ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
дам, техник хизматлар учун тўлов талаби. 2. Инкассога қабул қилинган
ва ҳақларнинг бошқа турлари. вексель бўйича сарф-харажатларни
тўлаш учун банкнинг ўз мижозига
РЕИНКАРНАЦИЯ [лот. reincar ҳисобни тақдим этиш, юбориши.
nat io – қайта мужассамланиш]. Маъ-
лум муддатга қимматбаҳо қоғозлар- РЕКАПИТУЛЯЦИЯ [лот. recapi
tulatio – такрорлаш]. Хатоларни
ни бошқа шаклга ўтказиш. аниқлаш учун ёзув қайдларини
уларнинг дастлабки манбалари би-
РEИНТEГРАЦИЯ [юн. re – қайта, лан бухгалтерлик солиштируви.
инг. integration – қўшилиш]. Меҳнат
миграциясидан қайтиб келган шахс РЕКВИЗИЦИЯ [фр. requsition
ларнинг бандлигини таъминлаш,
касбий малакасини ошириш ва тад- – мол-мулкдан маҳрум қилиш].
биркорлик ташаббусларини рағбат- Фавқулодда ҳолатларда қўлланади-
лантириш орқали бандликка йўнал- ган жисмоний ва юридик шахслар
тириш. мулкини уларнинг қийматини қоп
лаш йўли билан вақтинчалик маж-
РЕЙТИНГ [инг. rating – баҳо, да- бурий олиб қўйилиши ёки доимийга
ража]. Рақамли ёки тартибли кўр- давлат ихтиёрига ўтказилиши.
саткич, маълум бир объект ёки ҳо-
дисанинг муҳимлиги ёки аҳамия РЕКВИРЕНТ [лот. requirens – та-
Р ти. Энг юқори рейтингга эга бўлган лаб қилувчи]. Векселдан норозилик
нарсалар ёки ҳодисалар рўйхати, талаби билан суд инстанцияларига,
одатда, “TOP N” деб номланади, нотариусга мурожаат қиладиган
бу ерда, N – рўйхатдаги объектлар ҳужжат эгаси.
сони. РЕКЛАМА [ лот. reclame – қичқи-
РЕКАМБИО [итал. recambio – раман]. 1. Холис ахборот, тижорат
алмашиш]. Қайтувчи вексель, ре- хабарлари, тарғиботнома. 2. Товар
тратта, вексель миқдорини қоплаш ва хизматлар сотувини тезлашти-
ва вексель бўйича фоизларни тўлаш риш ва рағбатлантириш, талабни
ҳақидаги талаб. Эътироз билдирил- ошириш мақсадида унинг истеъмол
ган векселни тўлаган шахснинг унга хусусиятларини холисона тарғибот
векселни қоплаш ва фоизлар, жа- қилиш, товар ёки кўрсатиладиган
рималар ва харажатларни тўлаш хизматлар тўғрисида холис ахборот
тўғрисидаги талаби. тарқатиш. Харидорлар тарғиботно-
ма орқали товарнинг хусусиятлари
РЕКАМБИО РЕТРАТТА [инг. билан танишади. Рекламани махсус
redraft. – қайта лойиҳалаш ]. 1. Эъ- фирмалар ташкил этади ёки товар
тироз қилинган вексель. Қарз ҳуж- сотувчи фирма уюштиради.
жатини тўлаган шахснинг вексель
бўйича қарздордан олинган пулни, РЕКЛАМАЦИЯ [лот. reclomatio
фоизини, жаримасини ва бошқа ха- – бақириб норозилик билдириш].
ражатларини тўлашлик тўғрисидаги Товарнинг сифатсизлиги ёки шарт-
304
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
номадаги томонлардан бирининг РЕМАРКЕТИНГ [юн. re – қайта,
олинган мажбуриятни тегишлича инг. remarketing – маркетинг бозор].
бажармаганлиги учун асосли норо- Товарга талаб пасайганда ўтказила-
зиликни акс эттирган ариза. диган маркетинг тадбирлари.
РЕКОНСТРУКЦИЯ [лот. re – қай- РЕМИЗ [фр. remettre – топши- Р
та + constructio – таъмирлаш, қури- риш, тиклаш]. 1. Пул тўланиши ке-
лиш].. Ишлаб чиқаришни такомил- рак бўлган шахс номига векселни
лаштириш ва унинг техник-иқти- ўтказиш йўли билан тўлаш. 2. Бир-
содий даражасини ошириш ҳамда жадаги қимматбаҳо қоғозларни
реконструкция қилишни амалга сотиб олишга, мижозларни жалб
ошириш бўйича комплекс лойиҳа- қилишга кўмаклашган шахсларга
лар билан боғлиқ мавжуд бино, биржа даллоллари тўлаб берадиган
иншоотларни кенгайтирмасдан, комиссион мукофотлар.
мавжуд цехлар ва асосий, ёрдамчи
ҳамда хизмат кўрсатувчи объект- РЕМИССА [итал. rimessa – пул
ларни қайта қуриш. ўтказиш]. Қарздор томонидан ўз
мамлакатида миллий валютага
РЕКРЕДИТИВ [лот. re-credere олинадиган ва хорижий кредитор-
– қарши, ишламоқ]. Олдинроқ ёзил- га қарздорликни сўндириш учун
ган хатнинг ўз кучини йўқотиши жўнатиладиган халқаро ҳисоб-ки-
тўғрисидаги хат ёки телеграмма, тоблар учун чет эл валютасидаги
кредит очилишини бекор қилиш тўлов ҳужжати.
ҳақида кўрсатма.
РЕМИССИЯ [лот. remissio – ка-
РЕКРУТИНГ [инг. recruiting – ёл- майтириш]. Сотувчи томонидан то-
ламоқ, иштирок этишга жалб қил- варларга белгиланган нархларни
моқ]. Иш қидираётган шахсларни яхлитлаш учун сотиладиган товар
ишга жойлаштириш ва иш берув- нархидан қилинадиган чегирма.
чилар учун кадрлар танлаш билан
боғлиқ хизматларни шартнома асо- РЕМИССИЯЛАШ. Қарздорликни
сида кўрсатиш, шундай мақсаддаги хорижий валютада ремисса ёрдами-
тадбиркорлик. Рекрутинг агентлиги да сўндириш усули, бунда қарздор
Ўзбекистон Республикаси қонунчи- ўз мамлакати валютасида миллий
лигига мувофиқ рўйхатдан ўтган валюта бозоридан хорижий валю-
тижорат ташкилотидир. тани сотиб олади ва уни кредиторга
юборади ёхуд ўтказиладиган вексель
РЕКУПЕРАЦИЯ [лот. recuperatio чекини сотиб олиш ва уни қайта юбо-
– қайтариш, тўлдириш]. 1. Акция риш йўли билан қарзни сўндиради.
курсининг кескин тушиб кетганидан
кейинги ижобий томонга ўзгариши. РЕМИТЕНТ [лот. remittentis –
2. Биржада акция курслари ўқили- юбориш]. Номига ўтказма вексель
шининг такрорий сеанси. 3. Қарзни ёзилган шахс. Ўтказма вексель
қайтариш, кредитни сўндириш. (тратта) – кредит берувчининг қарз
305
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
олувчига, учинчи шахс (ремитент) ҳисобидан жисмоний ва маънавий
маълум суммани тўлаш тўғриси- эскириши оқибатида ишлаб чиқа-
даги ёзма буйруғи. Биринчи акция ришдан чиқиб кетадиган машина-
нинг соҳиби томонидан ўз вексе- лар, жиҳозлар, асбобларнинг ўр-
лини унинг номига ўтказадиган, нини янги асосий воситалар билан
ўтказиладиган вексель номига ёзиб тўлдиришнинг иқтисодий жараёни.
бериладиган шахс.
РЕНТА [фр. rente – ижара]. Эга-
сидан тадбиркорлик фаолиятини
РЕМИТРЛАШТИРИШ. Қарздор амалга оширишини, қўшимча куч
нинг ўз мамлакати валютасига чет сарфларини талаб қилмайдиган ер,
эл валютасини сотиб олиб, ўша вал мулк, сармояни ишлатишдан олина-
юта эвазига қарзини узиши. Ҳозирги диган даромад.
шароитда ремитрлаштириш халқа-
ро тўловларнинг мустақил шакли
сифатида ўз аҳамиятини йўқотган. РЕНТА ТЎЛОВЛАРИ. Олини-
ши кўрсатилган ташкилотланинг
фаолиятига боғлиқ бўлмаган, аммо
РЕНЕССАНС [фр. renaissance табиий ресурслар билан боғлиқ
– қайта туғилиш]. Маданиятда, омиллар билан шартланган корхона,
илм-фанда, санъатда, таълим- компания, фирмаларнинг фойда-
тарбияд а, умуман, жамият ҳаётида нинг бир қисми кўринишидаги бюд-
узоқ муддатли турғунликдан кейин жетга тўлови.
қайта жонланиб, тез ривожланиш-
ни, ижтимоий онг ва қадриятлар ти-
Р РЕНТА ҚАРЗЛАРИ. Давлат қарз-
зими янги сифат босқичига чиқиши- ни узиш муддатини белгиламайди-
ни билдиради. Илк бор атама Евро- ган ва келишилган муддатда қарз
пада ўрта асрлар мутаассиблигидан миқдорини қайтариш мажбурия-
кейин XV–XVI асрлардаги ривожла- тини олмайдиган, лекин облигация
ниш даврига нисбатан қўлланган. эгаларига рента деб аталадиган дои-
Ренессанс аталмиш мазкур ижти- мий қатъий даромадни кафолатлай-
моий ҳодиса ўзбек тилига уйғониш диган давлат қарзи.
даври, деб ўгирилган.
РЕНТАБЕЛЛИ [нем. rentabel –
фойдали, даромадли]. Қилинган ха-
РЕНОВАЦИЯ [лот. renovatio – ражатларнинг ўзини оқловчанлиги,
янгиланиш]. Маънавий эскирган ёки хўжалик нуқтаи назаридан мақсад-
жисмонан яроқсиз бўлиб қолганли- га мувофиқ, фойда келтирувчан, да-
ги оқибатида чиқариладиган асосий ромадли эканлиги.
воситаларни янгилаш билан боғлиқ
иқтисодий жараён – оддий такрор
ишлаб чиқаришнинг зарурий шар- РЕНТАБЕЛЛИК [нем. rentabel –
ти. Реновацияга капитал қўйилма- фойдали, даромадли]. Самарадор-
ларнинг манбаси бўлиб амортиза- лик, фойда келтирувчанлик, корхо-
ция жамғармаси хизмат қилади. на ёки тадбиркорлик фаолиятининг
Амортизация фонди маблағлари даромадлилиги.
306
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
РЕНТАБЕЛЛИК КОЭФФИЦИЕН нинг қарама-қарши шартномалари. Р
ТИ. Маҳсулотнинг товар бирлиги РЕСКОНТРО [итал. riscontro
сотувидан тушган ялпи фойданинг
таннархга нисбати. – фикр-мулоҳаза]. Хусусий ҳисоб
рақамлардан иборат ёрдамчи бух-
РЕНТИНГ [инг, renting – ижарага галтерлик китоби.
бериш]. Асосий фондларни кейин-
чалик сотиб олиш ҳуқуқисиз қисқа РЕСКРИПЦИЯ [лот. rescribere
муддатли ижарага бериш. Бу ҳолда – хатга жавоб]. Маблағларни акку
ижара ҳақи лизингдагидан юқори муляция қилиш ва пул бозорининг
бўлади. ликвидлигини бошқариш учун
чиқариладиган ғазначилик облига-
РЕПО [инг. repo – келишув, циялари ва векселлари.
шартнома]. Қимматли қоғозни маъ-
лум вақтдан кейин ушбу шартнома- РЕСТ [инг. Representational State
да белгиланган нархда қайта сотиш Transfer]. Қолдиқ, қарз.
(сотиб олиш) мажбурияти билан со-
тиб олиш (сотиш) битими. РЕСТАНТ [лот. restare – қарзлар,
сотилмаган товарлар]. Фирманинг
РЕПО БИТИМИ. Битим шарт- баланс тузиш, хулосалаш вақтига
лари билан белгиланган муддат ва қолган қарзлари; сотилмай қолган
баҳода айнан шу чиқарилишдаги товар қолдиқлари.
ва миқдордаги ДҚҚни қайта сотиб
олиш (сотиш) (РЕПО битимининг РЕСТИТУЦИЯ [лот. restitutio –
иккинчи қисми) шарти билан сотиш тиклаш, қайтариш]. Битим тузган
(сотиб олиш) (РЕПО битимининг би- томонларнинг ушбу битим ҳақиқий
ринчи қисми) бўйича икки томонла- эмас деб топилган ҳолатда шартно-
ма шартнома. ма бўйича пул ва товарларни ўзаро
қайтариши.
РЕПОРТ [инг. report – ҳисобот].
Зудлик билан, қисқа муддатда РЕСТРИКЦИЯ [лот. restrictio –
амалга ошириладиган битимнинг чеклаш]. 1. Марказий банк тижорат
бир кўриниши бўлиб, унда қиммат- банкларига берадиган кредитлар-
баҳо қоғоз ёки валюта эгаси уларни нинг чекланиши. 2. Монополиялар
банкка маълум муддатдан сўнг юқо- томонидан товарларнинг нархини
ри нархда қайта сотиш мажбурияти- сунъий ошириш учун ва бунинг эва-
ни олади. Сотув ва олув нархи ўрта- зига қўшимча фойда орттириш мақ-
сидаги фарқ ҳам Р. дейилади . садида ўтказиладиган ишлаб чиқа-
риш ва савдони чеклаш.
РЕПРИВАТИЗАЦИЯ [лот. re –
қайта + privatus – шахсий]. Илгари РЕСУРС [фр. ressource – ёрдамчи
давл ат ихтиёрига олинган ер-мулк, восита, усул, пул маблағи]. Ишлаб
корхона, банк, акция кабиларни қай- чиқаришни таъминлайдиган омил
тадан хусусийлаштириш. ва воситалар. Иқтисодий ресурслар
капитал, меҳнат, табиий ресурслар
РЕСИПРОСИТИ [инг. reciprocuty
– ўзаро дўстлик]. Қайта суғурталаш-
307
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ва тадбиркорлик қобилиятини ўз РЕТРЕКТИВЛИК. Қимматбаҳо
ичига олади. қоғозларни уларга эгалик қилувчи
шахс томонидан олдиндан билди-
РЕСУРСЛАРНИ БЎШАТИШ. Ха- риш йўли билан айтилган шартлар-
ражатлар, иқтисодий ресурслар сар- да қайта сотиб олиш имконияти.
фининг камайтирилиши, оқибатда
уларнинг бир қисми бўшаши ёки РЕТРОЦЕССИОНЕР [инг. retro
бошқ а эҳтиёж учун ишлатилиши. cessionnaire – қайта суғурталовчи].
Ретроцессия тартибида қайта суғур-
РЕСУРСЛАРНИНГ СОЛИШТИР талашда хавфни ўз бўйнига олган
МА ХАРАЖАТИ. Маҳсулот бирлиги қайта суғурталовчи.
ишлаб чиқариш учун белгиланган
кўринишдаги ресурслар сарфи. РЕТРОЦЕССИЯ [фр. retrocessione
– топшириқ]. Қайта суғурталовчи то-
РЕСУРСНИНГ ЭНГ ОХИРГИ ДА монидан ўз бўйнига олган хавфнинг
РАЖА ДАРОМАДЛИЛИГИ. Амалга бир қисмини бошқа қайта суғурта-
оширилган рақобат шароитларида ловчига ўтказиш, комиссиялар бир
ресурс жалб қилишнинг қўшимча қисмининг бир воситачи томонидан
бирлиги билан таъминланган ҳолат. бошқа воситачига ўтказилиши.
РЕТРАГЕНТ [инг. repurchase – РЕФАКЦИЯ [лот. refaction –
қайта сотиб олиш]. Гаровга қўйилган акс эттириш]. Сотувчи томонидан
қимматбаҳо қоғозларни қайта сотиб сифатнинг мувофиқ келмаслиги
олиш билан шуғулланадиган шахс. аниқланганда, товар камлиги ёки
Р бузилиши ҳолларидаги савдо би-
РЕТРАТТА [инг. redraft – қайта тими тузишда ўтказиладиган товар
лойиҳалаш]. 1. Эътироз қилинган улгуржи нархидан ёки оғирлигидан
вексель. Қарз ҳужжатини тўлаган қилинадиган чегирма.
шахснинг вексель бўйича қарздор-
дан олинган пулни, фоизини, жа- РЕФЕРЕНЦИЯ [инг. reference
римасини ва бошқа харажатлари- – маълумотнома]. 1. Хизмат ўташ
ни тўлашлик тўғрисидаги талаби. хусусида маълумот, баҳо, тақриз.
2. Инкассога қабул қилинган век- 2. Тегишли доираларда (тадбиркор-
сель бўйича сарф-харажатларни лар орасида) обрўли шахс ёки кор-
тўлаш учун банкнинг ўз мижозига хона, ташкилотнинг бошқа хўжалик
ҳисобни тақдим этиши. субъекти тўғрисидаги (ишончлили-
ги, қарз тўлаш қобилияти ва б.) эъти-
РЕТРЕКТИВ ҚИММАТБАҲО борга лойиқ маълумотни, тақризини
ҚОҒОЗ. Эмитентга белгиланган муд- Р. сўраган томонга тақдим этиш.
датда уларни кўрсатилган шартлар-
да қайта сотиб олиш учун тақдим РЕФЛЯЦИЯ [инг. reflation – иқти-
этилиши мумкин бўлган облигация- содий рағбатлантириш]. Иқтисодиёт
лар ва имтиёзли акциялар. жонланиши даврида бундай ҳолат-
ни қўллаб-қувватлаш мақсадида
давлат чора-тадбирлари ёрдамида
308
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ўтказиладиган, пасайган нархлар- учинчи шахсдан тўлов ҳужжатини
нинг олдинги даражасигача тикла- сотиб олиб, ўзининг чет эллик кре-
ниши. диторига қарзни қоплаш учун юбо-
ради.
РЕЦЕПИССА [лот. recipere – қа
бул қилмоқ]. Товарни олишда ол- РИНГ [инг. ring – доира]. Бир
диндан ёзиладиган, гувоҳнома аҳа- неча тадбиркорлар, савдогарлар
миятига эга бўлган ва сўнгра коно- товарни унинг савдосини монопол-
самент билан алмаштириладиган лаштириш мақсадларида сотиб
тилхат. олиши ҳақида қисқа муддатли ке-
лишув.
РЕЦЕССИЯ [лот. recessus – чеки-
ниш]. Ишлаб чиқаришнинг нисбатан РИНГ КОМИТЕТИ. Биржада бро-
суст, оғир бўлмаган таназзули ёки керлар томонидан битим имзолани-
иқтисодий ўсиш суръатининг па- шини, савдо юритилиши қоидаларига
сайиши. риоя қилинишини кузатувчи орган.
РЕЦЕССИОН ФАРҚ [лот. recessio РИТОРНО [итал. ritorno – қай- Р
– орқага кетмоқ]. Ялпи сарфларнинг тиш]. Суғурта ташкилотлари томо-
соф миллий даромад ҳажм идан кам нидан шароитлар ўзгарганда ёки
бўлган миқдори. шартнома бекор қилинганда ушлаб
қолинадиган суғурта бадалининг
РЕЦИПИЕНТ [лот. recipiens – қа- бир қисми.
бул қилувчи]. Тўловлар, даромад-
лар олувчи жисмоний шахс, юридик РОЯЛТИ [лот. regalis – қирол-
шахс ёки давлат. лик, қироллик давлат]. 1. Товар-
ларга, ихтироларга, патентларга,
РЕЭКСПОРТ [лот. ре ва exporto янгиликларга, китоблар чиқариш-
– чиқараман]. Мамлакатга чет эл- га, фильмлар ижарасига лицензия
дан келтирилган товарлар (асосан, лардан фойдаланиш ҳуқуқи учун
хом ашё)ни ишлов бермай ёки қис- даврий тўлов, сотув қийматидан фо-
ман ишлов берган ҳолда четга со- изларда ҳисобланади. 2. Табиий ре-
тиш. Халқаро савдода қўлланади. сурсларни қазиб олиш ва усуллари
ҳуқуқи учун тўлов.
РЕЭКСПОРТ АМАЛИЁТИ. Мам-
лакатга илгари олиб кирилган, қайта РОЛЛ-ОВЕР [инг. rollover –
ишланмаган товарни чет элга олиб қайта бошлаш, янгидан бошлаш].
чиқиш бўйича тижорат фаолияти. 1. Техник сўндириш ва янги кредит
тақдим этиш йўли билан янгилаш
РИБО [ар. ribo. – судхўрлик]. воситасида кредит муддатининг
1. Ғайриқонуний фойда, ўлжа. узайтирилиши. 2. Маблағларнинг,
2. Қарзга берилган пулдан олинади- инвестициянинг бир кўринишидан
ган фойда; фоиз, ссуда. бошқасига ўтказилиши.
РИМЕССА [инг. remittance – пул РОЛЛ-ОВЕР ИПОТЕКАСИ. Ўзга-
ўтказмаси]. Чет эл валютасида ифо- рувчан ставкали ёки даврий қайта мо-
даланган тўлов ҳужжати. Қарздор лиялаштириладиган ипотека кредити.
309
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
РОЛЛ-ОВЕР КРЕДИТИ. Ўзгарув- РЎЙХАТГА ОЛИНГАН ГАРОВ. Ак-
чан фоиз ставкали ўрта ва узоқ муд- циядорлик жамияти реестрида маъ-
датли халқаро молиявий кредитлар. лумотлари мавжуд рўйхатга олин-
ган шахс номига ёзилган акциялар
РУРБАНИЗАЦИЯ [фр. rural, лот. гарови.
urbs – қишлоқ, шаҳар]. Қишлоқ
жойларда шаҳарча ҳаёт тарзининг
РЎЙХАТГА ОЛИНГАН ДАЛЛОЛ.
тарқалиш жараёни; кенг маънода Қимматли қоғозларни ўз ҳисобига
урбанизация жараёнининг ажрал- харид қиладиган ва сотадиган бир-
мас таркибий қисми. Рурбаниза- жа аъзоси.
ция шаҳар аҳолисининг қишлоқ
жойларга миграциясини, шаҳарлар РЎЙХАТГА ОЛИШ БАДАЛИ. Бир-
учун хос хўжалик фаолияти шакл- жа савдоси иштирокчилари томони-
лари, жумладан, саноат, хизматлар дан ҳар йили тўланадиган бадал.
ва бошқа соҳаларнинг қишлоқларга РЎЙХАТГА ОЛИШ ЙИҒИМИ.
кўчишини англатади. Ҳужжатларни рўйхатга олиш, би-
РУХСАТНОМА. қаранг. лицен- тимлар тузишда кенг қўлланадиган
зия. энг муҳим қўшимча солиққа тортиш
турларидан бири.
РУХСАТ ЭТИЛАДИГАН ХАРА
Р ЖАТ. Контракт шартлари ва ҳуқуқий РЎЙХАТДАН ЧИҚАРИШ. Фирма,
меъёрлар доирасидан келиб чиққан корхонанинг товар ёки пул қиймат-
ва буюртмачи томонидан қоплани- ликларини балансдан олиб қўйиш
ши керак бўлган ижрочининг сарф- ёки баланс ҳисобидан чиқариш
лари. йўли билан зарарга ўтказиб қўйиш.
310
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Соғлик бўлмаса, бойлик татимайди.
САБЛЕТ [лот. sub – ост, остида, тан олинган тақдирда, маълум миқ-
ортида, инг. let – рухсат бермоқ]. дордаги пулни бериш мажбурияти.
Aсосий чартернинг шартнома бўйи
ча ўз зиммасига олган мажбурият- САВДО БАЛАНСИ. Мамлакат-
ларни бажариши учун жавобгар- нинг импорт ва экспорт қилинади-
лигини ҳисобга олган ҳолда, битта ган моллар баланси.
чартер томонидан ижро этиш учун
уни бошқасига ўтказиш. САВДО БИРЖАСИ. Айрим дав-
латларда стандартлар ёки андоза-
САВДО [форс. олди-сотди, сав- ларга асосланиб сотиладиган омма-
до-сотиқ; олди-сотди битими]. Со- вий товарларнинг мунтазам мавжуд
тувчи ва харидор ўртасида савдо бўлган улгуржи бозори.
битими тузилишидан олдин то-
варнинг нархи борасида музокара САВДО БИРЛИГИ. Товар биржа-
шаклидаги келишув. сида контрактнинг стандарт ҳажми.
САВДОЛАР. Харидорларнинг ман САВДО БИТИМИ. Савдода икки
фаатлари учун маълум техник-иқти- ва ундан ортиқ томоннинг шартла-
содий кўрсаткичларга эга бўлган ри, ўзаро муносабатларини белги-
товарларни сотиш учун сотувчилар лаб берувчи келишув.
ўртасида танлов эълон қилинадиган
харидларнинг рақобатдош шакли. САВДО ВАКИЛИ. Комиссия му-
кофоти эвазига битимни амалга
САВДО АККРЕДИТИВИ. Банк- ошириш, савдо ёки ишлаб чиқариш
нинг мижоз топшириғи бўйича компанияси номидан воситачилик
унинг ҳисобидан олувчига, унинг қилиш топшириладиган шахс.
кўрсатган ҳужжатлари ҳақиқий деб
САВДО ВОСИТАЧИСИ. Ишлаб
чиқарувчи ва истеъмолчи, сотувчи
311
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ва харидор ўртасида савдо жара- зарур бўлган товарнинг улгуржи
ёни ва ривожига таъсир этадиган нархига қўйиладиган устама.
боғловчи бўғин. САВДО ЧЕГИРМАСИ. Савдо ха-
САВДО ДАЛЛОЛИ. Ўзи мустақил ражатларини қоплаш зарурати ва
битим тузмайдиган, фақатгина улар савдо ташкилотлари, сотувчилар
нинг бажарилиш имкониятини тас- фойдаси пайдо бўлиши билан боғ-
диқловчи шахс.
лиқ товар чакана нархи бир қисми-
САВДО ЗАЛИ ТРЕЙДЕРИ. Бево- нинг шартли номи.
сита қимматбаҳо қоғозлар олди-сот- САВДО ҲУҚУҚИ. Аҳолининг озиқ-
диси учун буюртмаларни бажариш овқат ва саноат товарларига бўлган
ваколати берилган брокерлик фир- талабларини ҳақ эвазига қаноатлан-
маси ходими.
тириш соҳасидаги муносабатларга
САВДО КРЕДИТИ. Товарларни оид ҳуқуқий меъёрлар йиғиндиси.
кейинги сотиш учун уларнинг қий- САВДО-СОТИҚ. 1. Товар олди-
мати ва фоизларини яқин орада сотдиси, кимошди савдоси. 2. Ман-
тўлаш шарти билан кредитга олиш. фаатли шартларни таклиф қилиб,
САВДО МАРКАСИ. Савдо корхо- хўжалик субъектларининг ўзаро би-
насининг сотиладиган товарларига тим тузиши.
жойлаштириш ҳуқуқи бўлган ўзига САВДО-СОТИҚДАН ТАШҚАРИ
С хос шакллантирилган махсус алоҳи- ДАРОМАД. Корхона, фирманинг
да белгиси.
ишлаб чиқариш ва асосий маҳсу-
САВДО ОДАТИ. Иш амалиётида лот савдоси билан боғлиқ бўлмаган
омма томонидан қабул қилинган қо- бошқа даромадлари.
ида, ҳолат, иш тартиби. САВДО-СОТИҚДАН ТАШҚАРИ
САВДО ТРАТТАСИ. Маҳсулотни ХАРАЖАТ. Корхона, фирманинг бе-
жўнатган ёки хизмат кўрсатган ет- восита ишлаб чиқариш ва асосий
казиб берувчининг тўлов талабно- маҳсулотни сотиш билан боғлиқ
маси. бўлмаган бошқа сарфлари.
САВДО ТУШУМИ. Савдо ташки- САВДОЛАШИШ НАРХИ. Хари-
лоти томонидан олинган, сотувчи дор сотувчи томонидан белгиланган
товарлар тўпламини сотганидан дастлабки нархни тактик ва психо-
кейин ёки маълум вақт оралиғида логик усулларни қўллаб пасайти-
олган пуллар миқдори. ришга ҳаракат қиладиган, бу билан
арзонроқ сотиб оладиган, тижорий
САВДО УСТАМА НАРХИ. Чиқим- музокаралар натижасида пайдо
ларни қоплаш ва савдо корхоналари бўлган камайтирилган баҳо.
томонидан ўртача фойда олиш учун
312
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
САЛБИЙ ДАРОМАД СОЛИҒИ. нинг миқдорий жиҳатдан ўлчанади- С
Аҳоли томонидан олинадиган иқти- ган кўрсаткич.
содий манфаатлар миқдори ва улар
тўлайдиган даромад солиғи миқдори САМАРАСИЗ ХАРАЖАТЛАР. Хў-
ўртасидаги ўзаро муносабат, бунда жасизлик ортидан қилинган ортиқ-
ижтимоий жамғармалар субсидия ча сарфлар; йўқотишлар.
ларининг тўловлари миқдори солиқ
тўловлари миқдоридан ортади. САМАРАЛИ БАНДЛИК. Ижтимо-
ий меҳнат унумдорлигини ўстириш
САЛБИЙ ИНВЕСТИЦИЯ. Сармоя- асосида жамиятнинг ҳар бир аъзоси
ни муомаладан чиқариш. учун муносиб даромад, саломатлик,
таълим ва касбий даражасини оши-
САЛЬДО [итал. saldo – хисоб-ки- ришни таъминлаш ҳисобланади.
тоб, қолдиқ]. Маълум бир вақт ора-
лиғида фирма, корхонанинг тушум САМАРАЛИ БАНДЛИККА КЎ
ва харажатлари ўртасидаги фарқ; МАКЛАШУВ ЖАРАЁНИ. Аҳолини
экспорт қиймати ва мамлакат им- иш билан бандликка кўмаклашув
порти ўртасидаги, чет элга тўлов ва жараёнида ишсиз фуқароларни
чет элдан тушум маблағлари ўрта- касб-ҳунарга, юқори профессионал
сидаги фарқ; биржа амалиётларида: даражали ишчи касбларга ўқитиш,
мижознинг брокерлик фирмасидан малака даражасига ҳозирги замон
ёки брокерлик фирмасининг мижоз- техник-технологик жиҳозланган
дан қарздорлиги. муносиб иш ўринларини ташкил
этиш, жамиятнинг ҳар бир аъзоси
САЛЬДОЛАШ. Ҳисоб бўйича қатъ учун муносиб даромад, мустаҳкам
ий тўлов, тўлиқ ҳисоб-китоб. соғлиқ, таълим ва касбий даража-
сининг ўсишига ташкилий, ҳуқуқий,
САМАРАДОРЛИК. Ишлаб чиқа- моддий имконларни барпо этиш
риш ва хизмат кўрсатиш соҳалари- давлат тадбирларидан иборат.
даги иқтисодий самарадорлик ўлчо-
ви. Бу кўрсаткич амалга оширилган САМАРАЛИ ИҚТИСОДИЙ СИЁ
инвестицион ва инновацион жара- САТ. Давлатнинг иқтисодиётни
ёнларига сарфланган маблағлар барқарор ривожлантиришга қара-
ҳажми билан натижада олинган тилган, ҳар томонлама асосланган,
соф даромад миқдорларининг изчил ва ўзаро уйғунлаштирилган
таққослаш ўлчов кўрсаткичлари ҳи- чора-тадбирлари мажмуи.
собланади.
САНАТОРИЙ-КУРОРТЛАРДА
САМАРАДОРЛИКНИНГ АСО ДАВОЛАНГАНДА БЕРИЛАДИГАН
СИЙ КЎРСАТКИЧИ. Маълум бир НАФАҚА. Санаторий-курортлар-
фаолиятда ёки маълум мақсадларга да даволанишда, агар ходимнинг
эришишдаги муваффақият кўрсат- таътил кунлари унинг даволаниши
кичи, яъни эришилган натижалар- учун етарли бўлмаса, у ҳолда унга
313
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
санаторий-курортда даволанган бар- воситаларидан фойдаланишни
ча кунлари учун, ходимнинг меҳнат аниқлайдиган ижтимоий-техник ва
таътил кунлари чиқариб ташлаган ташкилий омиллар йиғиндиси.
ҳолда нафақа ҳисобланади. САНОАТ КАПИТАЛИ. Қўшилган
САНАЦИЯ [лот. sanatio – даво- қиймат ҳосил қилишга жалб этил-
лаш, соғломлаштириш]. Корхона- ган ва моддий ишлаб чиқаришда
лар, фирмалар банкротлигининг хизмат қилувчи капитал.
олдини олиш, кредитлаш воситаси
билан қайта ташкил қилиш, ишлаб САНОАТ МАҲСУЛОТИ. Барча
чиқариладиган маҳсулот турини ўз- саноат корхоналарининг маълум
гартириш ва бошқа йўл билан улар- даврдаги ишлаб чиқариш фаолия-
нинг молиявий аҳволини яхшилаш тининг пул бирлигидаги ифодаси.
бўйича давлат ва банк чора-тадбир- САНОАТ ХАВФСИЗЛИГИ. Кор-
лари тизими.
хонада (муассасада, ташкилотда,
САНКЦИЯ [лот. sanctio – қатъ- фирмада, кластерда) ишлаб чиқа-
ий, ўта жиддий қарор]. 1. Ҳуқуқбу- риш воситалари ва шароитларининг
зарга нисбатан давлат томонидан меъёрий-техник ҳужжатлар билан
қўлланадиган эҳтиёт чоралари. белгиланган меҳнат хавфсизлиги
2. Жиноятда гумон қилинган шахсга талабларига мувофиқлиги хусусия
нисбатан қўлланадиган мажбурий тини белгиловчи ташкилий, тех-
чоралар. 3. Халқаро ҳуқуқда халқа- нологик ҳамда молиявий шартлар
ро мажбуриятларни ёки халқаро мажмуаси.
С ҳуқуқ меъёрларини бузган дав-
латларга нисбатан қўлланадиган САНОАТ ЦИКЛИ. Мунтазам так
таъсир чораси. 4. Юқори орган то- рорланмайдиган иқтисодиётнинг
монидан бирор ҳужжат, қарорнинг тараққиёт даври бўлиб, иш фаолли-
тасдиқланиши. гининг кўтарилиш ҳолатидан паса
йишга ва ундан кўтарилиш ҳолати-
САНОАТ [араб. – санъат, маҳо- га ўтиб туришдан иборатдир.
рат, касб-ҳунар, ишлаб чиқариш,
индустрия]. Халқ хўжалигининг САРМОЯ [фор. – капитал, пул,
хомашёни қайта ишлаш, ер ости бойлик, асос, манба, сабаб]. Ишга ти-
бойликларини қазиб олиш, ишлаб килган, даромад келтириши мумкин
чиқариш воситаларини ва кенг ис- бўлган ҳамма нарса ёки одамлар
теъмол молларини яратиш ҳамда томонидан товар ва хизматларни
шу кабиларни қамраб олувчи тар- ишлаб чиқариш учун яратилган ре-
моғи; индустрия. сурслар, ишлаб чиқариш воситала-
ри кўринишидаги даромад манбаи.
САНОАТ ИҚТИСОДИЁТИ. Сано-
ат, ишлаб чиқариш соҳасида меҳнат САРМОЯ АЙЛАНМАСИ. Циклли
самарадорлиги ва ишлаб чиқариш ҳаракат, тезлиги тўлиқ циклнинг
314
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ўтиш вақти билан ўлчанадиган сар- кўрсаткичи, қайтувчи сармоялар
ҳажмдорлиги.
моя айланиши.
САРМОЯ БРОКЕРИ. Қимматбаҳо САРМОЯ ҚИЙМАТИ. Узоқ муд- С
қоғозлар бозорида мижоз ҳисоби- датли маблағлар қўйилиши мақсад-
дан ва унинг топшириғи билан воси- га мувофиқлиги билан тавсия қили-
тачилик амалиётларини бажариш надиган акциялар.
ҳуқуқига эга бўлган жисмоний ёки
юридик шахс. САРМОЯ ҚОЧИШИ. Мамлакат-
нинг бошқа мамлакатларга инвести-
САРМОЯ ЖАМҒАРМАСИ. Ресурс ция, ссуда кўринишида, молиявий
лари ўз қимматбаҳо қоғозларини активлар сотиб олиш учун йўналти-
чиқариш ва уларни майда инвес риладиган пул маблағлари.
торларга аҳолининг кенг қатлами
жамғармаларини жалб қилиш мақ- САРМОЯ ҲАЖМДОРЛИГИ. Маҳ-
садида сотиш ҳисобидан шакллана- сулот, товар, хизматлар пул бирлиги
диган молиявий тўплам. қиймати билан чиқиши учун қанча
асосий сармоя зарурлигини тас-
САРМОЯ ИММИГРАЦИЯСИ (КЎ нифловчи кўрсаткич.
ЧИШИ). Мамлакатга хорижий сар-
мояларнинг оқими, кириб келиши. САРМОЯ ҲАРАКАТИ БАЛАНСИ.
Мамлакатга кириб келадиган ва чиқиб
САРМОЯ ОҚИМИ. Четдан мил- кетадиган сармоя оқими қолдиғи.
лий иқтисодиётга кредит, чет эллик
харидорларга молиявий активларни САРМОЯ ҲАРАКАТИ ҲИСОБИ.
сотиш кўринишида пул маблағлари- Тўлов балансининг сармоя оқиб
нинг тушиши. келиши ва чиқиб кетишини тав-
сифлайдиган бир қисми.
САРМОЯ ОРТИҚЧАЛИГИ. Лойи САРМОЯДОР [форс. – сармоя
ҳани амалга ошириш учун эҳтиёж- эгаси]. Катта сармоя, капитал эгаси.
дан ортиқча бўлган маблағ.
САРМОЯЛАР ПОРТФЕЛИ. Да-
САРМОЯ САРФИ. Асосий сармоя ромад келтирадиган объектларга
ва захиралар ўсишига сарфланган сармоя киритиш фаол амалиётлари
воситалар. даврида банк томонидан қўлга ки-
ритиладиган қимматбаҳо қоғозлар
САРМОЯ СЕРТИФИКАТИ. Бир йиғиндиси, тўплами.
акциядан кам бўлмаган даромадни
таъминлайдиган, лекин акциядор- САРМОЯНИ ОЛИБ ЧИҚИБ КЕ
лик жамиятининг умумий йиғили- ТИШ. Давлат, корхона, фирма, якка
шида овоз бериш ҳуқуқини бермай- шахслар томонидан янада манфа-
диган қимматбаҳо қоғоз. атли жойлаштириш, фойдаланиш
учун сармояни бошқа мамлакатлар-
САРМОЯ ҚАЙТИШИ. Сармоядан га экспорт қилиш.
фойдаланиш самарадорлигининг
315
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
САРФЛАНГАН САРМОЯ. Компа- қимматбаҳо қоғозларнинг бир тури
ния активларига акциядорлар томо- бўйича амалиётлар, битимларнинг
нидан акцияга алмашиш билан сарф- якунланиши. 2. Икки мамлакат ўрта-
ланган, акциядорлик компанияси ўз сидаги ҳисоб-китоблар бўйича учин-
сармоясининг бир қисмини ташкил чи мамлакатга расмий курсга қара-
этадиган маблағлар. ма-қарши чегирма билан қарз қол-
диғидан воз кечиш. 3. Блокланган,
САРФЛАР ВА НАТИЖАЛАР музлатилган ҳисобни ишлатишга
ЖАДВАЛИ. Ишлаб чиқарилган маҳ- қаратилган амалиётлар, ҳаракатлар.
сулотнинг истеъмолчилар орасида
тақсимланиши ҳақида миқдорий СВИФТ [инг. SWIFT – Society
маълумотлар, шунингдек, белгилан- for Worldwide Interbank Financial
ган вақт мобайнида истеъмол сек- Telecommunications – Дунё бўйлаб
тори қанча маҳсулот олгани ҳақида банклараро молиявий телекомму-
маълумотларни кўрсатувчи ишлаб никация жамияти]. Махсус теле-
чиқарувчи ва истеъмол қилувчи коммуникациялар, ахборот комму-
секторлар рўйхатидан ташкил топ- никация технологиялар ёрдамида
ган жадвал. амалга ошириладиган ҳисоб-китоб
САРФЛАР ҲИСОБ-КИТОБИ НО лар ҳақида банклар ўртасида ахбо-
МЕНКЛАТУРАСИ. Сарфлар ҳи- ротни электрон айирбошлаш мақса-
соб-китоби тузиладиган моддалар дида 1973 йилда тузилган халқаро
рўйхати. банклараро ташкилот.
С САРФЛАРНИНГ УЛГУРЖИЛА СВОП [инг. swар – ўрин ал-
ШУВИ (НЕГОЦИАЦИЯ). Халқаро ҳи- маштириш]. Қимматбаҳо қоғозлар,
соб-китобларда ўтказма векселлар- валютани сотиб олиш ҳақида битим
нинг сотиб олиниши. тузилишига қарши битим, айнан
ўша товарнинг маълум муддатдан
сўнг айнан шу ва бошқа шартларда
СВИНГ [инг. swing – тебратиш]. қайтариб сотилиши ҳақида битим
Икки томонлама келишувлар асо- тузилиши билан кузатиладиган сав-
сида ўзаро клиринг (нақд пулсиз до-молиявий айирбошлаш амалиё
ҳисоб-китоб) ҳисоб-китобларини ти.
амалга оширувчи фирмалар томо-
нидан белгиланган, томонлар товар
айланмаси ҳажмига фоиз нисбатида СВОП-КУРС. Хорижий валюта-
ҳисобланадиган ва ҳисоб-китоблар- нинг турли саналарда ҳисоб-китоб
ни клиринг кредитлашнинг юқори лар қилиш шарти билан банклар то-
чегараси. монидан олиниши ва сотилишининг
бир вақтдаги нархи.
СВИТЧ [инг. switch – ўтказиш]. СВОП СТАВКАСИ. Валютанинг
1. Илгари қабул қилинган мажбу айни шу вақтдаги курси ва унинг
риятларнинг бартараф қилиниши ва бирон-бир муддатга битим тузишга
316
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
тайёр бўлган ҳолатдаги курслари СЕКЬЮРИТИЗАЦИЯ [инг. secu С
ўртасидаги фарқ. Банклар мазкур rities – қимматли қоғозлар]. Барқа-
курс бўйича валютани экспортчи- рор пул оқимларини келтириб чиқа-
дан, экспортчи эса ўз навбатида радиган активлар (масалан, ипотека
уни харидордан тўланган куни со- портфели, автокредитлар, лизинг
тиб олиш мажбуриятини олади ёки активлари, барқарор ишлаб чиқара-
банклар импортчига фақат харидор- диган тижорат кўчмас мулки) билан
га тўлов куни ўтказиб бериши керак таъминланган қимматли қоғозлар-
бўлган валютани сотиш мажбурия- ни чиқариш орқали молиялашти-
тини олади. риш шаклларидан бирини англата-
диган атама.
СЕГРЕГАЦИЯ [лот. segregatio –
бўлиш, йўқ қилиш, ажратиш]. Ми- СЕНЬОРАЖ [фр. seigneuriage –
жоз ва брокернинг, турли мижоз- даромад]. Пул эмиссиясидан олина-
ларнинг маблағлари ва амалиётла- диган даромад.
рининг бўлиниши.
СЕРВИС [инг. service – хизмат].
СЕЙЛЗ-ПРОМОУШН [инг. sale, Жисмоний ва юридик шахсларга,
promotion – сотувни юргизиш]. умуман кенг аҳоли қатламига хиз-
1. Товарнинг оммабоплигини оши- мат кўрсатиш, ишлаб чиқариш-тех-
риш, сотувни рағбатлантириш. 2. Сав- ника мақсадларида маҳсулотлар-
до ходимлари меҳнатини мукофот- ни, моддий-маиший, хўжалик ва
лар, совғалар билан рағбатлантириш. бошқа саноат маҳсулотларини со-
тиш ҳамда уларни ишлатиш билан
СЕКВЕСТР [лот. sequesttro – чиқа боғлиқ бўлган хизмат кўрсатиш
риш, ажратиш]. Бюджетни тузишда соҳалари. Саноат маҳсулотларини
нотўғри ҳисоб-китоблар, форс-мажор сотиш, транспорт ва жиҳозлардан
ҳолатларининг келиб чиқиши ва бош фойдаланиш билан боғлиқ ком-
қалар сабабли айрим моддалар ёки плекс хизматларни таъминлайдиган
бутун давлат бюджетини бажаришда корхона маркетинг фаолиятининг
харажатларни камайтириш. қуйи тизими.
СЕКТОР [лот. sector – қирқув- СЕРВИТУТ [лот. servitus – бўй-
чи, қирқиб ажратувчи]. Институци- сунган ҳолат]. Бегона ер участкаси-
онал бирликлар йиғиндиси бўлиб, дан чекланган тарзда фойдаланиш
уларнинг мақсади, молиялаштириш ҳуқуқи.
манбалари ва функциялари бир хил
бўлади, натижада уларнинг иқти- СЕРИЯ [лот. series – қатор].
содий ҳуқуқи ҳам ўхшаб кетади. 1. Бир идентификатор остида чиқа-
Масалан, номолиявий корпорация, рилган қимматбаҳо қоғозлар, банк
молия корпорациялари, давлат, уй билетлари мажмуи. 2. Бир турдаги
хўжалиги ва бошқалар. товарлар, предметлар гуруҳи.
317
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СЕРИЯЛИ ОБЛИГАЦИЯ. Сўнди- СИНТЕЗ [юн. synthesis – бири
риш муддати вақти-вақти билан, киш, қўшилиш, бириктириш, қў-
белгиланган муддат оралиғида ке-
ладиган ёки сериялар чиқиши би- шиш]. Ўрганилган қисмлардан
лан сўндириладиган облигациялар. олинган хулоса ва натижаларни бир
бутун яхлит жараён деб қараб, уму-
СЕРТИФИКАТ [фр. certificat – гу- мий хулоса чиқариш.
воҳнома, ҳужжат, ёзма гувоҳнома]. СИП [кемада ташиш ва суғур
1. Эгаси томонидан белгиланган миқ- та]. Товарларнинг сотилиш нархи-
дордаги пул маблағи киритилганли- га, унинг нархини ва суғурта қилиш,
гини тасдиқловчи ва унга бундан шунингдек, товарни импорт қилув-
келиб чиқадиган ҳуқуқларни берув- чи мамлакат чегарасида белгилан-
чи ёзма молиявий ҳужжат, гувоҳно- ган манзилига етказиб бериш хара-
ма. 2. Товар сифатини тасдиқловчи жатларини қўшиш шарти асосида
ҳужжат. сотиш.
СИБОР [инг. SIBOR – Singapoоre СИФ [инг. cif – харажатлар,
Interbank Offered Rate]. Сингапур бо- суғурта, юк]. Халқаро савдода товар
зорида хорижий валютадаги банкла-
раро депозитлар бўйича ставка. етказиб бериш, бунда сотувчи то-
вар хавфсизлигини таъминлаши ва
СИМЕТАЛЛИЗМ. 1. Қиммат- кира ҳақини тўлаши, товарни портга
баҳо металларни эритиш ҳамда пул етказиши ва уни келишилган муд-
ишлаб чиқариш. 2. Қоғоз пулларни датда кема бортига юклаши, сотиб
С олтин ва кумуш бил ан таъминлаш. олувчига коносамент ва суғурта по-
СИНДИКАТ [фр. syndicat – ишонч лисини бериб юбориши мажбурий.
ли шахс, вакил]. Бир тармоқ тадбир- СИФ НАРХИ. Сотувчининг юк
корлари томонидан ортиқча рақо- ташиш, божхона йиғимлари ва то-
батни бартараф қилиш, барқарор вар суғуртасини тўлаш бўйича, то
фойда олиш мақсадида маҳсулот харидорга товарни етказиб бергун-
сотишнинг бирлаштирилиши. гача барча харажатлари киритилган
СИНДИКАТЛАНГАН АМАЛИЁТ. нарх.
Банклар гуруҳи, компаниялар томо- СИФАТ. Товарнинг истеъмолга
нидан амалга ошириладиган фао яроқлилигини белгилайдиган хусу-
сиятлари йиғиндиси.
лият.
СИНДИКАТЛАНГАН КРЕДИТ. СИФАТ ЁРЛИҒИ. Юкни кузатув-
Бир неча кредитловчилар томони- чи ҳужжат сифатида тан олинади-
дан битта қарз олувчига берилади- ган, етказиб берилаётган товарнинг
ган кредит. сифатига гувоҳлик берувчи энг
кўп қўлланиладиган ҳужжат тури.
318
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
Сифат ёрлиғи ўзида товарларнинг ва пул харажатлари миқдори белги-
сифат кўрсаткичларини ва техник ланган ҳужжат. 2. Молия режаси-
тавсифномаларини ўзида мужас- нинг бир тури бўлиб, асосан, хара-
самлаштирган бўлади. Ушбу ёрлиқ жатлар акс эттирилади.
товар ишлаб чиқарувчи корхона ёки
юкни экспорт қилувчи томонидан СМЕТА ҚИЙМАТИ. Харажатлар
берилади. сметаси билан аниқланадиган қий-
мат.
СКАЛЬПЕР [инг. scalper – сотиб
олувчи]. Нархнинг ўзгариши шаро- СМЕТА МОЛИЯЛАШТИРИЛИ
итида чайқовчилик қилувчи биржа ШИ. Давлат бюджетидан тақдим
аъзоси. этилган сметаларга мувофиқ ха-
ражатларни қоплаш учун пул маб
СКЕЙТ [инг. scate – сочилмоқ]. лағлари берилиши.
Дилерларнинг олдин ўзлари омма-
вий ахборот воситаларида эълон СМЕТА ҲУЖЖАТЛАРИ. Сме-
қилган акциялар котировкасини рад та тузиш учун фойдаланиладиган
этиши. ҳужжатлар.
СКОНТО [итал. sconto – чегир- СОАТБАЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ. С
ма]. Тўлов муддати келгунича тўлов Ишчи томонидан бир соат ичида
қилинганда товар нархидан қилина- ишлаб чиқарилган маҳсулот сони.
диган чегирма.
СОЛИҚ. Солиқ кодексида белги-
СКРИП [инг. scrip – ёзув]. Чоп ланган, Ўзбекистон Республикаси-
этилиб, инвесторлар қўлига бери- нинг Давлат бюджетига ёки давлат
лишидан олдин янги акцияларга мақсадли жамғармасига тўланади-
огоҳлантирувчи сертификатнинг ган мажбурий тўлов (СКнинг 16-мод-
тақдим этилиши. даси).
СЛИП [инг. slip – тўлов картаси СОЛИҚ БЎШЛИҒИ. Назарда ту-
билан тўлашда тузилган чек]. Биржа тилаётган солиқ тушумларининг
фаолиятида акцияга қўшиб жўнати- суммаси билан реал йиғилган даро-
ладиган ҳужжат (сертификат). Ушбу мад ўртасидаги фарқ.
ҳужжатда акцияга тегишли тор до-
ирадаги баъзи маълумотлар (цир- СОЛИҚ ДЕКЛАРАЦИЯСИ. Солиқ
куляцияга рухсат олинган, акция тўловчининг муайян давр давомида
рақиб томонга тегишли ёки тегишли олинган ва солиққа тортилиши ло-
эмаслиги ва бошқалар) келтирилган зим бўлган даромадлари ва уларга
бўлади. тегишли солиқ чегирмаси ва имти-
ёзлар тўғрисидаги расмий ҳужжат-
СМЕТА [рус. сметить – мўлжал- ли аризаси.
ламоқ, кўзламоқ]. 1. Қурилиш, мон-
таж ишлари, асбоб-ускуналар сотиб
олиш учун кетган меҳнат, материал
319
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СОЛИҚ ИММУНИТЕТИ. Мил- ҳисобланадиган солиқнинг фоиз-
лий ёки халқаро ҳуқуққа мувофиқ лардаги ёки мутлақ суммадаги миқ-
алоҳида жисмоний ва юридик шахс дори (СКнинг 69-моддаси).
ларга бериладиган солиқ тўлаш СОЛИҚ СУБЪЕКТИ. Солиқ му-
мажбуриятидан озод этилиши. носабатларида қатнашувчи солиқ
СОЛИҚ ИМТИЁЗИ. Солиқ тўлов- тўловчилар. Улар юридик ва жисмо-
чиларнинг айрим тоифаларига бош ний шахсларга бўлинади. Солиқ му-
қа солиқ тўловчиларга нисбатан носабатларида солиқ тўловчилар-
солиқ тўғрисидаги қонунчиликда дан ташқари солиқ ундирувчи ҳам
назарда тутилган афзалликлар, шу қатнашади. Солиқни давлат унди-
ради. Унинг номидан солиқ хизмати
жумладан, солиқни тўламаслик ёки идоралари қатнашади.
уларни камроқ миқдорда тўлаш им- СОЛИҚ ТАЪТИЛИ. Муайян кор-
конияти (СКнинг 75-моддаси). хона, ташкилот, фирмалар гуруҳини
СОЛИҚ ИНСПЕКЦИЯСИ. Со- у ёки бу солиқ тўловидан озод эта-
лиқлар бўйича қонунчиликка риоя диган қонунда белгиланган муддат.
қилишни, ҳисоблашнинг тўғрилиги- СОЛИҚ ТЎЛОВЧИ. Қонунга му-
ни, тўлалиги ва ўз вақтида уларнинг вофиқ солиқ тўлаш мажбуриятига
бюджетга туширилишини назорат эга бўлган юридик ва жисмоний
қиладиган туман ва шаҳарлардаги шахслар.
давлат солиқ хизмати.
СОЛИҚ ЮКИ. Бу корхона ва
С СОЛИҚ СОЛИШ. Мамлакатда ташкилотларнинг умумий даромад
солиқларни ўрнатиш ва ундириш ларидаги солиқларнинг улуши. У
жараёни, солиқлар ва улар ставка- турли мақсадлар учун ҳисоблаб
лари миқдорларини, шунингдек, чиқилади ва бошқарилади. Мамла-
солиқларни тўлаш тартиби ва солиқ кат миқёсида давлат бюджети даро-
солинадиган юридик ва жисмоний мадларининг ЯИМга нисбати.
шахслар доирасини аниқлаш.
СОЛИҚ ЮКИНИ ЕНГИЛЛАШТИ
СОЛИҚ СОЛИШ ОБЪЕКТИ. Мол- РИШ. Солиқларнинг фоиз ставка-
мулк, ҳаракат, ҳаракат натижаси ёки ларини камайтириш ва имтиёзлар
қиймат, миқдорий ёки физик хусуси- яратиш.
ятга эга бўлган бошқа ҳолат бўлиб, у
мавжуд бўлганда солиқ тўғрисидаги СОЛИҚ ҚАРЗИНИ ТЎЛАШНИ
қонунчилик солиқ тўловчида солиқ КЕЧИКТИРИШ. Солиқ суммасини
мажбуриятини вужудга келтиради бўлиб-бўлиб тўлаш вақтинчалик
(СКнинг 70-моддаси). молиявий қийинчиликка эга бўл-
ган корхоналарга давлат томонидан
СОЛИҚ СТАВКАСИ. Солиқ база- ёрдам кўрсатиш мақсадида тўлаш
сининг ўлчов бирлигига нисбатан муддатини солиқ тўловчи қарз
320
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
суммасини бир йўла ёки босқич- СОТИБ ОЛИШ НАРХИ. Сотиб С
ма-босқич тўлаш. олувчи томонидан белгиланган
вақтда ва белгиланган жойга ет-
СОЛИҚДАН ҚОЧИШ. Қонуний казиб берилган товар ёки хизмат
тўланадиган солиқлар миқдорининг бирлиги учун тўланадиган қиймат.
сунъий равишда пасайтирилиши. У товарни етказиб бериш бўйича
савдо-воситачилик ва транспорт
СОЛИҚЛАР. Давлатнинг кор- харажатларини, шунингдек, сотиб
хоналар, ташкилотлар ва аҳолидан олувчи томонидан тўланадиган маҳ-
мажбурий тартибда ундирадиган сулотлар учун солиқларни ўз ичига
пул маблағлари, миллий даромадни олади, аммо маҳсулотларга субси-
иқтисодий ва ижтимоий тараққиёт дияларни ва чегириб ташланадиган
вазифаларига мувофиқ тақсимлаш қўшилган қиймат солиғини (ҚҚС)
ва қайта тақсимлашни таъминловчи қамраб олмайди.
молия механизмининг муҳим воси-
таларидан бири, давлат томонидан СОТИБ ОЛИНГАН СОЛИҚ УН
тартибга солинадиган тизим. ДИРИШ ТИЗИМИ. Давлат томони-
дан белгиланган муддатга хусусий
СОЛИҚЛАРНИ ТАҚСИМЛАШ. шахсл ар учун солиқ йиғиш ҳуқуқи-
Умумий миқдори давлат органлари нинг берилиши.
томонидан илгаридан маъмурий-ҳу-
дудий бирликлар учун белгилана- СОТИШ ЛАҲЗАСИ. Товар соту-
диган, кейин эса маҳаллий орган- вининг расман ҳисоблаб чиқилган
лар томонидан солиқ тўловчилар вақти бўлиб, у тўловчининг сотувчи
ўртасида тақсимланадиган тўғри- банк ҳисобига маблағларнинг туши-
дан-тўғри солиқлар. ши ёки тушумнинг кассага тушиши
вақти билан аниқланади.
СОЛИҚНИНГ МАРЖИНАЛ СТАВ
КАСИ. Солиқ солинадиган миқдор- СОТУВ. Савдо корхона, ташки-
нинг кўпайишига нисбатан қўллана- лот, тадбиркорлар томонидан ўз-
диган миқдор. лари тайёрлаган маҳсулот, товар-
ларнинг пул даромади олиш, пул
СОЛИШТИРМА КАПИТАЛ МАБ маблағлари тушумини таъминлаш
ЛАҒЛАР. Корхонанинг улар ҳисоби- мақсадида реализация қилиниши.
га олинган йиллик маҳсулот ҳаж-
мининг ёхуд асосий маблағларнинг СОТУВ БИЛАН ХЕЖЛАШ. Фью-
ўсиш бирлигига тўғри келадиган черс бозорида фьючерс контракт-
капитал маблағлар. ларини бозордан реал товар сотиб
олувчи шахс томонидан сотиш йўли
СОЛО-ВЕКСЕЛЬ [итал. solo – билан ўтказиладиган хеж амалиёти.
бир, ягона; нем. wechsel – ўзгариш,
алмаштириш, хавфсизлик]. Оддий СОТУВ ОПЦИОНИ. Фьючерс кон-
вексель, фақат тўловни амалга оши- тракти, товар ёки бошқа мулкни ил-
риши керак бўлган бир шахснинг
имзоси бўлган вексель.
321
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
гаридан белгиланган нархда сотиш- диган фоиз ва дивидендлар чиқа-
га ҳуқуқ берувчи, аммо зиммасига риб ҳисобланган фоизлар ва диви-
юкламайдиган опцион. дендлар кўринишидаги фойда.
СОТУВ ЧЕГИРМАСИ. Маҳсулот- СОФ ИНКАССО. Тижорат ҳуж-
ни ишлаб чиқарувчи корхона томо- жатлари билан юритилмайдиган мо-
нидан унинг сотувини амалга оши- лиявий ҳужжатлар инкассаси.
радиган ташкилотга савдо функ-
циялари, маҳсулот сотувида ёрдам СОФ ИЧКИ ХУСУСИЙ ИНВЕСТИ
кўрсатгани учун тақдим этиладиган ЦИЯ. Амортизация ажратмалари
улгуржи нархдан чегирма. чиқариб ташланган хусусий ички
инвестицияларнинг ялпи ҳажми.
СОТУВ ЧИҚИМИ. Корхона томо- СОФ ИҚТИСОДИЙ ФОЙДА. Бух-
нидан тайёр маҳсулотнинг сотуви галтерлик ҳисоб-китоби фойдаси ва
билан боғлиқ ҳаракатлар. ҳисобланадиган умумий даромад ва
СОТУВДАН КЕЙИНГИ ХИЗМАТ. чиқимлар ўртасидаги фарқ.
Товарни сотиб олувчига уни сотган
ташкилот томонидан етказиб бе- СОФ КАПИТАЛ ҚЎЙИЛМА. Маб
риш, ўрнатиб бериш, товарни таъ- лағ сарфлаш натижасида ишга ту-
мирлаб бериш кўринишида кўрса- ширилган объект ёки асосий капи-
тиладиган хизматлар. талнинг қиймати.
СОФ КОНОСАМЕНТ. Товар ва
СОТУВЧИ КУРСИ. Сотувчи савдо унинг қадоғи сифати учун юк эгаси-
бўйича битимни амалга оширишга нинг жавобгарлигини акс эттирувчи
С тайёр бўлган энг паст нарх. ҳужжат.
СОТУВЧИ ОПЦИОНИ. Сотувчига СОФ МИЛЛИЙ ДАРОМАД (СМД).
келишилган нархда қайтувчи муко- Ялпи миллий даромаддан амортиза-
фоти белгиланган фьючерс шарт- ция ажратмалари суммаси чегириб
номани сотиш ҳуқуқини берувчи ташлангандан кейин қолган қиймат.
механизм.
СОФ МОНОПОЛИЯ. Тармоқда-
СОФ ИМПОРТ. Мамлакат импор- ги ягона ишлаб чиқарувчи ёки со-
тининг умумий ҳажми ва мамлакат- тувчининг нарх ва ишлаб чиқариш
га импорт қилинаётган товар турла- ҳажмини белгилашда ҳамда фойда
ри экспортининг ҳажми ўртасидаги олишдаги яккаҳукмронлик ҳолати.
фарқ.
СОФ МОНОПСОНИЯ. Товар бозо-
СОФ ИНВЕСТИЦИОН ДАРОМАД. рида бир товарнинг кўплаб сотувчи-
Бир мамлакат фуқаролари бошқа ларига ягона харидор тўғри келган-
мамлакат фуқароларидан оладиган, даги ҳолати.
мазкур мамлакат фуқаролари бош
қа мамлакат фуқароларига тўлай- СОФ НАРХ. Сотув, харид билан
боғлиқ барча харажатларнинг чиқа-
322
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
риб ташланиши ёки мувофиқ тарзда хил оммавий почта жўнатмаларини С
қўшилишидан кейинги сотувдан ту- тарқатиш.
шум ёки харид учун тўланган уму-
мий тўлов. СПЛИТ [инг. split – бўлиш; бўш
лиқ]. Корпорациялар, акциядорлик
СОФ ФОЙДА. Корхона томони- компаниялари реализация қилин-
дан маълум муддатда ҳисобланган маган акцияларининг тарқалишини
солиқлар чиқариб ташлангандан енгиллаштириш мақсадида йирик
кейинги фойда. роқ акцияларнинг йирик сонига тақ-
симланиши, майдаланиши.
СОФ ХАРИД ҚОБИЛИЯТИ. Ноқу-
лай йўналишдаги нархлар ҳарака- СПО [инг. Secondary Public
тида йўқотиш эҳтимолини чиқариб Offering – иккиламчи оммавий
ташлагандаги эркин маблағ қол- таклиф]. Мавжуд акциядорларга
диғи. тегишли акцияларнинг иккиламчи
оммавий тарзда жойлаштирилиши.
СОФ ХАЛҚАРО ИНВЕСТИЦИ Бунда корхонанинг муайян акция-
ОН ПОЗИЦИЯ. Ташқи активлар ва дори ёки акциядорларига тегишли
мажбуриятларни солиштирган ҳол- бўлган акциялар сотиб олиш учун
да мамлакатни “соф кредитор” ёки оммавий равишда таклиф этилади.
“соф қарздор” эканлигини кўрса-
тиш. СПОТ [инг. spot – жойида]. Би-
тим тузилганидан кейин икки иш
СОФ ЧАРТЕР. Ижарага берувчи кунидан ортиқ бўлмаган муддатда
ва ижарага олувчи томонидан бирор амалга ошириладиган тезкор, тез
бир ўзгаришсиз имзоланган стан- ҳисоб-китоблар шакли.
дарт шаклдаги чартер.
СОХТА БИТИМ. Бошқа битимни СПРЭД [инг. spread – тарқатмоқ].
ёпиш мақсадида амалга оширила- 1. Турли етказиб бериш муддатига
диган, ғирром шартнома. эга айнан битта товарга фьючерс
контрактларининг бир вақтдаги ол-
СОХТА САРМОЯ. Ўзида ҳеч ди-сотдиси. 2. Турли нархларда ёки
қандай қийматни акс эттирмай- ўтиш муддати турли бўлган бир
диган, лекин эгаларига фоизлар, типдаги опционларнинг олди-сотди-
дивидендл ар кўринишида даромад си. 3. Нарх тебраниши кўлами.
олиш ҳуқуқини берувчи қиммат-
баҳо қоғозлар билан тақдим қилин- СПРЭДЕР [инг. spreader – тарқа-
ган сармоя. тувчи]. Турли вақт даврига эга фью-
черс контрактларини сотиб олади-
СПАМ [инг. spam – электрон ха- ган ва бир вақтнинг ўзида сотадиган
барларни рухсатсиз келиши]. Элек- биржа савдогари.
трон хабар тизимларини суиистеъ-
мол қилиш орқали бир хил ёки ҳар
323
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ССУДА [рус. ссуда – фоизсиз СУЗИБ ЮРУВЧИ ИНФЛЯЦИЯ.
қарз]. Моддий бойликлар гарови ҳи- Нархларнинг тез суръатда ўсиши,
собига фоиз тўлаш ва қайтариб бе- масалан, йилига 10 фоиз атрофида
риш шарти билан муайян муддатга ўсиши кузатилади.
қарзга бериладиган пул ёки моддий
бойлик. Банклар муайян мақсадлар- СТАБИЛИЗАЦИЯ [лот. stabilis –
ни молиялаш учун мақсадли Ссуда турғун, доимий]. Барқарор бўлиш,
беради. Ссудалар қисқа (1 йилгача) мустаҳкамлаш. Масалан, нарх-наво-
ва узоқ (бир неча йилга) муддатли нинг барқарор бўлиши, пул муома-
бўлиши мумкин. ласининг мустаҳкамланиши, макро-
иқтисодий барқарорлик.
ССУДА КАПИТАЛИ. Ссуда фои-
зини тўлаган ҳолда қайтариб бериш СТАВКА [рус. ставить – қўйилган
шарти билан бериладиган пул маб (тикилган) нарса]. Миқдор, ҳисса,
лағи. даромадлардан олинадиган солиқ
ССУДА САРМОЯЛАРИНИНГ ПА фоиз ҳиссаси, даромаднинг, кредит-
РАЛЛЕЛ БОЗОРИ. Анъанавий фа- нинг умумий миқдорига нисбатан
олиятдаги бозорга қўшимча вақт- ҳисобланадиган, берилган кредит
вақти билан параллел пайдо бўла- учун олинадиган тўлов.
диган кредит бозори. СТАГНАЦИЯ [лот. stagnatio – ҳа-
ССУДА ФОИЗИ. Кредитдан фой- ракатсизлик]. Инқироздан олдинги
даланганлик эвазига қарздор томо- ёки инқироз билан бирга кечувчи
С нидан кредитловчига тўланадиган иқтисодиёт, ишлаб чиқариш, савдо-
тўлов, ҳақ.
даги турғунлик.
ССУДА ҲИСОБИ. Банклар кре- СТАГФЛЯЦИЯ [лот. stagno –
дит берилиши ва қайтарилишини қўзғалмас қиламан, инг. inflation –
қайд этадиган ҳисоб. шишган, пуфланган]. Стагнация ва
инфляциянинг уйғунлиги, иқтисодиёт
ССУДАЛАР БЎЙИЧА МУДДАТ ҳолати, бунда бир вақтда ишлаб чиқа-
ЛИ МАЖБУРИЯТ. Ҳужжатда кўрса- риш инқирози, нарх ўсиши ва ишсиз-
тилган муддат ўтганидан сўнг кучга лик, иқтисодий инқирознинг инфля-
кирадиган, банкка берилган кредит- ция билан уйғунлиги юз беради.
ни сўндириш мақсадида қарздор-
нинг ҳисобидан сўзсиз маблағ ечиш СТАЙЛИНГ [инг. style – услуб,
ҳуқуқини берувчи ҳужжат. фасон]. Муайян, ўз маҳсулотни бош
қа маҳсулотдан фарқлашга ёрдам
ССУДАНИ УЗИШ МУДДАТИНИ беради харидорлар эътиборини
КЕЧИКТИРИШ. Асосли сабабларга тортадиган товар шакли ёки ташқи
кўра дастлабки белгиланган ссуда- кўриниши.
ни қайтариш муддатининг узайти-
рилиши.
324
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СТАНДАРТ КОНТРАКТ. Биржа сида тузилиб муайян муддатларда С
савдоси қоидаларига мувофиқ бир тақдим этилиши белгиланган ҳисо-
шаклга келтирилган (унификация), ботлар мажмуи.
сотувчи ва харидор ўртасида бел-
гиланган биржа товарлари, жамғар- СТАТИСТИКА. [лот. status – ҳо-
ма мулкларининг олди-сотдисини лат]. Оммавий ижтимоий-иқтисодий
амалга ошириш мақсадида тузила- маълумотларни тўплаш, ўлчаш,
диган шартнома. кузатиш, таҳлил қилиш ва уларни
таққослашнинг умумий масалала-
СТАНДАРТ НАРХ. Бозор шаро- рини баён қилувчи соҳа. Шунинг
итига қараб ўзгармайдиган барқа- дек, ҳодисаларнинг миқдор томо-
рор баҳо. Бунда нарх ўзгармаса-да, нини сифат жиҳатлари билан узвий
фойда кўпайиши мумкин, яъни бу боғлиқликда, аниқ макон ва замон-
нарх харидорга қулайлик туғдирув- да ўрганиш.
чи харажатларни қисқартириш йўли
билан амалга оширилади. СТАТИСТИКА БОЖИ. Чегарадан
товар олиб ўтганда ташқи савдо
СТАНДАРТЛАШТИРИШ [инг. амалиётларини қайд этиш бўйича
standart – меъёр, намуна]. Ишлаб тегишли маъмурий харажатларни
чиқаришнинг маълум бир соҳасида қоплаш учун ундириладиган божхо-
фаолиятни тартибга солиш мақса- на тўлови.
дида барча манфаатдор томонлар
иштирокида қоидалар белгилаш СТЕНДБАЙ [инг. standby – кре-
ва қўллаш. У норматив ҳужжатлар, дит шартномаси шартлари]. Қарз
стандартлар, йўриқномалар, усул- берувчи билан келишув бўйича
лар, талабларда акс эттирилади. зарурат туғилганда бериладиган
шартлашилган сумма ёки захирада-
ги сармоя.
СТАРТАП [инг. startup – бошла- СТЕРИЛИЗАЦИЯ РЕСКРИПЦИЯ
моқ]. Ўз фаолиятини инновацион СИ. Мамлакатнинг барча банклари
ғоялар ёки технологияларга асос томонидан мажбурий тартибда со-
ланган ҳолда юритувчи янги таш- тиб олинадиган рескрипциялар.
кил этилган компания, фирма ёки
бизнес лойиҳа. СТИВДОР [инг. stevedore — юк
кўтарувчи]. 1. Кемада юкни ташиш ва
СТАТИСТИК ҲИСОБДОРЛИК. жойлаштириш ишларини бажаради-
Давлат рўйхатидан ўтган ва фао ган транспорт-экспедиторлик фирма-
лият юритаётган хўжалик юритувчи си. 2. Юқорида кўрсатилган ишлар-
субъектлар томонидан, давлат ста- нинг бажарилишини кузатувчи шахс.
тистика органларига ҳамда расмий
статистиканинг бошқа тайёрловчи- СТИПЕНДИЯ [лот. stipendium –
ларига, тасдиқланган шакллар асо- иш ҳақи (одатда, ойлик), талабалар
325
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
учун мунтазам нафақа]. 1. Олий таъ- ўтказиш, ишлаб чиқариш, техноло-
лим муассасаларининг талабалари гик ишланмалар ва бошқа соҳалар-
ва магистрантларига тўланадиган да ҳамкорлик қилиш ҳақидаги ке-
ойлик пул таъминоти. 2. Жисмоний лишуви.
шахсларга хорижий давлатлардан СТРАТЕГИК РЕЖАЛАШТИРИШ.
ажратиладиган ўқув грантлари. Муассасанинг стратегик ҳолатла-
СТОКБРОКЕР [инг. stock broker рини таҳлил қилиш орқали кор-
– биржа аъзоси]. Ўз номидан иш хонанинг стратегиясини аниқлаб
кўрувчи, мижозларининг улуш ва олиш. Бунда рақобатбардошлик
акцияларини сотувчи шахс. афзалликларини молиялаштириш
ва ривожлантириш, унга эришиш,
СТОКИСТ [инг. stock – капитал, сақлаб қолишга олиб келувчи ички
мулк]. Импорт қилувчи мамлакат- ҳамда ташқи омиллар тадқиқ қили-
даги консигнация ҳақида махсус нади.
шартнома асосида экспорт-импорт СТРИНГ [инг. string – боғич].
амалиётларини амалга оширувчи Аукцион савдода битта бирликка
бирлаштирилган, умумий нархда
фирма.
СТОП-НАРХ. Буйруқда брокерга бирга сотиладиган бир турдаги то-
шарт қилинган баҳо бўлиб, буйруқ варлар гуруҳи.
унга етганда товарни сотиш ёки со-
тиб олиш керак бўлади. СТРИП [инг. strip – дивиденд
олиш мақсадида акцияларни сотиб
С СТОП-ТОПШИРИҚ. Брокерга бо- олиш]. Дивиденд олиш мақсадида
зор нархлари маълум даражага ет- акция сотиб олиш.
ганда товар, қимматбаҳо қоғозлар-
ни бозорда сотиб олиш ва сотишга СТРЭДЛ [инг. stradle – бир вақт-
берилган кўрсатма. да иккита ўйинни олиб бориш].
1. Бир вақтда бир товарни сотиб
СТОРНО [итал. storno – бошқа
ҳисобга ўтказиш]. Бухгалтерлик ҳи- олиш ва бошқаси сотилишининг уй-
собида хатоларни тўғрилаш усули, ғунлашуви. 2. Қимматбаҳо қоғозлар
адашиб киритилган амалиётни қи- эгасига уларни белгиланган нархда
зил сиёҳ билан ёзиб қўяди ва ҳисоб- сотиш ёки сотиб олиш ҳуқуқини бе-
дан чиқаради; белгиланган ҳисобот рувчи келишув.
санасига тузилган амалдаги узоқ СТРЭНГЛ [инг. strangle – май-
муддатли шартномалар суғурта далаш]. Турли сотув нархларидаги
папкасини таснифловчи кўрсаткич. харид ва сотув опционига бир вақт-
СТРАТЕГИК АЛЬЯНС. Икки ёки даги икки томонлама олди-сотди
ундан ортиқ мустақил корхоналар механизми, бунда харид опционини
ўртасида маҳсулот сотиш, тадқиқот амалга ошириш нархи, одатда, сотув
опциони баҳосидан пастроқ бўлади.
326
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СУБАГЕНТ ТАРМОҒИ. Асосий зарар учун масъул шахсдан компен- С
вакил фирмасининг ихтиёридаги сация талаб қилиш ҳуқуқи.
ва унинг назоратидаги савдо-сотиқ
тармоғи. СУБСИДИАР ЖАВОБГАРЛИК.
Тўланмаган қарзни биринчи шахс
СУБАНДЕРРАЙТЕР [лот. sub – тўлай олмаса, бошқа жавобгар
остида, инг. underwriting – обуна]. шахсдан ундириш ҳуқуқи.
Заёмнинг иккиламчи кафолати.
СУБСИДИАР МАСЪУЛИЯТ. Асо-
СУБАРЕНДА [лот. sub – остида; сий жавобгар қарз тўлашга қодир
arrendare – ижарага бериш]. Ижара- бўлмаган шароитда биргаликдаги
га олинган мулкнинг бир қисмини масъулиятни олган айрим гуруҳ аъ-
ижарага олувчи томонидан учинчи золари зиммасига юкланган қўшим-
шахсга берилиши. Бунда ижарачи ча жавобгарлик.
ушбу шахсга нисбатан ижарага бе-
рувчига айланади, ижарага берувчи СУБСИДИЯ [лот. subsidium – ёр-
ўрнида бўлади. дам, қўллаб қувватлаш]. Товарлар
ишлаб чиқариш, хизматлар кўрса-
СУБВЕНЦИЯ [лот. subvenire тиш ва уларни реализация қилишни
– ёрдамга келмоқ]. 1. Муайян мақ- молиялаштириш ёки биргаликда
садларда сафланиш ва қайтармас- молиялаштириш ёхуд мақсадли ха-
лик шарти билан юқори турувчи ражатларнинг ўрнини қисман қоп
бюджетдан қуйи турувчи бюджет- лаш учун бюджет тизими ҳисоби-
га ажратиладиган пул маблағлари. дан юридик ва жисмоний шахсларга
2. Белгиланган тадбир, объектни бериладиган пул маблағлари.
мақсадли молиялаштиришга марка-
зий органлар томонидан ажратила- СУБСТИТУТ [лот. substitutio – ал
диган ёрдам пули. машиш]. Бошқа товар ўрнини босиш
хусусиятига эга бўлган маҳсулот.
СУБИНДИКАТОР [лот. sub –
остида, лот. indicator – кўрсаткич]. СУБСТИТУЦИЯ [лот. substitution
Иқтисодий ҳодисаларни ифодалов- – ўрнимга бошқани қўяман, тайин-
чи элемент ёки кўрсаткичларнинг лайман]. Васиятномада кўрсатилган
кичик гуруҳ ёхуд бўлимларга бўли- меросхўрдан ташқари, яна бошқа
ниши. меросхўрни кўрсатиш ҳуқуқи. Субс
титут товарлар деганда, бир-бири-
СУБПУДРАТЧИ. Бош пудратчи нинг ўрнини босиши мумкин бўлган
томонидан объектнинг қурилишида маҳсулотлар тушунилади.
қатнашишга жалб қилинган фирма.
СУБСЧЁТ [лот. sub – остида, рус.
СУБРОГАЦИЯ [лот. subrogatio – считать – ҳисобламоқ]. Объектлар-
алмашиш]. Суғурта зарарини тўла- нинг турли номенклатурада олиб
ган суғурталовчи томонига ўтиш, борадиган ҳисоби. У асосий ҳисоб
суғурта қилдирувчига етказилган лар кўрсаткичига қўшимча сифати-
да киритилади.
327
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СУБУРБАНИЗАЦИЯ [инг. suburb СУВ ОБЪЕКТИ. Сувлар доимий
– шаҳар ёни]. Йирик шаҳарлар атро- равишда ёки вақтинча тўпланади-
фидаги ҳудудларнинг марказий ган ва сув режимининг ўзига хос
шаҳарга нисбатан тезроқ ривожла- шакллари, белгилари бўлган таби-
ниши, бунинг оқибатида марказий ий (жилғалар, сойлар, дарёлар ва
шаҳар аҳолисининг маълум қисми бошқалар) ҳамда сунъий (очиқ ва
шаҳар атрофига кўчиши билан боғ- ёпиқ каналлар, шунингдек, коллек-
лиқ жараён. Кишиларнинг шаҳар тор-дренаж тармоқлари) сув оқим-
марказидан унинг чекка қисмлари- лари, табиий (кўллар, денгизлар, ер
га кўчиши мураккаб экологик ҳолат, ости сувли қатламлари), сунъий (сув
жиноятчиликнинг ортиши, кўчмас омборлари, сел сувлари тўпланади-
мулкнинг юқори нархи, юқори со- ган жойлар, ҳовузлар ва бошқалар)
лиқлар ва бошқа шу каби омиллар сув ҳавзалари, шунингдек, булоқлар
билан боғлиқ. ва бошқалар.
СУБҲИСОБ. Корхона, фирма бў- СУВ ФОНДИ ЕРЛАРИ. Сув объ-
линмалари томонидан асосий ҳи- ектлари, сув хўжалиги иншоотлари
собнинг бир қисми сифатида очила- эгаллаган ва сув объектларининг
диган ёрдамчи ҳисоб тури. қирғоқлари бўйлаб ажратилган
минтақадаги ерлар.
СУВ ИСТЕЪМОЛИ Юридик ва
жисмоний шахслар томонидан ўз СУВ ХЎЖАЛИГИ. Иқтисодиёт-
эҳтиёжларини қондириш учун сув нинг сув ресурсларини ва сув объ-
С ресурсларидан белгиланган тар- ектларини ўрганиш, ҳисобга олиш,
тибда фойдаланиши.
бошқариш, улардан фойдаланиш,
СУВ ИСТЕЪМОЛЧИЛАРИ УЮШ уларни муҳофаза қилиш, шунинг
дек, сувларнинг зарарли таъсирига
МАСИ. Юридик шахс бўлган сув қарши курашишни қамраб олувчи
истеъмолчилари томонидан сувга тармоғи.
доир муносабатлар соҳасидаги ўз
фаолиятларини мувофиқлашти- СУВЕРЕН КРЕДИТ РЕЙТИНГИ.
риш, шунингдек, умумий манфаат- Мамлакатларнинг кредит хавфини
ларини ифодалаш ва ҳимоя қилиш ёки қарз олувчининг ўзига хос қарз
учун ихтиёрий асосда ташкил эти- мажбуриятларига нисбатан кредит-
ладиган нодавлат-нотижорат таш- га лаёқатлилигига оид таваккалчи-
лик омилларини баҳолаш. Замона-
килоти.
вий глобал иқтисодиёт шароитида
СУВ ИСТЕЪМОЛЧИСИ. Сув объ- мамлакатлар ташқи қарзларига хиз-
ектидан ўз эҳтиёжларини белги- мат кўрсатиш эҳтимоли ва уларнинг
ланган тартибда олувчи юридик ёки иқтисодиёти барқарорлигига қараб
жисмоний шахс.
кредит рейтинги асосида ҳам ажра-
тилади.
328
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СУВЛИ БЕЛГИЛАР. Қоғоз пул- СУҒУРТА БАДАЛИ. Суғурта қил- С
ларда уларни қалбакилаштириш- дирувчи томонидан суғурталовчига
нинг олдини олиш учун жойлашти- зарарни тўлаб бериш мажбурияти
риладиган, ёруғликда кўринадиган учун тўланадиган пул миқдори.
махсус тасвирлар.
СУҒУРТА БАҲОСИ. 1. Суғурта
“СУДРАЛУВЧИ” ИНФЛЯЦИЯ. қилинган объектнинг суғурталаш
Секин-аста юз берадиган пул қадр- жараёнида қабул қилинган қийма-
сизлиги. ти. 2. Суғурталанаётган объектнинг
қийматини белгилаш жараёни.
СУКУК [араб. – юридик ҳужжат].
Молиявий сертификатларнинг араб- СУҒУРТА БОЗОРИ. Суғурта хиз-
ча номи, одатда, шариат талаблари- матлари кўрсатиладиган жой.
га жавоб берадиган облигациялар.
Сукук тегишли ёки мавжуд актив- СУҒУРТАДА РЕГРЕСС ДАЪВО
лар портфелидаги индивидуал СИ. Суғурта органларининг зарар
мулкчилик манфаатларини ифода- етказилиши учун жавобгар шахсга
ловчи тенг номиналдаги қимматли талаб қўйиш ҳуқуқи.
қоғозлар деб ҳам таърифланади.
СУҒУРТА ЖАВОБГАРЛИГИ. Суғур
СУММА (ҚИЙМАТ) [лот. summa таловчининг суғурта қилдирувчига
– натижа, умумий сони]. Товарлар, шартномада кўзда тутилган ҳолат-
пул маблағларининг йиғиндиси, лар юз берганида товон пулини ёки
умумий саноғи. миқдорини тўлаш мажбурияти.
СУҒУРТА. Корхона, ташкилот- СУҒУРТА ЗАРАРИ. Суғурта ҳо-
лар, фуқаролар пул маблағлари ҳи- лати юз бериши натижасида мижоз-
собидан салбий воқеалар, бахтсиз га етказилган зарар.
ҳодисалар туфайли келиб чиқиши
мумкин бўлган, йўқотишни қоплаш- СУҒУРТА ЗАРАРИНИ ҚОПЛАШ.
га мўлжалланган махсус захира Суғурталовчи томонидан суғурта
жамғармаларининг яратилиши. шартномасида кўрсатилган ҳодиса-
лар юз берганда юзага келган йўқо-
СУҒУРТА АГЕНТИ. Суғурталов- тишларининг тўлиқ ёки қисман қо-
чи (суғурта қилдирадиган) ва суғур- плаб берилиши.
таланувчи (суғурта қилинадиган)
ўртасидаги воситачи. СУҒУРТА ЗАХИРАСИ. Суғурта
ташкилотлари томонидан бадални
СУҒУРТА АМАЛИЁТЛАРИ РЕН тўлаб беришни кафолатлаш учун
ТАБЕЛЛИГИ. Суғурта амалиётлари- шаклл антириладиган жамғарма.
нинг даромадлилик даражаси кўр-
саткичи, фойдалар миқдорининг СУҒУРТА ИЗОҲИ. Суғурта шарт-
суғурта тўловлари умумий миқдо- номасида кўрсатилган шарт.
рига фоиз нисбати.
329
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
СУҒУРТА ЙИҒИМИ. Йўловчи- берилганини тасдиқловчи суғурта
ларнинг мажбурий суғурта бўйича гувоҳномаси.
чипта нархига кирган тўлови.
СУҒУРТА ТОВОНИ. Суғурталов-
СУҒУРТА КАПИТАЛЛАШТИРИ чи томонидан шартномада кўзда
ЛИШИ. Умрнинг қолган қисмини тутилган ҳолат юз берганда мол-
суғурта қилдириш усули. Бунда мулкни суғурта қилиш ва зарарни
суғурта ҳажми бевосита суғурталов- тўлаб бериш жавобгарлиги бўйича
чи томонидан тўланган ёки унинг тўланадиган пул миқдори.
учун учинчи шахс томонидан ки-
ритилган суғурта взнослари билан СУҒУРТА ҚИЛДИРУВЧИ. Ўз
боғланган бўлади. мулкларини суғурта қилдирувчи,
СУҒУРТА МИҚДОРИ. 1. Объект суғурталовчи билан шартнома ту-
ёки хавф суғурта қилинадиган миқ- зувчи жисмоний ёки юридик шахс.
дор. 2. Суғуртанинг унга мувофиқ
тўловлари ва товон пули белгилана- СУҒУРТА ҚИЛУВЧИ. Ўзига су
диган асосий элементи. ғурта товон пули ва унинг миқдори-
ни тўлашни мажбурият қилиб олган
СУҒУРТА МИҚДОРИ БИРЛИГИ. ташкилот.
Тарифларни белгилаш ва суғур- СУҒУРТА ҲАҚИДА ҚЎШИМ
та қилдирувчининг тўловларини ЧА ШАРТ. Суғурта талаби, суғурта
ҳисоблаш учун асос бўладиган шартномасидаги банд. Унга кўра,
С суғурта миқдорини ифодалаган сон. суғурталовчи қайд этилган чегара-
дан ошадиган суғурта чиқимлари-
СУҒУРТА МУДДАТИ. Суғурта нинг белгиланган фоизини тўлаш
шартномасининг амал қилиш вақти. мажбуриятини олади.
СУҒУРТА МУКОФОТЛАРИ ЗА СУҒУРТА ҲОЛАТИ. Суғурталов-
ХИРАСИ. Суғурта қопламаси тўлаш чининг қонун ёки суғурта шартно-
кафолатларини таъминлаш учун маси кучи билан суғурта товон пу-
суғурта компаниялари тузадиган лини тўлаши керак бўлган ҳолат.
жамғарма.
СУҒУРТА ҲОЛАТЛАРИ ЭҲТИ
СУҒУРТА ПОЛИСИ. Суғурталан- МОЛИ. Суғурта қилдирувчига суғур-
ган шахсга уни суғурта қилган таш- та бадали ёки миқдори тўланадиган
килот ёки суғурталовчи томонидан эҳтимолий воқеалар пайдо бўлиши-
бериладиган, суғурта шартномаси нинг миқдорий тавсифи.
шартлари ва суғурта қоидалари акс
этган расмий ҳужжат. СУҒУРТАГА ОИД ХАВФ. 1. Суғур-
та ўтказиладиган эҳтимолий воқеа
СУҒУРТА СЕРТИФИКАТИ. Юкни ёки воқеалар мажмуи. 2. Cуғурта
суғурта қилдирувчига бериладиган, ҳолати юз берганда суғурта қилув-
юк суғуртаси ўтказилгани ва полис чи ва суғурта қилдирувчи ўртасида
330
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
салбий иқтисодий оқибатларнинг Чунки суғурталовчининг моддий С
тақсимланиши. имкониятларидан қатъи назар, ет-
казилган зарарни қоплаш кафолат-
СУҒУРТАДА СТОРНОЛАШ. Нав ланади.
батдаги суғурта бадаллари тўлан-
маслиги оқибатида шартноманинг СУҒУРТАЛОВЧИ. Cуғуртани
муддатидан олдин тўхтатилиши амалга оширувчи ихтисослашти-
натижасида ҳаёт суғуртаси портфе- рилган ташкилот. Табиий офат ёки
лининг қисқартирилиши. бошқа кўзда тутилмаган сабаблар
натижасида кўрилган зарарларни
СУҒУРТАДА ТЎЛАНМАГАН ЗА суғурта қонунчилиги ёки суғурта
РАРЛАР ЗАХИРАСИ. Суғурталовчи шартномаси шартларини кўзда ту-
томонидан шакллантириладиган ва тиб қоплашни ўз зиммасига олувчи
унга юкланган, лекин ҳали тўланма- юридик шахс.
ган зарарлар бўйича молиявий маж-
буриятларни бажариш учун ташкил СУҒУРТАНИНГ ТАҚСИМЛАНИШ
этилган махсус жамғарма. ТИЗИМИ. Суғуртанинг дастлабки
шакли бўлиб, табиий офатлар ва
СУҒУРТАДА ТЎҒРИДАН-ТЎҒРИ бахтсиз ҳодисалар юз берганда ўза-
ЗАРАР. Моддий-ашёвий кўрини- ро ёрдам тамойили асосида амалга
ши сақланган ҳолда суғурталанган оширилади ва иштирокчиларнинг
мулкнинг суғурта ҳолати оқибати- тор доирасида амал қилади.
да миқдор жиҳатдан камайиши ёки
қийматининг тушиши. СУҒУРТАЛАНМАЙДИГАН
ХАВФ. Юз бериш эҳтимоли ҳатто
СУҒУРТАДА ҚАЙТА РАСМИЙ энг умумий кўринишда ҳисоблаб
ЛАШТИРИШ. Полисда кўзда тутил- чиқиш қийин бўлган ва суғурта учун
ган қўшимча мукофотни тўлаш бў жуда катта ҳисобланадиган хатар.
йича талаб.
СЭТЛМЕНТ [инг. settlement – ту-
СУҒУРТАЛАНМАГАН ОПЦИОН. рар жой]. 1. Биржа амалиётлари бў
Тенг, лекин қарама-қарши позиция йича ҳисоб-китоблар. 2. Ҳисоб-китоб
билан компенсацияланмаган меха- нархлари ҳисобланадиган ва маржа
низм. ундириладиган частота. 3. Биржа
битимининг бартараф қилиниши.
СУҒУРТАЛАШ. Фуқаролар ва
хўжалик субъектларининг мулкий СЎНДИРИШ. Қарздор томони-
манфаатларини ҳимоя қилишни дан кредит берувчилардан олинган
кўзда тутувчи бозор инфратузил- маблағларнинг қайтарилиши.
масининг муҳим элементи. Суғурта-
лаш суғурталовчининг манфаатла- СЎРАБ ОЛИНГАН КРЕДИТ. Сўраб
рини учинчи шахслар эътирозлари- олиниши ва исталган пайтда норо-
дан, шунингдек, бу шахсларнинг ўз зилик ҳуқуқисиз қайтарилиши мум-
манфаатларини ҳам ҳимоя қилади. кин бўлган қисқа муддатли қарз.
331
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
С
332
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Таълим учун сарфланган пул –
энг яхши сармоя.
ТАБИИЙ БОЙЛИК. Муайян мам- Табиий олигаполияларга мисол
лакатнинг табиат инъомларидан сифатида уяли алоқа компанияла-
иборат бўлган қисми. рини келтириш мумкин.
ТАБИИЙ ИШСИЗЛИК. Ишчи ТАБИИЙ РЕНТА. 1. Қайд этил-
кучи ҳаракати ва унинг маълум бир ган пул миқдорини даврий равишда
жамият аъзоси сифатидаги меҳнат тўлаб бериш кўринишида даромад
турига алоқадор бўлган иш билан келтирадиган рента шакли. 2. Ижа-
банд эмаслик ҳолати. рачи ҳосилининг ер эгасига бери-
ладиган бир қисми кўринишидаги
ТАБИИЙ КЎПАЙИШ. Aҳоли ора- рента тўлови.
сида вафот этганлар сонига нисба-
тан туғилганлар сонининг ортиқ ТАБИИЙ РЕСУРСЛАР. Инсон ҳа-
бўлиши. ёти ва фаолияти давомида фойда-
ланиладиган барча турдаги табиат
ТАБИИЙ МОНОПОЛИЯ. Бозорда неъматлари.
муайян товарлар (ишлар, хизмат-
лар)нинг турларига бўлган талабни ТАБИИЙ РЕСУРСЛАР БИЛАН
қондиришда рақобатли шароитлар- ТAЪМИНЛAНГAНЛИК ДAРAЖA
ни яратиш технологик хусусиятлар- СИ. Табиий ресурсларнинг умумий
га кўра мумкин бўлмайдиган ёки кўлами кўрсаткичлари билан улар-
иқтисодий жиҳатдан мақбул бўл- дан фойдаланиш миқдори ўртаси-
майдиган ҳолат. даги нисбат.
ТАБИИЙ ОЛИГОПОЛИЯ. Самара- ТAБИИЙ РЕСУРСЛAРНИНГ ҲУ
ли ишлаб чиқариш учун етарлича ДУДИЙ БИРИКМAСИ. Нисбатан ки-
йирик бўлган, кам сонли фирмалар- чик ҳудуд доирасида турли табиий
га эга тармоқ. ресурсларнинг мавжудлиги.
333
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТАБИИЙ ТРАНСФЕРТЛАР. Аҳо- қиқланмаган бошқа фаолиятлардан
лига табиий товар, шунингдек, хиз- келадиган барча тушумлар.
матлар кўринишида тақдим этила-
диган давлат нафақалари. ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИНИ
ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ УЧУН АЖРА
ТАБУЛЯГРАММА [лот. tabula, ТИЛАДИГАН КРЕДИТЛАР. Тадбир-
gramma – ёзув белгиси, чизиқ]. Ту- корларнинг бошланғич сармояси,
галланган ҳисобот ҳужжати, ҳи- айланма маблағларини тўлдириш,
соб-китоб натижаси. ишлаб чиқаришини кенгайтириш
ТАВАККАЛЧИЛИК. 1. Умумфан мақсадида қисқа ва узоқ муддат-
тушунчаси. 2. Қарорнинг амалга ларга ажратиладиган қарз. Бунда
ошиш эҳтимолини ҳам, унинг оқи- кредит фоизлари давлат дастури
батларини ҳам баҳолашни ўз ичига асосида имтиёзли равишда ёки
оладиган интеграл кўрсаткич. банкнинг ўз маблағлари ҳисобидан,
лекин имтиёзли кредитларнинг фо-
изларидан фарқли равишда ажра-
ТАДБИРКОР. Капитал сарф- тилиши мумкин.
лаб товар ва хизматлар яратиш
билан фойда топишга қаратилган
иқтисодий фаолиятни амалга оши- ТАЙЁР МАҲСУЛОТ. Барча
рувчи шахс. ишлаб чиқариш босқичларидан ўт-
ган, тугалланган, тўлиқ бутланган
ва жорий стандартларга жавоб бе-
Т ТАДБИРКОРЛИК. Фуқаролар, радиган, тайёр маҳсулот омборига
жисмоний ва юридик шахсларнинг топширилган ҳамда топшириш ҳуж-
ўз мулкий жавобгарлиги остида жатлари билан расмийлаштирилган
мулкдан фойдаланиш, товар сотиш, товар.
иш бажариш, хизмат кўрсатишдан
мунтазам даромад олишга йўнал-
тирилган ташаббускор, мустақил, ТАЙЁРЛОВ-ОМБОР ХАРАЖА
ўз номидан амалга ошириладиган, ТИ. Корхона-ташкилотларни етарли
таваккалчиликка асосланган фао- ҳажм ва турда хомашё, материал-
лияти. лар билан таъминлаш учун уларни
тайёрлаш ҳамда сақлаш билан боғ-
ТАДБИРКОРЛИК ТУРИ. Тадбир- лиқ сарфлар.
корлик фаолиятининг йўналиш, ка-
питал киритиш соҳаси ва фаолият ТАЙЛЕШИТ. Юкни ортиш ва ту-
натижасига кўра фарқланувчи бел- шириш давомида кеманинг қанча
гилар тизими. вақт турганлиги ҳисоби акс этади-
ган ҳужжат. Тайлешит икки томон-
лама ҳужжат бўлиб, денгиз орқали
ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИ юк ташиш шартномасига асосан ту-
ДАН КЕЛАДИГАН ДАРОМАД. То- шириш-ортиш ишлари учун кетади-
варларни сотиб, даромад олиш мақ- ган вақтдан энг самарали фойдала-
садида якка тартибда амалга оши- нишни кўзда тутади.
рилган, қонун ҳужжатларида таъ-
334
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТАЙМИНГ [инг. timing – вақт тан- ТАКЛИФ ЭГРИ ЧИЗИҒИ. Нарх ва Т
лови]. Биржада акцияларни сотиб таклифнинг ҳажмлари ўртасидаги
олиш ёки сотишга қулайроқ пайт. тўғридан-тўғри боғлиқликнинг гра-
фик тасвири.
ТАЙМШЕР [инг. timeshare –
вақтнинг бўлиниши]. Кўп мулкка ТАКЛИФ ҲАЖМИ. Сотувчилар
эгалик қиладиган мулк эгаларидан бозорда сотиш учун таклиф қилишга
бирининг ажратилган вақт кесими- тайёр товарлар салмоғи.
да мулкдан фойдаланиш ҳуқуқи.
Бу, кўпинча, кўчмас мулк бозорида ТАКРОРИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ.
клуб типидаги курорт меҳмонхона- Ишлаб чиқаришнинг сарфланган
ларининг эгалари ўртасида таътил омилларини уларнинг кейинги
алмашишнинг халқаро тизими си- ишлаб чиқарилиши воситаси билан
фатида қўлланади. қайта яратилиши.
ТАЙМШИТ [инг. time sheet – вақт ТАКРОРЛАНМАЙДИГАН ДЕ
қайдномаси]. Иш вақтини кузатиб МОГРАФИК ҲОДИСА. Бир киши би-
бориш усули. Aнъанага кўра, иш лан фақат бир марта юз берадиган
вақти маълумотлар жадвал шаклида (ўлим, илк бор никоҳдан ўтиш) ва
жойлаштирилган варақдан иборат такрорланадиган – бир кишининг
бўлади. Ҳозирги вақтда рақамли ёки ҳаётида бир неча бор юз бериши
электрон жадваллар кўпроқ қўллан- мумкин бўлган воқеалар (масалан,
моқда. фарзанд кўриш). Такрорланадиган
воқеалар учун баъзан кетма-кет-
ТАКЛИФ. Муайян вақтда ва лик ҳолати киритилади, бу мазкур
муайян нархлар билан бозорга кишининг ҳаётида уларнинг тартиб
чиқарилган ва чиқарилиши мум- рақами кўрсатилади (масалан, би-
кин бўлган товар ва хизматлар ринчи фарзанд туғилиши, иккинчи
миқдори билан ифода этиладиган, бор никоҳдан ўтиш). Агар воқеалар
ишлаб чиқарувчи (сотувчи)ларнинг кетма-кетлиги кўрсатилган бўлса, у
ўз товарларини сотишга (бозорга) ҳолда бу такрорланмасга айланади.
таклиф этиш истаги.
ТАКСА [фр. taxe ва лот. taxare
ТАКЛИФ ОМИЛИ. Ресурс мав- – нархлаш]. Тарифлар, нархлар,
жуд саноғининг кўпайиши, сифати тўловларнинг аниқ белгиланган да-
ортиши ёки товар ва хизматлар- ражаси.
ни каттароқ ҳажмда ишлаб чиқа-
ришга имкон яратувчи, уларнинг ТАКСАТОР [лот. taxator]. 1. Баҳо
таклифлари ортишига таъсир кўр- ловчи, таксация бўйича мутахассис.
сатувчи техник билимлар, техноло- 2. Солиқ агенти.
гик имкониятлар, янгиликларнинг
кенгайиши. ТАКСАЦИЯ [лот. taxatio – баҳо].
Товарлар нархи, баҳолаш, хизмат-
лар тарифининг белгиланиши.
335
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТАКС-ФРИ [инг. tax-free – солиқ- сотиб олиш ҳақида ўйламайдиган
дан озод]. ҚҚСнинг қайтарилиш ти- маҳсулотлар.
зими.
ТАЛАБ ЭЛАСТИКЛИГИ. Бу нарх
ТАЛАБ. (товарлар ва хизмат ўзгаришига нисбатан талаб миқдо-
ларга талаб) 1. Харидор, истеъмол- рининг ўзгариш реакцияси, нарх-
чининг бозорда муайян товарларни, нинг озгина ўзгариши, талабнинг
хизматларни неъматларни сотиб нисбатан кўпроқ ўзгаришига олиб
олиш истаги. 2. Бозорга чиққан келса, бу талабнинг эластиклиги-
ва пул имкониятлари билан таъмин- дир. Талабнинг нарх бўйича эгилув-
ланган эҳтиёжлар. чанлик кўрсаткичи талаб ҳажмига
таъсир қилувчи бошқа омиллар ўз-
ТАЛАБ ВА ТАКЛИФ ТЕНГЛИ гармай қолган шароитда нархнинг
ГИ НАРХИ. Талаб ва таклиф ҳажми бир фоизга ўзгариши талабнинг
тенглигида белгиланадиган, сотув- неча фоизга ўзгаришини ифодалов-
чи ва харидор нархи савдо ва ўзаро чи кўрсаткич.
яқинлашув, кейинги муросалар на-
тижасида ўзаро тўғри келган ҳолат- ТАЛАБ ЮҚОРИ БЎЛГАН ТОВАР.
даги барқарор қиймат. Уни сотиб олиш учун харидор қўшим-
ча сарфлар киритишга тайёр бўлган
ТАЛАБ ВА ТАКЛИФ ЭЛАСТИК ноёб хусусиятларга эга маҳсулот.
ЛИГИ. Талаб ҳажми ва товарлар ТАЛАБ ҚИЛИБ ОЛИНГУНЧА
таклифининг ушбу товарлар нархи ОМОНАТЛАР. Уларда пул маблағлари
ўзгаришига нисбатан сезувчанлиги. учун қатъий бир чекланган муддат
Т ТАЛАБ ДАРАЖАСИ. Мавжуд мавжуд эмас ва омонатчи исталган
харидорлар, уларнинг дидлари, ха- вақтда ўз маблағларини олиши мум-
ридорлар гуруҳига кўра, эҳтиёж кин. Амалиётда, талаб қилиб олин-
тузилишини ўрганишдан, қонди- гунча омонатларнинг фоиз ставкала-
рилмаган эҳтиёжларини аниқлаш- ри бошқа омонат турларининг фоиз
дан, статистик таҳлил усулларидан ставкаларига қараганда пастроқ ёки
фойдаланган ҳолда аниқ товарлар бўлмаса фоизсиз бўлади.
афзаллиги мотивларини таҳлил
қилишдан иборат сотув бозори ТАЛАБ ҚОНУНИ. Товарлар нар-
тадқиқидаги биринчи босқич. хи билан унинг сотиб олинадиган
миқдори ўртасидаги тескари ёки
ТАЛАБ ОМИЛИ. Бутун мамлакат қарама-қарши боғлиқликни ифода-
миқёсида иқтисодий ўсишни таъ- лайди. Нарх ошганда талаб камая-
минлайдиган умумий талаб даража- ди, нарх пасайганда талаб ошади.
сининг ортиши.
ТАЛАБ ҲАЖМИ. Харидорлар
ТАЛАБ ПАСТ БЎЛГАН ТОВАР. мазкур бозорда маълум вақт дав-
Истеъмолчи улар ҳақида умуман рида сотиб олишни истаган ва бунга
билмайдиган, билса ҳам, уларни қодир бўлган товар миқдори.
336
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТАЛАБДАН КЕЧИШ. Биринчи ва топшириш, уни юклаш ва юк ту-
шахс томонидан мажбуриятлар бў ширишдаги назоратчи. 2. Товарни
йича талаблар ҳуқуқининг учинчи бўлиб беришга масъул шахс.
шахсга берилиши.
ТАЛЬМАН ТИЛХАТИ. Юкнинг
ТАЛАБНИ БОШҚАРИШ. Жамоа саноғи ва унинг ҳолатини кемага
вий талабни орттириш ёки қисқар- қабул қилиб олиш ёки белгиланган
тириш мақсадида фискал ва пул- портга топширишда тасдиқловчи
кредит сиёсати усулларидан фойда- юк ҳужжати.
ланиш.
ТАНГА. Металлдан ясалган пул
ТАЛАБНИ ОЛДИНДАН БИЛИШ. бирлиги, муомала ва тўлов восита-
Тегишли ишлаб чиқариш режалари- си.
нинг яхшироқ асосланиши учун то-
вар ва хизматларга бўлган эҳтиёж, ТАНГЕНЦИАЛ БАРҚАРОРЛИК.
иккиламчи талабнинг аниқланиши, Монополистик рақобат шароитла-
белгиланиши. ридаги узоқ муддатли барқарорлик,
бунда ҳар бир фирманинг талаб
ТАЛАБНИ СИНГДИРИШ. Нарх, чизиғи унинг ўртача чиқимлари чи-
даромад ва тўпланган бундай бой- зиғига мутаносиб бўлади.
ликлар захирасининг юзага келган
даражаси туфайли мазкур турдаги ТАНЛАМА. Иқтисодий объект-
товарлар, хизматларга бўлган талаб- лар ва кўрсаткичлар жамланмаси-
нинг қисқаришини тўхтатиш. нинг у бўйича хулоса чиқариш учун
ўрганишга танланган бир қисми.
ТАЛАБНИНГ НАРХГА ҚАРАБ ТАНЛАНГАН СОТУВ ТАҚСИМ Т
МОСЛАШУВЧАНЛИГИ. Товар нархи ЛАНИШИ. Бирдан ортиқ, аммо товар
бир фоизга ўзгарганда товарга та- сотиш билан шуғулланишга тайёр
лаб қандай ўзгаришини кўрсатувчи воситачилар сонидан фойдаланиш.
жараён.
ТАЛАБНИНГ ШАКЛЛАНИШИ. ТАНЛАНГАН ТАЛАБ. Бошқа то-
Сотувчилар, товар экспортчилари варларга талаб паст бўлган ҳолатда
томонидан мақсадга йўналтирил- уларнинг айрим турларига танлан-
ган ҳаракатлар, фирма ва тадбир- ган эҳтиёж.
корларнинг маълум бир товарларга
потенциал харидорлар, истеъмол- ТАНЛАНГАН ХЕЖЛАШ. Хеж-
чилар талабини уйғотиш, ошириш лашнинг кенг тарқалган тури, бунда
мақсадларида ўтказиладиган мар- реал товар бўйича битим ва фью-
кетинг ҳаракатлари. черс бозоридаги битим бир вақтда
ва товарнинг бир хил сонига ўтка-
ТАЛЛИМАН, ТАЛЬМАН [инг. зилмайди.
tally man – ҳисобчи]. 1. Портда қоида
тариқасида юкни қабул қилиб олиш ТАНЛОВ МАССАСИ. Танлов (кон-
курс), кредиторлар даъволарини қа-
337
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ноатлантириш жараёнида суд томо- сулотларини чуқур қайта ишлашни
нидан ундирилиши мумкин бўлган ташкил этиш ҳамда ҳудудларни жа-
қарздорнинг мулки. дал ривожлантиришни таъминлаш-
ТАНЛОВ ТАЛАБИ. Шу товар гу- га қаратилган таъсирчан чора-тад-
бирлар. Шунингдек, фуқароларнинг
руҳидаги бошқаларига анча паст та- ижтимоий ҳимоясини кучайтириш
лаб бўлгани ҳолда маълум турдаги ва камбағалликни қисқартиришни
алоҳида товарларга бўлган юқори давлат сиёсатининг устувор йўна-
истак. лиши сифатида белгилаб, аҳолини
ТАННАРХ. Маҳсулот ишлаб янги иш ўринлари кафолатли даро-
чиқариш ва сотиш харажатлари- мад манбаи, малакали тиббий ҳамда
нинг пулдаги ифодаси. таълим хизматлари, муносиб яшаш
шароити билан таъминлашни сифат
ТАННАРХ ИНДЕКСИ. Нисбий жиҳатидан янги босқичга кўтариш.
шаклда ифодаланган маҳсулот бир-
лиги таннархининг ўзгариши. ТАРГЕТЛАШ [инг. target – мақ-
сад]. Мўлжал ёки бирор мақсадли
кўрсаткични белгилаш. Марказий
ТАНТЬЕМА [фр. tantième – бел- банк пул-кредит сиёсатини амал-
гиланган қисм]. Фирма олган соф га оширишда инфляция даражаси,
фойдадан раҳбарлик таркибига
тўланадиган қўшимча тақдирлаш, валюта курси ёки пул массасининг
мукофот. бирор кўрсаткичи бўйича мақсадли
мўлжални белгилайди ҳамда барча
ТАРА [итал. tara – ҳар-хир ҳа- саъй-ҳаракатлар ушбу кўрсаткичга
жмдаги идиш]. 1. Товарларни сақлаш, эришиш учун қаратилади.
қадоқлаш ва ташиш учун ҳажм, то-
Т вар қадоғи. 2. Товарнинг қадоқлан- ТАРИФ [итал. tariffa – нарх,
ган ҳолатдаги оғирлиги (брутто) би- баҳо]. Тариф ставкаси деб номлана-
лан соф оғирлиги (нетто) ўртасидаги диган, корхоналар ва аҳолига турли
фарқ, яъни қадоқ оғирлиги. хизматлар учун тақдим этиладиган
ТАРАҚҚИЁТ БАНКИ. Иқтисодиёт тўлов ставкаси.
га инвестиция киритишга ёрдам
берувчи, йирик лойиҳаларга узоқ ТАРИФ ЖАДВАЛИ. Ҳар бир кор-
муддатли маблағ ажратишни амал- хона персоналининг малакасига му-
га оширувчи давлат ёки хусусий мо- вофиқ иш ҳақи тўлашнинг зарурий
лия-кредит институти. кўрсаткичлари.
ТАРАҚҚИЁТ СТРАТЕГИЯСИ. ТАРИФ ИМТИЁЗЛАРИ. Ташқи
Миллий иқтисодиётни ислоҳ қи- савдо сиёсати амалга оширилаёт-
лишда ташқи савдо, солиқ ва мо- ганда илгари тўланган божхона
лия сиёсатини либераллаштириш, божини қайтариш, божхона божи
тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ставкасини пасайтириш ва божхона
ва хусусий мулк дахлсизлигини ка- божини тўлашдан озод этиш ҳисоб
фолатлаш, қишлоқ хўжалиги маҳ- ланади.
338
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТАРИФ КОНТИНГЕНТИ. Белги- ТАРМОҚ. Стратегик бошқарув Т
ланган миқдордаги товарнинг нархи да маълум бир маҳсулотнинг барча
пасайтирилган бож ёки бож тўлови- ишлаб чиқарувчилари ёки сотув-
сиз олиб кирилишига рухсат. чилари мажмуи бўлиб, улар бири-
нинг ўрнини босувчи маълум бир
ТАРИФ КОЭФФИЦИЕНТИ. Та- турдаги ёки маҳсулотлар гуруҳини
риф сеткасининг мазкур даражаси- таклиф қиладилар.
га, энг паст даража бўйича меҳнатга
ҳақ тўлашнинг тегишли ставкаси- ТАРМОҚЛАРАРО РАҚОБАТ.
га мувофиқ равишда белгиланган Ишл аб чиқариш ва уни сотишда қу-
меҳнатга ҳақ тўлашнинг соатбай лайроқ шароитга эришиш ёки фой-
ёки кунлик ставкаси нисбати. да олиш учун бир тармоқ корхона-
лари ўртасидаги кураш.
ТАРИФ СЕТКАСИ. Иш ҳақининг
иш тоифалари нисбатига қараб ТАРҚАЛИШ. Сармоя киритиш-
тўланиши. нинг турли соҳаларига инвестиция
йўналтириш билан боғлиқ йўқотиш
ТАРИФ СТАВКАСИ. Тегишли хавфини камайтиришга йўналти-
иш тоифасига эга бўлган ишчининг рилган маблағ киритиш сиёсати.
меҳнатига тўланадиган ҳақ миқдо-
рини белгилаб берадиган меъёр. ТАРҚАЛИШ ОМИЛИ. Иқтисоди-
ётнинг таъминлай оладиган иқти-
ТАРИФ ТИЗИМИ. Меъёрий бел- содий ўсиш ҳажмларига эришиш,
гиланган ставкалар, тариф коэффи- таклиф омилини олиш мақсадида
циентларининг йиғиндиси, уларга ресурсларни қайта тақсимлаш қоби-
мувофиқ тарифлар бўйича ҳақ тўла- лияти.
надиган ходимлар иш ҳақи даража-
си белгиланади ва ўзгаради. ТАРҚАТИШ КАНАЛЛАРИ. Товар
ва хизматларнинг оралиқ агентлар
ТАРИФ ЧЕКЛОВЛАРИ. Белги ёки бевосита харидорга ҳаракатла-
ланган товарларни мамлакатга ниш йўллари.
олиб кириш ва олиб чиқишни қи
йинлаштирувчи божхона тарифла- ТАСАРРУФНИНГ ЎТКАЗИЛИ
ри тизими. ШИ. Рўйхатдан ўтган шахс томони-
дан бериладиган ва акциядорлик
ТАРИФИКАЦИЯ [фр. tarification жамияти реестрида унинг номига
– нархлаш]. Хизматлар ва меҳнатга ёзилган акцияларни бошқага ўтка-
ҳақ тўлаш ставкалари тарифлари- зилишини амалга ошириш талабини
нинг белгиланиши. акс эттирган ҳужжат.
ТАРКИБИЙ ИШСИЗЛИК. Ишчи ТАСДИҚЛАНГАН ГАРОВ. Гаров-
кучининг тармоқлар бўйича тақ- га қўйилган нарса кредит берув-
симланишида муайян иш ўрнига эга чига берилмаслигини, унга фақат
бўлмаганлик ҳолати. расмийлаштирилган гаров гувоҳно-
339
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
маси берилишини кўзда тутадиган лар ичидан тайинланадиган биржа-
рўйхатдан ўтказилган гаров ҳуқуқи. нинг бошқарув органи аъзоси.
ТАСДИҚЛАНГАН ЧЕК. Тўловга ТАШҚИ ЗАЁМ (ҚАРЗ). Халқаро
қабул қилинганлиги ҳақида банк кредитнинг асосий шаклини билди-
белгиси қўйилган чек. радиган, хорижий кредиторлардан
олинадиган ёки хорижий қарз бе-
ТАСНИФЛАГИЧ Сотувга ёки ет- рувчилар томонидан тақдим этила-
казиб беришга таклиф этилаётган диган чет эл заёми.
товарларнинг сони, хили, маркаси,
сифат характеристикаси, нархи кўр- ТАШҚИ ИҚТИСОДИЁТ БИТИМИ.
сатилган рўйхати.
Турли мамлакатлар ўртасида иқти-
содий алоқаларни ривожлантириш,
ТАСОДИФИЙ МУЛК ҲАЛОКАТИ бир мамлакат савдо корхоналари,
ХАВФИ. Салбий оқибатлардан, бу- ширкатлари, юридик шахсларининг
юмларнинг тасодифий ҳалокати ёки тадбиркорлик фаолиятини амалга
тасодифий бузилишидан суғурта ошириш мақсадида хорижий ҳам-
қилиш йўналиши. корлар билан тузиладиган шартно-
ТАФТИШ. Хўжалик ва молия- ма.
вий операцияларнинг қонунийлиги,
Т мақсадга мувофиқлиги ва сама- ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ФАОЛИЯТ.
радорлигини текшириш жараёни, Муайян бир мамлакатнинг халқаро
шунингдек, текширилаётган ташки- ташкилотлар билан ўзаро фойдали
лот, корхона ва муассасалар масъул иқтисодий алоқаларни ўрнатиш ва
ходимларининг ҳаракатлари қону- ривожлантиришга қаратилган фао-
нийлиги ва тўғрилигини текшириш лияти тури.
бўйича ўтказиладиган мажбурий ТАШҚИ КОНВЕРТАЦИЯЛАНИШ.
Миллий валютанинг халқаро ҳи-
назорат ҳаракатлари тизими. соб-китобларда ишлатилиш имко-
нияти, хорижий валютанинг миллий
ТАФОВУТЛАРНИ ТЕНГЛАШТИ валютага ёки, аксинча, эркин ал-
РИШ. Турли касблар меҳнатига ҳақ маштирилиши.
тўлашдаги тафовутларни даромад-
нинг бошқа кўринишлари билан ТАШҚИ МИГРАЦИЯ. Жисмоний
компенсациялаш.
шахсларнинг бошқа давлатлардан
ТАШҚИ БОЗОР. Муайян мамла- Ўзбекистон Республикаси ҳудудига
кат учун хориждаги давлатлар бо- ёки Ўзбекистон Республикасидан
зори бўлиб, у халқаро келишувлар бошқа хорижий давлатларга кўчиб
орқали тартибга солинади. юриши.
ТАШҚИ ГУБЕРНАТОР. Сайлана- ТАШҚИ МEҲНАТ БОЗОРИ. Дунё
диган ёки брокерлик бизнеси билан меҳнат бозорида давлатлардаги
боғлиқ бўлмаган тажрибали шахс мавжуд меҳнат ресурсларининг
340
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
таклифи ва талабларини шакллан- ти томонидан бошқа мамлакатдаги
тирувчи иқтисодий-ижтимоий инс товар ва хизматларни сотиб олиш
титут.
учун валюта сарфи.
ТАШҚИ НОДАВЛАТ ҚАРЗ. Мам- ТАШҚИ ТЎЛОВ ТУШУМЛАРИ.
лакат молия муассасалари, корхо- Алоҳида шахслар, фирмалар ва
налар ва аҳоли томонидан хорижий мамлакат ҳукуматига бошқа давлат-
молия-кредит муассасаларидан лардан сотилган товарларга тўлов,
олган молиявий маблағларининг инвестиция даромади, турли пул ўт-
жами ҳажми. казмалари, хорижий сармоя оқими
кўринишидаги валюта кирими.
ТАШҚИ САВДО. Олиб чиқиш
(экспорт) ва олиб кириш (импорт)ни ТАШҚИ ҚАРЗДОРЛИК. Мамла-
ўз ичига оладиган мамлакатлараро катнинг пул миқдорида ифодала-
савдо алоқаси. надиган, ташқи кредиторларга бел-
гиланган муддатда қайтариладиган
ТАШҚИ САВДО АЙЛАНМАСИ. ялпи пул мажбуриятлари, яъни
Мамлакат, давлатлар гуруҳининг мамлакатнинг ташқи қарзлари ва
бир йиллик ёки бошқа қайд этилган улар юзасидан тўланмаган фоизлар
вақт давридаги экспорт ва импорт бўйича умумий қарздорлиги.
ҳажми йиғиндиси.
ТАШҚИ САВДО БАЛАНСИ. Экс- ТАШҚИ ҚАРЗГА ХИЗМАТ КЎР Т
порт ва импорт ўртасида пул шакли- САТИШ. Қарздор давлат томонидан
да ифодаланган нисбат бўлиб, кредитор давлатга олинган кредит-
ташқи савдо ҳолатини белгилайди. ни сўндиришга ва қарз бўйича фо-
Савдо баланси икки турга бўлина- излар учун пул тўловларини амалга
ди: актив баланс – экспорт ҳажми ошириш.
импортдан ортиқ бўлади ва мамла-
катга ташқаридан валюта кириб ке- ТАШҚИ ҚАРЗНИ ҚАЙТА ТАШ
либ, молиявий аҳвол фаоллашади; КИЛЛАШТИРИШ. Қарздорнинг ўз
пассив баланс – импорт ҳажми экс- қарз мажбуриятларини дастлабки
порт ҳажмидан ортиқ, мамлакатдан белгиланган муддатларда бажариш-
валюта чиқиб кета бошлайди, мо- га қодир эмаслиги билан боғлиқ ўт-
лиявий аҳвол заифлашади, мамла- казилган, қарздор мамлакат ва дав-
катнинг четга қарздор бўлиб қолиш латлар ёки кредитловчи ташкилот-
хавфи юзага келади. лар билан келишилган ташқи қарзни
узиш шартларининг ўзгариши.
ТАШҚИ САВДО ТАҚЧИЛЛИГИ.
Мамлакат товар импорти қиймати- ТАЪМИНЛАНГАН ОБЛИГАЦИЯ.
нинг экспорт қийматидан ортиб ке- Чиқарган компаниянинг кўчмас
тиши. мулки билан таъминланган қиммат-
ли қоғози.
ТАШҚИ ТЎЛОВ. Алоҳида шахс
лар, фирмалар ва мамлакат ҳукума-
341
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТАЪМИНЛАНМАГАН ҚАРЗ ТАҚСИМЛАНГАН ХАВФ. Фао-
ДОРЛИК. Корхона, фирманинг ссу- лиятнинг турли шакллари билан
да бўйича унинг ликвид активлар, машғул бўлган бино ижарачилари-
шахсий маблағлар кўринишидаги нинг ижара тўламаслик хатари.
таъминотидан кредитор қарздорли-
гининг ортиб кетиш жараёни. ТАҚСИМЛАНМАГАН ФОЙДА.
Соф фойданинг акциядорлар (ишти-
ТАЪСИС ШАРТНОМАСИ. Муас- рокчилар) томонидан тақсимлан-
сисларнинг корхонани ташкил этиш маган ва ташкилотнинг ихтиёрида
чоғида ўзаро келишиб олинган асо- қолган қисми. Фойдани тақсимлаш
сий шартларини ифодаловчи юри- тўғрисидаги қарорни корхонанинг
дик ҳужжат. мулкдорлари қабул қилади.
ТАЯНЧ РЕНТАБЕЛЛИГИ. Таҳ- ТАҚЧИЛЛИК (ДЕФИЦИТ). Мав-
лилий усул билан фойдани режа- жуд ресурсларнинг белгиланган
лаштиришда қўлланадиган олдинги мақсадларга эришиш учун режа-
йилнинг рентабеллик шакли. лаштирилганларига нисбатан кам-
ТАҚВИМ КОМБИНАЦИЯСИ. лиги, етишмовчилиги.
Тақвим спрэд (ёйиш, тарқатиш)ла- Масалан, давлат бюджети де-
рининг сотиб олиш ва сотиш опци-
онлари билан уйғунлашуви. фицити дейилганда бюджет хара-
жатларининг белгиланган даромад-
лардан ошиб кетиши тушунилади.
Т ТАҚВИМЛИ СПРЭД. Опционлар ТАҲЛИЛ. Аниқ иқтисодий ҳоди-
билан олди-сотдига битим юритиш саларни чуқур ўрганиш йўллари ва
усули, бунда қисқароқ амал қилиш усуллари тизими.
муддатли опционнинг сотилиши, ле-
кин узоқроқ амал қилиш муддатли
опцио ннинг харид қилиниш ҳолати. ТАҲЛИЛИЙ ҚАЙД. У ёрдамида
хўжалик амалиётлари, корхона ва
ташкилотлар маблағларининг де-
ТАҚДИМ ЭТИШ ЧЕКИ. Хизмат таллаштирилган бухгалтерлик қай-
кўрсатувчи томонидан бериладиган ди.
чек тури.
ТАҚИҚЛАЙДИГАН ТАРИФ. ТEЖАМКOРЛИК. Жамият ижти-
Алоҳида товарларни олиб чиқиш моий-иқтисодий тараққиётининг му-
ёки олиб киришни чеклаш учун айян даражасида барча ресурслар-
юқори божхона тарифи. дан тежамли фойдаланиш бўйича
иқтисодий муносабат бўлиб, ишлаб
ТАҚСИМОТ. Ишлаб чиқариш чиқариш самарадорлигини таъмин-
омиллари ва унинг натижаларини лашнинг асосий омили ҳисобланади.
иқтисодиётнинг турли қисм ҳамда
субъектлари ўртасида тақсимлаш ТЕЗ СУРЪАТЛИ ИНФЛЯЦИЯ.
жараёни. Юқори суръатлар билан ўсиб борув-
чи инфляция шакли.
342
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТЕЗАВРАЦИЯ[инг. thesaurisation ТЕЗКОР ҲИСОБ-КИТОБ. Компа-
– бойликнинг йиғилиши]. 1. Қиммат- ниялар, банклар томонидан бухгал-
баҳо металлар, тангалар ва банк- терлик ҳисоб-китобига қўшимча ва
ноталарни келажакда уларнинг уни кириш ахбороти билан таъмин-
қиймати ёки фойдаси ошишини ку- лаш мақсадларида ўтказиладиган
тиб, даромад олиш ўрнига тўплаш ишл аб чиқариш, харид, сотув, пул,
мақсадида муомаладан чиқариш. кредит, ҳисоб-китоб амалиётла-
2. Қимматбаҳо металларни (қуй- рининг бухгалтерликка нисбатан
ма, тангалар, заргарлик буюмлари тезроқ ва муфассалроқ ҳисоб-китоб
кўринишида) хусусий мулк эгала- шакли.
ри томонидан хазина ёки суғурта
фондлари шаклида тўпланиши. ТЕКШИРУВДАН ЎТГАН ҚИМ
Замонавий шароитда тезарва- МАТБАҲО ҚОҒОЗ. Унга эгалик қи-
ция, биринчи навбатда, капитал ва лиш расман тасдиқланиши мумкин
жамғармаларни инфляцион аморти- бўлган қимматбаҳо ҳужжат.
зациядан суғурталаш истаги билан
шартланади. 3. Давлатнинг олтин ТЕКШИРУВДАН ЎТГАН ТОВАР.
захирасини яратиш. Текширув, сифат назоратидан ўтган
ва етказиб беришга, сотишга яроқли
деб топилган маҳсулот.
ТЕЗКОР (ОПЕРАТИВ) ЛИЗИНГ. ТЕМИР ДАФТАР. Ишсиз, кам Т
Ижарага олинган мулк таъминоти таъминланган, ногиронлиги бўлган,
ва таъмири бўйича хизмат кўрсата- ижтимоий ҳимояга муҳтож оила-
диган лизинг шакли. лар, якка-ёлғиз кексалар, доимий
ишсиз фуқаролар, ёрдамга муҳтож
ТЕЗКОР РЕВИЗИЯ. Корхона, оилаларнинг маҳаллада шакллан-
компаниянинг ҳисобдорлик ҳолати, тирилган рўйхати.
молиявий-хўжалик фаолиятининг
штатдаги ревизорлар томонидан ТЕНДЕР [инг. tender – танлов
амалга ошириладиган, доимий ўтка- асосида тақдим этилган шартнома
зиб бориладиган тафтиши. аризаси]. Давлат харидини амалга
оширишнинг рақобатли тартиб-тао-
ТЕЗКОР РЕЖАЛАШТИРИШ. Ил- мили воситасида унинг ижрочисини
гарироқ белгиланган режа ва иш аниқлаш тартибини назарда тутув-
жадвалига қўшимча қилиш, де- чи танлов. Бунда давлат харидлари
таллаштириш, тузатиш киритишга тўғрисидаги шартномани бажариш-
мўлжалланган қисқа вақт оралиғига нинг энг яхши талабларини таклиф
жорий, ишлаб чиқариш, молиявий этган иштирокчиси ғолиб деб топи-
ва ижро режалаштируви. лади.
ТЕЗКОР ҲИСОБДОРЛИК. Жорий ТЕХНИК КРЕДИТ. Айрим товар-
ҳисобдорлик, компания фаолияти ларни харид қилиш учун тақдим
ҳақидаги тезкор маълумотлар. этилган давлатлараро пулли қарз.
343
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТЕХНИК ЭКИНЛАР. Маҳсуло- ТИББИЙ СУҒУРТА. Соғлиқни
ти саноат учун хомашё сифатида ижтимоий ҳимоя қилиш шакли.
ишлатиладиган экинлар. Тиббий суғуртадан мақсад суғурта
ТЕХНОПАРК. Ўз ҳудудида кичик ҳодисаси юз берганда жамғарилган
инновацион корхоналарни яратиш воситалар ҳисобидан тиббий ёрдам
ва ривожлантириш орқали илмий олишда фуқароларни кафолатлаш
салоҳиятдан самарали фойдаланиш ҳисобланади.
ҳамда ишлаб чиқилган технология- ТИЗИМЛИ ИШСИЗЛИК. Мил-
ларни тижоратлаштириш мақсади- лий иқтисодиёт соҳаларида мавжуд
да ташкил этилувчи тузилма. меҳнат ресурслари миқдори билан
ТЕХНОПОЛИС [грик. techne – барпо этиладиган янги иш ўринла-
санъат ва polis – шаҳар]. Иннова- ри миқдори ўртасидаги номутано-
цион жараённи фаоллаштиришга сибликни ифода этувчи меҳнат бо-
мўлжалланган очиқ иқтисодий зоридаги вазият.
ҳудуд шаклларидан бири бўлиб, ТИЖОРАТ. Савдо ва савдо-воси-
унинг ривожланиш дастури ўз ичи- тачилик фаолияти, савдода ишти-
га фундаментал ва амалий-илмий рок этиш ёки товар ҳамда хизмат-
тадқиқотларни ўтказиб, уларнинг лар сотувига кўмаклашиш жараёни.
натижаларини ишлаб чиқаришга
жорий қилишни олади. Технополис
давлат ёрдами асосида фаолият ТИЖОРАТ БАНКИ. Тижорат
олиб боради. асосида банк фаолияти, яъни маб
лағларни жалб қилиш ва кредит-
ларни тақдим этиш, банк ҳисобва-
Т ТИББИЙ ИЖТИМОИЙ ЭКСПЕР рақларини очиш ва уни юритиш
ТИЗА. Муайян шахс организмининг ҳамда тўловларни ўтказиш каби
барча тизимларини комплекс тек- амалиётларни бажарувчи кредит
шириш асосида унинг соғлиғини
йўқотганлик даражасини, организ- ташкилоти. Тижорат банк бўш пул-
ми функциялари турғун бузилиши га (жамғармага) эга ва пулга муҳтож
оқибатида турмуш фаолиятининг бўлганлар ўртасидаги воситачилар-
чекланганлик даражасини, ногирон- дан бири ҳисобланади.
лик гуруҳини, ногиронликнинг юз
берганлиги сабаблари ҳамда вақти- ТИЖОРАТ КРЕДИТИ. Сотувчи-
ни аниқлаш, шунингдек, шахс учун лар томонидан товарни насияга со-
соғлиғининг ҳолатига кўра амалга тиш кўринишида харидорларга тақ-
ошириши мумкин бўлган меҳнат дим этиладиган кредитнинг алоҳи-
фаолияти турлари ва меҳнат шаро- да кўриниши.
итлари, ўзгаларнинг парваришига, ТИЖОРАТ РЕГИСТРИ. Барча ти-
санаторий-курортда даволаниш- жорат фирмалари киритилган жилд.
нинг тегишли турларига ҳамда
ижтимоий ҳимояга бўлган эҳтиёж-
ТИЖОРАТ СИРИ. Корхона ва
лари ҳақида тавсиялар тайёрлаш. ташкилотларнинг ишлаб чиқа-
344
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
риш, савдо, молия, илмий-техник ТИРИКЧИЛИК МИНИМУМИ. Ин-
фаолият и ҳақидаги маълумотларни сон саломатлигини сақлаш ва унинг
корхонага зарар етказиш хавфи би- ҳаётий фаолиятини таъминлаш
лан боғлиқ ҳолда овоза қилмаслик, учун зарур бўлган моддий неъмат-
хабар бермаслик, сир тутиш ҳуқуқи лар ва хизматлар истеъмолининг
ёки мажбурияти. минимал кўрсаткичи.
ТИЖОРАТ ТАШКИЛОТИ. Фойда ТИРИКЧИЛИК УЧУН ЭНГ КАМ Т
олиш мақсадида фаолият юритаёт- МИҚДОР. Ҳаёт фаолиятини тутиб
ган хўжалик юритувчи субъект. туришга имкон берадиган неъмат-
лар, ҳаёт воситаларининг одамга
ТИЖОРАТ ХАВФИ. Битимлар энг зарур тўплами қиймати.
амалга оширилаётганда пайдо бўла-
диган тадбиркорлик, хўжаликка оид ТИТРИЗАЦИЯ. Кредитор му-
хатар. ассаса томонидан мавжуд уй-жой
даъволари учун мулк ҳуқуқи сифа-
ТИЖОРАТЛАШТИРИШ (КОМ тида муомалада бўлган қимматли
МЕРЦИАЛИЗАЦИЯ). 1. Янги маҳ- қоғозларни чиқариши, бунда эгалик
сулотни ишлаб чиқиш босқичи. ҳуқуқи ушбу қимматли қоғозлар ха-
2. Бозорга кириб бориш вақтини ридорига ўтади.
тўғри танлаш, турли бозорларда
фаолият кўрсатиш ҳажми ва кет- ТИТУЛЛИ ҚАРЗ. Акция, титул-
ма-кетлиги, маҳсулотни оператив ларни белгиланган муддатга қарзга
ҳаракатлантириш ва тақсимлаш олишда кейинчалик пул кўриниши-
бўйича самарали усуллар, шунин- да қайтаришдан иборат амалиёт.
гдек, маркетинг режасини ишлаб
чиқиш жараёни. ТОВАР. 1. Иқтисодий фаолият-
нинг моддий буюм шаклидаги ҳар
ТИК [фр. tic – пастки нуқта]. қандай маҳсулоти. 2. Сотувчилар
Курснинг биржадаги унинг қоида- ва харидорлар ўртасида олди-сот-
лари билан белгиланган энг паст ди, бозор муносабатлари объекти.
ўзгариши. Товар бозорда сотиш, айирбошлаш
учун ва шу орқали бошқаларнинг
ТИК КЕСМА. Иқтисодиёт ўзи- эҳтиёжларини қондириш учун
нинг тўлиқ ёки табиий даражасига ишлаб чиқариладиган меҳнат маҳ-
эришганлигини кўрсатадиган ҳолат. сулотидир. Товар шаклини олган
маҳсулот икки ёқлама хусусиятга
ТИЛХАТ. Бошқа шахсдан пул, эга бўлиши, яъни бир томондан, у
буюм, моддий бойликлар олганли- фақат сотиш учун ишлаб чиқарил-
ги ва уларни қайтариш мажбурияти ган, иккинчидан, кишиларнинг би-
борлигини ўз шахсий имзоси билан рон бир эҳтиёжини қондира олиши
тасдиқланадиган, муайян шахс то- керак. Иқтисодиётда товарнинг бу
монидан ёзиладиган ёзма ҳужжат. иккиёқлама хусусияти истеъмол
қиймати, унинг меҳнат маҳсули
345
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
эканлиги қиймат тарзида ўрганила- кутаётган маҳсулот ҳамда матери-
ди. 3. Эгалик ҳуқуқи тарқатилиши ал.
мумкин бўлган физик жисмлар.
ТОВАР ВА ХИЗМАТЛАР БОЗО
ТОВАР АЙЛАНМАСИ. 1. Пулга РИ. Бозор иштирокчиларининг (уй
алмаштирилиши ва ишлаб чиқа- хўжаликлари, фирмалар ва дав-
ришдан истеъмолга ўтиши билан лат) товар ва хизматларга бўлган
боғлиқ муомала соҳасидаги товар- талабини қондириш манфаатлари-
лар ҳаракати. 2. Маълум вақт ичида ни юзага чиқаришлари борасидаги
сотилган ва сотиб олинган товарлар- иқтисодий муносабатлари. Бевоси-
нинг пул кўринишидаги ҳажми. та (супермаркетлар, дўконлар, офи-
слар, деҳқон бозорлари ва бошқа-
ТОВАР АМАЛИЁТЛАРИ БЎЙИ лар) ва билвосита (онлайн келишув,
ЧА ҲИСОБ-КИТОБ. Товар-моддий интернет савдо, масофавий шарт-
бойликлар, бажарилган иш ва кўр- нома ва бошқалар) шаклида бўла-
сатилган хизматлар учун нақд пул- ди. Мазкур бозор талаб ва таклиф,
сиз ҳисоб-китоб шакли. қиймат, рақобат ва шу каби бошқа
объектив иқтисодий қонунлар до-
ТОВАР БЕЛГИСИ. Бир юридик ирасида амал қилади, ички ихти-
ёки жисмоний шахснинг товар ва сослашув асосида ташкил топади
хизматларини бошқа юридик ва ҳамда бозор ва давлат механизмла-
жисмоний шахсларнинг шу турдаги ри уйғунлигида тартибга солиб ту-
товар ва хизматларидан фарқлаш рилади.
имкониятини берувчи белги.
ТОВАР БИРЖАСИ. Бир ёки бир ТОВАР ДЕМПИНГИ. Товарларни
Т неча хил товар билан улгуржи сав- ички бозор нархларидан паст баҳо-
до-сотиқни амалга оширувчи тижо- ларда экспорт қилиш, сотувнинг
рат корхонаси, бозор иқтисодиёти янги бозорлар учун кураш воситаси
инфраструктурасининг ажралмас сифатида қўлланади.
қисми бўлиб, корхона ва ташкилот-
лар ўртасидаги олди-сотди алоқала- ТОВАР ЖОЙЛАШУВИНИ АНИҚ
рини олиб боради. ТБ икки гуруҳга ЛАШ. Янги товарнинг мавжуд товар-
бўлинади: 1) очиқ биржа, бунда лар қаторидаги жойини аниқлаш
унинг аъзолари билан бир қаторда жараёни. Унинг бошқа товарлар
бошқа тадбиркорлар ҳам савдо қила билан бир қаторда қўлланилиш
олади; 2) ёпиқ биржа, бунда фақат соҳасини, у билан эски товарларни
биржа аъзоларигина битимлар ту- сиқиб чиқариш ва улар билан рақо-
зиш ҳуқуқига эга бўладилар. бат имкониятларини белгилаш.
ТОВАР ВА МАТЕРИАЛЛАР ЗА ТОВАР ИНТЕРВЕНЦИЯСИ. Ис-
ХИРАСИ. Ишлаб чиқарувчилар ом- теъмол товарларининг айрим тур-
боридаги ишлаб чиқарилган, аммо ларига бўлган шов-шувли талабни
ҳали сотилмаган, кўтара савдони синдириш, бозор нархларининг
346
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ошишига йўл қўймаслик учун омма- ошириш учун фойдаланиладиган
вий сотилиши. моддий активлар.
ТОВАР ИШЛАБ ЧИҚАРИШ. Бун- ТОВАР НОМЕНКЛАТУРАСИ. Т
да товарлар ўзининг истеъмоли 1. Сотувга таклиф қилинган товар-
учун эмас, балки бозорда сотиш, лар гуруҳи ва бирликларининг
айирбошлаш ва бошқаларнинг ис- йиғиндиси. 2. Корхонада ишлаб
теъмолини қондириш мақсадида чиқарилган маҳсулотлар рўйхати
ишлаб чиқарилади. Товар ишлаб (ассортименти).
чиқариш натурал хўжаликнинг
ривожланиши натижасида пайдо ТОВАР ПУЛИ. Алмашиш воси-
бўлди. Товар хўжалигида кишилар таси сифатида фойдаланиладиган
ўртасидаги иқтисодий муносабат- ва айни дамда оддий товар каби со-
лар буюм ва улар меҳнати маҳсул- тиладиган ҳамда сотиб олинадиган
ларини олди-сотди қилиш орқали маҳсулот.
намоён бўлади. Товар ишлаб чиқа-
ришнинг натурал ишлаб чиқариш- ТОВАР ТУРИ. Маълум хусу-
дан фарқи шундаки, бунда товар сиятлар ва белгиларга эга бўлган
ёки хизмат ўзининг истеъмоли учун товарларнинг белгиланган мини-
эмас, балки бозорга сотиш учун яра- мал бирлиги. У заруриятига кўра
тилади. ва фойдаланиш мақсадидан келиб
чиқиб фарқланади. Ҳозирги кунда
ТОВАР КОНЦЕПЦИЯСИ. Ҳар бир 5 миллиондан ортиқ товар турлари
товар тури учун маркетингда қўлла- мавжуд. Ривожланиш жадаллигига
надиган дифференциация концеп- қараб уларнинг турлари кенгайиб
цияси. боради, янги хиллари пайдо бўлади.
ТОВАР МАРКАСИ. Рамз, белги, ТОВАР ЧЕКИ. Сотилган товар-
сурат, ном ҳисобланиб, бир ёки бир нинг тури ва саноғи, нархи ва тўлан-
неча ишлаб чиқарувчилар маҳсу- ган миқдор кўрсатиладиган товар
лотларини солиштириш ва рақобат- сотувчиси томонидан харидорга
чилар маҳсулотларидан фарқлани- бериладиган чек кўринишидаги
шини таъминлайди. расмий ҳужжат.
ТОВАР-МОДДИЙ ЗАХИРА. Ке ТОВАРЛАР ВА ХИЗМАТЛАР
йинчалик сотиш мақсадида нормал ҲИСОБИ. Жами иқтисодиёт бўйича
фаолият юритиш жараёнида тутиб товарлар ва хизматлар ресурслари
туриладиган ва ишлаб чиқариш жа- ҳамда ушбу ресурсларнинг ишла-
раёнида мавжуд бўлган, шунингдек, тилиши йўналишларини ифодалай-
маҳсулот ишлаб чиқариш, ишлар- диган ҳисоб шакли. Унда ресурслар
ни бажариш ёки хизматлар кўрса- сифатида товар ва хизматлар ишлаб
тишда ёхуд маъмурий ва ижтимо- чиқариш, импорт ва солиқлар (суб-
ий-маданий вазифаларни амалга сидияларни айириб ташлаганда) акс
347
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
эттирилади. Ишлатилиш қисмида n
оралиқ истеъмол, якуний истеъ-
молга харажатлар, асосий капитал ∑ai qi
i =1
жамғарилиши, моддий айланма маҳсБуулоетрндиан,гaiул–уҳшаирнибиирфаолдоаҳлиадйа-
воситалар захираларининг ўзгари-
ши ва товар ҳамда хизматларнинг ди.
экспорти акс эттирилади. Гуруҳ индекслари маҳсулотлар-
нинг техник параметрлари (оғир-
ТОВАРЛАР ИМПОРТИ. Ўзбеки- лиги, ўлчами, сақлаш муддати в.б.)
стон Республикаси божхона ҳуду- ҳамда иқтисодий параметрлари
дига товарларни қайта олиб чиқиб бўйича (нархи ва ишлаб чиқариш
кетиш тўғрисидаги мажбуриятни таннархи) ҳисобланади.
олмасдан олиб кирилиши. Бунда то-
варларга эгалик ҳуқуқи норезидент- Шундан сўнг рақобатбардош
дан резидентга ўтади. лик индекси ҳисобланади:
ТОВАРЛАР НОМЕНКЛАТУРАСИ J = Gtexnik
ЎЛЧАМИ. Ҳар бир алоҳида товар- Giqtisodiy
нинг ассортимент гуруҳи доираси-
даги таклиф вариантлари. Агар индекс қиймати 1 дан катта
бўлса, мазкур маҳсулот таққослана-
ётган товарга нисбатан рақобатбар-
ТОВАРЛАР РАҚОБАТБАРДОШ дош бўлади.
Т ЛИГИ ИНДЕКСИ. Экспортга етказиб ТОВАРЛАР ЭКСПОРТИ. Товар-
берилаётган мазкур мамлакат са- ларнинг Ўзбекистон Республикаси
ноат маҳсулотларнинг нисбий рақо- божхона ҳудудидан уларни қайта
батбардошлик кўрсаткичи. олиб кириш тўғрисидаги мажбури-
ятни олмасдан олиб чиқиб кетили-
Товарлар рақобатбардошлиги ши. Бунда товарларга эгалик ҳуқуқи
индекси қуйидагича ҳисобланди: резидентдан норезидентга ўтади.
А) дастлаб маҳсулотларнинг ҳар
бир хусусияти бўйича алоҳида ин-
декслар қуйидаги формула асосида
ҳисобланади: ТОВАРЛАРНИ БОШҚАРУВЧИ.
Ўз ихтиёрига кўра ёки топшириқ
бўйича бошқариш ҳуқуқига эга бўл-
=qi Pi ×100 ган шахс ёки ташкилот.
P100
вар пБаураемрдетар: иP,i – ўрганилаётган то- ТОВАРНИ ЕТКАЗИБ БЕРИШ. Со-
тувчи томондан харидорга товарни
топшириш учун олди-сотди шарт-
олинPг1а00н–тоўврагранпиашрамучеутрниасос қилиб номаси бажарилишининг якуний
Б) маҳсулотлар бўйича қуйи- босқичи.
даги формула асосида гуруҳ ин-
декслари ҳисобланади: ТОВАРНИ ЧАҚИРИБ ОЛИШ.
Товарни унинг манзилига жўнати-
348
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ши ҳақида харидорнинг етказиб лар фойда суммасидан юқори бўл- Т
берувчига топшириғи. У иқтисодий са, асоссиз харажатларнинг ўрнини
фаолият хусусиятлари ва муддатли- қоплашга ёки товарнинг сифатини
лигига қараб амалда бўлади. Бу жа- пасайтириш натижасида қўшимча
раён иккига ажралади: ишлаб чиқа- фойда олишга йўналтирилган бўл-
риш ҳамда истеъмол жараёнлари са, монопол юқори нархдир. Товар-
учун жалб қилиш. Мазкур жараён- нинг нархи биржа савдолари якун-
ларнинг вужудга келиши маълум ларига кўра шаклланган тақдирда,
муддат, фаолиятни мувофиқлашти- у монопол юқори нарх деб эътироф
риш ва бошқа сабабларга кўра зару- этилмайди.
ратга айланган.
ТОВАРНИНГ ЭКСПОРТ ҚИЙМА
ТОВАРНИНГ ИМПОРТ ҚИЙМА ТИ. Товарнинг реализацияси билан
ТИ. Хорижий етказиб берувчининг боғлиқ хорижий валютадаги тўғри-
инвойс (ҳисобварақ)да кўрсатилган дан-тўғри қўшимча харажатлар
нархлардаги қиймат ва қўшимча чиқариб ташлагандан кейин хориж-
чегарагача товарни олиб келиш лик харидорга тақдим этилган ҳи-
сарфлари ва бошқа қўшимча хара- соб бўйича аниқланадиган қиймат.
жатлар.
ТОВАРНИНГ ҲАЁТ ДАВРИ. То-
ТОВАРНИНГ МОНОПОЛ ПАСТ варнинг ҳаётийлик касб этадиган,
НАРХИ. Товар бозорида сотувчи бозорда муомалада бўладиган, унга
ёки сотиб олувчи сифатида устун нисбатан талаб пайдо бўладиган,
мавқени эгаллаб турган хўжалик ишлаб чиқарувчи ва сотувчиларга
юритувчи субъект томонидан то- фойда келтирадиган вақт оралиғи.
варнинг таннархидан паст даража-
да ва ушбу товарни сотишдан зарар ТОМОРҚА ЕР УЧАСТКАСИ. Қиш
келтирадиган даражада белгила- лоқ хўжалик маҳсулотини эркин
надиган, натижада рақобатнинг савдо ҳамда оила эҳтиёжлари учун
чекланишига олиб келадиган баҳо. етиштириш, шунингдек, якка тар-
Масалан, товарнинг бозордаги мо- тибдаги уй-жой қурилиши ҳамда
нопол паст нархи Ўзбекистон Рес уй-жойни ободонлаштириш мақса-
публикаси Вазирлар Маҳкамаси дида оила аъзоларидан бирига ме-
томонидан белгиланган тартибда рос қилиб қолдириладиган умрбод
аниқланади. эгалик қилишга қонун ҳужжатла-
рида белгиланган тартибда ва ўл-
ТОВАРНИНГ МОНОПОЛ ЮҚОРИ чамларда ажратиб бериладиган ер
НАРХИ. Товарнинг бозорда устун майдони.
мавқени эгаллаб турган хўжалик
юритувчи субъект томонидан бел- ТОМОРҚА ХЎЖАЛИГИ. Шахсий
гиланадиган баҳоси. Бундай товар- томорқа ер участкаларида қишлоқ
ни ишлаб чиқариш ва реализация хўжалиги маҳсулотларини ҳам эр-
қилиш учун зарур бўлган харажат- кин савдо учун, ҳам оила эҳтиёжла-
349
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ри учун етиштириш (қайта ишлаш) казиб бериб сотган ҳолатдаги улгур-
билан боғлиқ меҳнат фаолияти. жи товар айланиш шакли.
ТОП-ИСЛОҲОТЧИ. “Ислоҳот- ТРАНСАКЦИОН ЧИҚИМ. Ишлаб
чи”, “етакчи” сўзлари сингари чиқариш ва айланмага асосий сарф-
мамлакатнинг айрим соҳаларида лардан ташқари операцион хара-
амалга оширилаётган фаолият- жатлар.
нинг муҳим хусусиятига асослан-
ган тушунча. ТРАНСАКЦИЯ [инг. transaction
– келишув]. 1. Бир ҳисобдан бошқа-
ТОПШИРИҚ. Ишонч билдирув- сига пул маблағларини ўтказиш
чи бошқа бир томонга (ишонч бил- чоғидаги банк амалиёти. 2. Ўзаро
дирилаётган шахсга) унинг номидан муроса билан кузатиладиган битим,
ва унинг ҳисобидан маълум ҳара- келишув.
катларни амалга оширишни топши-
радиган шартнома. ТРАНСАКЦИЯ ХАРАЖАТИ. Иш
лаб чиқариш жараёни билан боғ-
ТРАКАЦИЯ, ТРАКТАЦИЯ [лот. лиқ бўлмаган харажатлар, хусусан,
tractatus – кўриб чиқишга берила- ахборотни йиғиш ва қайта ишлаш,
диган, кўриб чиқилган]. Манфаат- мунозараларни ўтказиш ва қарор-
дор шахсларнинг муносабатини лар қабул қилиш, шартномалар-
аниқлаштириш, мўлжалланган нинг бажарилишини назорат қилиш
савдо амалиётларини бажариш им- ва ҳуқуқий ҳимоялаш, мулкчилик
кониятини кўрсатиш мақсадида ҳуқуқларини алмашиш ва ҳимоя-
қилинган, товарни сотиш ёки сотиб лаш билан боғлиқ барча сарфлар.
олиш ҳақида олдиндан билдирил-
Т ган таклиф. ТРАНСЛЯЦИОН ХАВФ. Миқдор-
ни бир валютадан бошқа валютага
ТРАНЗИТ [лот. transit – ўтиш]. қайта ҳисоблаганда валюта йўқоти-
Жўнаб кетиш ва етиб келиш пункт- лиши хатари.
лари орасидаги оралиқ, қайта орти-
ладиган, бошқатдан ўтказиладиган ТРАНСЛЯЦИЯ [лот. translatio –
пункт орқали юкларни ва йўловчи- ўтказиш, кўчириш]. Товар қиймати,
ларни ташиш. иш ҳажмини пул кўринишида бир
валютадан бошқасига қайта ҳисоб
ТРАНЗИТ БОЖИ. Юк транзит қилиш жараёни.
орқали бошқа мамлакатга ўтадиган
давлат томонидан ундириладиган ТРАНСМИЛЛИЙ КОРПОРАЦИЯ
йиғим. ЛАР. Чет эл активларига эга бўл-
ган йирик компанияни иқтисодий
ТРАНЗИТ ТОВАР АЙЛАНМАСИ. ташкиллаштиришнинг кўриниши.
Улгуржи фирма ўз омборларини Трансмиллий корпорациялар халқа-
четлаб ўтиб, товарни етказиб берув- ро миқёсда амал қиладиган ҳамда
чидан бевосита қабул қилувчига ет- жаҳон саноат ишлаб чиқариши ва
350
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
савдосининг кўпчилик қисмини на- ТРАНСФЕРТ БАҲОСИ. Транс- Т
зорат қиладиган йирик компания- миллий корпорациялар, қўшма кор-
лар бўлиб, улар чет эллардаги объ- хоналар, уларнинг бўлинмалари ўр-
ектларга сармоя қўяётган, шахсий тасида турли мамлакатларда товар
халқаро монополияларга эга бўлган алмаштиришда қўлланадиган нарх,
миллий трест ва концернлар шакли- одатда кўп овоза қилинмайди.
да бўлади.
ТРАНСФЕРТ НАРХИ. Алоҳи-
ТРАНСПОРТ ТАРИФИ. Транс да бўлинмалар, корпорациялар,
портнинг барча турларида мижоз- филиаллар ўртасидаги битимлар,
лардан олинадиган юк ташиш ва ҳисоб-китобларда қўлланадиган
йиғимлар учун тўлов ставкалари фирманинг ички баҳоси, қоида си-
тизими. фатида овоза қилинмайдиган нарх
ҳисобланади.
ТРАНСПОРТ ЧИҚИМИ. Товар
нархида транспорт сарфи ҳам ҳи- ТРАНСФЕРТ ТЎЛОВИ. Давлат
собга олинадиган юкларни ташиш бюджетидан аҳоли ва хусусий тад-
сарф-харажатлари. биркорларга улар томонидан давлат
хизматининг бажарилишига боғлиқ
ТРАНСПОРТ ЮКХАТИ. Товар бўлмаган, лекин маблағларнинг
ҳақида ҳисобда ёки олдинги фак- унга энг кўп муҳтож бўлган фуқа-
турада кўрсатилган маълумотларга ролар фойдасига бюджет орқали
эга, юкка қўшиб бериладиган ҳуж- қайта тақсимлаш тартибида амалга
жат. ошириладиган пул тўловлари шак-
ли.
ТРАНССЕРТИФИКАТ [лот. trans
– орқали, учун, лот. certus – ишонч ТРАНСФЕРТ ХАВФИ. Сармояни
ли, содиқ, лот. facere – қилмоқ]. бир мамлакатдан бошқасига ўтка-
Транспорт ташкилотлари парки ян- зишда эҳтимолий чекловлар, муам-
гиланганда янги жиҳоз харид қи- молар пайдо бўлиш хатари.
лиши учун чиқариладиган қиммат-
баҳо қоғоз. ТРАНСФЕРТ ХИЗМАТЛАРИ. Ти-
жорат банкларининг траст (ишонч)
ТРАНСФЕРТ [лот. transfero – ўт- бўлимлари ёки қимматбаҳо қоғоз-
казиш]. 1. Хорижий валютани бир ларга эгалик ҳуқуқини бериш бў
мамлакатдан бошқасига ўтказиш, йича хизматларни зиммасига олув-
икки ёки бир неча мамлакат валюта- чи брокерлик фирмалари билан ту-
ларини қарама-қарши алмаштириш зилган шартнома.
бўйича қилинадиган банк амалиёт-
лари. 2. Бир шахс томонидан бошқа ТРАНСФЕРТЛАР КИТОБИ. Ном-
шахсга қимматбаҳо қоғозларга эга- ланган қимматбаҳо қоғозларни бир
лик қилиш ҳуқуқининг ўтказили- эгасидан бошқасига ўтказишни
ши. 3. Битим бўйича бир ҳисобдан қайд этиш китоби.
бошқасига тўлов ўтказилиши.
351
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТРАНСФОРМАЦИЯ [лот. trans ТРАНСШИПМЕНТ [инг. transship
formatio — қайта ўзгариш]. Ижтимо- ment – ташиш]. Денгиз юк ташув-
ий-иқтисодий бирликлар, хусусан, чиси исталган вақтда ва исталган
корхоналар, тармоқлар, алоҳида сабаб билан юк эгаси олдида уни
шахсларнинг замон талабларидан етказиб бериш жавобгарлигидан
келиб чиққан ҳолда соҳада замо- воз кечмаган ҳолда юкни бошқа ке-
навий бошқарув механизмларини мага ўтказиши мумкин бўлган шарт.
жорий этиш, ишлаб чиқариш усул- Бу, шунингдек, порт ҳудудидан чиқ-
ларини такомиллаштириш, янги майдиган контейнерни қайта юклаш
билим ва кўникмаларни эгаллаш режими, у бир кемадан иккинчиси-
бўйича ҳаракатлари мажмуи. Транс- га қайта юкланади ва бошқа портга
формация иқтисодиёт тармоқла- жўнайди.
рида меҳнат унумдорлигининг ТРАНША, ТРАНШ [фр. tranche –
ошиши, маҳсулот таннархининг бўлак]. Алоҳида чиқарилган облига-
қисқаришига хизмат қилади ҳамда ция заёмлари серияси, ҳиссаси.
соҳада кооператив бошқарувнинг
жорий қилиниши ва энг илғор тех- ТРАССАНТ [итал. trassare – век-
нологиялардан фойдаланишни на- сел бўйича ўтказиш]. 1. Акцепт ва у
зарда тутади.
бўйича тўловларга жавобгар, имзо-
ТРАНСФОРМАЦИОН ХАРАЖАТ. си векселнинг мажбурий реквизити
Иқтисодий тизимдаги эски инсти- ҳисобланадиган, ўтказиб берилувчи
тутларни тугатиш, янги институт- векселни тутиб турувчи киши. 2. Ва-
килни имзолаган, тортиб олувчига
ларни шакллантириш ва мослашти- белгиланган муддатдан кейин ке-
Т риш билан боғлиқ сарф.
лишилган суммани тўлашни буюр-
ТРАНСФОРМАЦИЯ ДАСТУРИ. ган шахс. 3. Чекни имзолаган шахс
Корхонанинг ишлаб чиқариш, харид чекни тақдим этганидан кейин пул
қилиш, сотиш ва инвестициявий фа- ўтказувчининг банкига белгиланган
олияти самарадорлигини кўтариш- миқдорни тўлашни буюриши.
га, улар республика аҳолиси ва са- ТРАССАТ [итал. trassare – век-
ноатига кўрсатадиган хизматлари селни ўтказиш]. Ўтказиладиган век-
ва ишлаб чиқарадиган маҳсулотла- сель, яъни тратта бўйича қарздор,
ри сифатини оширишга қаратилган қарз тўловчи. Векселни (лойиҳани)
тадбирлар мажмуи.
қабул қиладиган ва шу билан бир-
ТРАНСЧЕГАРАВИЙ СУВ ОБЪЕК га, векселни белгиланган муддатда
ТИ. Икки ва ундан ортиқ давлат тўлаш мажбуриятини олган шахс.
чегараларини кесиб ўтадиган ёки ТРАССЛАШ. Ўтказма векселни
шундай чегараларда жойлашган сув тўлов воситаси сифатида тақдим
иншооти. этиш жараёни.
352
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ТРАСТ [инг. trust – ишонч]. Ишонч ТРЕЙДЕР [инг. trader – сотувчи).
нома, шахсий мулкнинг ишончли 1. Биржа савдосида бевосита ишти-
бошқарув жараёни. Дастлаб му- рок этадиган, қимматбаҳо қоғозлар
ассисга тегишли бўлган мол-мулк олди-сотдисида буюртмаларни ба-
ишончли бошқарувчи ёки шахс их- жарадиган брокерлик фирмаси хо-
тиёрига ўтадиган, аммо фойда олув- дими. 2. Биржада битимлар тузиш
чилар ундан даромад оладиган му- ҳуқуқига эга исталган юридик ёки
носабатлар тизими. жисмоний шахс, савдогар.
ТРАСТ АМАЛИЁТИ. Ўз номидан ТРЕЙД-ИН [инг. trade in]. Янгиси-
амалиётларни бажаришни топшир- ни сотиб олиш ҳисобига эски маши-
ган ва ваколат берган шахс ишонч- нани олиш хизмати бўлиб, бу сизга
номаси асосида ўтказиладиган ва- товарлар нархини сезиларли даража-
колатли фаолият. да пасайтириш имконини беради. На-
тижада, автомобилни янгилаш рента-
ТРАСТ КЕЛИШУВИ. Зиммасига беллиги сезиларли даражада ошиши
мижознинг маблағларини бошқа- ва уни тез-тез ўзгартириш мумкин.
риш мажбуриятини оладиган банк Айирбошлаш хизматлари автосалон
ва мижоз ўртасидаги келишув. томонидан тақдим этилади.
ТРАСТ-КОМПАНИЯ. 1. Ваколатли ТРЕСТ [инг. trust – ишонч]. Маҳ- Т
вазифаларни бажарувчи ташкилот. сулот ишлаб чиқариш ва сотиш
2. Мулк эгаси топшириғи бўйича мустақиллигини йўқотган, ягона
мулкни бошқарувчи ишончли шахс. юқори бошқарувчига бўйсунадиган
корхоналар йиғиндиси.
ТРАСТ-СЕРТИФИКАТ. Мақсад-
ли равишда янги жиҳоз сотиб олиш ТРИГГЕР [инг. trigger – илмоқ].
учун чиқариладиган, бир вақтнинг 1. Захираларни бошқариш тизими-
ўзида унинг таъминоти сифатида да буюртмаларни чиқариб бериш
чиқадиган қимматбаҳо қоғоз бўлиб, нуқтаси, бунда ғайриихтиёрий ра-
унинг хавфсизлиги вазифасини ба- вишда қандайдир оқибатлар юз бе-
жарадиган янги ускуналарни сотиб радиган кредит келишуви шарти.
олиш мақсадида қайд қилинган 2. Инвентаризацияни бошқариш
мақсадли хавфсизлик. тизимида буйруқ чиқариш нуқтаси.
3. Кредит шартномасининг шарти,
ТРАТТА [итал. tratta – вексел унда кутилмаган оқибатлар автома-
бўйича ўтказиш]. Ўтказиладиган тик равишда пайдо бўлиши мумкин.
вексель, ташқи савдода асосий ҳи- Масалан, қарзни муддатидан олдин
соб-китоб ҳужжати. Векселда қайд қайтариш талаби.
этилган миқдордаги пулни тўлаш
учун унда кўрсатилган тўловчига ТУГАЛЛАНМАГАН ИШЛАБ ЧИҚА
(тортиб олувчига) шартсиз таклифи РИШ. Корхона томонидан ишлаб
(буйруғи) мавжуд бўлган вексел. чиқарилган, бироқ технологик
жараёнда кўзда тутилган қайта
353
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: