариш воситалари, белгиланган даромад олишни кафо-
кўчмас мулк ёки шахсий мулк каби латлайдиган облигация.
моддий ва номоддий неъматлар-
нинг мўл-кўллигидир. Соғлиқни БОНД ЮКИ. Божхона омбори-
сақлаш, таълим ва маданиятдан даги импорт товардан иборат, ҳали
фойдаланишни ҳам бойлик кате- божи тўланмаган ва божхона расми-
гориясига киритиш мумкин. Соци- ятчилигига риоя қилинмаган юк.
ология фанида жамиятнинг бошқа
аъзоларига нисбатан катта миқдор- БОНДХОЛДЕР [инг. bondholder
да неъматларга эга бўлган инсон – қимматли қоғоз]. Мулкдор ёки ак-
бой ҳисобланади. Иқтисодиётда ция ва қимматбаҳо қоғозлар эгаси.
бойлик муайян вақтда активлар ва
пассивлар ўртасидаги фарқ бўйича БОНИФИКАЦИЯ [лот. bonifico
аниқланади. – яхшилаш]. 1. Белгиланган дара-
жадан ортиқ олий сифатли маҳсу-
БОЛА ТУҒИЛГАНДА БЕРИЛА лот нархига устама. 2. Мамлакат
ДИГАН НАФАҚА. Бола туғилган пай- ичида қарз ундириладиган маҳ-
тида бир йўла бериладиган пул. сулотга уни хорижга олиб чиқил-
60
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ганда солиқнинг қайтарилиши. риб бориши ва уларни сотиб олиш Б
3. Қарздорлар томонидан тўлана- қобилиятининг пасайиб кетиши, шу
диган кредит фоизини камайти- сабабли, товар ва хизматларга бўл-
риш мақсадида кредитни давлат ган талабнинг ҳаддан ташқари ўси-
томонидан субсидиялаш. 4. Қарз ши ва уларнинг етишмаслиги ҳамда
конверсиясида давлат заёми обли- халқнинг одат бўлиб қолган талаби-
гация эгалари томонидан бир вақт- ни йўққа чиқишига олиб келади.
да тўлов киритиш.
БОШ АГЕНТ. Мамлакат ичи ёки
БОНУС [лот. bonus – яхши]. ташқарисида мижозларига бутун
1. Қўшимча тақдирлаш, мукофот. агентлик хизмати кўрсатиш учун
2. Маҳсулот қиймати (нархи)дан жавоб берадиган бош, асосий таш-
қўшимча чегирма ёки имтиёз. 3. Ер килот.
қаъридан фойдаланиш ҳуқуқи учун
бонус тўлови. БОШ АУДИТОР. Аудиторлик
ташкилотининг профессионал ходи-
БОНУС ЧЕГИРМАСИ. Белгилан- ми бўлиб, муайян аудиторлик назо-
ган даврда шартлашилган нарх ва рати жараёнида ушбу назоратнинг
миқдорда маҳсулот сотиб оладиган оддий иштирокчиларини бошқара-
доимий харидорга тақдим этилади- диган, етарли юқори малакага эга
ган чегирма. раҳбар.
БОРДЕРО [фр. bordereau – ин- БОШ ГАРОВ. Фақат муайян кре-
вентарь, баёнот]. 1. Ҳисобхона ҳуж- дит учун эмас, балки исталган бош
жатларидан кўчирма. 2. Банк томо- қа кредитлар учун ҳам тегишли бўл-
нидан сотилган қимматбаҳо қоғоз- ган умумий гаров.
лар рўйхати. 3. Қайта суғурталовчи
томонидан суғурта хавфларининг БОШ ДИСТРИБЬЮТЕР. Товар
қайта суғурталанувчига ўтказили- ишлаб чиқарувчи корхонанинг му-
шидаги ҳужжатлар тўплами. айян бозордаги асосий вакили.
БОРТ-БРОКЕР. Тартибли ва БОШ КИТОБ (ҳисобхона китоби).
рақобатбардош опционлар бозори- Ҳисоблар бўйича якуний маълумот-
ни кафолатлашга чақирилган бро- лар тақдим этилган марказий, асо-
кер. сий ҳисоб-китоб жамланган ҳужжат.
БОСИҚ (ЯШИРИН) ИНФЛЯЦИЯ. БОШ ЛИЗИНГ. Лизинг олувчига
Иқтисодиётдаги инфляцион жа- ижарага олинадиган жиҳозлар рўйха-
раёнларнинг қаттиққўллик билан тини лизинг фирмаси билан қўшим-
тартибга солиниши ва белгиланган ча келишувсиз тўлдириш ҳуқуқини
нархларнинг ўзига хослик билан на- берувчи лизинг шартномаси.
моён бўлиши. Нархларни юқоридан
белгиланган савияда сақлашда муо- БОШ ЛИЦЕНЗИЯ. Товар экспор-
маладаги пуллар миқдорининг оши- ти ва импорти учун давомли, одат-
да, бир йилгача муддатга берилган
рухсат.
61
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БОШ ПОЛИС. Маълум муддат амалга оширилганлигини қайд этув-
ичида суғуртачининг жавобгарли- чи бошланғич ҳисоб ҳужжатлари ва
Б гига кўра белгиланган ҳажмда бар- уларни ўтказишга доир фармойиш
ча олинадиган ва жўнатиладиган лар.
юклар суғурталанган полис.
БОШҚА АУДИТОРЛИК ТАШКИ
БОШ ПУДРАТЧИ. Шартнома ЛОТИ. Асосий аудиторлик ташки-
тартибининг бош ижрочиси, яъни лоти ҳамкорликда аудит ўтказаёт-
маълум доирадаги ишларнинг ба- ган ҳамда бухгалтерия ҳисоботи ўз
жарилиши ҳақида буюртмачи билан ичига олган бўлимлар бўйича ауди-
келишувни бажарувчи фирма. торлик хулосасини тайёрлаш учун
БОШ ТАЪМИНОТЧИ. Буюртмачи жавобгар бўлган аудит муассасаси.
билан кўплаб фирмалар томонидан Асосий аудиторлик ташкилоти би-
товарлар, машиналар, жиҳозларни лан муносабатлардан қатъий назар,
комплекс етказиб беришга шартно- бошқа аудиторлик ташкилоти то-
ма тузган ва тўлиқ етказиб бериш монидан барча фарқланишлар тан
жавобгарлигини зиммасига олган олинади.
корхона, фирма. БОШҚА ДЕПОЗИТ КОРХОНА
БОШЛАНҒИЧ БАҲО. Биржа очи- ЛАР. Ушбу кичик сектор Марказий
лаётган пайтда, бозор фаолияти банкдан ташқари барча резидент-
бошланаётганда қимматбаҳо қоғоз- лик молиявий корпорациялар ва
ларнинг нархи. баъзи корпорацияларни ўз ичига
олади. Бу корпорацияларнинг асо-
сий фаолияти молиявий воситачи-
БОШЛАНҒИЧ (КИРИШ) БУХГАЛ лик бўлиб, уларнинг пассивлари
ТЕРИЯ БАЛАНСИ. Муайян корхона омонат шаклидаги қисқа муддатли
фаолиятининг бошланишида тузил- депозит сертификатларидан иборат.
ган биринчи бухгалтерия баланси. Бу сертификатлар кенг маънода пул
БОШЛАНҒИЧ НАРХ. Харидор со- массаси кўрсаткичи таркибига қў-
тиб олишга рози бўлган энг баланд шилувчи омонатлар ўрнини босади.
баҳо ёки сотувчи ўз товарини аук-
цион савдоси учун тақдим этишга БОШҚА ШАХС ФОЙДАСИГА МУ
тайёр бўлган энг паст нарх. РОСАГА КЕЛИШ. Бевосита мукофот
олувчи томонидан битимни амалга
БОШЛАНҒИЧ ҲИСОБ ҲУЖЖАТ ошириш, хизмат кўрсатишда ёрдам
ЛАРИ. Хўжалик юритувчи субъект- берган бошқа шахсларга кўрсатил-
лар томонидан савдо ва сервис соҳа- ган хизмат учун тақдирлаш, муко-
сида олинадиган товарлар (ишлар, фотнинг бир қисмини берилиши.
хизматлар) ҳақи, банк корпоратив
пластик карталаридан фойдалан- БОШҚАРИЛАДИГАН ВАЛЮТА.
ган ҳолда тўланганида тўлов терми- Иқтисодиётга пул-кредит соҳаси
налларининг чеклари, операциялар орқали, валюта курсига таъсир қи-
62
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лиш воситасида давлат аралашуви БОШҚАРИШ. Хўжалик объек- Б
усули. тининг иқтисодий тизими ҳолатини
тартибга солиш ва йўналтириш жа-
БОШҚАРИЛАДИГАН НАРХ. раёни.
1. Кучли монополлашган бозор ша-
роитида талаб ва таклифни ўрга- БОШҚАРУВ. Кенг маънода, би-
ниш асосида белгиланадиган баҳо. рон-бир объектга уни бир ҳолатдан
2. Ушбу товар ва хизматларга дав- бошқа ҳолатга ўтказиш ёки маълум
лат томонидан маъмурий тарзда бир ҳолатда тутиб туриш учун таъ-
белгиланган баҳо. сир ўтказувчи фаолият сифатида
тушуниш мумкин. Ижтимоий бош
БОШҚАРИЛАДИГАН НАРХ-НА қарув моддий объектларни, жараён-
ВО. Алоҳида товарлар ва хизматлар ларни, инсонни, гуруҳларни бошқа-
нархи ҳукумат органлари, етказиб ради. Ишлаб чиқариш бошқаруви эса
берувчиларнинг расмий ёки но- ижтимоий бошқарувнинг бир қисми
расмий бирлашмалари, шунингдек, саналади. Бошқарув ташкилотни
савдо ассоциациялари томонидан пировард мақсадга олиб борувчи
бозор механизмлари асосида белги- ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг
ланадиган ҳолат. дастаги ҳисобланади. Ишлаб чиқа-
ришни ташкил этиш ва бошқариш
БОШҚАРИЛАДИГАН СТАВКА бир-биридан ажралмас тушунчалар-
ЛИ ГАРОВ ХАТИ. Бозор нархлари дир. Бошқарув пировард мақсадни
ўзгаришига мувофиқ фоиз ставкаси белгилаб олган вақтдан бошланиб,
бошқариладиган гаров ҳужжати. ташкилотни лойиҳалаш, ташкил
этиш, қуриш, фаолиятни изга солиш,
БОШҚАРИЛМАЙДИГАН ТАЛАБ. реконструкциялаш ва замонавий-
Бозордаги ноаниқликлар мавжуд- лаштириш давомида амалга ошири-
лиги, бошқаруви заиф бўлган, тасо- лади ва олиб борилади.
дифий омиллар таъсирига берилган
талаб. БОШҚАРУВ АППАРАТИ. Штат
жадвали ва касбий-малака асоси-
БОШҚАРИЛУВЧИ (ЎЗГАРУВЧИ) да ташкил қилинган бошқарувнинг
ВАЛЮТА КУРСЛАРИ ТИЗИМИ. Тур- маълум вазифаларини бажариши
ли мамлакатлар марказий банклари мумкин бўлган идоралар, бўлинма
валюта курсларини тез ва катта теб ва хизматларга бирлаштирилган хо-
ранишларига йўл қўймаслик учун димлар мажмуи (раҳбарлар, мута-
хорижий валюталарни харид қилиш хассислар, техник ижрочилар).
ва сотишни назарда тутади. Бунда
валюта фондидан фойдаланилади. БОШҚАРУВ ИЕРАРХИЯСИ.
Валюта курси тушиб кетса, марка- Мураккаб ва ўзаро боғланган жа-
зий банклар валютани сотиб олади раёнларни бошқаришнинг асосий
ёки акcинча, уларнинг курси кўта- тамойилларидан бири. У бошқарув
рилса, сотади. нинг даражалари билан тавсифла-
63
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
нади, уларнинг сони қанча кўп бўл- БОШҚАРУВ СОҲАСИДАГИ
са, тизим шунча йирик бўлади.
Б БОШҚАРУВ МЕҲНАТИ. Бошқа- ОЛИМЛАРНИНГ АСОСИЙ ВАЗИ
ФАСИ. Амалиёт материалларини
рув вазифасини бажариш соҳаси- йиғиш ва эълон қилиш, шу асосда
даги меҳнат фаолияти бўлиб, унинг бошқарувчиларга маслаҳатлар бе-
асосий вазифаси меҳнат жамоаси- ришдан иборат фаолият.
нинг вазифаларини ҳал қилишга БОШҚАРУВ ТАМОЙИЛЛАРИ.
доир аниқ мақсадга қаратилган ва Бошқарув субъектлари аниқ объект
мувофиқлаштирилган фаолиятини ларни бошқариш жараёнида амал
таъминлаш. қилишлари керак бўлган объектив
БОШҚАРУВ МЕҲНАТИНИ ИЛ қонунлардан келиб чиқувчи асосий
МИЙ ТАШКИЛ ҚИЛИШ. Ходимлар қоидалар.
меҳнатини фан-техника ютуқлари, БОШҚАРУВ ФУНКЦИЯЛАРИ.
илғор тажриба ва техник восита- 1. Бошқарув жараёнининг хусуси-
ларни қўллаб, хўжалик юритиш- ятлари, яъни менежментга тегишли
нинг илғор шаклларидан фойдала- белгиларнинг ажралиши. 2. Ижти-
ниб ташкиллаштириш, мансабидан моий ривожланиш жараёни. Бошқа-
қатъи назар ходимларни ўзаро ҳам- рувнинг бу жараёни аниқ элемент-
корликда ишлашга имкон беради- ларга, яъни жамиятнинг ҳаёт фао-
ган бошқарув фаолияти. лиятига йўналтирилган бўлади.
БОШҚАРУВ МЕҲНАТИНИНГ БОШҚАРУВЧИ ПЕРСОНАЛ. Ба-
ГОРИЗОНТАЛ ТАҚСИМЛАНИШИ. тамом ёхуд қисман бошқарувчилик
Меҳнатнинг иш турлари, вази- фаолияти билан банд бўлган ходим-
фалари бўйича тақсимланиши. У лар мажмуи.
мутахассисларнинг ажратилиши,
ташкилотда вазифавий хизматлар БОШҚАРУВЧИЛИК ФАОЛИЯТИ
ва бўлинмаларни ташкил қилишда БИЛАН БОҒЛИҚ РИСК. Муайян дара-
намоён бўлади. жада ноаниқлик элементи мавжуд
бўлган шарт-шароитларда амал-
БОШҚАРУВ МЕҲНАТИНИНГ га ошириладиган бошқарувчилик
ОБЪЕКТИ. Меҳнатни сарфлаш соҳа- фаолиятининг алоҳида хусусияти.
си, яъни корхона, ташкилот, тарки- Масалан, реал вазиятнинг қандай-
бий бўлинма. лигини баҳолаш учун ахборотнинг
етишмаслиги ёки унинг ишончли
БОШҚАРУВ РИСКИ (ТАВАК эмаслиги оқибатида менежер юзага
КАЛЧИЛИГИ). У ёки бу даражада- келган муаммонинг ечимини излаб,
ги ноаниқлик вазиятида амалга муқобил вариантлардан бирини
оширилувчи бошқарув фаолияти- танлашга мажбур бўлади. У танлаб
нинг тавсифномаси. Масалан, ахбо- олган йўл муайян даражадаги ноа-
ротнинг ишончли бўлмаслиги ёки ниқлик элементи мавжудлиги боис
етишмаслиги.
64
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ташкилотга зиён ёхуд фойда келти- матбаҳо қоғозлар, валюталарнинг Б
риши мумкин. сотувчи ва харидорлари ўртасида
воситачи ролидаги бозор муноса-
БОҚИМАНДА. 1. Мажбурий батлари агенти.
тўлов, солиқнинг тўловчи томони-
дан белгиланган муддатда киритил- БРОКЕРИЖ [инг. brokering –
маган қисми. 2. Қонунда белгилан- воситачилик]. Брокер оладиган му-
ган муддатда тўланмаган ва ундири- кофот, тақдирлов.
лиши лозим бўлган солиқ ёки бошқа
мажбурий тўловлар ёхуд уларнинг БРОКЕРЛИК ЁЗУВИ. Брокер то-
тўланмаган қолдиғи. 3. Бошқа шахс монидан битимнинг амалга оширил-
(лар) томонидан узоқ муддат ёки ганлиги ҳақида ўз мижозига йўнал-
доимий равишда моддий ёки пул тириладиган ҳужжати.
билан таъминланишда кимгадир қа-
рам бўлган шахс. БРОКЕРЛИК ЖОЙИ. Савдода
иштирок этишга ҳуқуқ берувчи бир-
БОҚУВЧИСИНИ ЙЎҚОТГАНЛИК жадаги аъзолик.
БЎЙИЧА НАФАҚА. Пенсия тайин-
ланиши учун зарур иш стажи бўл- БРОКЕРЛИК КОМИССИЯСИ. Би-
маган шахснинг вафот этганлиги тимни бажараётган брокернинг ми-
сабабли унинг қарамоғидаги оила жоздан оладиган хизмат ҳақи.
аъзоларига бериладиган ойлик мод-
дий ёрдам. БРОКЕРЛИК ЛИМИТЛАРИ. Ми-
жоз томонидан ўз брокерига қиммат-
БРАКЕРАЖ [инг. brokerage – баҳо қоғозлар ёки мижознинг бошқ а
брокерлик хизматлари]. Маҳсулот товари билан амалиётлар олиб бори-
сифатининг стандарт талаблари- ши учун белгиланган нархларнинг
га ёки етказиб бериш шартномаси юқори ва қуйи чегаралари.
шартларига мувофиқлигини текши-
риш. БРОКЕРНИНГ УСТАМА НАРХИ.
Брокер ёки дилер томонидан улар-
БРЕНДИНГ [лот. brand – бренд, нинг мижоздан қимматбаҳо қоғозни
савдо белгиси]. Маркетинг коммуни- сотиб олиш ва кейинчалик уни юқо-
кациялари тизимининг фирма сти- рироқ нархда сотиш билан боғлиқ
ли ва унинг элементларини ишлаб дилерлик вазифалари бажарилиши-
чиқиш, фирмани рақобатчилардан да ундириладиган тўлов.
ажратиб турувчи ўзига хос имижи-
ни яратиш соҳаси. БРУТТО [ита. brutto – қўпол].
1. Товарнинг идиши ва қадоғи билан
БРЕЙК [инг. break – танаффус]. биргаликдаги оғирлиги. 2. Харажат-
Биржадаги нархларнинг кутилма- лар чегириб қолинмаган ялпи даро-
ганда кескин тушиши. мад.
БРОКЕР [инг. broker – воситачи]. БРУТТО КЭШ-ФЛОУ. Фирманинг
Биржа ходими, маҳсулотлар, қим- маълум бир даврдаги нақд тушум-
лари ва тўловлари ўртасидаги фарқ.
65
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БРУТТО-ДАРОМАД. Қимматбаҳо БУФЕР ЗАХИРАСИ [инг. buffer
қоғозларга ёки кўчмас мулкка қў
Б йилган пуллардан солиқлар, ажрат- – зарбани юмшатиш]. Корхонанинг
малар чегириб қолингунига қадар рисоладагидек фаолият кўрсатиши
тўлиғича ҳисобланган фойда. учун зарур бўлган энг кам захира.
БРУТТО-СОТУВ. Компания со- БУФЕР, БОЗОРГА ОИД ЗАХИРА.
тувларининг умумий қиймати. Ишлаб чиқарувчилар, сотувчилар
томонидан талабнинг даврий, мав-
БРУТТО-СТАВКА. Суғурта бўйи сумий ўзгаришини ҳисобга олиб ҳо-
ча тўловлар тариф ставкаси; нет- латига яратилган жамғарма.
то-ставка суммаси ва суғурта ама-
лиётлари ўтказиш бўйича харажат- БУХГАЛТЕРИЯ. 1. Ҳужжатлаш
ларни қоплаш учун устама каби тирув қоида ва шаклларига амал
ҳисобланади.
қилган ҳолда пул маблағлари ва
БРУТТО-ФОИЗ. Ундириладиган моддий бойликларни ҳисобга олган
солиқлар чегириб қолингунига қа- китоблар ва қайдномаларни юри-
дар ҳисобланган фоиз тўловлари. тиш. 2. Молиявий ва моддий ресурс
БУЙРУҚ. Муайян идора, корхо- ларни, уларнинг тушуми ва ҳара-
на, муассаса ёки ташкилот олдида катини бухгалтерлик ҳисобларига
турган асосий ва кундалик вазифа- шунга мос маълумотларни киритиш
ларни ҳал қилиш мақсадида қўлла- билан қайд этиш. 3. Бухгалтерлик
ниладиган ҳуқуқий ҳужжат. амалиётини юритадиган корхона,
фирмаларнинг махсус бўлими.
БУК [инг. book – бермоқ, олмоқ].
Биржада олди-сотди бўйича валюта БУХГАЛТЕРИЯ АХБОРОТИ. Бош
дилерининг имкониятлари тамоми- ланғич ҳисоб ҳужжатларига асос
ла тугатилгандаги ҳолати. ланган, бухгалтерия ҳисоби регистр-
БУКИНГ-НОТА [инг. to book – за- ларида, молиявий ҳисоботларда, ту-
хираламоқ + note – изоҳ, шарҳ]. Ке- шунтиришларда ҳамда бухгалтерия
мада юкнинг жойлашиши ва ташиб ҳисобини ташкил этиш ва юритиш
бериш тўлови шартлари келтирил- билан боғлиқ бошқа ҳужжатлар-
ган юкларни денгиз орқали ташиш да акс эттириладиган бухгалтерия
шартномаси. ҳисоби объектлари ҳақидаги қайта
БУМ [инг. boom – сунъий жон- ишланган маълумотлар.
ланиш]. Товарлар нархи ва қиммат-
баҳо қоғозлар курсининг кўтарили- БУХГАЛТЕРИЯ БАЛАНСИ. Молия
ши, биржа чайқовчилигининг авж вий ҳисоботнинг таркибий қисмла-
олиши кўринишида юз берадиган ридан бири бўлиб, хўжалик юритув-
саноат, савдо ва бошқа хўжалик чи субъектнинг мулкий ва молиявий
соҳаларидаги қисқа муддатли сунъ- аҳволи ҳақидаги ахборотни тўплай-
ий юксалиш. ди ҳамда ошкор қилади.
66
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ РЕГИС акс эттириш йўли билан иккиёқла- Б
ТРИ. Икки ёқлама ёзув усулига му- ма ёзув усулида юритилади.
вофиқ юритиладиган журналлар,
қайдномалар ва тасдиқланган блан- БУЮМЛИ КРЕДИТ. Буюмларни
калар (шакллар). гаровга олиб бериладиган қарз.
БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ СТАН БУЮРТМА. Харидорнинг бирон
ДАРТЛАРИ. Бухгалтерия ҳисобини бир маҳсулотни сотиб олиш учун
юритиш ва молиявий ҳисоботни тайёрлаган ва ўша маҳсулот(лар)
тузишга доир минимал талабларни, ҳақида зарурий маълумотларни акс
яъни бухгалтерия ҳисобини ташкил эттирган ҳужжат. Харидор буюрт
этиш, юритиш ва молиявий ҳисобот- мада сотувчининг жавоб бериш
ни тузишга доир махсус талаблар. муддатини ҳам кўрсатади. Белги-
ланган муддатда сотувчи буюртма-
БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ ХИЗ ни тасдиқласа, шартнома тузилган
МАТИНИНГ РАҲБАРИ. Бош бухгал- деб ҳисобланади.
тер ёки бухгалтерия ҳисоби ва мо-
лиявий бошқариш вазифаларини БУЮРТМА САВДО. Почта жўнат-
амалга оширувчи бошқа мансабдор малари йўли билан бажариладиган,
шахс. сотувчи шахсан қатнашмайдиган,
буюртма асосида амалга оширила-
БУХГАЛТЕРЛИК ФОЙДАСИ. Тад- диган савдо амалиёти турларидан
биркорнинг расман қайд этилмаган бири.
чиқимларини, жумладан, қўлдан
чиқарилган манфаатни ҳисобга ол- БУЮРТМАЛАР ПОРТФЕЛИ. Кор-
масдан бухгалтерлик ҳужжатлари хона айни вақтда ёки маълум вақт
бўйича ҳисобланган тадбиркорлик оралиғида эга бўлган ташқи буюрт-
фаолиятидан олинадиган фойда. малар йиғиндиси.
БУХГАЛТЕРЛИК ҲИСОБИ. 1. Бар- БУЮРТМАЧИ. Буюртма билан
ча хўжалик операцияларини яхлит, бошқа шахсга товар ва хизматни
узлуксиз, ҳужжатлар асосида ҳи- тайёрловчи, сотувчи, етказиб берув-
собга олиш йўли билан бухгалте- чига мурожаат қилган юридик ёки
рия ахборотини йиғиш, қайд этиш жисмоний шахс.
ва умумлаштиришнинг тартибга
солинган тизимидан, шунингдек, БЭКВОРДЭЙШН [инг. backwar
унинг асосида молиявий ва бошқа dation – орқага қайтиш]. Нақд то-
ҳисоботни тузишдан иборат. 2. Бух- варлар нархи муддати келишилган
галтерия ҳисоби хўжалик операция товар нархига қараганда, (тез фур-
сини бухгалтерия ҳисобининг ка- сатда етказиб бериладиган товар
мида иккита счётида бир вақтда ва нархлари кечикиброқ етказиб бери-
ўзаро боғлиқ ҳолда пулда баҳолаб ладиган товарлар нархига нисбатан)
қимматроқ бўлган ҳолат.
67
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БЮДЖЕТ [фр. baguete – ҳамён]. пул ўтказиш ва бюджет маблағла-
1. Давлат, корхона, муассасанинг рини сарфлашнинг ўрнатилган тар-
Б муайян вақт (йил, ярим йил, чо- тиби.
рак) учун ишлаб чиқилган, қону- БЮДЖЕТ ЙИЛИ. Тасдиқланган
ний тарзда тасдиқланган пул даро-
мадлари ва харажатлари рўйхати, бюджетнинг бажарилиш вақти, даври.
йиғиндиси. 2. Шахснинг, оиланинг
муайян вақтдаги кирим-чиқимлар БЮДЖЕТ ПРОФИЦИТИ. Муайян
йиғиндиси. даврда бюджет даромадларининг
бюджет харажатларидан ортиқ бўл-
БЮДЖЕТ БАЖАРИЛИШИ. Тас- ган суммаси.
диқланган бюджетда кўзда тутил- БЮДЖЕТ РЕСУРСИ. Давлат бюд-
ган даромадларнинг олиниши ва ха- жетига унинг даромадлари тарзида
ражатларнинг амалга оширилиши келиб тушадиган пул маблағи.
жараёни.
БЮДЖЕТ ССУДАСИ. Қайтариш
БЮДЖЕТ БАЛАНСИ. Харажат ва шарти билан юқори турувчи бюд-
даромаднинг ўзаро тенг бўлиши.
жетдан қуйи турувчи бюджетга, шу-
нингдек, давлат мақсадли жамғар-
БЮДЖЕТ ДОТАЦИЯСИ. Ўз даро- маларига, резидент юридик шахсга
мадлари ва бюджетни тартибга со- ажратиладиган пул маблағлари.
лувчи бошқа маблағлар етишмаган
тақдирда қуйи бюджетнинг хара- БЮДЖЕТ СУБВЕНЦИЯСИ. Қо-
жатлари билан даромадлари ўрта- нун ҳужжатларида назарда тутил-
сидаги фарқни қоплаш учун юқори ган тартибда муайян мақсадларга
бюджетдан қуйи бюджетга қайтар- сарфлаш шарти билан юқори бюд-
маслик шарти билан ажратиладиган жетдан қуйи бюджетга қайтармас-
лик шарти билан ажратиладиган
пул маблағи. пул маблағлари.
БЮДЖЕТ ЖАРАЁНИ. Бюджет БЮДЖЕТ СЎРОВИ. Келгуси
давр учун бюджетдан ажратила-
тизими бюджетларини шакллан- диган маблағларни олишга бўлган
эҳтиёжни асослашни назарда тутув-
тириш, тузиш, кўриб чиқиш, қабул чи ҳужжат.
қилиш, тасдиқлаш ва ижро этиш,
уларнинг ижросини назорат қилиш,
бюджет тизими бюджетларининг
ижроси тўғрисидаги ҳисоботларни БЮДЖЕТ ТАШКИЛОТИ. Давлат
тайёрлаш ва тасдиқлаш, шунингдек, функцияларини амалга ошириш
улар ўртасидаги ўзаро муносабат- учун белгиланган тартибда давлат
лар. ҳокимияти органларининг қаро-
рига кўра ташкил этилган, давлат
БЮДЖЕТ ИНТИЗОМИ. Барча бюджети маблағлари ҳисобидан
ташкилотлар ва мансабдор шахслар фаолият юритадиган нотижорат
учун мажбурий бўлган, бюджетга ташкилот.
68
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БЮДЖЕТ ТАШКИЛОТЛАРИ тизими бюджетларининг мустақил- Б
НИНГ БЮДЖЕТДАН ТАШҚАРИ лиги; бюджет тизими бюджетлари
ЖАМҒАРМАЛАРИ. Қонун ҳужжат- маблағларидан фойдаланишнинг
ларида назарда тутилган манбалар натижадорлиги; кассанинг ягонали-
ҳисобидан бюджет ташкилоти та- ги; бюджет жараёни иштирокчила-
сарруфига келиб тушадиган маб рининг жавобгарлиги; очиқлик.
лағлар.
БЮДЖEТ ХАРАЖАТЛАРИ. Дав-
БЮДЖЕТ ТАҚСИМОТИ. Бюджет латнинг ўз вазифаларини бажариш
даромадлари ва харажатларининг билан боғлиқ бўлган харажатлар
алоҳида моддалар бўйича тақсим- (бюджет ташкилотлари фаолиятини
ланиши. таъминлаш харажатлари, аҳолига
трансфертлар, субсидиялар, қарз
БЮДЖЕТ ТАҚЧИЛЛИГИ. Муай- мажбуриятларига хизмат кўрсатиш
ян даврда бюджет харажатларининг харажатлари ва бошқалар).
унинг даромадларидан ошиб кети-
ши. БЮДЖЕТ ЧЕКЛОВИ. Энг охирги
мумкин бўлган харажатлар кўрини-
БЮДЖЕТ ТИЗИМИ. Бюджет шида бюджетдан пул маблағлари-
тизими барча даражадаги бюджет- нинг харажат учун молиявий чега-
лар, давлат мақсадли жамғармала- ранинг белгиланиши.
ри бюджетлари ва бюджет ташки-
лотларининг бюджетдан ташқари БЮДЖЕТ ЧИЗИҒИ. Умумий
жамғармалари, бюджет тизими сарф даромадга тенг бўлишининг
бюджетларини тузиш ва ташкил кўрсаткичи, индикатори.
этиш принциплари, улар ўртасида
бюджет жараёни мобайнида юза- БЮДЖЕТ ҲИСОБИ. Бюджет ти-
га келадиган ўзаро муносабатлар зими бюджетларини ижро этишда
йиғиндиси. ҳисобга олинадиган, пулда ифода-
ланган активлар ва мажбуриятлар-
БЮДЖЕТ ТИЗИМИНИНГ АСО нинг, шунингдек, мазкур активлар
СИЙ ТАМОЙИЛЛАРИ. Бюджет ти- ва мажбуриятларни ўзгартирувчи
зимининг ягоналиги; бюджет тизи- операцияларнинг ҳолати тўғриси-
мининг Ўзбекистон Республикаси даги ахборотни тўплаш, рўйхатдан
маъмурий ҳудудий тузилишига ўтказиш ва умумлаштиришнинг
мувофиқлиги; бюджет тизими тартибга солинган тизими.
бюджетларининг баланслилиги ва
ўзаро боғлиқлиги; бюджет тизими БЮДЖЕТ ҲУҚУҚИ. Бюджет ти-
бюджетлари даромадларини прог зими даромадлари ва харажатлари
ноз қилиш ва харажатларини ре- тузилмаси, уларнинг турли дара-
жалаштириш; бюджет тизими бюд- жадаги бюджетлар ўртасида тақ-
жетлари маблағларидан фойдала- симланиши, бунда давлат, нодавлат
нишнинг аниқ йўналтирилганлиги ҳамда маъмурий-ҳудудий тузилма-
ва мақсадлилик хусусияти; бюджет
69
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лар ваколати, бюджет жараёни ва кирмайдиган, бюджетдан ташқари-
бюджет назоратини белгиловчи мо- га чиқадиган, бюджетдан ташқари
Б лиявий-ҳуқуқий меъёрлар мажмуи. манбалардан амалга ошириладиган
Бюджет ҳуқуқи молиявий тизим- сарф.
нинг бўлаги сифатида бюджетни
шакллантириш, тақсимлаш ва ун- БЮДЖЕТЛАРАРО МУНОСАБАТ.
дан фойдаланиш юзасидан вужудга Ўзбекистон Республикаси бюджети,
келувчи ижтимоий муносабатларни Қорақалпоғистон Республикаси, ви-
тартибга солади. лоятлар ва Тошкент шаҳри бюдже-
БЮДЖЕТДАН АЖРАТИЛАДИ ти, шунингдек, туман ва шаҳарлар
ГАН МАБЛАҒ. Давлат бюджетидан маҳаллий бюджетларининг ўртаси-
ва давлат мақсадли жамғармалари да бюджет жараёнида содир бўла-
бюджетларидан бюджет ташкилот- диган алоқалар мажмуи.
лари ҳамда бюджет маблағлари
олувчилар учун назарда тутилади- БЎЛИБ ТЎЛАШГА СОТИШ. Ало
ган пул. ҳида бадаллар билан тўлов қилина-
диган савдо.
БЮДЖЕТДАН МОЛИЯЛАШТИ БЎЛИНАДИГАН ХАРАЖАТ.
РИШ. Корхона, муассаса ва ташки- Ишлаб чиқарилган маҳсулот, кўр-
лотларга уларнинг сарф-харажатла- сатилган хизмат, иш ҳажми бўйича
рини тўлиқ ёки қисман қоплаш учун таннархни ҳисоблашда инобатга
давлат бюджетидан пул ажратиш. олинадиган сарфлар.
БЮДЖЕТДАН ТАШҚАРИ ВОСИ БЎЛИНМАС АННУИТЕТ. Мерос
ТАЛАР. Давлат бюджетига қўшил- хўрлар ўртасида кейинчалик бўлин-
майдиган ва аниқ белгиланган мақ- майдиган даромад.
садда фойдаланиладиган давлат
пул маблағлари. БЎНАК. Бажариладиган иш,
хизмат учун буюртмачининг олдин-
БЮДЖЕТДАН ТАШҚАРИ ХАРА дан тўлови.
ЖАТ. Бюджет харажат моддаларига
70
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Вақтинг кетди – нақдинг кетди.
ВАЗИЯТ ЛИМИТИ. Бир мижоз банклараро электрон тўловлар ўтка-
ёки бир-бирига боғлиқ мижозлар зишга мўлжалланган ҳисобварақ.
томонидан жойланган сотув ёки
контрактларнинг мумкин бўлган че- ВАКОЛАТ БЕРУВЧИ АКЦИЯ
гараланган сони. ДОРЛИК СЕРТИФИКАТИ. Акциялар
тўплами эгаси томонидан бошқа-
ВАКИЛ ХАРАЖАТИ. Корхона риш учун ишончли шахсга берилган
ёки ташкилотнинг чет эллик вакил- ишончнома.
ларнинг расмий қабулларини ўт-
казиш, уларнинг маданий-томоша ВАЛОР СУҒУРТА. Ўта қиммат-
тадбирларига ташрифи, буфет хиз- баҳо буюмлар суғуртаси.
мати, таржимон хизмати учун тўла-
надиган ҳақ, сарф. ВАЛОРИЗАЦИЯ [фр. valorisation
– қадрламоқ]. Давлат, ҳукумат то-
ВАКИЛЛИК [араб. ишончли, ва- монидан ўтказиладиган тадбирлар
колатли шахс]. 1. Муайян тармоқ, натижасида ўринга эга бўлган то-
ҳудудда бошқа жойдаги корхона, варлар, қимматбаҳо қоғозлар, валю-
фирма, банкларнинг манфаатлари- талар нархининг режалаштирилган,
ни ифода этадиган муассаса. 2. Бит- ташкиллаштирилган тарзда ошиши.
та шахс томонидан ва бошқа шахс
манфаатлари учун ишончнома, ВАЛЬВАЦИЯ [фр. evaluation –
расмий ваколатларга мувофиқ ёки баҳо, баҳолаш]. Хорижий валюта-
қонун, маъмурий актлар кучи билан нинг миллий пул бирлигида белги-
битимлар ва бошқа юридик ҳаракат- ланган нархи.
ларнинг амалга оширилиши.
ВАЛЮТА [итал. valuta – қиймат].
ВАКИЛЛИК ҲИСОБВАРАҒИ. Мамлакатнинг пул бирлиги; чет
Банкка Марказий банкда очилган ва мамлакатларнинг пул белгилари.
71
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ВАЛЮТА АЙИРБОШЛАШ ЖАД ошириладиган молия бозорининг
ВАЛИ. Ўзбекистонда Марказий банк бир кўриниши.
ва/ёки тижорат банки томонидан
В белгиланган хорижий валюталар- ВАЛЮТА ДЕКЛАРАЦИЯСИ.
нинг миллий валютага нисбатан Божхонада кўрсатиладиган ва олиб
курслари кўрсатилган ҳолат. ўтилаётган валюта ҳақида маълу-
мотга эга бўлган ариза кўринишида-
ВАЛЮТА АМАЛИЁТИ. Хорижий ги ҳужжат.
валюта олди-сотдиси билан боғлиқ
битим. ВАЛЮТА ДЕМПИНГИ. Миллий
валюта курсининг мамлакат ичида
ВАЛЮТА АРБИТРАЖИ. 1. Своп камайган харид қобилиятига қара-
лар ва ссуда капитали бозорида би- ганда кўпроқ пасайиши.
тимлар биргаликда амалга ошири-
лишини назарда тутувчи банклар ВАЛЮТА ЗАХИРАСИ. (Ўзбекис
аро операциялар. 2. Бир бозордан тонда:) Марказий банкда, мамла-
чет эл валютаси, қимматбаҳо қоғоз- катнинг молиявий органларида ёки
лар ёки товарларни бир йўла сотиб валюта-кредит ташкилотларидаги
олиб, бошқа бозорда нисбатан юқо- халқаро ҳисоб-китоблар учун мўл-
ри нархда сотиш. 3. Турли биржа жалланган захира маблағи.
марказларидаги ҳар хил нарх дара-
жаларидан фойдаланиб қоладиган ВАЛЮТА ИНТЕРВЕНЦИЯСИ.
биржа битими. Мамлакат Марказий банки ёки ва-
колатли органи томонидан кескин
ВАЛЮТА АУКЦИОНИ. Чет эл тебранишларнинг олдини олиш
валю тасининг миллий валютага ким мақсадида чет эл валютасини сотиш
ошди савдоси орқали келишилган ёки сотиб олиш йўли билан амалга
нархларда сотилиши. оширишдан иборат чора-тадбир.
ВАЛЮТА БИРЖАСИ. Чет эл вал- ВАЛЮТА КЛИРИНГИ. Икки ва
ю таси, давлат қимматли қоғозлари, ундан ортиқ ҳукуматлар ўртасида
молиявий ҳосила инструментлари молиявий талаб ҳамда мажбурият-
(деривативлар) олди-сотдиси ҳамда ларни ҳисобга олиш ҳақидаги кели-
улар билан боғлиқ бошқа биржа би- шув.
тимлари бўйича биржа савдолари-
ни, шунингдек, банклараро пул бо- ВАЛЮТА КУРСИ. Мамлакат пул
зорини ҳамда (Ўзбекистонда) Мар- бирлигининг бошқа мамлакат пул
казий банкнинг тижорат банклари бирлигида ифодаланган баҳоси.
билан амалга ошириладиган кредит Валюта курсининг қатъий белгилан-
ва депозит аукционларини ташкил ган ва ўзгариб турадиган турлари
этувчи юридик шахс. мавжуд.
ВАЛЮТА БОЗОРИ. Хорижий ВАЛЮТА КОДИ. Дунёдаги валю-
валюталар олди-сотдиси амалга талар учун умумий қабул қилинган
72
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
белги бўлиб, уч ҳарфдан иборат. Бу ро ҳисоб-китоблар, кредит, валюта В
валюталарни матнлар ҳамда элек- харажатларини амалга ошириш
трон таблоларда қисқа ва аниқ акс йўлида давлат муассасалари, хусу-
эттиришни осонлаштиради. сий ташкилотлар, фирмалар, кор-
хоналар ўртасидаги жорий алоқа.
ВАЛЮТА КОНВЕРТАЦИЯСИ. Бир Мамлакатлар ўртасидаги турли хил
валютанинг бошқасига эркин ал- хўжалик алоқаларига хизмат қила-
маштирилиши, миллий валютанинг диган иқтисодий муносабат.
бошқа мамлакатлар валютасига ва
бир хорижий валютанинг мавжуд ВАЛЮТА ОПЕРАЦИЯСИ. Валюта
курс бўйича бошқасига алмаштири- операциясига қуйидагилар киради:
лиш имконияти. валюта бойликларига бўлган мулк
ҳуқуқининг ва бошқа ҳуқуқлар-
ВАЛЮТА КОРИДОРИ. Давлат- нинг ўзга шахсга ўтиши ҳамда ва-
нинг мувофиқлаштирув усули си- люта бойликларини тўлов воситаси
фатида белгиланган ва Марказий сифатида ишлатиш билан боғлиқ
банк томонидан валюта хариди операциялар; валюта бойликлари-
ҳамда сотуви воситасида валюта ни Ўзбекистон Республикасига олиб
курси ўзгариши чегараси. кириш ва жўнатиш, шунингдек, Ўз-
бекистон Республикасидан олиб
ВАЛЮТА КОТИРОВКАСИ. Маъ- чиқиш ва жўнатиш; халқаро пул
лум бир мамлакатда амал қилаётган жўнатмаларини амалга ошириш;
қонунлар, меъёрлар, қоидалар асо- резидентлар ва норезидентлар ўр-
сида мазкур мамлакатнинг валюта- тасида миллий валютадаги опера-
сига нисбатан хорижий валюта кур- циялар. Валюта операцияси жорий
сини белгилаш. халқаро операция ҳамда капитал
ҳаракати билан боғлиқ валюта опе-
ВАЛЮТА КОЭФФИЦИЕНТИ. Пул рациясига бўлинади.
миқдори, тўловлар, нархларни бир
валютадан бошқасига қайта ҳисоб ВАЛЮТА ОПЦИОНИ. Шартнома
лашда фойдаланиладиган валюта- муддатида ва келишилган нарх-
ларнинг жорий нархига нисбати. да валюта сотиб олиш ёки сотишга
ҳуқуқ берувчи шартнома; шартно-
ВАЛЮТА ЛИЦЕНЗИЯСИ. Марка- манинг муқобил валюта шартлари-
зий банк ёки ваколатли орган томо- ни танлаш ҳуқуқини кўзда тутган
нидан тижорат банкларига, кредит механизм, инструмент.
ташкилотларига, тўлов ташкилот-
ларига чет эл валютасидаги опера- ВАЛЮТА ПАРИТЕТИ. Бир валю-
цияларни амалга ошириш ҳуқуқини тани бошқасига алмаштиришнинг
берувчи махсус рухсатнома. расман ва қатъий белгиланган ўзаро
нисбати.
ВАЛЮТА МУНОСАБАТЛАРИ.
Валюта ва пул бозорларида халқа-
73
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ВАЛЮТА ПОЗИЦИЯСИ. Банк- ВАЛЮТА ТИЗИМИ. Валюталар,
нинг хорижий валютага бўлган тала- уларни ўзаро айирбошлаш, қўллаш
би ва мажбуриятлари нисбати. қоидалари ва нормалари, тўлов
В ВАЛЮТА РЕЖИМИ. Валюта воситаси сифатида қўлланиши
ҳамда бошқа валюта қўлланиши би-
айирбошлаш курсини аниқлаш ме- лан боғлиқ пул-кредит муносабатла-
ханизми. рининг йиғиндиси.
ВАЛЮТА РЕСУРСЛАРИ. 1. Кон- ВАЛЮТА ТУШУМИ. Товар ва
вертация қилинадиган хорижий хизматлар экспорти, шунингдек,
валюта захиралари ва унинг келиш халқаро кредитлар ҳисобидан кел-
манбалари. 2. Хорижий валюта ва ган чет эл пул маблағлари.
уни олишнинг эҳтимолий манба-
лари кўринишидаги молиявий, пул ВАЛЮТА ТУШУМИНИ МАЖБУ
захираси. РИЙ СОТИШ. Корхона, ташкилотлар
томонидан давлат валюта жамғар-
ВАЛЮТА РИСКИНИ СУҒУРТА масига мажбурий тартибда сотили-
ҚИЛИШ. Банк амалиётида чет эл ши керак бўлган валюта тушуми-
валютасига нисбатан ўзаро талаб нинг бир қисми. Валюта ажратма-
ва мажбуриятларни тузиш (хеджир- ларининг мажбурий фоизи ҳамда
лаш) йўли билан валюта рискини валютани сотиш курси давлат томо-
суғурта қилишнинг усуллари қўл- нидан белгиланади. (Бу айрим дав-
ланади. Хеджирлашнинг энг кўп латларда қўлланади).
тарқалган усулларидан бири зудлик
билан валюта битимларини тузиш ВАЛЮТА ХАВФИ. Ноқулай иқти-
ёки форвард ҳаракатини ўтказиш. содий вазият оқибатида валюта кур-
сининг кескин тебранишлари билан
ВАЛЮТА СИЁСАТИ. Давлат боғлиқ салбий хатарлар.
иқтисодий сиёсати ва ташқи иқтисо-
дий фаолиятининг таркибий қисми; ВАЛЮТА ШАРТИ. Халқаро ти-
давлатнинг мамлакат ичида ва ун- жорат шартномасининг шартлари-
дан ташқарида валютага, валюта дан бири бўлиб, шартномани тузув-
курсига, валюта операциясига таъ- чи томонларни валюта курсларида-
сир кўрсатиш чора-тадбирлари ма- ги муқаррар тебранишлардан ҳимоя
жмуи. қилинишини таъминлайди. Ташқи
савдо шартномасини имзолаш пай-
ВАЛЮТА ТАНГЛИГИ. Пул-кре- тида ҳужжатнинг матнига маълум
дит тизимининг издан чиқиши: вал бир банд қўшилиб, унда тўлов вал
юта курсининг кескин тебранишла- ютаси нисбатан паст курсдаги вал
ри, валюта захираларининг ҳажм ютага боғланади. Шу тариқа шарт-
жиҳатдан сезиларли ва тезликда номани тузувчи томонлар сотиш
мамлакат ҳудудидан оқиб чиқиб ке- ёки сотиб олиш учун фойдаланади-
тиши, валюталарнинг девальвация ган валюталарнинг курси ноқулай
ва ревальвация қилиниши.
74
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ўзгарган ҳолда, йўқотишлар риски- розилик олмай қилган ҳаракатлари
ни минималлаштиради.
ҳақиқий эмас.
ВАЛЮТА ҒАЗНАСИ. Нақд хо- ВАСИЙНИНГ ВАКОЛАТЛАРИ. В
рижий ва миллий валютадаги маб Васий банкнинг мансабдор шахс
лағларни сақлаш, кирим ва чиқим лари ва унинг акциядорлари вако-
қилиш учун мўлжалланган махсус латларига, шунингдек, банк аҳво-
жой. лини меъёрлаштириш учун зарур
чоралар кўриш, жумладан, қонун
ВАЛЮТАНИ ТАРТИБГА СОЛИШ. ҳужжатларига мувофиқ филиал-
Валюта муомаласини бошқариш, ларни ёпиш, мансабдор шахслар
валюта амалиётларини назорат қи- ва хизматчиларни ишдан бўшатиш
лиш, миллий валютанинг валюта ҳуқуқига эга бўлади. Васий истал-
курсига таъсири, хорижий валюта- ган пайтда фуқароларнинг депозит-
дан фойдаланишни чеклаш бўйича лари ва инвестициялари бир йил-
давлат органлари фаолияти. дан кўп бўлмаган муддатга қисман
ёки тўла тўхтатиб қўйилганлигини
ВАЛЮТАСИЗ АЙИРБОШЛАШ. эълон қилиши мумкин, бунда де-
Хорижий валютани сарфламасдан, позитлар ва инвестицияларнинг
унинг ўрнига товар ва хизматларни тахминий қийматини сақлаб қо-
айирбошлаш. ладиган чоралар кўрилиши шарт.
Башарти васийлик вақтида ёки
ВАРРАНТ [инг. varrant – ваколат, васийлик даврининг охирида банк-
вакиллик ҳуқуқи]. 1. Сақлаш учун ни “соғломлаштириш”нинг иложи
товарни қабул қилиб олиш ҳақида йўқлиги Марказий банк томонидан
омбор, базанинг гувоҳномаси, товар аниқланса, у лицензияни “чақириб”
паттаси. 2. Қимматбаҳо қоғоз эгаси- олади ва белгиланган тартибда
га қўшимча ҳуқуқ ва имтиёзлар бе- банк фаолиятини тугатади.
рувчи илова.
ВАУЧЕР [инг. voucher – тилхат].
ВАСИҚА [араб. ҳужжат, шаҳо- Хусусийлаштирилаётган корхона
дат]. Нотариал шаклда расмий- акцияларига алмаштириш йўли
лаштирилган кўчмас мулк олди-сот- билан хусусийлаштиришда қат-
ди шартномаси. нашишга ҳуқуқ берувчи хусусий-
лаштириш чеки, ҳужжати.
ВАСИЙЛИКНИ ТАЙИНЛАШ.
Банкнинг муваққат маъмуриятини ВАҚТ ЛАГИ. Бир иқтисодий
тайинлаш тўғрисида қарор қабул ҳолатнинг у билан боғлиқ бўлган
қилинган тақдирда Марказий банк бошқа ҳодисадан вақт жиҳатидан
васий тайинлайди ва васийлик қи- орқада қолиши ёки илдамлаб кети-
лиш ҳақида фармойиш чиқаради. шини акс эттирувчи иқтисодий кўр-
Фармойиш матбуотда эълон қилин- саткич.
ган кундан эътиборан кучга кира-
ди. Банкнинг олдиндан васийдан
75
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ВАҚТЛАРАРО БЮДЖЕТ ЧЕКЛО ВЕКСЕЛЬ [нем. wechsel – ўзга-
ВИ. Сарф-харажатлар ва тушумлар- риш, алмаштириш]. Вексель берув-
га нисбатан бир даврдан ортиқ вақт- чининг ёхуд векселда кўрсатилган
В га бўлган бюджет тақиқи.
бошқа тўловчининг векселда на-
ВАҚТИНЧА ИШСИЗЛИК. Ишлаб зарда тутилган муддат келганда
чиқариш таркиби ўзгарган чоғда вексель эгасига муайян суммани
вужудга келадиган иш билан банд тўлашга доир қатъий мажбурияти-
бўлмаслик. Бунда янги соҳалар ри- ни тасдиқловчи ноэмиссиявий қим-
вожланиб, эски соҳалар қисқаради, матли қоғоз.
эски соҳада ишлаганлар янги соҳага
керак касбни дарҳол ўзлаштира ол- ВЕКСЕЛЬ АКЦЕПТИ. Векселда
майдилар, яъни касблар ўзгариши акцепт берувчининг ёзувига мос
натижасида ишсиз қоладилар. кўринишда расмийлаштириладиган
векселни тўлашга розилик.
ВАҚТИНЧАЛИК ИШ. Белгилан- ВЕКСЕЛЬ БЕРУВЧИ. Векселни
ган муддатга таклиф этилган, кўп берган, у бўйича кредит олган ва
ҳолларда, бир неча ой давомидаги векселни сўндиришга, кредитни
иш. Масалан, қишлоқ хўжалигида қайтаришга мажбуриятли қарздор.
мавсумий иш билан машғул бў-
лиш. ВЕКСЕЛЬ БРОКЕРИ. Векселлар-
ВАҚТИНЧАЛИК НАРХ. Маълум ни сотиб олиш ва шу билан боғлиқ
муддатда амал қилиши чекланган битимларни бажарувчи воситачи.
белгиланган ёки чакана баҳо.
ВЕКСЕЛЬ ВАЛЮТАСИ. Векселда
ВАҚТИНЧАЛИК СУҒУРТА РЕН кўрсатилган пул бирлиги.
ТАСИ. Суғурта қилувчи томонидан
суғурта қилдирувчига ишга яроқсиз ВЕКСЕЛЬ ГРАЦИЯСИ. Вексель
пайтида белгиланган вақт оралиғи- бўйича унда кўрсатилган муддат
да тўланадиган сумма. ўтиб кетганда пул тўлаш муддати
узайтирилишининг белгиланиши.
ВАҚФ [араб. хайрия мақсадла-
рида васият қилинган мулк]. Мулк ВЕКСЕЛЬ ДИСКОНТИ. Амал қи-
дорлар томонидан диний муассаса лиш муддати ўтишидан илгари век-
ихтиёрига даромадидан фойдала- селни унинг белгиланган қиймати-
ниб туриши учун ўтказилган ёки дан паст нархда сотиб олиш.
васият қилиб қолдирилган мулк,
маблағ. ВЕКСЕЛЬ КИТОБЧАСИ. Тезкор
тўлов учун универсал тўлов восита-
ВЕДОМОСТЬ [рус. қайднома]. си сифатида муомалага чиқарилган
Рўйхат тарзида тузилган ҳисобга ва тижорат банклари томонидан со-
олиш ҳужжати, ҳисобга олиш регис тиладиган брошюра кўринишидаги
три. векселлар.
76
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ВЕКСЕЛЬ КРЕДИТИ. Вексель ВЕНЧУР (ШОВ-ШУВЛИ) АМА В
олинган пайтдан бошлаб, унинг ЛИЁТ. Техник янгиликлар, илмий
тўлов муддатигача фоизлар, шунинг ишланмаларни кредитлаш ва мо-
дек, банк комиссияси миқдоридан лиялаштириш билан боғлиқ пул ва
ташқари, векселда кўрсатилган қимматбаҳо қоғозлар амалиётлари,
муддатидан олдин тўлаш йўли би- кашфиётлар ва ихтироларни татбиқ
лан вексель эгасининг банки томо- этиш.
нидан олувчига қарз бериш шакли.
ВЕНЧУР БИЗНЕС. Техник ва тех-
ВЕКСЕЛЬ ОЛУВЧИ. Ихтиёрига нологик янгиликлар, ҳали амалиёт-
вексель берилган шахс, унинг эгаси, да синалмаган илмий натижаларни
вексель берувчидан векселда кўр- амалиётда қўллашга мўлжалланган
сатилган пулни олиш ҳуқуқига эга бизнес тури.
бўлган жисмоний ёки юридик шахс.
ВЕНЧУР КОРХОНА. Амалий ил-
ВЕКСЕЛЬ ПРОТЕСТИ. Векселни мий тадқиқотлар ва ишланмалар,
муддатида тўламаганлик ёки унинг лойиҳавий-конструкторлик фаолия
рад этилиши ҳақида нотариал тас- ти, техник янгиликлар, технологик
диқланган далолатнома. тартибларни жорий этиш билан
шуғулланадиган ташкилот.
ВЕКСЕЛЬ РЕКВИЗИТЛАРИ. Век-
сель ҳужжат сифатида эга бўлиши ВЕНЧУР МОЛИЯЛАШТИРИШ.
керак бўлган, бўлиши шарт бўлган Юқори хавфга алоқадор, натижа-
маълумотлар (берилган жойи ва дорлиги тўлиқ белгиланмаган фао-
вақти, қарз мажбурияти миқдори, лиятни молиялаштириш.
тўлов муддати ва жойи, қарз берув-
чи маълумотлари, вексель берувчи ВЕРИФИКАЦИЯ [лот. verum
маълумотлари ва унинг имзоси). – тўғри, facere – қилиш]. Материал-
лар, ҳужжатларнинг ҳақиқийлиги-
ВЕКСЕЛЬ ҲУҚУҚИ. Вексель му- ни текшириш.
омаласи ва муносабатларини тар-
тибга солувчи юридик меъёрлар ВЕТО [лот. veto – тақиқлаш]. Би-
йиғиндиси. рор орган, ташкилот қонуни ёки қа-
рорининг кучга киришини тўхтатиш
ВЕКСЕЛЬ-САНА. Тўлов муддати ёки кучга киришига йўл қўймаслик
бирон-бир аниқ кунда эмас, вексель ҳуқуқи. Давлат раҳбари парламент
берилган кундан бошлаб маълум томонидан қабул қилган қонунлар
муддат ўтгандан сўнг белгиланади- бўйича вето ҳуқуқига эга.
ган муддат, вақт.
ВИНДИКАЦИОН ДАЪВО. Хусу-
ВЕНАЛЬ (АРЗОН) НАРХ. Меъ- сий мулк эгасининг бегоналар томо-
ёрдаги шароитларда аниқ хусусий нидан ноқонуний эгалик қилаётган
объектнинг сотувидан олинган қий- ўз мулкини талаб қилишдан иборат
мат. сўрови.
77
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ВИНДИКАЦИЯ [лот. vindicatio ВИЦЕ-БРОКЕР. Биржада: брокер
– ҳимоя, қўриқлаш, даъво, талаб ёрдамчиси.
қилиш]. Даъвогар-мулк эгасининг
В ўз мулкини суд орқали асоссиз унга ВОЗ КЕЧИШ ҲАҚИ. Бир шахс
эгалик қилаётган шахсл ардан талаб иккинчиси олдида ўз мажбуриятла-
қилиши. рини бажаришдан озод бўлиш учун
унга бериши керак бўлган пул миқ-
ВИНКУЛЛАНГАН АКЦИЯ. Ак- дори ёки мулкий қиймат.
циядорлик жамияти рухсати билан
учинчи шахсга бериладиган қим- ВОРКФЕР [инг. work – иш, fare
матбаҳо қоғоз. – йўл ҳақи]. Нафақа оладиган шахс
ларга қўйилган ижтимоий таъминот
ВИРЕМЕИТ. Банк операция- тизимининг ўзгариши, уларнинг иш
си: жорий ҳисоб миқдорининг бир топишлари ҳақидаги талаб.
шахсдан бошқа шахс ҳисобига ўтка-
зилиши. ВОСИТАЧИ. Алоқалар ўрна-
тишда ва битимлар тузишда кўмак
ВИРТУАЛ КАРТА. Тижорат берувчи шахс, фирма, ташкилот.
банклари ва тўлов ташкилотлари-
нинг электрон карталари бўлиб, ВУЖУДГА КЕЛГАН ХАРАЖАТ.
айнан интернет орқали харидларни Барча режалаштирилган ва режа-
хавфсиз амалга ошириш мақсадида лаштирилмаган сарфларнинг уму-
яратилган. Виртуал картанинг анъ- мий миқдори.
анавий карталардан ягона фарқи ВЭЛФЕР [инг. walfare – фаровон-
уларни қўл билан ушлаб бўлмасли- лик]. Пул кўринишидаги ижтимоий
гида. нафақа.
78
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Гап билгунча иш бил.
ГАП [инг. gap – бўшлиқ]. Биржа ГАРОВ ГУВОҲНОМАСИ. Кўчмас
товари нархининг кескин пасайиши, мулк қарздорининг гаров ҳақида
бунда олдинги биржа кунининг ми- ҳужжати.
нимал нархи жорий кун минимал
баҳосидан баланд бўлади ёки то- ГАРОВ МАЖБУРИЯТИ. Қарз
вар нархининг кескин кўтарилиши, олувчи томонидан кредит берувчига
бунда олдинги кун максимал нархи гаров билан таъминланган мажбу-
жорий кун минимал баҳосидан паст риятларни бажармаслик ҳолатида
бўлади. унинг гаровга қўйилган мулк қийма-
тидан даъвони имтиёзли қондириш
ГАРОВ. Бирор нарса ёки ҳоди- ҳуқуқини тасдиқлашга бериладиган
са ҳақида баҳслашувчи икки томон ҳужжат.
ўртасидаги шарт. Аниқ бир мажбу-
рият ва шартни бажариш, қарзни ГАРОВ ОБЛИГАЦИЯСИ. Биржада
белгиланган вақтда қайтаришни айланаётган ипотека кредити билан
кафолатлаш мақсадида қимматбаҳо боғлиқ қимматбаҳо қоғоз турлари-
буюм ёки бойликни қарз берувчига дан бири.
қолдириш.
ГАРОВ ОЛУВЧИ. Гаров берувчи
ГАРОВ АМАЛИЁТИ. Гаров эва- томонидан тақдим этилган мулкка
зига ломбард (гаровхона)ларнинг нисбатан гаров ҳуқуқига эга бўлган
ссуда тақдим этиш бўйича банк кредит берувчи.
амалиёти.
ГАРОВ РЕАЛИЗАЦИЯСИ. Деби-
ГАРОВ БЕРУВЧИ. Қарзни қайта- тор кредит тўлови шартларини ба-
риш кафолати сифатида гаров тақ- жармаган ҳолатда гаровдан фойда-
дим этадиган қарздор. ланишга киришиш; дебитор тўлов
қобилиятини йўқотган ҳолатда бе-
79
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рилган кредит ости кафолатларини риятларни бажармаслик ҳолатида
талаб қилиш. сотув ҳисобига, гаровга қўйилган
Г ГАРОВ РЕЕСТРИ. Қарздорлар- мулкни олиб қўйиш билан қонди-
нинг мажбуриятлари бажарилиши- ришга имтиёзли ҳуқуқи.
ни таъминлаш воситаси сифатида
ГАРОВГА ОИД БОШҚАРИЛА
бериб қўйган мол-мулкига нисбатан ДИГАН СТАВКА. Фоиз ставкаси
кредиторларнинг ҳуқуқлари тўғри- бозордаги нарх ўзгаришларидан
сидаги, шунингдек, қарздорнинг келиб чиқиб ўзгарадиган гаров ке-
мол-мулкини тасарруф этиш ва ун- лишуви.
дан фойдаланишга доир ҳуқуқла-
рига қонунга мувофиқ қўйилган ГАРОВГА ҚАЙТИШ. Илгари со-
чеклов ҳамда қарздор ўз мажбу- тилган контрактни бадал тариқа-
риятлари лозим даражада бажари- сида сотиб олиш ёки бир вақтнинг
лишини таъминлаши билан боғлиқ ўзида контрактни сотиш.
бошқа талаблар ҳақидаги ёзувлар-
ни ўз ичига олган маълумотларнинг ГЕРБ БЕЛГИСИ. Қоғоздаги
ягона ахборот базаси. алоҳида белгилар, махсус қоғоз
бланкалар.
ГАРОВ ТАСАРРУФИ. Рўйхатдан ГЕШЕФТ [нем. geschaft – дўкон].
ўтган шахс томонидан бериладиган Савдо амалиёти, фойдали иш, ман-
ва акциядорлик жамияти реестрига фаатли битим.
акциялар гаровининг пайдо бўлгани
ёки тўхтатилгани ҳақида ёзувлар
киритиш ҳақида талабни акс эттир- ГИБРИД (ДУРАГАЙ) ҚИММАТ
ган ҳужжат. БАҲО ҚОҒОЗ. Бир вақтнинг ўзида
имтиёзли кумулятив акция сифати-
ГАРОВ ХАТИ. Қарздор томони- да ҳам фойдаланиладиган облига-
дан унга тегишли ер, уй, қурилиш ция.
кўринишидаги кўчмас мулкнинг га-
ровга қўйилишига гувоҳлик берув- ГИПЕРИНФЛЯЦИЯ. Товарлар
чи юридик ҳужжат. нархининг кескин қимматлаши-
ши, охирги уч ой давомида ҳар
ГАРОВ ШАҲОДАТНОМАСИ. ой нархларнинг 50 фоиз ва ундан
Савдо ва тижорат операцияларини юқори даражада ўсишини билди-
амалга ошириш учун фойдаланиши риб, пул бирлиги қадрининг кескин
мумкин бўлган мол-мулкни қарздор пасайишига, тўлов муомаласининг
томонидан гаровга қўйилиши ҳақи- издан чиқишига, одатдаги хўжалик
даги кредит ҳужжати. алоқаларининг узилишига олиб ке-
ГАРОВ ҲУҚУҚИ. Кредит берув- лади.
чи, гаров ушлаб турувчининг ўз ГЛОБАЛ. 1. Бутун Ер шарини
даъволарини қарздор томонидан қамраб олувчи, умумбашарий. 2. Ҳар
гаров билан таъминланган мажбу- томонлама, тўлиқ, ялпи, универсал.
80
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ГЛОБАЛ ДЕПОНЕНТЛАШ. Банк ган ва юздан ортиқ мамлакатларда Г
томонидан категориялар бўйича “яшил” иқтисодиётнинг амал қилиш
таснифланган қимматбаҳо қоғозлар даражасини ифодалайдиган кўрсат-
тўпламини истисносиз қатъий тар- кич.
тибда сақлаш учун ихтисослашган
банкка топшириш. ГЛОБАЛЛАШУВ. иқт. Жаҳон
иқтисодиётининг ўзаро боғлиқ тур-
ГЛОБАЛ ИҚТИСОДИЁТ. Дунё ли соҳа ва жараёнларининг кучайиб
миқёсида миллий иқтисодиётлар- бориши, жаҳон хўжалигида товар-
нинг ўзаро боғлиқлик жараёни ку- лар, хизматлар, капитал, ишчи кучи
чайиши бўлиб, товарлар, хизматлар, ва билимлар бозорининг аста-секин-
капитал, иш кучи ва технология- лик билан ягона бозорга айланиши-
ларнинг давлатлар ўртасида катта ни билдиради.
ҳажмдаги ҳаракатларининг юзага
келиши. ГОМОГАМИЯ. [юн. homos – бир
хил ва gamos – турмуш]. Аниқ бит-
ГЛОБАЛ КВОТА. Экспорт ёки та ижтимоий гуруҳ ёки жамият
импорт қилиш учун рухсат берил- ичида турмуш қуриш тенденцияси
ган товарларнинг ҳажми ёки қийма- ёки одати: этник, диний, касталик,
тини белгилайдиган ўлчов бўлиб, у табақавий, профессионал, локал ва
ташқи савдонинг жуғрофий йўнали- бошқалар. Ўрта асрларнинг охирига-
шини чекламайди. ча (уруш ва ижтимоий фалокатлар-
ни ҳисобга олмаганда) гомогамия
ГЛОБАЛ КОНТРАКТ. Томонлар- турмуши илоҳий ҳисобланган ва
нинг алоҳида хусусий контракт- гомогамия одатларининг бузилиши
ларга бўлинишига имкон берувчи (айниқса, диний жамиятларда) қат-
ҳамда кўплаб мажбуриятлари бўл- тиқ қораланган. Гомогамия бир неча
ган шартнома. ҳолларда генетик фонднинг ёмон-
лашувига олиб келган. Жамиятнинг
ГЛОБАЛ РАҚОБАТБАРДОШЛИК ривожланиши билан этник, диний ва
ИНДEКСИ. Асосий индекслардан бошқа тўсиқлар заифлашиши нати-
ҳисобланиб, Жаҳон иқтисодий фо- жасида гомогамик турмушлар сони
руми томонидан ҳар йили ушбу қисқаради ва гетерогамик турмуш-
индекс бўйича эълон қилинадиган ларга жой беради. Айрим ҳудудлар-
ҳисоботда меҳнат бозорининг сама- да гомогамик турмуш кўринишлари
радорлиги йўналиши, 2 кўрсаткич, ҳозиргача сақланиб қолган.
яъни мослашувчанлик ва истеъдод-
дан самарали фойдаланиш бўйича ГОНОРАР [лот. honorarium –
баҳоланади. хизмат эвазига мукофот]. Адабий,
мусиқий ва илмий асарлар, ихтиро,
ГЛОБАЛ ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТ фойдали модель, саноат намунаси,
ИНДЕКСИ. “Dual Citizen” халқаро ўсимлик тури, ҳайвон зоти каби
агентлиги томонидан қўлланади- интеллектуал мулк объектлари му-
81
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
аллифига, шунингдек, унинг мерос ГРАНТ-ЭКВИВАЛЕНТ. Креди-
хўрларига чоп этиш ва улардан торга тенг ҳажмли даромадни таъ-
фойдаланиш учун тўланадиган пул минловчи имтиёзли ва тижорат кре-
мукофоти. дитлари ўртасидаги фарқни ўлчай-
Г диган кўрсаткич; кредитнинг ҳақ
ГОРИЗОНТАЛ ДИВЕРСИФИ олинмайдиган қисмига тенг.
КАЦИЯ. Ассортимент (мол турла- ГРАНТОР [инг. grantor – грант бе-
ри), чиқариладиган маҳсулот тар-
кибининг олдин чиқарилганидан рувчи]. Ҳадя қилувчи, грант тақдим
фарқланувчи янги маҳсулотлар ҳи- этадиган чет эл хайрия ташкилоти.
собига кенгайиши.
ГРАТИФИКАЦИЯ [инг. gratifica
ГОРИЗОНТАЛ ИНТЕГРАЦИЯ. tion – мамнунлик]. Ходимларнинг ўз
Бир хил маҳсулот чиқарадиган ва мажбуриятларини сифатли бажар-
ўхшаш технологиялардан фойдала- ганликлари учун бериладиган пул
надиган корхоналарнинг ўзаро бир- мукофоти, моддий рағбатлантириш.
лашиши.
ГРОССБУХ. Бош ҳисобчилик ки-
ГОРИЗОНТАЛ ҚЎШИЛИШ. Бит- тоби.
та бозорда рақобат қилувчи фир-
маларнинг умумий манфаатдорлик ГУДВИЛЛ [инг. goodwill – яхши
асосида қўшилиши. ният]. 1. Фирманинг моддий ўлчаб
бўлмайдиган активлари, сармояси;
ГОФ-МАКЛЕР [нем. hofmakler 2. Ташкилотдан алоҳида иденти-
– воситачи]. Биржа аъзолари томо- фикация қилиниши ва баҳоланиши
нидан маълум муддатга биржа мак мумкин бўлмаган омиллар (ташки-
лерлари орасидан сайланган биржа лот номи ва ишлаб чиқарилаётган
даллоли. маҳсулотнинг талабгорлиги, муайян
обрў ва ишга доир алоқалар мав-
ГРАНТ [инг. grant – ҳадя, субси- жудлиги, жойлашган ер ва бошқа
дия]. Илмий тадқиқот ва ишланма- шунга ўхшаш омиллар) таъсирида
ларни бажариш ҳамда талабалар- вужудга келадиган номоддий актив.
ни ўқитиш учун ҳақи тўланадиган,
субсидия бериладиган давлат бу- ГУРТ [нем. gurt – камар]. Танга-
юртмаси; илмий тадқиқотларни, нинг ён томони.
олимларни, адабий ва санъат асар-
лари муаллифларини молиявий ГУРУҲ СУҒУРТАСИ. Ўз фаолия-
қўллаб-қувватлаш учун хайр-сахо- тини фирма ходимларига тарқата-
ват тартибида ажратиладиган пул диган шахсий суғурта тури.
маблағлари.
82
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Дангасанинг иши битмас,
ёз келса ҳам қиши битмас.
ДАВЛАТ БОЖИ. Ваколатли дав- ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ ТАҚЧИЛ
лат органлари, муассасалар томо- ЛИГИ. Муайян даврда давлат бюд-
нидан корхоналар, ташкилотлар, жети харажатларининг унинг даро-
фуқаролар манфаатидаги таомил- мадларидан ошиб кетиши.
лар, ҳаракатларни амалга оширган-
лиги ва ҳужжатлар берилиши учун ДАВЛАТ БЮДЖЕТИНИНГ БИР
ундириладиган пул. ЛАМЧИ ПРОФИЦИТИ. Муайян давр
учун давлат бюджети харажатла-
ДАВЛАТ БУЮРТМАСИ. Дав- ридан давлат қарзига хизмат кўрса-
лат томонидан корхона ва ташки- тиш бўйича фоиз тўловларни чиқа-
лотларга муайян маҳсулот турини риб ташлаган ҳолда ҳисобланади-
тайёрлаш ва уни истеъмолчиларга ган бюджетдаги ортиқчалик.
етказиб бериш, ишлаб чиқариш, но-
ишлаб чиқариш ва илмий тадқиқот- ДАВЛАТ БЮДЖЕТИНИНГ БИР
га оид маълум ишларни бажариш ЛАМЧИ ТАҚЧИЛЛИГИ. Муайян
учун бериладиган топшириқ. давр учун давлат бюджети хара-
жатларидан давлат қарзига хизмат
ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ. Давлат- кўрсатиш бўйича фоиз тўловларни
нинг ўз вазифалари ва функцияла- чиқариб ташлаган ҳолда ҳисоблана-
рини молиявий жиҳатдан таъмин- диган бюджет етишмовчилиги.
лаш учун мўлжалланган марказ-
лаштирилган пул жамғармаси. ДАВЛАТ ДАРОМАДИ. Давлат-
нинг ўз функцияларини амалга
ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ ПРОФИЦИ ошириш учун мўлжалланган маб
ТИ. Муайян даврда давлат бюджети лағи. Давлат даромадининг асосий
даромадларининг унинг харажатла- манбалари солиқлар, тўловлар, чет
ридан ошиб кетиши. элдаги кредитлар ва улардан кела-
83
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
диган ёрдам, ташқи савдодан туша- лойиҳаларни амалга ошириш учун
диган маблағлар ҳисобланади. давлат органи ҳамда нодавлат ноти-
жорат ташкилотлари ўртасида давлат
Д ДАВЛАТ ДАСТУРИ. Мамлакатни ижтимоий буюртмаси амалга ошириш
мақсадли ва самарали ривожланти- шартномасини тузиш орқали ишлар-
риш учун давлат томонидан ишлаб ни бажариш ёки тадбирлар ўтказиш-
чиқиладиган чора-тадбирлар дасту- га қаратилган давлат топшириғи.
ри, режаси.
ДАВЛАТ ИЖТИМОИЙ ЁРДАМИ.
ДАВЛАТ ЗАЁМИ. Бюджет хара-
жатларини молиялаштириш ва бюд- Меҳнатга лаёқатсизлик, ишсизлик,
жет дефицитини қоплаш мақсадида даромад манбаининг мавжуд эмас-
давлат номидан сотиш учун чиқари- лиги сабабли ўзини мустақил моддий
ладиган давлатнинг қарздорлигини таъминлай олмаган шахсларга давлат
тасдиқловчи қимматли қоғоз. томонидан бериладиган ёрдам.
ДАВЛАТ ЗАХИРАЛАРИ. Мод- ДАВЛАТ ИЖТИМОИЙ СУҒУРТА
дий бойликлар захираси (хомашё ва НАФАҚАЛАРИ. Меҳнат фаолияти
озиқ-овқат турлари). Давлат захира- билан шуғулланаётган (шуғулланган)
сидан фавқулодда вазиятлар оқи- ва белгиланган тартибда ижтимо-
батини бартараф этиш учун сафар- ий суғурталанган шахсларга (улар-
барлик эҳтиёжлари; вақтинчалик нинг оила аъзоларига) улар вақтин-
издан чиққан қишлоқ хўжалиги, ча меҳнатга лаёқатсиз бўлганлари,
корхоналар, муассасалар, ташки- ҳомиладорлик ва туғиш таътилига
лотлар, давлат ашёвий субъектла- чиққанлари ҳамда қонун ҳужжатла-
рини ёқилғи энергетик манбалар ва рида назарда тутилган бошқа ҳоллар-
озиқ-овқатнинг муҳим турлари би- да ижтимоий суғурта (пенсия жамғар-
лан таъминлашни барқарорлашти- маси) маблағлари ҳисобидан берила-
риш мақсадида давлат томонидан диган моддий ёрдам.
қўллаб-қувватлаш, инсонпарварлик ДАВЛАТ ИҚТИСОДИЙ БОШҚА
ёрдами беришда фойдаланилади. РУВИ. Бозор иқтисодиёти шароитида
хўжалик субъектлари ва бозор конъ-
ДАВЛАТ ИЧКИ ҚАРЗИ. Қоғоз юнктурасининг нормал ишлашини
пуллар, давлат облигациялари ва
бошқа қимматбаҳо қоғозларнинг му- таъминлаш, экологик ва ижтимоий
омалага чиқарилиши туфайли, шу- муаммоларни ҳал этиш мақсадида
давлат томонидан амалга оширила-
нингдек, аҳолининг давлат банклари- диган ижтимоий-иқтисодий меха-
да омонатлари мавжудлиги сабабли низмлар ва воситалар мажмуи.
пайдо бўлган давлатнинг корхоналар
ДАВЛАТ ИҚТИСОДИЙ СЕКТОРИ.
ва аҳолидан ички қарздорлиги. Мамлакат иқтисодиётининг давлат
ДАВЛАТ ИЖТИМОИЙ БУЮРТ томонидан бевосита бошқариладиган
МАСИ. Ижтимоий аҳамиятга молик ва назорат қилинадиган қисми.
84
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДАВЛАТНИНГ ИҚТИСОДИЙ ХАВФ мулкнинг мақсадига мувофиқ мулк Д
СИЗЛИГИ. Муҳим ижтимоий вазифа- дан фойдаланишни ва уни тасарруф
ларни ҳал этиш имкониятларидан, этишни амалга оширади.
ички ва ташқи турли бузғунчи кучлар,
молиявий-иқтисодий тазйиқлар вақ ДАВЛАТ КРЕДИТИ. Мамлакат-
тида жамиятни зарур ҳамда етарли да ва чет элда давлат қарзи сифа-
моддий ресурслар билан таъминлаш, тида давлат томонидан юридик ва
шунингдек, уруш вақтида мамлакат жисмоний шахслардан олинадиган
иқтисодиётини, қуролли кучлар ва сармоя, қарз. Давлат бюджети даро-
аҳолини зарурий воситалар билан мадлари ва харажатлари ўртасида-
таъминлашдан иборат. ги мувозанатнинг йўқлиги, бюджет
тақчиллиги мавжудлиги натижа-
ДАВЛАТ ИЖТИМОИЙ ТАЪМИ сида давлат катта миқдордаги пул
НОТИ. Фуқароларнинг кексайганда, маблағларига эҳтиёж сезади. Юзага
касалликка чалинганда, меҳнатга чиққан салбий ҳолатнинг олдини
лаёқатини қисман ёки бутунлай олиш мақсадида ваколатли давлат
йўқотганда, боқувчисидан айрил- органлари пул эмиссиясининг олди-
ганда, шунингдек, ёш болали оила- ни олиш, инфляцияни зарур дара-
ларни давлат томонидан моддий жада ушлаб туриш мақсадида дав-
таъминланиши. лат кредитидан фойдаланадилар.
ДАВЛАТ КАДАСТР БАҲОЛАШ ДАВЛАТ МАҚСАДЛИ ЖАМҒАР
МЕТОДИКАСИ. Қонун ҳужжатла- МАЛАРИ. Маблағлари солиқлар,
рида назарда тутилган мақсад- мажбурий тўловлар ва жарималар,
ларда, шу жумладан, солиқ солиш шунингдек, бюджет субсидиялари-
мақсадларида қўлланадиган, турли дан шакллантириладиган давлат
кўчмас мулкни оммавий баҳолаш мақсадли жамғармалари давлат
тартибини белгилайдиган норма- функцияларини амалга ошириш
тив-ҳуқуқий ҳужжатлар. учун ташкил этилади.
ДАВЛАТ КОРХОНАСИ. Давлат ДАВЛАТ МОЛИЯСИ. Давлат их-
мулкидаги, ўзига тезкорлик билан тиёрида пул жамғармаларининг таш-
бошқариш учун берилган мулк не- кил этилиши, тақсимланиши ва сарф-
гизида ташкил этилган давлат уни- ланиши соҳасидаги молиявий муас-
тар корхонаси шаклидаги тижорат саса. Мазкур молиявий маблағлар
ташкилоти. У ўзига бириктирилган умуммиллий манфаатлар йўлида
мулкдан қонунда белгиланган дои сарфланади ва давлат функциялари-
рада, ўз фаолияти мақсадларига, ни бажаришга хизмат қилади. Давлат
мулкдорнинг (ёки унинг топшириғи- молияси пул жамғармалари, молия
га кўра у ваколат берган давлат ор- механизми, давлатнинг молиявий
гани, муассиснинг) топшириқларига институтлари (идоралари) ва молия
ҳамда эгалик қилиш ҳуқуқидаги сиёсатини ўзида мужассамлаштира-
85
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ди. Давлат молияси таркибга давлат ташкил этилган бошқа жамғармала-
бюджети, маҳаллий бюджетлар, дав- ри маблағлари ҳисобидан шакллан-
лат корхоналарининг молияси, ҳуку- тирилган ёки гуманитар ва беғараз
матга қарашли махсус жамғармалар, берилган пул (товар) шаклидаги
давлат кредити киради. давлатга тегишли мулк.
Д ДАВЛАТ МОЛИЯВИЙ НАЗОРА ДАВЛАТ НАФАҚАСИ. Давлат
ТИ. Бюджет тўғрисидаги қонун ҳуж- бюджети маблағлари ҳисобидан ёки
жатларининг ижроси устидан назо- давлат ижтимоий суғуртаси жамғар-
ратни амалга ошириш мақсадида масидан тўланадиган пул, маблағ.
молиявий назорат объектларининг ДАВЛАТ ОБЛИГАЦИЯЛАРИ.
бухгалтерия, молия, статистика, Эмитенти давлат бўлган облигация
банк ҳужжатлари ва бошқа ҳужжат- лар.
ларини ўрганиш ҳамда таққослаш.
ДАВЛАТ МОНОПОЛИЯСИ. Маъ- ДАВЛАТ РЕНТАСИ. Давлат муд-
лум товарларни ишлаб чиқариш, датсиз облигация қарзига тўлов
муайян фаолиятни амалга ошириш тури. Давлат қарзга олган капиталга
бўйича давлатнинг ягона эгалик қи- ҳар йили маълум даромад (рента)
лиш ҳуқуқи. Давлат монополияси тўлаб туриш мажбуриятини олади.
кўпинча спиртли ичимлик ишлаб
чиқариш, уларни сотиш ва олиб ки- ДАВЛАТ СЕКТОРИ. Давлат ор-
риш (импорт қилиш)га ҳамда уму- ганлари томонидан бошқарилади-
ман ташқи савдо (ҳар қандай маҳсу- ган, назорат қилинадиган, давлат
лотни импорт ва экспорт қилиш)га мулки тасарруфидаги иқтисодиёт-
жорий этилади. нинг бир қисми.
ДАВЛАТ МУАССАСАСИ. Давлат ДАВЛАТ СОЛИҚ ХИЗМАТИ. Со-
томонидан ташкил этилган ва вако- лиқ қонунчилигига риоя қилиш,
латлари давлат томонидан белгилаб бюджет ва бюджетдан ташқари
қўйилган ташкилот. жамғармаларга солиқлар ва бошқа
тўловларнинг аниқ ҳисобланиши
ДАВЛАТ МУЛКИ. Давлатга мулк ва тўлиқ киритилиши назоратининг
ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ягона тизимини қўллаб-қувватлай-
мол-мулк, шу жумладан, акциялар диган давлат тузилмаси.
(улушлар), давлат муассасалари,
давлат унитар корхоналари, давлат ДАВЛАТ СУБСИДИЯСИ. Маҳал-
мулкининг бошқа кўчар ва кўчмас лий ҳокимият органи томонидан
объектлари, интеллектуал мулк корхоналарга, аҳолига ва қатъий
объектлари, шунингдек, Ўзбекистон аниқ белгиланган мақсадлар учун
Республикаси бюджет тизими бюд- давлат бюджетидан ажратилган пул
жетлари ва белгиланган тартибда маблағлари, нафақалар, молиявий
ёрдам.
86
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДАВЛАТ СУВ КАДАСТРИ. Сув илғор бошқарув тажрибасини жо- Д
нинг миқдор ва сифат кўрсаткичла- рий этиш асосида давлат ва хусусий
рини ҳисобга олиш, сувдан фойда- тадбиркор (корхона, фирма ва ҳока-
ланишни қайд қилиш ва ҳисобга зо) ҳамкорликда амалга оширади-
олиш маълумотларини ўз ичига ган тадбирлар мажмуи.
олади.
ДАВЛАТ-ХУСУСИЙ ШEРИКЛИК
ДАВЛАТ ТАСАРРУФИДАН ЛОЙИҲАСИНИНГ КОНЦЕПЦИЯСИ.
Давлат шериги ва (ёки) хусусий та-
ЧИҚАРИШ. Давлат корхоналари ва шаббускор томонидан тайёрланган,
давлат-хусусий шериклик лойиҳаси-
ташкилотларини хўжалик ширкат- ни амалга ошириш тўғрисида қарор
қабул қилиш учун танловни асосл аб
лари ва жамиятларига, оммавий берадиган, лойиҳанинг қийматини,
лойиҳанинг молиялаштириш ман-
мулк бўлмайдиган бошқа корхона- баини ҳамда рентабеллигини бел-
гилайдиган, уни амалга ошириш-
лар ва ташкилотларга айлантириш. нинг самарадорлиги ва долзарблиги
асосл арини ўз ичига олган ҳужжат.
ДАВЛАТ ТОМОНИДАН ХО
ДАВЛАТ ҚАРЗИ. 1. Давлатнинг
РИЖДАН МАБЛАҒ ЖАЛБ ҚИЛИШ. ўз фуқаролари ёки корхона ва таш-
Активларни хориж манбаларидан килотлар, шунингдек, хориж мамла-
(чет эл давлатларидан, норезидент катларидан қарзи. Манбасига қараб
юридик шахслардан ва халқа- ички ва ташқи давлат қарзлар бў-
ро ташкилотлардан) жалб этиш линади. 2. Ўзбекистон Республика-
ҳамда бунинг натижасида Ўзбекис сининг ички ва ташқи маблағларни
тон Республикасининг қарз олув- жалб қилиш натижасида вужудга
чи сифатидаги ёки қарз олувчи келган мажбуриятлари.
резидентларнинг ўз кредитлари-
ни (қарзларини) тўлашига кафил ДАВЛАТ ҚАРЗ МАЖБУРИЯТИ.
сифатидаги мажбуриятларининг Қарздор сифатида давлат, давлат
юзага келиши. ҳокимияти ва давлат бошқаруви
органларининг қарз муносабатлари-
ДАВЛАТ ХАЗИНАСИ. Давлат ни тасдиқловчи давлат қимматбаҳо
бюджетининг жами пул маблағлари. қоғозлари, облигациялари.
ДАВЛАТ ХАРИДИ. Давлат бу- ДАВЛАТ ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗ
ЛАРИ. Молия вазирлиги томонидан
юртмачиларининг товарларга ҳужжатсиз шаклда чиқариладиган
ва эмиссиявий қимматли қоғозлар
(ишларга, хизматларга) бўлган эҳти- ҳисобланадиган давлат ғазначилик
мажбуриятлари ва облигациялари.
ёжларини пулли асосда таъминлаш
жараёни.
ДАВЛАТ-ХУСУСИЙ ШEРИКЛИК
ЛОЙИҲАСИ. Иқтисодий, ижтимоий
ва инфратузилмавий вазифаларни
ҳал этишга қаратилган, хусусий ин-
вестицияларни жалб этиш ва (ёки)
87
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДАВЛАТ ҒАЗНАЧИЛИК БИЛЕТИ. ДАВЛАТНИНГ МОЛИЯВИЙ СИЁ
Аҳоли орасида тарқалган давлат САТИ. Давлатнинг ўз функцияла-
қимматбаҳо қоғозлари турларидан рини бажариши учун молиявий ре-
бири. сурсларни жалб қилиш, уларни тақ-
Д ДАВЛАТ ҒАЗНАЧИЛИК МАЖ симлаш ва ишлатишга қаратилган
БУРИЯТИ. Кўрсатувчига ихтиёрий тадбирларнинг йиғиндиси.
асосда жойлаштириладиган, улар- ДАВЛАТНИНГ НАРХ СИЁСАТИ.
ни олган шахсларнинг бюджетга Ижтимоий жиҳатдан муҳим ва стра-
пул маблағларини киритганлигини тегик товар ҳамда хизматларга дав-
тасдиқловчи ва ушбу қоғозларга лат томонидан нарх ўрнатилиши.
эгаликнинг бутун муддатида қайд Нархни давлат томонидан тартибга
этилган даромадни олишга ҳуқуқ бе- солишдан мақсад: 1. Такрор ишлаб
рувчи давлат қимматбаҳо қоғозлари. чиқаришнинг зарурий мутаносиб-
ДАВЛАТНИНГ ИЧКИ ҚАРЗИ. лигига эришиш. 2. Инфляция суръа-
Давлатнинг хўжалик юритувчи тини пасайтириш. 3. Нарх ўсиши ва
субъектлар, банклар ва фуқаролар иш ҳақлари ўртасидаги мутаносиб
олдидаги қарздорлигининг жами ликни таъминлаш. 4. Давлат корхо-
суммаси. наларини субсидиялаш. 5. Давлат
бюджетига зарур ресурсларни жалб
ДАВЛАТНИНГ ИҚТИСОДИЙ ВА этиш. Давлат нарх шаклланишига
ЗИФАЛАРИ. Иқтисодий тизимнинг бевосита ва билвосита таъсир этади.
амал қилишига шарт-шароит яра- ДАВЛАТНИНГ ТАШҚИ ҚАРЗИ.
тиш, уни тартибга солиш, юксалти- Ҳукуматнинг халқаро молия инсти-
риш, халқ турмуш даражасининг тутлари, хорижий банклар ва хусу-
ўсишини ва турмуш шароитлари- сий кредиторлар олдидаги қарзи-
нинг яхшиланишини таъминлашга нинг жами суммаси.
қаратилган маъмурий, ҳуқуқий ва
иқтисодий чора-тадбирлар мажмуа- ДАВОМЛИ ИНФЛЯЦИЯ. Узоқ
сидан иборат. давом этган, маълум вақт даври-
ДАВЛАТНИНГ МИНИМАЛ да юқори ёки паст инфляциянинг
барқарор туриши.
ИЖТИМОИЙ СТАНДАРТЛАРИ. Қо-
нунлар билан ўрнатилган меъёрлар ДАВРИЙ ИШСИЗЛИК. Иқти-
бўлиб, улар меҳнатга ҳақ тўлаш, содий турғунлик даврида (ишлаб
пенсия таъминоти, таълим, соғлиқ- чиқаришнинг пасайиши оқибатида)
ни сақлаш, маданият ва уй-жой ком- юзага келадиган ишсизлик.
мунал хизмат кўрсатиш соҳасида ДАМНИФИКАЦИЯ [лот. damlum
аҳолини ижтимоий ҳимоялашнинг – йўқ, facere – қилмоқ]. Зарар кўриш.
энг кам даражасини кафолатлайди. Қимматли қоғозларни номинал
88
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
қийматдан паст нархда сотишдан килот, муассасалар хўжалик фао-
кўрилган зарар. лиятини молиялаштириш учун пул
маблағлари тушуми ва сарфининг
ДАМНО [лот. damnum – зарар]. ҳужжатлаштирилган бухгалтер-
1. Пулларнинг номинал қиймати ва лик режаси.
уларнинг жорий курс бўйича ҳисоб
ланган қиймати ўртасидаги фарқ. ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТ ҚАЙ Д
2. Банк муассасаларининг комиссия ДИ. Реал даромадлар ва харажат-
га топширилган векселларининг ин- ларни қайд этиш, уларни солиқ,
кассация қилиниши, яъни ушбу век- бюджет даромадлари билан со-
селлар бўйича нақд пул олиниши лиштириш.
билан боғлиқ харажатлари.
ДАРОМАД ДЕКЛАРАЦИЯСИ.
ДАРОМАД. 1. Ҳисобот даврида Молия ёки календарь йилида фуқа-
активларнинг кўпайиши ёхуд маж- ролар томонидан солиққа тортила-
буриятларнинг камайиши. 2. Ишлаб диган жами даромадлари кўрсатил-
чиқариш омилларини ишлатишдан ган ва давлат органларига тақдим
келадиган пул ва натурал тушум- этиладиган хабарнома.
лар. Хусусий даромад – алоҳида
жисмоний шахснинг даромади. ДАРОМАД ДИФФЕРЕНЦИА
Миллий даромад – миллий ишлаб ЦИЯС И. Аҳоли турли қатламлари
чиқаришдан келадиган даромад; ва гуруҳларининг пул даромадлари
иқтисодиётдаги ва барча турдаги даражасидаги фарқ.
даромадлар жамғармаси.
ДАРОМАД ОБЛИГАЦИЯСИ.
ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТ БА Компаниянинг у даромад олганда-
ЛАНСИ. Маълум бир давр ичидаги гина фоиз тўланадиган қимматли
даромад манбалари ҳамда даромад қоғози.
ва сарф-харажат миқдори кўрсатил-
ган ва уларнинг мослиги ёки баланс- ДАРОМАД САМАРАСИ. Нарх
нинг бир қисмининг бошқасидан пасайганда истеъмолчи пул даро-
ошиб кетганлиги аниқланган молия мадларининг сотиб олиш лаёқати-
вий баланс. нинг ортиши.
ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТ ДАРОМАДЛАР КОНЦЕНТРА
СМЕТАСИ. Бюджет ташкилотла-
ри бюджетдан ташқари жамғар- ЦИЯСИ ИНДЕКСИ. Ҳудуд аҳолиси
маларининг тегишли йил чораги
ёки молия йили учун кутилаётган даромадлари дифференциацияси
тушумлари ва харажатлари акс
этадиган ҳужжат. 2. Корхона, таш- даражасини баҳолаш учун фойда-
ланиладиган статистик кўрсаткич.
Даромадларни жамлаш
(Джини б–аKрчJа) коэффициенти – аҳо-
лининг даромадлари йиғин-
дисининг алоҳида гуруҳлар ораси-
89
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
да тақсимланишини кўрсатади ва у n – табақаланиши бўйича аҳоли
қуйидаги формула орқали ҳисобла- гуруҳларининг сони;
нади: тив сcаuлmмdоaғiи–. даромаднинг кумуля-
Даромад тенг тақсимланганда
nn
∑ ∑KJ =1− 2 Aicumdai + Ai ⋅dai
=i 1=i 1
Д Джини коэффициенти нолга инти-
бу ерда: аAҳiо–лиi- гуруҳдаги аҳолининг лади. Даромадлар тақсимланиши
умумий сонидаги салмоғи; турлича бўлиб, қанчалик нотекис
диниdнaгi – i-гуруҳдаги аҳоли дарома- тақсимланган бўлса Джини коэффи-
жами даромаддаги салмоғи; циенти 1 га яқинлашади.
n – табақаланиши бўйича аҳоли
гуруҳларининг сони; Даромадлар табақаланиши тенг
тив сcаuлmмdоaғiи–. даромаднинг кумуля- сизл игини графикда тасвирлаш Ло-
ренц эгри чизиғи ёрдамида амалга
оширилади. Лоренц эгри чизиғи
ДАРОМАДЛАРНИ ҚАЙТА ТАҚ квадрат диагоналига суянган ёйдан
СИМЛАШ. Айрим шахсларнинг иборат бўлади. Яъни қуйидагича:
даромадлари бир қисмини бошқа
шахсл арга бериш мақсадида ўткази-
лиши ёки айрим шахслар даромад-
ларининг бошқа, эҳтиёжи кўпроқ
шахсларга ихтиёрий берилиши.
ДАРОМАДЛАРНИНГ ТАБАҚА 10 Аҳоли салмоғи
ЛАШУВИ. Аҳоли жон бошига тўғри
келадиган даромадлар даражасида- Бу чизиқ ёрдамида квадратнинг
ги тафовут.
пастки бурчагида ҳосил бўлган юза-
Даромадларни жамлаш (Джи-
ни - K )коэффициенти – аҳолининг лар қиймати бўйича Джини коэф-
барча дJ аромадлари йиғиндисининг
фициентини қуйидагича ҳисоблаш
алоҳида гуруҳлар орасида тақсим- мумкин:
ланишини кўрсатади ва у қуйидаги KG = Sa
Saâ + S
формула орқали ҳисобланади:
nn ДАРОМАДЛАРНИНГ ШАКЛ
ЛАНИШИ. Товар ва хизматларни
∑ ∑KJ =1− 2 Aicumdai + Ai ⋅dai ишлаб чиқариш жараёнида бевоси-
та иштирок этувчи институционал
=i 1=i 1 резидент-бирликларда бирламчи
даромадларнинг шаклланишини
нингбуумерудмаи: йAi - i - гуруҳдаги аҳоли- акс эттиради. У қўшилган қийматни
аҳоли сонидаги сал- ресурс сифатида турли ишлатилиш
моғи;
диниdнaг iж-аiм-гиурдуаҳрдоамгаидадҳаоглиисдалармоомғиа;-
90
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
соҳаларида тақсимланишини кўрса- баҳосини ва товарни экспорт қилув- Д
тади. Уларга ишчиларнинг иш ҳақи, чи мамлакат чегарасида белгилан-
солиқлар ва субсидиялар киради. ган манзилига ёки қўшни мамлакат
Ҳисобнинг мувозанатловчи мод- чегарасига етказиб бериш харажат-
даси ялпи фойда ҳисобланади, уй ларини қўшиш шарти асосида то-
хўжаликлари учун у ялпи аралаш варларни сотиш.
даромад сифатида қаралади.
ДАФН УЧУН БЕРИЛАДИГАН НА
ДАРОМАДЛИЛИК КОЭФФИЦИ ФАҚА. Ходим ёки унинг қарамоғида
ЕНТИ. Фирма соф фойдасининг реа- бўлган турмуш ўртоғи, 18 ёшга тўл-
лизация ҳажми ёки фирма сармояси маган ёки вақтинча меҳнатга қоби-
ҳажмига нисбати. лиятсиз (ёшидан қатъи назар) бола-
лари, ака-укалари ва опа-сингилла-
ДАРОМАДЛИЛИК КЎРСАТКИЧИ. ри, ота-онаси, бобоси ёки бувиси ва-
Сўнгги даврда компания томонидан фот этганда бир йўла бериладиган
олинган бутун фойда ҳажмининг ҳар бир марталик моддий ёрдам.
юз акция ҳисобидан шу акциялар-
нинг жорий нархига нисбати кўрини- ДАЪВО [араб. – арз, шикоят, ид
шида аниқланадиган нисбий ўлчов. дао]. Кредит берувчи, харидор,
буюртмачи ва мижознинг қарзни
ДАРОМАДНИ КАПИТАЛЛАШ тўлаш, зарарни қоплаш, аниқлан-
ТИРИШ. Ўртача қарз фоизига тенг ган камчиликларни, сотиб олинган
фойда меъёри бўйича шундай даро- товардаги ёки бажарилган ишдаги
мад ёки фойда келтиришга қодир, носозликларни бартараф қилиш
сармоя ўлчамини белгилаш билан ҳақида аризаси.
якунланадиган корхонанинг даро-
мади ёки фойдаси бўйича корхона ДАЪВО ЭСКИЛИГИ (ЭСКИРИШ
қийматини баҳолаш усули. Фойда- МУДДАТИ). Бажарилмаган мажбу-
нинг фирма сармояси йириклаши- рият сабабидан суд шу вақт ичида
шига сарфланиши, фойданинг сар- даъво талабларини қабул қилади-
мояга айланиши. ган вақт.
ДАСТЛАБКИ ДАРОМАД. Ишлаб ДАЪВОНИ ҚОНДИРИШ. Пул ва
чиқариш ёки пул айланишидан моддий бойликларни суд даъво-
олинган бирламчи фойда. гар учун ижобий қарор чиқарганда
даъвогарнинг фойдасига ундириш
ДАСТЛАБКИ ЖАМҒАРМА. Ўз имкониятини кафолатловчи чора-
ишини бошлаш учун тадбиркорга ларни қўллаш.
зарур бўлган дастлабки сармоя.
ДАФ [инг. Diliverend at Frontier ДЕБЕНТУРА [лот. debere – қарз-
– чегарагача етказиб бериш]. Товар- дор бўлмоқ]. Актив ёки гаров билан
ларнинг сотилиш нархига, унинг таъминланмаган қарз тури.
91
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДЕБЕТ [лот. debet – у қарздор]. корхона, фирма, шунингдек, фуқаро-
Икки томонлама жадвал шаклига лардан ундириладиган қарзлар.
Д эга бухгалтерлик ҳисобининг бир ДЕБУРС [фр. de bours – қайта-
томони. Пул маблағлари ва корхо- рилмайдиган харажатлар]. Қайта-
нанинг моддий бойликлари захира- рилмайдиган савдо ва бошқа хара-
си (активлар) ҳолати ва ҳаракатини жатлар, асосий хизматни олаётган-
рўйхатга олиш ҳисобларининг де- да мижозга юкланган сарф, чиқим.
бет қисмида ойнинг бошига қиймат
мавжудлиги ва ой давомида улар- ДЕВАЛЬВАЦИЯ [фр. dе evalua
нинг тушуми кўрсатилади. Восита- tion – баҳо, нарх, қиймат]. Мамлакат
лар манбалари (пассивлар) ҳолати валютаси нархининг қатъий вал
ва ҳаракатини рўйхатга олиш ҳисоб юталар, халқаро ҳисоб бирликлари-
ларининг дебет қисмида манбалар- га нисбатан пасайиб кетиши.
нинг камайиши. Масалан, корхонага ДЕВИАЦИЯ [лот. deviatio – оғ-
қарздорлари томонидан тўланиши моқ]. Қимматбаҳо қоғозлар нархи-
керак бўлган қарзлар акс этади. нинг, форс-мажор ҳолатларида бир-
ДЕБЕТ БАНК КАРТАСИ. Банк- жа товарлари нархларининг кутил-
даги жорий ҳисобрақамига уланган маганда ошиб кетиши.
банк картаси. Бу карта маҳсулот-
лар ва хизматлар учун нақд пулсиз ДЕВИЗ СИЁСАТИ. Мамлакат ва-
тўловлар, банкомат орқали нақд люта курсини чет эл валютасини со-
пулни ечиб олиш ва пул ўтказмала- тиш ва сотиб олиш йўли билан бош
рини амалга ошириш учун ишлатиш қариш сиёсати.
мумкин. Дебет картасига иш ҳақи, ДЕВИЗА [фр. devise – чет эл вал
пенсия, стипендия, ижтимоий на- ютасида ифодаланган ҳар қандай
фақалар, депозит бўйича фоизлар пул воситаси]. Чет эл валюталарида
ўтказилиши мумкин. Бугунги кунга ифодаланган тўлов ва кредит ҳуж-
келиб, айнан бу турдаги карталар жатлари. Девизадан жуда кенг ва
жуда машҳур. тез-тез фойдаланилган пайтда чет
ДЕБЕТ ҚОЛДИҚ. Дебет бўйича эл валютасида ифодаланган барча
якуний миқдорнинг кредитга нисба- тўлов воситалари девиза ҳисобла-
тан ошиб кетиши. нади.
ДЕБИТОР [лот. debitor – қарз- ДЕГРЕССИЯ [лот. degressus –
дор]. Пул ёки мулк қарздорлиги тушиш, камайиш]. Ҳажми камайиб
бўлган жисмоний ёки юридик шахс, борадиган даромадлар учун фоизи
иқтисодий субъект. камаядиган мутаносиб солиққа тор-
тиш.
ДЕБИТОР ҚАРЗДОРЛИК. Корхо-
на, фирма, компанияга уларнинг қарз- ДЕЗИГНАЦИЯ [инг. disignation
дорлари, дебиторлари бўлган бошқа – кредиторларнинг имзо қўйиши;
92
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
шикастланган товарлар рўйхати]. датидан олдин тўлаганда ёки товар Д
1. Кредитор шахслар имзоси. 2. Бу- сифати шартномада кўзда тутил-
зилган товарлар рўйхати. гандан паст бўлганда тақдим этила-
диган товар нархидан чегирма.
ДЕЗИНВЕСТИЦИЯ [инг. disinvest
ment – инвестицияларни бекор қи- ДЕКРЕТ ПУЛИ. Ҳукумат қарори,
лиш]. Негатив нетто-инвестициялар, ҳокимият органлари декрети билан
миқдори бўйича эскириш ва фирма пул сифатида киритилган маблағ.
асосий сармояси чиқарилишидан
кам бўлган янги мабл ағлар сарфи. ДЕКУВЕР [фр. decouvert – ёпил-
ган]. Суғуртада: мол-мулк нархи ва
ДЕЗИНТЕРМЕДИАЦИЯ [инг. dis суғурта миқдори ўртасидаги фарқ.
intermediation – воситачини йўқ қи-
лиш]. 1. Ссуда сармояси бозорида ДЕКХОЛДЕР [инг. deck holder
банкларнинг қимматбаҳо қоғозлар- – биржа ходими, брокерлар учун
нинг уларнинг эмитентлари томони- мижоз буюртмаларининг эгаси].
дан бевосита, тўғридан-тўғри чиқари- Биржада: брокерлар учун мижозлар
лиши, тарқатилиши, сотилиши фой- топшириқларини ушлаб турувчи.
дасига воситачиликдан воз кечиши.
2. Мижозлар томонидан фоиз став- ДЕЛИСТИНГ [инг. delisting –
калари ўсиши даврида банклардан рўйхатдан чиқариб ташлаш]. Фонд
пул бозори жиҳозларига депозитлар биржасида қимматбаҳо қоғозлар-
ажратилиши. 3. Кредит ресурслари нинг савдо рўйхатидан чиқарилиши.
бир қисмининг миллий банк тизими
чегарасидан ташқарига оқиб кетиши. ДЕЛЬКРЕДЕРЕ [нем. delkredere –
4. Молия институтлари ўз воситачи- вакиллик]. Учинчи шахс томонидан
лик функцияларини бажариш имко- (товарни сотиб олувчи) комиссион
ниятига эга бўлмаган ҳолат. битимлар бўйича мажбуриятларнинг
бажарилиши учун мулкий жавобгар
ДЕКЛАРАЦИЯ [лот. deсlaratio бўлган даллолнинг кафиллиги.
– маълум қилиш, билдириш, эълон
қилиш]. Ташилаётган товарнинг да- ДЕЛЬТА [юн. delta – юнон алиф-
ромадлари ёки саноғи ҳақида со- босидаги тўртинчи ҳарф номи].
лиқлар, божлар ҳажмини белгилаш Акцияларнинг жорий нархлари ўз-
учун давлат органлари томонидан гариши билан боғлиқ келгуси ха-
талаб қилинган ва уларга тақдим рид ёки акциялар сотувига опцион
этиладиган қонунда ва иқтисодий нархларининг ўзгариши.
муомала қоидаларида кўзда тутил-
ган эълон, хабар, хат. ДЕЛЬТА ХЕЖЛАШ. Дельта ко-
эффициентига мувофиқ фонд бо-
ДЕКОРТ [нем. dekort – чегирма]. зори нақд жиҳозларини сотиб олиш
Сотувчи томонидан харидорга муд- ёки сотиш йўли билан ўз хавфини
опционлар сотувчилари орқали
суғурталаш.
93
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДЕМЕРЕЖ [фр. demeurer – чўз- ўзгартира олса, Δt вақт давомида
моқ]. Кема эгасига келишилган миқ- Е демографик ҳодиса юз беради ва
дорда бериладиган тўлов. Юк эгаси авлодлар сони Рt дан Рt+РΔt гача
юкни ортиш ва туширишда шарт- ўзгарса, у ҳолда вақт бирлигига кел-
номада кўрсатилган муддатдан ор- тирилган эҳтимолий ўзгариш қуйи-
Д тиқроқ кемани ушлаб қолса, деме- дагича бўлади:
реж тўлайди.
P=t+∆t − Pt E
ДЕМОГРАФИК ЖАРАЁН [лот. =Pt pt ∆t Pt ∆t
processus – олға юриш]. Одамлар ҳа-
Агар ҳодисалар сони авлодлар
ётидаги жараёнларнинг кетма-кет-
лиги бўлиб, у авлодлар алмашинуви сони сингари узлуксиз вақт функ-
аҳамиятига эга. Асосий демографик цияси сифатида кўриб чиқилса, у
жараёнлар – туғилиш, ўлим, никоҳ ҳолда Δt → 0 бўлганда ўзгаришлар
ва ажралиш бўлиб, демография- эҳтимоллиги С бўлади ва қўшимча
да аҳолининг такрор шаклланиши тарзда қуйидаги формула билан
сифатида, тегишли демографик ифодаланади:
ҳодисаларнинг вужудга келиши =µt Pt+dt −=Pt d=Pt P1(t) ,
натижасида содир бўлади. Демогра- Pt dt Pt dt Pt
фик таҳлилда авлодлар сонининг
ўзгариши битта (масалан, ўлим), ик- Бу ерда: d – дифференциал
кита (масалан, ўлим ва никоҳ) ёки
бир нечта демографик жараёнларга белги, Р1(t), Рt нинг вақтдаги ҳосила
(масалан, никоҳлар камайиши нати- функцияси.
жасида туғилишнинг пасайиши, эр ДЕМОГРАФИК ИНҚИРОЗ. Аҳо-
ёки хотиннинг ўлиши натижасида лининг такрор шаклланишидаги
ажралиш) қараб ўрганилади. Демог ўзгаришлар туфайли содир бўлади-
рафик жараёнлар орасида кўпай- ган жараён. Демография тарихида
иш жараёнлари (туғилиш, никоҳ) ХIX асрнинг охиригача демографик
ва чиқиб кетиш (ўлим, ажралиш) инқирозга очарчилик, эпидемия ва
алоҳида белгиланади. Демографик урушлар сабаб бўлган. Бу омиллар-
жараён вақт, ёш ва аҳоли қатламига га таянган ҳолда аҳолининг ўлими
кўра белгиланади. ортган ва ўз-ўзидан аҳоли сонининг
ДЕМОГРАФИК ЖАРАЁНЛАР камайишига, дунёнинг баъзи мам-
КУЧИ. Кичик вақт оралиғида демог лакат ва минтақаларида, алоҳида
рафик ҳодисалар эҳтимоли ва де- ҳудудларда умуман одамларнинг
мографик жараёнлар тезлигининг қирилиб кетишига олиб келган. Шу
аниқ ифодасини берувчи таҳлилий билан бирга, бугунги кунда дунё-
чоралар. Агар авлодлар ўз сонини нинг ривожланган мамлакатларида
фақат мазкур жараён таъсирида туғилиш сонининг кескин пасайиши
аҳоли мутлақ сонининг камайиши-
94
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
га, яъни демографик инқирозга олиб сабатга кўра, бу гуруҳ қатнашчила- Д
келди. Бу эса, ўз навбатида, иқти- рининг кўрсаткичларини оммавий
содий инқирозни келтириб чиқар- ишлаб чиқарилишидир.
моқда. Натижада, аҳоли таркибида
меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли- Демографик юк қуйидаги кўр-
нинг миқдори кескин камайиб, ак- саткичларга ажратилади: 1) уму-
синча меҳнат ёшидан ўтганлар улу- мий болалар ва қариялар сонининг
ши йил сайин ортиб бормоқда. меҳнатга лаёқатли аҳоли сонига
нисбати; 2) болалар сонининг қария
ДЕМОГРАФИК ПОРТЛАШ. лар сонига нисбати; 3) қариялар со-
нининг болалар сонига нисбати.
Жаҳоннинг кам ривожланган ва
ДЕМОГРАФИК ҲОДИСА. Аҳоли
камбағал мамлакатларида назорат сони ва таркибида ёки инсонлар-
нинг бир авлодидан бошқасига ўрин
қилиб бўлмайдиган даражада аҳоли беришига таъсир этадиган демогра-
фик жараёнлардаги ўзгаришлар. Бу
сонининг ўсиши. ҳодисанинг бир хил ва тўлиқ таъри-
фи мавжуд эмас. Демографик жара-
ДЕМОГРАФИК УСУЛЛАР. Демог ёнлар ва аҳоли таркибининг ҳозирги
рафик жараёнлар, уларнинг тарки- ҳолати ўтмишнинг демографик ҳо-
би ва аҳоли сони ўзгаришини бир дисаларига кўп томонлама боғлиқ.
бутун ҳолда ўрганишнинг махсус Шу тарзда ҳар йилги туғилиш ва
усуллари мажмуи. Кўпгина ижтимо- ўлимга маълум таъсир кўрсатади-
ий-иқтисодий ва табиий жараёнлар- ган аҳолининг ёш таркиби турли
нинг миқдор ўзгаришларини ўрга- тарихий ҳодисалар таъсири остида
надиган фанлардан фарқли ўлароқ, кўп йиллар давомида шаклланади.
демографик усуллар фақат аҳоли Аҳоли гуруҳларида мавжуд бўлган
сонини ўрганишнинг ўзига хос то- демографик кўрсатмалар ва демог
монларини қамраб олади. рафик хатти-ҳаракат тарихий ривож
ланиш хусусиятларига боғлиқ.
ДЕМОГРАФИК ЮК. Барча маъ-
лумотлар аҳолининг ўсиш суръати ДЕМОГРАФИЯ [юн. demos – халқ
ҳақида бўлиб, кўрсатилаётган оғир- + grafos – ёзаман]. Аҳолининг ижти
лик жамиятга таъсир қилмайди. моий-тарихий шарт-шароитлар таъ
Ёшлар бўйича гуруҳларга бўлинган- сирида ривожланиш қонуниятлари-
да: болалар (0-16 ёшгача), қариялар ни ўрганадиган фан. Демография
(55 ёш ва ундан юқори аёл, 60 ёш аҳоли сонининг кейинги ўсиш дара-
ва ундан юқори эркаклар), меҳнат- жасини башорат қилиш ва уни режа-
га лаёқатли ёшдагилар (16-54 аёл- лаштиришда катта аҳамиятга эга.
лар, 16-59 эркаклар). Баъзида биз
учун ишлаб чиқарувчи ва ишлаб ДЕМОНЕТИЗАЦИОН ИҚТИСО
чиқаришда иштирок этмайдиган ДИЁТ. Миллий иқтисодиётнинг
гуруҳлар муносабатини баҳолашда
қўлланилади. Ҳисоб-китобларга кў
ра, демографик юк ҳақиқий муно-
95
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ўзига хос хусусияти бўлиб, унинг катдаги пул муомаласини тартибга
ликвид активлар билан тўйинганли- солиш бўлиб, пул қадри пасайиши-
гини акс эттиради. Демонетизация ни тўхтатиб қолиш ёки сусайтириш
даражаси молия тизими ва, уму- орқали пул тизимини соғломлашти-
ман, иқтисодиётнинг ривожланиши риш мақсадида амалга оширилади
билан белгиланади. Шунингдек, ҳамда муомалада бўлган пул маб
Д иқтисодиётнинг капитал ҳаракати лағлари массасини бирмунча ка-
эркинлигини белгилайди. майтириш имконини беради.
Мисол учун Ўзбекистонда 1994
ДЕМОНЕТИЗАЦИЯ [фр. demone йил сўм-купон 1000:1 сўмга нисбат-
tization – демонетизация]. Қиммат- да деноминация қилинган.
баҳо металл, энг аввало, олтин ва
кумуш орқали пул вазифаларини ДЕНОНСАЦИЯ [фр. denoncer –
бажаришнинг йўқолиши, уларнинг эълон, маълум қилмоқ]. Шартнома-
кредит пуллари, банк билетлари, дан расман воз кечиш, шартнома-
нақд бўлмаган пул, чеклар кўлла- нинг тугатилиши.
нишининг кенгайиши муносабати ДЕПО [фр. depot – омбор]. 1. Бух-
билан пул воситаси сифатида фой- галтерлик ҳисобида: қайд этиш ах-
даланилишининг қисқариши. бороти тўпланиши учун жамловчи
ДЕМОНОПОЛИЗАЦИЯ. Давлат ва қайднома. 2. Шартномаси бўйича
унинг органлари томонидан монопо- мажбуриятлар бажарилишини ка-
лияни чеклаш ва монополизмга қар- фолатлаш учун ушланадиган қайта
ши курашга йўналтирилган сиёсат. суғурталовчи мукофотининг бир
қисми.
ДЕМПИНГ [инг. dumping – арзон ДЕПОЗИТ [лот. depositium –
экспорт]. Ташқи ва ички бозорларда сақлашга қўйилган буюм; омонат].
товарларнинг сунъий пасайтирилган 1. Банклардаги пул омонатлари; кре-
нархларда, ўртача чакана нархлар- дит муассасасига омонатга қўйила-
дан паст, баъзан эса таннархидан диган қимматбаҳо қоғозлар ёки пул
ҳам паст баҳоларда сотилиши. маблағлари. 2. Турли муассасалар-
ДЕМПИНГ БОЖИ. Демпинг га тўлов сифатида талаб қилинган
нархларидаги товар импорти учун миқдорни тўлаш учун амалга оши-
импорт божидан ташқари ундири- риладиган пул маблағлари взноси.
ладиган маблағ, йиғим. 3. Мижозларнинг банкка талаблари
ёзилган ёки шуни тасдиқловчи банк
ДЕНОМИНАЦИЯ [лот. dе – қай- китоблари қайдлари.
та + nominatio — ном]. Пул муома- ДЕПОЗИТ АМАЛИЁТИ. Кредит
ласи баркарорлигини ошириш ва муассасалари, банкларнинг пул
ҳисоб-китобни ихчамлаштириш маблағларини омонат кўринишида
мақсадида қоғоз пул номиналини жалб қилиш бўйича амалиётлари ва
пасайтириш. Деноминация мамла-
96
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
бу омонатларни жойлаштириш. ишониб топширилган жисмоний ёки Д
юридик шахс, шундай шахслар фао-
ДЕПОЗИТ АУКЦИОНИ. Банк ти- лият кўрсатадиган муассаса.
зими умумий ликвидлигини бош
қариш ва ликвидликнинг таркибий ДЕПОЗИТОР. 1. Депозит эгаси.
профицити шароитида ортиқча лик- 2. Ташкилот унга қандайдир сабаб
видликни банк тизимидан вақтинча ларга кўра, илгари тўлаб берил-
олишда Марказий банк томонидан маган маълум миқдордаги пулни
тижорат банклари вакиллик ҳисоб- тўлаши керак бўлган жисмоний ёки
варағидаги маблағларни аукцион юридик шахс.
фоиз ставкаларда (одатда, бир ёки
икки ҳафталик) депозитларга жалб ДЕПОНЕНТ [лот. deponens, de
қилиш операцияси. nentis – жойлаштирувчи, сақлашга
қўювчи]. Кредит муассасасига пул
ДЕПОЗИТ БАНКИ. Асосан де- ёки қимматбаҳо қоғозни сақлашга
позит жалб қилиш ҳисобидан банк қўйган жисмоний ёки юридик шахс;
амалиётларини амалга оширувчи унга тегишли бўлган пул даромади
муассаса. ёки тўловни ўз вақтида олмаган, шу
билан ўша маблағи депозитга ай-
ДЕПОЗИТ ВАЛЮТАСИ. Жамға- ланган шахс.
риш воситаси сифатида чиқадиган,
кўрсатилгандан сўнг тўланиши ке- ДЕПОНЕНТЛАШ (САҚЛАШГА
рак бўлган қийматдор ҳужжат. ҚЎЙИШ). Кредит ва бошқа муасса-
саларга пул ва қимматбаҳо қоғоз-
ДЕПОЗИТ КАССАСИ. Банкнинг ларни сақлаш учун топшириш.
нақд пул ва қийматли буюмларни
сақлашга қабул қиладиган ғазнаси. ДЕПОРТ [лот. deportation – олиб
ташлаш; қувғин қилиш; сургун қи-
ДЕПОЗИТ РЕСУРСИ. Омонатчи- лиш]. Жамғарма биржасида қиммат-
ларга кейинги фоизларни тўлаш баҳо қоғозлар нархининг тушишига
шарти билан сақлаш ва фойдала- таъсир қилувчи шахслар билан ту-
ниш учун банкларга қўйиладиган зилган муддатли биржа битими.
воситалар.
ДЕПРЕССИЯ [лот. depressio –
ДЕПОЗИТ СЕРТИФИКАТИ. Пул эзилиш, босилиш]. Хўжалик тизи-
маблағлари қўйилганига, уларнинг мида, ижтимоий фаолият соҳасида
банкка депозитга жойланганига гу- юз берадиган турғунлик, ҳаракат-
воҳлик берувчи ҳужжат. сизлик, ўсишдан тўхташ ҳолати.
ДЕПОЗИТ ФОИЗ СТАВКАСИ. ДЕРЕГУЛЯЦИЯ [лот. regula –
Банкка қўйилган депозит маблағ қоида]. Молия бозорларида эркин
эвазига тўланадиган банк фоизи. рақобатни таъминловчи чоралар-
нинг бекор қилиниши.
ДЕПОЗИТАРИЙ. Депозитлар
97
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДЕРИВАТ [лот. derivatus – ажра- нархларнинг ўртача ўзгаришини
тилган]. 1. Валюта курси, қиммат- ифодалайди, номинал ва реал қий-
баҳо қоғоз, товар нархларига асос матларда ифодаланган кўрсат-
ланган шартнома. 2. Эгасига унинг кичларнинг нисбати орқали ҳисоб
нуқтаи назарига кўра маъқул бўлган ланади.
Д харид нархини қайд этиш имконини ДЕФЛЯЦИЯ. Иқтисодиётда уму-
беради. мий нарх даражасининг пасайиши
ДЕСТРУКЦИЯ [лот. destructio бўлиб, одатда, пул массасининг
– бузилиш, структуранинг бузили- қисқариши билан боғлиқ бўлади.
ши]. Хўжаликда юзага келган ишлаб ДЕФОЛТ [инг. default – бажарил-
чиқариш, иқтисодий алоқалари ту- маган мажбурият]. Қарз шартнома-
зилмасининг бузилиши, иқтисоди- сини бажармаслик, яъни қарз маж-
ётнинг инқирозга юз тутиши. бурияти бўйича фоизлар ёки асосий
ДЕТАЛЬ СЕРТИФИКАТИ. Қай- қарзни тўламаслик. Ссуда бериш
та суғурталовчи томонидан цедент тўғрисидаги шартнома шартларига
компания томонидан қабул қилин- кўра, дефолт компаниялар, жисмо-
ган қайта суғурталаш шартномаси- ний шахслар, ўз мажбуриятларини
нинг ҳар бир алоҳида деталини акс тўлиқ ёки бир қисмини бажара ол-
эттирувчи ҳужжат. майдиган давлатлар томонидан эъ-
ДЕТЕЗАВРАЦИЯ [лот. de – бе- лон қилиниши мумкин.
кор қилиш, thesaures – хазина]. Тўп ДЕҲҚОН БОЗОРИ. Қишлоқ хў-
ланган пул маблағларидан турли жалиги маҳсулотларини сотишга
эҳтиёжларга ишлатиш мақсадида ихтисослашган бозор. Унда, асо-
фойдаланиш. сан, шахсий томорқалар, ёрдамчи,
ДЕТЕРМИНИЗМ [лот. determi деҳқон ва фермер хўжаликлари,
nare – аниқламоқ; чегараламоқ; аҳолининг ҳовли ҳамда дала ҳовли-
қисмларга ажратмоқ]. Ноаниқлик ларида етиштирилган деҳқончилик,
омиллари, тасодифий қонуният ҳи- чорвачилик, паррандачилик, балиқ-
собисиз, уларнинг шартлари тўлиқ чилик, асаларичилик каби маҳсу-
аниқлик асосида шаклланадиган лотлари сотилади.
иқтисодий вазифаларнинг ечими, ДЕҲҚОН ХЎЖАЛИГИ. Мерос қи-
қарор. либ қолдириладиган умрбод эгалик
ДЕФИНИЦИЯ [лот. definition – қилиш ёки ижара (иккиламчи ижа-
таъриф; аниқ кўрсатиш]. Муайян ту- ра) ҳуқуқи асосида деҳқон хўжали-
шунча ҳақидаги қисқача таъриф. ги бошлиғига берилган ер участка-
сида қишлоқ хўжалиги маҳсулотла-
ДЕФЛЯТОР [лот. deflare – пуф- рини етиштиришни ва реализация
лаш, шишириш]. Иқтисодиётда қилишни деҳқон хўжалиги аъзо-
98
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ларининг шахсий меҳнати асосида ДИВИДЕНДНИ ҚОПЛАШ. Ком- Д
амалга оширувчи хўжалик. пания фойдасидан тўланадиган ди-
видендлар миқдори.
ДИВЕРСИФИКАЦИЯ [лот. diver
sus – ҳар хил + facere қилмоқ]. 1. Ас- ДИВИДЕНДСИЗ САНА. Қиммат-
сортимент (мол турлари) кенгайиши, ли қоғоз шу санадан бошлаб кон-
корхона, фирма ишлаб чиқарадиган тракт нархига кутилаётган эълон
маҳсулот турларини кўпайтириш, қилинган дивиденд миқдорини
ишлаб чиқариш самарадорлигини қўшмаган ҳолда бозор муомаласига
ошириш, иқтисодий манфаат олиш, киритиладиган сана.
банкротликнинг олдини олиш мақ-
садида ишлаб чиқаришнинг янги ДИЗАЖИО [лот. disaggio – қи
турларини ўзлаштириш. 2. Иқти- йинчилик]. 1. Қимматли қоғозлар-
содиётга қўйиладиган ёки кредит- нинг нархи пасайган бозор курси
га олинадиган пул сармоясининг билан уларнинг номинали ўрта-
йўқотишлар хавфини камайтириш сидаги фарқ, одатда, фоизда ифо-
ва янада юқорироқ даромад олиш даланади. 2. Қимматли қоғозлар
мақсадида хилма-хил объектлар ўр- биржа курсининг номиналидан па-
тасида тақсимланиши. сайиб кетиши; нақд бўлган товар
нархи билан унинг муддатли кели-
ДИВИДЕНД [лот. dividendum – шув бўйича сотилиши ўртасидаги
бўлиши керак бўлган нарса]. Акция манфий фарқ.
дорлик жамиятининг акциядорлар
ўртасида тақсимлайдиган ва уларга ДИЛЕР [инг. dealer – биржа дал-
ҳар йили акциялар қийматини ҳи- лоли]. 1. Оддий агент-воситачи си-
собга олган ҳолда акцияларга муво- фатида эмас, балки ўз номи ва ҳи-
фиқ акциядорларга фойдадан тўла- собидан биржа амалиётларини олиб
надиган мукофот ҳақи. борадиган жисмоний шахс ёки фир-
ма, жамғарма биржаси аъзолари.
ДИВИДЕНДЛАРНИ ТЎЛАШ. 2. Товарни улгуржи сотиб олади-
Қимматли қоғоз эгасига соф фойда ган ва уни чакана савдода ёки ки-
ҳисобидан белгиланган тартибда чик партияларда сотадиган бизнес
маблағларнинг тақсимланиши. иштирокчиси, жисмоний ёки юри-
дик шахс.
ДИВИДЕНДЛАРНИ ҚАЙТА ИН
ВЕСТИЦИЯЛАШ. Акциядорлар томо- ДИЛЕР БАНК (сотувчи банк).
нидан дивиденд шаклида олинган Давлат қимматбаҳо қоғозларини
акциядорлик жамияти фойдасининг фонд бозорида сотувчи сифатида
бир қисмини жамият сармоясини чиқадиган тижорат банки.
тўлдириш учун ишлатиш, фойдани
капиталлаштириш шаклларидан ДИЛЕРЛИК. Ишлаб чиқарувчи
бири. компаниялар, мулкдорлар ёки дис-
99
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
трибьюторлар ишлаб чиқарадиган банк томонидан ёки жисмоний шахс
ёки сотадиган товарларнинг ол- томонидан тўлов муддатигача ўтма-
ган вақт учун фоизларни чиқариб
ди-сотдиси бўйича амалиётлар. юбориб қайд этилиши. 6. Бозор ҳо-
ДИЛЕРЛИК ЧЕГИРМАЛАРИ. латини ҳисобга олган холда нарх че-
Дилернинг сотув ва хизмат учун ўз гирмаси. 7. Банкнинг фоиз ва сарф-
Д сарфларини қоплайдиган, шунинг лар ҳисоб-китоби билан қимматбаҳо
дек, унга келишилган фойдани таъ- қоғозни ҳисобга олиш асосидаги
махсус банк кредит амалиёти.
минлайдиган миқдор.
ДИЛИНГ. [инг. dealing – муома- ДИСКОНТ КАРТА. Тақдим этил-
ла]. Дилерлар алоқа, ахборот узатиш ган чегирма жамғариб бориладиган
ва қайта ишлашнинг техник восита- карта.
ларидан фойдаланиб битимларни
амалга ошириш билан шуғуллана- ДИСКОНТ ОБЛИГАЦИЯ. Дисконт
диган, махсус жиҳозланган хона. кўринишида, яъни номиналдан паст
нархда сотилган облигация турла-
ДИПЛЯЦИЯ. [инг. diplyatsiya – ридан бири.
табиий ресурсларни тақсимлаш]. Та-
биий ресурсларни эҳтиёжга ва фой- ДИСКОНТ СТАВКАСИ. Турли
даланиш имкониятларига мувофиқ даврларга тегишли пул маблағла-
мутаносиб тақсимлаш. ри суммасини бир пайтга келтириш
учун фойдаланадиган ставка.
ДИСКОНТ [инг. discount – чегир- ДИСКОНТЛАШ. Келгусида аниқ
ма, фарқ]. 1. Бир томондан, қиммат- бир вақтда олиниши кутилаётган
баҳо қоғоз жамғарма биржасида пул маблағларининг жорий экви-
сотилаётган пайтдаги нархи билан валентини аниқлаш мақсадида ин-
унинг жорий биржа нархи ўрта- вестицион лойиҳаларни баҳолаш
сидаги, иккинчи томондан, қим- ва танлаб олишда қўлланиладиган
матбаҳо қоғоз сўндирилаётганда усул.
сотилаётган белгиланган қиймати
ёки нархи ўртасидаги фарқ. 2. Вал ДИСКОНТЛАШ СИЁСАТИ. Пул-
ютанинг келгуси нархи (битим ту- кредит сиёсатини тартибга солиш
зилган пайтда қайд этилган, аммо шаклининг бир тури бўлиб, Мар-
шу бўйича келгуси муддатлар учун казий банк томонидан давлат қарз
тўланадиган нархи) ва тезкор тўлаш маблағларининг талаб ва таклифига
нархи ўртасидаги фарқ. 3. Етказиб фоиз ставкалари ёрдамида таъсир
бериш бўйича турли муддатларга ўтказилиши.
келишилган товар нархлари ўрта-
сидаги нарх. 4. Сифати стандарт ёки ДИСКРЕЦИОН БРОКЕРЛИК ҲИ
шартнома талабларига мувофиқ СОБИ. Брокер ёки банкка шу бўйи
бўлмаслиги оқибатида товар нар- ча мижоз номидан амалиётларни
хининг пасайиши. 5. Векселларнинг амалга оширишга ишончнома тақ-
дим этиладиган ҳисоб.
100
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДИСКРЕЦИОН ДАРОМАД. Ис- юз бериши мумкин. Диспропорция Д
теъмолчининг муқаррар сарфлар, бозор механизми ва давлат томони-
солиқлар тўлови, бирламчи ҳаётий дан иқтисодиётни тартибга солини-
эҳтиёжларни қондиришдан кейин ши орқали бартараф этилади.
қоладиган соф даромади қисми.
ДИСТРИБЬЮТОР [инг. distributor
ДИСКРЕЦИЯ [лот. disсretio – – тарқатувчи]. Ҳудудий бозорларда
ажратиш]. Қарор қабул қилувчи товарларнинг маълум турларини
шахс, орган ўз ихтиёрига кўра иқти- улгуржи сотиб олиш ва сотишни
содий шароитларни уларни баҳолаш амалга оширувчи фирма, тадбир-
бўйича ҳис этишига қараб ҳаракат кор.
қиладиган иқтисодий муаммоларни
ечиш усули. ДИФФЕРЕНЦИАЛ [лот. diffe
rentia – фарқ]. 1. Фьючерс контракти
ДИСПОНЕНТ [лот. disponens бўйича етказиб берилиши ва тақ-
– жойлаштирилган тарқатилган]. дим этилиши мумкин бўлган муко-
1. Фирма томонидан унинг ишлари фот ёки базис тури нархига нисба-
билан шуғулланишга, фирманинг тан чегирма. 2. Дилерга қимматбаҳо
воситалари, мулкини бошқаришга ва- қоғозларнинг ностандарт миқдори
колат берилган шахс. 2. Банкнинг ўзи- билан битимни амалга оширгани
да эмас, унинг комиссионерлари ёки учун тўланадиган компенсация.
корреспондентларида бўлган банк
ҳисобларидаги эркин маблағларга ДИФФЕРЕНЦИАЛ БОЖХОНА
эга жисмоний ёки юридик шахc. БОЖИ. Айнан битта товарга турли
ставкаларни кўзда тутадиган бож
ДИСПОНЕНТЛАШ. Савдо амали тури.
ётида: буюртма қилган вақтдаги то-
вар нархи билан уни олгандаги нарх ДИФФЕРЕНЦИАЛ МАҲСУЛОТ.
тафовути. Агар истеъмолчилар турли фирма-
ларнинг маҳсулотларини бир-бири-
ДИСПРОПОРЦИЯ. Иқтисодиётга дан фарқли деб ҳисобласаларгина
хос бўлган мутаносиблик ва мувоза- бозор маҳсулот бўйича дифферен-
натнинг бузилиши, издан чиқиши. циациялашган деб ҳисобланади. Бу
Диспропорция юз берганда жами эса тармоқ таркибини аниқловчи
талаб билан жами таклиф, ишлаб омиллардан бири ҳисобланади.
чиқариш билан истеъмол, миллий
иқтисодиёт тармоқлари ва ҳудудлар ДИФФЕРЕНЦИАЛ РЕНТА. Ер
ўртасидаги, экспорт билан импорт, эгаси томонидан ер участкасидаги
пул массаси билан товарлар ва хиз- ернинг юқори ҳосилдорлиги, бозор-
матлар массаси ва бошқалар ўртаси- нинг қулайлиги ва меҳнатнинг юқори
даги мутаносиблик бузилади. Нати- самарадорлиги ҳисобига олинадиган
жада иқтисодий танглик ва инқироз қўшимча даромад кўринишидаги ер
рентасининг шаклларидан бири.
101
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ДИФФЕРЕНЦИАЛ ХАРАЖАТ. да доимий яшайдиган ёки вақтинча
Қўшимча, ишлаб чиқаришнинг ки- яшамаётган. Вақтинча яшаётганлар
чик ҳажми билан боғлиқ ўзгариб доимий аҳоли ҳисобга олинмайди.
борувчи сарф. ДОИМИЙ МАСШТАБ САМАРА
Д ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ СТРАТЕ СИ. Узоқ муддатли ўртача чиқимлар
ГИЯСИ. Ташқи рақобат афзалли- ҳажмининг ишлаб чиқариш ҳажми-
гидан келиб чиқадиган стратегия га боғлиқ бўлмаган ҳолат.
бўлиб, корхонанинг маркетинг соҳа- ДОИМИЙ ХАРАЖАТ. Корхона-
сидаги ноу-хаусига ҳамда унинг нинг ишлаб чиқарилаётган маҳсулот
мавжуд товарлардан норози бўл- ҳажмига бевосита боғлиқ бўлмаган,
ган харидорларнинг истакларини маҳсулот ишлаб чиқарилишининг
аниқлаш ва қондиришдаги афзал- ўсиши ёки қисқариши мақсадида
қисқа давр ичида ошиши ҳам, ка-
лигига таянади.
ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯЛАНГАН майиши ҳам мумкин бўлмаган сар-
ТАРИФ. Маълум бир товарларга фи, чиқими.
афзаллик бериш ёки уларни қайси ДОЛЛАРЛАШУВ ДАРАЖАСИ.
мамлакатда тайёрланганлигига қа- Тижорат банкларининг депозит ва
раб ўтказмаслик имкониятини яра- кредит портфелларида АҚШ дол-
тувчи божхона тарифи. ларида жалб қилинган депозит ва
Д И Ф Ф Е Р Е Н Ц И А Л Л А Н А Д И ажратилган кредитларнинг улуши.
ГАН ВАЛЮТА КОЭФФИЦИЕНТИ. ДОМИЦИЛИАТ. Векселни тўлов-
1. Мамлакатнинг асосий иқтисодий чининг яшаш жойи ёки бошқа кели-
органлари томонидан тасдиқланган шилган жой бўйича тўлаши керак
норматив кўрс аткич. 2. Саноат тар- бўлган векселда кўрсатилган учин-
моғидаги айрим корхоналар учун чи шахс.
тузилган битимдаги экспорт баҳо- ДОМИЦИЛЛАНГАН ВЕКСЕЛЬ.
ларни мамлакатимиздаги баҳолар- Учинчи шахс – домицилиат томони-
га нисбатан қайта ҳисоблаб олини- дан тўловчининг яшаш жойида ёки
шида муҳим роль ўйнайди. Бундай бошқа жойда тўланиши лозимлиги
коэффициент аниқ ишлаб чиқилган ҳақида келишувга эга бўлган қий-
бўлса, экспорт улуши самарадор- матдор қоғоз.
лигининг ошишига ва иқтисодий
самарасиз бўлган импорт миқдори- ДОМИЦИЛЛАНГАН ТРАТТА.
нинг камайишига бевосита таъсир Акцептант томонидан тўлов қилиш
этади. жойи кўрсатилган ҳужжат.
ДОИМИЙ АҲОЛИ. Рўйхатдан ўт- ДОМИЦИЛЛАШ. Банк ҳисоби
казилаётган вақтда маълум ҳудуд- эгаси банкка унинг векселлари бўйи
102
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ча тўловларни бошқариш ҳуқуқини ДРАФТ [инг. draft – режа, лойи Д
берувчи амалиёт. ҳа]. Белгиланган суммани тўлаш
учун ҳар қандай ёзма буйруқ, маса-
ДОМИЦИЛЬ [лот. domicilium – лан, валюта биржаси. Имзолангунга
манзилгоҳ, яшаш жойи]. Агар тўлов- қадар ўзгартириш ва қўшимчалар
чи бошқа жойда яшаса, вексель киритилиши мумкин бўлган даст-
тўланиши ёки солиқлар киритили- лабки ҳужжат.
ши керак бўлган жой.
ДЮТИ-ФРИ. [инг. duty-free –
ДОТАЦИЯ [лот. dotatio – берил- божсиз]. Мамлакатдан олиб чиқи-
ган]. 1. Даромадлар билан харажат- ладиган товарларга акциз солиғи,
лар ўртасидаги фарқни қоплаш учун божлар ва ҚҚС қўйилмайдиган маҳ-
қайтармаслик шарти билан ажра- сулотларни сотадиган дўкон.
тиладиган пул маблағлари. 2. Дав-
лат ва маҳаллий бюджетдан ишлаб ДЎКОН [араб. омбор]. 1. Чака-
чиқарилган маҳсулотдан тушади- на савдо ташкилоти. 2. Каталоглар
ган тушум ушбу маҳсулотни ишлаб принципидан фойдаланадиган,
чиқариш ва сотиш харажатларидан арзонлашган баҳода кенг ассорти-
кам бўлган ҳолларда зарар кўрган ментдаги товарларни сотиб олиш
корхоналарни, уларнинг даромадла- ва уларни юқори устамалар билан
ри ва харажатлари ўртасидаги узи- сотадиган чакана савдо корхонаси.
лишни қоплаш учун қуйи бюджетни
молиявий қўллаб-қувватлаш учун ДЎСТЛИК ВЕКСЕЛЛАРИ. Тижо-
ажратиладиган пул маблағлари. рат битими билан боғлиқ бўлмаган
қарама-қарши, ўзаро векселлар.
ДОТАЦИЯЛАШГАН НАРХ. Му-
айян маҳсулотнинг давлат бюджети
ҳисобидан арзонлаштирилган мах-
сус баҳоси.
103
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: