๓๐๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว รับประทานข้าวฮางจึงเป็นการการทานข้าวที่ ได้ประโยชน์ต่อสุขภาพมาก ราคาอาจสูงกว่า บ้างแต่ก็ถือว่าเป็นการซื้อสุขภาพไว้ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมแบบ มภ. ๑ อำเภอ พังโคน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๓๐๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๒ การแพทย์ พื้นบ้าน ความรู้และ การปฏิบัติ เกี่ยวกับธรรมชาติ และจักรวาล การดูแลสุขภาพของคนในสมัยโบราณ อาศัยความเชื่อ ความศรัทธา โดยใช้สมุนไพร หรือเวทมนต์รักษาอาการป่วย ใช้จนสืบทอด มาจนปัจจุบัน "การแพทย์พื้นบ้าน" หมายถึง ภูมิปัญญาการรักษาโรคของท้องถิ่นและชาติ พันธุ์ที่มีฐานความคิดและแบบแผนการปฏิบัติ ที่ผสมผสานระหว่างอำนาจเหนือธรรมชาติ ศาสนา และประสบการณ์จาการปฏิบัติจริงที่ สะสม สืบทอด และใช้ประโยชน์ในท้องถิ่น โดยหมอพื้นบ้านมีบทบาทสำคัญในการรักษา โรค บ้านนาเชือก หมู่ ๙ ต.แร่ อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ นายชาติ จันทะวงศ์ อายุ ๖๔ ปี บ้านนาเชือก หมู่ ๙ ต.แร่ อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายไพโรจน์ แก้วก่า อายุ ๖๔ ปี หมุ่ ๗ ต.แร่ อ.พังโคน จ.สกลนคร ✓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอพังโคน จังหวัด สกลนคร
๓๐๓ ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๓ ประเพณีเซิ้ง แห่ผีโขน บ้านไฮหย่อง แนวปฏิบัติทาง สังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล ชาวไฮหย่อง ได้สืบทอดประเพณีแห่เซิ้ง ผีโขนมาเมื่อครั้งสมัยโบราณกาล ตามความ เชื่อถือที่ว่า พระเวสสันดรได้พระราชนาม ช้าง คู่พระบารมีให้แก่ พราหม์ ทำให้ชาวเมืองไม่ พอใจ จึงทูลพระยาสัณชัยขับเนรเทศพระองค์ ไปอยู่เขาศรีวงกตพระเวสสันดร ได้ทรงแผ่ เมตตาธรรมให้สรรพสัตว์ ภูตผีปีศาจ(ผีโขน) อุทิศส่วนกุศล ให้จนเป็นที่เคารพศรัทธา ดังนั้นเวลาแห่ขบวนเชิดพระเวสสันดร จึงมีผี โขนมาตามส่งเสด็จทุกครั้ง บ้านไฮหย่อง หมู่ ๑, หมู่ ๒, หมู่ ๑๓, หมู่ ๑๔, หมู่๑๘ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ ผู้ใหญ่ทองเพชร สุวรรณชัยรบ หมู่ ๑๓ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ ผู้ใหญ่ทนงศักดิ์ นนทะชัย หมู่ ๑๔ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ.สกลนคร ✓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมแบบ มภ. ๑ อำเภอ พังโคน จังหวัด สกลนคร
๓๐๔ ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๔ บทกลอนเซิ้ง ผีโขน วรรณกรรม พื้นบ้าน และภาษา เป็นบทกลอนสอนการแห่ผีโขนมหาชาติจะมีผู้ ร้องนำ ๑ คน และลูกทีมร้องตามในช่วงแห่ และเซิ้งผีโขนในงานประเพณีบุญผะเหวดหรือ บุญมหาชาติ ประจำปีมีบทเซิ้งดังนี้ กาพย์ นิทาน พระมุณี กาพย์ นิทานเสียวสวาท กาพย์นิทานโจรห้าร้อยกาพย์ ขอรับบริจาค กาพย์ เซิ้งให้พร กาพย์เซิ้งไหว้พระศรีอริยะ หมู่ ๑, หมู่ ๒ หมู่๑๒, หมู่ ๑๔, หมู่๑๘ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ นายสนธยา ทิตย์ ทอง ที่อยู่ ๑๖๒ หมู่ ๑๒ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ. สกลนคร ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายประสาน เสริมสกุล ๒/๘ หมู่ ๑ ต.พังโคน อ.พังโคน จ.สกลนคร ✓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑
๓๐๕ อำเภอพังโคน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๕ ไก่ย่าง,ไข่ปิ้ง พังโคน ความรู้ เกี่ยวกับ ธรรมชาติและ จักรวาล (อาหารและ โภชนาการ) ไก่ย่าง,ไข่ปิ้ง พังโคนนั้นมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักมา นาน โดยเฉพาะไข่ปิ้ง ที่มีแหล่งกำเนิดมาจาก ที่พังโคนเป็นแห่งแรกก่อนจะมีการขยาย แพร่ ไปยังถิ่นอื่น ๆ จนเป็นที่รู้จักแพร่หลาย ไก่ย่าง พังโคนมีแบบฉบับที่แตกต่างจากถิ่นอื่น ๆ ทั้ง รูปลักษณ์การทำและเครื่องปรุงที่แตกต่างเป็น สูตรเฉพาะของพังโคน ไก่ที่ใช้ในปัจจุบันใช้ไก่ ซึ่งมีรสชาติดีเนื้อน้อยไม่เหนียวและอร่อย พังโคนและ หลายพื้นที่ใน ประเทศไทย ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายชายชาญ ศิริดำรง ที่อยู่ ๓/๑๘ หมู่ ๑ ถนนนิตโย ต.พังโคน อ.พังโคน จ. สกลนคร โทร ๐๔๒- ๗๗๑๔๘๑ ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายปรีชา มายูร ที่อยู่ ๑๒๐ หมู่ ๗ ต.พังโคน อ.พังโคน ✓
๓๐๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว จ.สกลนคร ๔๗๑๖๐ โทร ๐๘๓- ๖๖๙๖๒๓๓
๓๐๗ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอพังโคน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๖ ผ้าย้อมมูล ควาย บ้านนาเชือก หมู่ ๙ ต.แร่ อ.พังโคน จ.สกลนคร งานชั่งฝีมือ ดั้งเดิม ชาวบ้านนาเชือก ต.แร่ อ.พังโคน จ.สกลนคร ต้องการรวมกลุ่มสร้างอาชีพจึงได้ไปปรึกษา พระอาจารย์ฉัฐกรณ์ มหาภิญโญภิกขุ ที่ ชาวบ้านเคารพนับถือให้คำแนะนำเพื่อต่อยอด การทอผ้ามาสร้างเป็นผลิตภัณฑ์โดยอาศัย วัตถุดิบที่ดีจากธรรมชาติร่วมกับมหาวิทยาลัย ราชมงคลอีสานวิทยาเขตสกลนคร ช่วยเหลือ ด้านองค์ความรู้ จนเกิดเป็นผลิตภัณฑ์ ผ้าย้อม มูลควาย ที่มีชื่อเสียงในปัจจุบัน ประธานกลุ่มทอผ้าย้อมสีธรรมชาติบ้านนา เชือก (มูลควาย) จ.สกลนคร เป็นผู้นำ เริ่มจาก นำมูลควายมากรองน้ำนำมาหมัก แยกกากใย มาทำเป็นปุ๋ยหมักในการเกษตร ต่อมาใช้ สมุนไพรไทยอย่าง ตะไคร้ มะกรูดกลบกลิ่น ซึ่งขั้นตอนกรรมวิธีการย้อม และสีจากมูล บ้านนาเชือก หมู่ ๙ ตำบลแร่ อำเภอพังโคน จังหวัดสกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ ผู้ใหญ่สุพรรณ สุจริต อายุ ๕๘ ปี ๔๓ หมู่ ๙ บ้านนาเชือก ตำบลแร่ อำเภอพังโคน จังหวัดสกลนคร ผู้สืบทอดได้แก่ นางสาวสุณี ไชยหงษา ✓
๓๐๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ควายชาวบ้านลองผิดลองถูกมานาน แต่ไม่ท้อ กลับรู้สึกสนุกที่ได้เห็นสีเขียวจากมูลควายที่จะ ใช้ย้อมผ้าออกมามีโทนสีที่แตกต่างกัน สุดท้าย มารู้ว่าสภาพภูมิอากาศมีผลต่อสีเขียวของ ต้นหญ้า ทำให้ในแต่ละฤดูมูลควายที่ได้สีจะไม่ เหมือนกัน เมื่อขั้นตอนการผลิตเริ่มนิ่ง ชาวบ้านนำมาย้อมทำเป็นผ้าพันคอ ผ้าคลุม ไหล่ ต่อมาย้อมผืนผ้าใหญ่ พัฒนาเป็นที่นอน ปิกนิก หมอนอิง หมอนหนุน เปล กระเป๋าเป้ เบาะรองนั่ง ผ้ารองจาน ผ้าปูโต๊ะ และตุ๊กตา ควาย ที่สายสุณีบอกว่า ต้องการให้เยาวชนคน รุ่นหลังเห็นคุณค่าของควาย และช่วยกัน อนุรักษ์ควายไทยที่นับวันจะสูญหายไป ประธานกลุ่มทอ ผ้าบ้านนาเชือก นางบุญย้อ ไชย เชษฐ์ นางอำพาพร บาลลา นางอุลัยวรรณ โซ่เมืองแซะ นางศรีวะ บาล ลา นางฉวี โซ่เมือง แซะ นางดารา สุจริต นางสาวพัชรา โซ่ เมืองแซะ นางนน ชัยเชษฐ์ นางสำลี โสสุทธิ์ นางศรีประนอม บาลลา
๓๐๙ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอพังโคน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๓๑๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมาย เหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลา ย เสี่ยง ต่อการ สูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๗ กลุ่มถักทอ จักสาน งานช่างฝีมือ ดั้งเดิม งานทอถักจักสาน มัดร้อยไม้ไผ่และหวายเพื่อ นำวัสดุเหล่านี้มาประดิษฐ์เป็นเครื่องใช้สอย ภายในบ้าน เช่น หวด กระติบข้าว ตะกร้าและ ประเภทเครื่องมือจับปลาเช่น ลอบ ไซ สุ่ม ข้อง แห และอีกมากมาย เป็นภูมิปัญญา ท้องถิ่นที่สืบทอดมายังรุ่นลูกรุ่นหลานมาจน ปัจจุบัน บ้านโนนขมิ้น หมู่ ๔ ต.ต้นผึ้ง อ.พังโคน จ.สกลนคร บ้านนาเชือก หมู่ ๙ ต.แร่ อ.พังโคน จ.สกลนคร หมู่ ๗, หมู่ ๑๑ ต.พังโคน อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อ ผู้สืบทอดได้แก่ นายบัวลา สุดาชม ๔๑ หมู่ ๔ บ้านโนนขมิ้น ต.ต้นผึ้ง อ.พังโคน จ.สกลนคร โทร ๐๘๖-๒๓๔๒๗๑๒ ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นางกรวิภา เหลาพรหม หมู่ ๔ บ้านโนนขมิ้น ต.ต้นผึ้ง อ.พังโคน จ.สกลนคร โทร ๐๙๘-๕๘๔๗๕๖๐ ✓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมแบบ มภ. ๑ อำเภอ พังโคน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๓๑๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมาย เหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่ห ลาย เสี่ยง ต่อการ สูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๘ บุญบั้งไฟและ บุญมหาชาติ อำเภอพังโคน แนว ปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล งานบุญ มหาชาติและบุญบั้งไฟ อำเภอพังโคน จัดขึ้นในเขตเทศบาลตำบลพังโคน ในสัปดาห์ แรกของเดือน พฤษภาคมของทุกปี กิจกรรม ประกอบด้วย การประกวดบั้งไฟทางไกล เทศน์มหาชาติ เทศกาลอาหารแซบพังโคน และการประกวดขบวนแห่บั้งไฟ นับเป็นประเพณีความเชื่อที่สำคัญในคน อีสาน นิยมทำกันในเดือน 6 ของ ทุกปี โดยมี จุดมุ่งหมายสำคัญ ได้แก่ จุดมุ่งหมายในการ ขอฝน ชาวบ้านในภาคอีสาน ถือว่าบุญบั้งไฟ เป็นพิธีกรรมที่มีความสำคัญมาก เพราะเชื่อว่า หากหมู่บ้านใดไม่จัดงานบั้งไฟก็อาจก่อให้เกิด ภัยพิบัติ เช่น โรคภัยไข้เจ็บ หรือทุพภิกขภัย แก่ชุมชนได้ ในขณะที่ช่วงจัดงานนี้เป็นช่วงที่ ชาวบ้านมีงานต้องทำมาก เนื่องจากเป็นฤดู ของการทำนาปีฉะนั้น ที่ประชุมผู้ใหญ่บ้าน จึง ต้องปรึกษาหารือกัน เพื่อตัดสินใจว่าจะจัด หรือไม่ในปีนั้น หากตัดสินใจว่าจะไม่จัดแล้ว ก็ ในเขตพื้นที่ เทศบาล ต.พังโคน อ.พังโคน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อ ผู้สืบทอดได้แก่ นายประสาน เสริมสกุล นายกเทศมนตรีตำบลพัง โคนและผู้นำท้องที่ผู้นำ ท้องถิ่นในเขตพื้นที่ ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ ชาวบ้าน/ราษฎร ในเขต พื้นที่เทศบาลตำบลพังโคน และเขตพื้นที่ใกล้เคียง ✓
๓๑๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมาย เหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่ห ลาย เสี่ยง ต่อการ สูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว จำเป็นต้องไปทำพิธีที่ศาลปู่ตาของบ้าน เพื่อ ขออนุญาตเลื่อนงานบุญนี้ไปในปีหน้า การจัด งานและการละเล่นในประเพณีบุญบั้งไฟ ใน วันสุกดิบชาวบ้านจะจัดขบวนแห่บั้งไฟยังศาล ปู่ตาของหมู่บ้าน ทำพิธีเซ่นสรวง มีการจุดบั้งไฟที่ใช้ในการ เสี่ยงทาย เพื่อเสี่ยงทายดูความอุดมสมบูรณ์ และความสำเร็จในการทำนาปีนั้นจากนั้นก็พา กันกินเหล้าฟ้อนรำ รอบศาลปู่ตาเป็นที่ สนุกสนาน จากนั้นก็พากันแห่บั้งไฟไปยัง สถานที่จัดงาน หรือหมู่บ้านที่จัดงานบุญบั้งไฟ เพื่อจุดแข่งขันประกวดประชันกันต่อไป ใน ปัจจุบันบั้งไฟที่ใช้จุดแข่งขัน มีหลากหลายที่ นิยมเรียกกัน ได้แก่ บั้งไฟหมื่น บั้งไฟแสน บั้งไฟล้าน ซึ่งมีขนาดของดินปืนมากน้อย แตกต่างกันไป ในช่วงที่มีการจุดบั้งไฟนั้น นับเป็นช่วงตื่นเต้นและสนุกสนาน โดยเฉพาะ ช่างบั้งไฟจะต้องลุ้นมากกว่าใคร เพราะหาก บั้งไฟไม่ขึ้นก็จะถูกโยนลงบ่อโคลน นัยว่าเพื่อ
๓๑๓ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมาย เหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่ห ลาย เสี่ยง ต่อการ สูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เป็นการลงโทษ แต่ปัจจุบันนั้น ไม่ว่าบั้งไฟจะ ขึ้น หรือไม่ขึ้นก็จะมีการโยนโคลน เพื่อความ สนุกสนานมากกว่า ว่ากันว่าการทำบั้งไฟนั้น จะต้องมีการศึกษาเรียนรู้ มีครูและมีศิษย์สืบ ทอดกันมา โดยทั่วไปจะถ่ายทอดต่อกันเป็น คนๆ เท่านั้น ไม่ใช่คนทั่วไปอยากเรียนก็จะ เรียนได้หมด ครูจะเลือกถ่ายทอดให้ตัวต่อตัว สำหรับศิษย์ที่ครูเห็นว่ามีไหวพริบ และมี พรสวรรค์ด้านการทำบั้งไฟเท่านั้น
๓๑๔ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอพังโคน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับ ที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่ห ลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๙ กลุ่มทอ ผ้าขาวม้า ผ้าทอมือ งานช่างฝีมือ ดั้งเดิม กลุ่มทอผ้าขาวม้า ผ้าทอมือ ผ้าย้อมสี ธรรมชาติบ้านสงเปือย หมู่ ๔ ตำบล ไฮหย่อง เป็นกลุ่มทอผ้า ซึ่งย้อมสีจาก ธรรมชาติที่สืบทอดภูมิปัญญาอีสานใน ด้านทอผ้าย้อมสีธรรมชาติที่มีมานาน วัตถุดิบและส่วนประกอบ 1.เส้นฝ้าย เดิมวัตถุดิบหาได้จากปลายไร่ ปลายนาของชาวบ้านที่ได้ปลูกกันไว้ในท้องถิ่น และได้เก็บแล้วมาเข็นเป็นเส้นฝ้าย ย้อม และ นำมาทอเป็นผ้าฝ้าย แต่ในปัจจุบันได้มีผู้ผลิต เส้นฝ้ายที่เป็นเส้นใยธรรมชาติย้อมด้วยสี ธรรมชาติออกมาขายในท้องถิ่น ทำให้ประหยัดเวลาในการทำเส้นฝ้ายและได้ เส้นที่มีความคงทนและสวยงามกว่าแต่ก่อน บ้านสงเปือย ม.๔ ตำบลไฮหย่อง อำเภอพังโคน จังหวัดสกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นางนีรนุช ทองสร่าง บ้านสงเปือย หมู่ ๔ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ.สกลนคร โทร ๐๘๙- ๔๖๓๓๗๖๙ ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นางสาวนิภาพร รัตนกร บ้านสงเปือย หมู่ ๔ ✓
๓๑๕ ลำดับ ที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่ห ลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว 2.กี่ทอผ้า ในสมัยโบราณ ได้ใช้ไม้ไผ่ตันๆ ทำ เป็นกี่ทอผ้า ในปัจจุบันได้มีการนำไม้แปรรูปที่ มีความสวยงามและแข็งแรงมาใช้ในการทำ เป็นกี่ทอผ้า และอุปกรณ์ในการทอผ้า ขั้นตอนการผลิต การพัฒนากระบวนการผลิตจากอดีต การทอ ผ้าแต่ละผืนจะต้องมีการเตรียมเส้นฝ้ายด้าย การทำเส้นฝ้ายด้วยการนำกอฝ้ายมาเข็นเป็น เส้นฝ้าย ย้อม และนำมาทอเป็นผ้าฝ้ายแสน ลำบากซึ่งจะนำไว้ใช้ในครอบครัวเสียส่วนใหญ่ แต่ในปัจจุบันได้มีผู้ผลิตเส้นฝ้ายที่เป็นเส้นใย ธรรมชาติย้อมด้วยสีธรรมชาติออกมาขายใน ท้องถิ่น ทำให้ประหยัดเวลาในการทำเส้นฝ้าย และได้เส้นที่มีความคงทนและสวยงามกว่าแต่ ก่อน โดยมีขั้นตอนการผลิตดังนี้ 1.นำเส้นฝ้ายที่ได้จัดซื้อมาเลือกสีตามที่ ต้องการ นำมาสาวเพื่อนำขึ้นหัวม้วนตาม ลวดลายที่ต้องการ ต.ไฮหย่อง อ.พังโคน จ.สกลนคร
๓๑๖ ลำดับ ที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่ห ลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว 2.สืบหูกด้วยการนำเส้นฝ้ายที่ได้ขึ้นหัวม้วนมา สืบเข้าฟันฟืมและสืบตะกอตามลายที่ต้องการ 3.ทอเป็นผืนผ้าตามที่ต้องการ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอเต่างอย จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๓๑๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๐ ผีหมอ หรือ หมอเหยา แนวปฏิบัติ พิธีกรรมประเพณี และเทศกาล คนแถบอำเภอเต่างอย มีความเชื่อมาตั้งแต่ สมัยโบราณกาลว่า จะมีวิญญาณหรือว่าผีคน เก่าแก่ที่ตายไปแล้วจะสิงสถิตอยู่ตามที่ต่างๆ เช่น ตามป่าบ้าน หรือภูเขา เป็นต้น จะมาเข้า เทียม (เข้าสิง) ผู้ที่ผีเหล่าเลือกเข้าเทียมจะมี อาการเจ็บไข้ ไม่สบาย เหงา ซึมรักษาด้วยยา หรือวิธีอื่นๆ ก็ไม่หาย และวิธีรักษาอีกวิธีหนึ่ง ก็คือ การเหยาหมอเหยา ก็จะเสี่ยงดูว่ามีอะไร มาทำให้ไม่สบายนั้น ถ้าหมอเหยาเสี่ยงแล้ว บอกว่า มีผีหมออยากมายุด้วยก็จะถามผู้ป่วย หรือว่าญาติคนป่วยว่า จะรับผีนั้นมาอยู่ ด้วยกันหรือไม่ ถ้าไม่รับแม่หมอก็จะส่งผีนั้น กลับ (จะมีวิธีการส่งของแม่หมอ)แต่ส่วนมากก็ จะรับเอา เพราะถ้าไม่รับเอาอาการป่วย เหล่านั้นก็จะไม่หายถ้ารับหมอเหยาก็จะให้ แต่งขันธ์ ๕ มารับโดยจะ"บอกผีที่มาเทียมนั้น ว่า เจ้าตัวยอมรับแล้ว"เทียมฟ้อนรำชาวบ้าน เรียกว่า คุมผีหมอ"ผีหมอ เร็วเร้าใจ (ตุม..ตุม.. ตุมตุ้มตุ้ม"หรือ ๑..๑..๑๒๓ เป็นจังหวะไป เรื่อยๆ)แม่หมอเหยาก็จะก็จะพาฟ้อนรำไป บ้านเต่างอย บ้านเต่างอเหนือ บ้านโคกงอย บ้านนางอย บ้านโพนปลา โหล บ้านน้ำพุง สามัคคี บ้านเต่างอยใต้ และตำบล ใกล้เคียง ในเขตอำเภอ เต่างอย ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอยดได้แก่ นางเทียม งอย ผาลา นางหนูพัน งอย แพง นางสมัย กุลสอน นาม นางเล็ก งอยภูธร นางเครือวัน พิม ศรีเรือง นางต่อม ไขศรี นางไพ ยาสาไชย นางพยอม นนท์ คำวงศ์ นางแตง จิตอรร คะ นายณัฐพล จันทร์เหลา ✓
๓๑๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว รอบๆต้นดอกไม้ (ดอกจำปาเสียก้านมะพร้าว เป็นช่อๆหลายช่อแล้วมาปักที่ต้นกล้วยถ้าผีจะ เข้าเทียมญาติผู้ป่วยต้องรีบหาเตรีมให้) เชื่อว่า ผีหมอได้มาเทียมแล้วท่าร่ายรำจะแสดงออก ตามผีหมอที่มาเข้าเทียมนั้นๆ เช่น ผีโซ่เป็นต้น เมื่อผีที่มาเทียมได้ละเล่นเป็นที่พอใจแล้ว (แม่ หมอที่มาเหยาจะเป็นผู้กำหนด) แม่หมอที่มา เหยาก็จะเอาฝ้ายาผูกข้อมือให้ผู้ป่วย ล้วเอา ขันธ์ ๕ ที่ใช้รับผีนั้น ไปขึ้นไว้ในหิ้ง (คล้ายหิ้ง พระ คือจะไว้ที่ฝาตรงหัวที่นอนถ้านับถือพระ ด้วยให้ทำต่ำลงมากกว่าหิ้งพระ)เชื่อว่าผีหมอที่ รับมานั้นจะปกปักรักษาคนนั้นและคนใน ครอบครัวให้มีความสุขความเจริญ ไม่เจ็บป่วย ง่ายๆ ถ้าละเลยหรือทำการละเมิดผีหมอก็จะ ทำให้เกิดอาการเจ็บป่วยแก่คนในครอบครัวได้ และคนๆนั้นก็จะกลายเป็นผีหมอและเป็นลูก เมืองของแม่หมอที่มาคุมคนต่อไป นางดา ม่อมพะ เนาว์ นางสาวธัญชนก งอยภูธร นางแพง งอยภูธร นายสมาน ฝอย ลามโลก นางจันทร์เพ็ง งอยภูธร นางสม งอย ผาลา นางทุ่น งอยแพง นางเถาวัลย์ งอย ภูธร แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอเต่างอย จังหวัด สกลนคร
๓๑๙ ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๑ ประเพณีไหล เรือไฟ แนวปฏิบัติทาง สังคมพิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล ประเพณีไหลเรือไฟของชาวอำเภอเต่างอย เดิมเป็นประเพณีที่ชาวบ้านจัดขึ้นเพื่อเป็นการ บูชา พระแม่คงคาตามลำน้ำพุง เป็นพิธีดั้งเดิม ตั้งแต่สมัยปู่ย่าตาทวดถือปฏิบัติมาเป็นเวลา หลายร้อยปี ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ ตรง กับวันทำบุญข้าวสากครั้งสมัยโบราณชาวบ้าน ได้นำต้นกล้วย มาประกอบเป็นเรือไฟโบราณ ต่อมาในปี พ.ศ.๒๕๔๑นายบุญเตรียม งอย ผาลา เสนอแนวคิดให้แต่ละหมู่บ้าน ร่วมมือ ร่วมใจกันประดับตกแต่งเรือไฟประกอบด้วย เรือไฟบก และเรือไฟน้ำ สร้างขวัญและ กำลังใจด้วยการประกวด มีรางวัลโดยเฉพาะ เรือไฟบก จะแห่ในตอนกลางวัน ประดับ ประดาตกแต่งสวยงามวิจิตรมาก ใช้แรงงาน และภูมิปัญญาของคนในชุมชน ซึ่งเป็นที่น่า ประทับใจแก่ผู้พบเห็นในปี พ.ศ.๒๕๕๕ เชิญ ชวนให้แต่ละตำบล ประดับเรือไฟเข้าร่วม ขบวนด้วย ประเพณีระดับ หมู่บ้านเริ่มจาก หมู่ บ้านเต่างอย บ้านเต่างอย เหนือ และบ้านน้ำพุง สามัคคี โดย เชิญชวน ให้แต่ละคุ้ม ประดับ ตกแต่งเรือไฟ ปล่อย เรือล่องตามลำ น้ำพุง ประเพณีใน ระดับ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายชาญชัย งอย ผาลา โทร ๐๘๕- ๖๐๙๒๑๘๑ นายบุญเตรียม งอยผาลา โทร ๐๘๑- ๘๗๒๗๔๓๒ นายเกษม เคะ นะอ่อน โทร ๐๘๗- ๙๕๕๖๓๔๔ สภาวัฒนธรรม ตำบลเต่างอย ✓
๓๒๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ตังแต่นั้นเป็นต้นมา รวม ๑๘ ครั้ง อันเป็นที่มา ของคำขวัญอำเภอ "พระธาตุเต่างอยคู่บ้าน พญาเต่างอยคู่เมือง ลือเลื่องศรัทธาไกล ต้น ยางใหญ่หลาย ร้อยปีโบราณคดีบึงสา ใบเสมา นาตาล แหล่งเชี่ยวชาญด้านไม้กวาด อุทยาน แห่งชาติภูผายล ถิ่นรวมพลเสรีไท ไหลเรือไฟ ลำน้ำพุง" ตำบลเต่างอย ได้แก่ บ้านเต่างอย บ้านเต่างอย เหนือ บ้านโคกงอย บ้านนางอย บ้านโพนปลา โหล บ้านน้ำพุง สามัคคี บ้านเต่างอยใต้ ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ สภาวัฒนธรรม อำเภอเต่างอย สภาวัฒนธรรม จังหวัดสกลนคร องค์การบริหาร ส่วนจังหวัด สกลนคร องค์การบริหาร ส่วนตำบล เต่างอย การท่องเที่ยวและ กีฬาจังหวัด สกลนคร
๓๒๑ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอเต่างอย จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๒ ปราชญ์ด้าน พิธีกรรม ทาง ศาสนา แนวปฏิบัติทาง สังคม พิธีกรรมประเพณี และเทศกาล เป็นผู้นำภูมิปัญญาไปใช้แก้ปัญหา และการ ถ่ายทอดเพื่อให้เกิดความเชื่อมโยงจากอดีตถึง ปัจจุบัน ปราชญ์ชาวบ้านมีความสามารถหรือ ภารกิจในการนำภูมิปัญญาชาวบ้าน หรือภูมิ ปัญญาท้องถิ่น เป็นปราชญ์ชาวบ้านด้านการ ประกอบพิธีกรรมต่างๆทางศาสนาจนเป็นที่ รู้จักในหมู่บ้าน ตำบล และอำเภอ ประกอบด้วย บ้านเต่างอย บ้านเต่างอย เหนือ บ้านโคกงอย บ้านนางอย บ้านโพนปลา โหล บ้านน้ำพุง สามัคคี บ้านเต่างอยใต้ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายวิชิต มานันที โทร ๐๘๗- ๘๑๖๐๗๐๓ นายบุญยัง งอย ผาลา โทร ๐๖๓- ๘๗๘๖๖๘๙ นายบุญถอง งอย ภูธร หมู่ ๑ ต.เต่างอย อ.เต่างอย ✓
๓๒๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว นายต้อง วงศ์ อินทร์อยู่ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว
๓๒๓ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว หมู่ ๖ ต.เต่างอย อ.เต่างอย ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นายสมคิด นิระ พงษ์ หมู่ ๖ ต.เต่างอย อ.เต่างอย
๓๒๔ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอเต่างอย จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๓๒๕ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๓ ปราชญ์ ชาวบ้าน ด้านการรักษา แพทย์แผน โบราณ ความรู้และ การปฏิบัติ เกี่ยวกับธรรมชาติ และจักรวาล เป็นปราชญ์ชาวบ้านในด้านการรักษาแพทย์ แผนโบราณ ใช้สมุนไพรไทยในการรักษาด้วย วิธีจับเส้น รักษากระดูกแตกหักด้วยสมุนไพร พื้นบ้านหรือใช้คาถาเป่ารักษาโรค เช่น งูสวัด ตาแดงสนุขกัด ฯลฯ ประกอบด้วย บ้านเต่างอย บ้านเต่างอย เหนือ บ้านโคกงอย บ้านนางอย บ้านโพนปลา โหล บ้านน้ำพุง สามัคคี บ้านเต่างอยใต้ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายประสิทธิ์ ใส บัน หมู่ ๕ ต.เต่างอย อ.เต่างอย นางสำเนา งอย แพง หมู่ ๓ ต.เต่างอย อ.เต่างอย นายสมาน ฝอย ลามโลก หมู่ ๗ ต.เต่างอย อ.เต่างอย ✓
๓๒๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๔ ภาษาชาติ พันธุ์โส้ อ.กุสุมาลย์ วรรณกรรม พื้นบ้านแลภาษา ภาษาโส้ เป็นภาษากลุ่มชาติพันธุ์ที่มีคนพูด อยู่จำนวนหนึ่งใน อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัด สกลนคร อำเภอโพนสวรรค์และอำเภอท่าอุ เทน จังหวัดนครพนม นักภาษาศาสตร์ Gerard Difflloth ได้จัดภาษาโส้ให้อยู่ใน ตระกูลออสโตรเอเชียติคสาขามอญ-เขมร สาขาย่อย กะตูอิคเหนือ สมเด็จกรมพระยา ดำรงราชานุภาพ ได้บันทึกในจดหมายเหตุเมื่อ ครั้งเสด็จไปตรวจราชการมณฑลอุดรในปี พ.ศ. ๒๔๔๒ เรียกว่าข่ากะโซ่ พ.ศ.๒๔๔๒ เรียกว่า ข่ากะโซ่ พบอยู่ที่เมืองกุสุมาลย์ ลักษณะสำคัญของภาษาโส้๑. เป็นภาษาที่ไม่ มีวรรณยุกต์แบ่งความ หมายของคำ แต่แบ่ง ความหมายโดยใช้ลักษณะน้ำเสียงปกติและ เสียงมีลมแทรกหรือทุ้มต่ำ ๒. เป็นภาษาที่มีคำพยางค์เดียว สองพยางค์ สามพยางค์และสี่พยางค์ ต.กุสุมาลย์ ต.โพธิไพศาล ต.นาโพธิ์ สภาวัฒนธรรม อำเภอกุสุมาลย์ ต.กุสุมาลย์ อ.กุสุมาลย์ จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ อาจารย์ไกรสร ฮาดคะดี ครูโรงเรียนบ้าน กุดตะกาบ ต.กุสุมาลย์ อ.กุสุมาลย์ จ.สกลนคร ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายทนงศักดิ์ พลอาษา ที่อยู่ ๖๔ หมู่ ๑๐ สภาวัฒนธรรม อำเภอกุสุมาลย์ ✓ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ
๓๒๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๓. ภาษาโส้มีหน่วยเสียงพยัญชนะ ๒๑หน่วย เสียง พยัญชนะต้น ๒๑ หน่วยเสียงพยัญชนะ ท้าย ๑๔ หน่วยเสียงพยัญชนะท้ายควบกล้ำ3 หน่วยเสียง ๔. ภาษาโส้มีพยางค์หน้าเสียงนาสิก ๔. เสียง ๕. ภาษาโส้มีหน่วยเสียงสระ ดังนี้ สระเดี่ยว ๒๒ หน่วยเสียง สระประสม ๕ หน่วยเสียง ๖. ภาษาโส้มีการสร้างคำ โดยการเติม หน้าและเติมคำกลางของคำ ต.กุสุมาลย์ อ.กุสุมาลย์ จ.สกลนคร
๓๒๘ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๕ รำโส้ทั่งบั้ง ศิลปะการแสด ง รำโส้ทั่งบั้ง เกิดขึ้นเริ่มจากเมื่อครั้งที่สมเด็จ พระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี เสด็จมาเยี่ยมเยือนราษฎร ในเขตพื้นที่อำเภอ กุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร ในครั้งนั้นทาง อำเภอกุสุมาลย์ได้นำการแสดงโส้ทั่งบั้งแบบ พิธีซางกะมูดให้พระองค์ได้ทอดพระเนตร ซึ่ง เป็นการ แสดงแบบเดียวกันกับที่ สมเด็จ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงบันทึกไว้เมื่อ ครั้งเสด็จตรวจราชมณฑลหัวเมืองอีสานเมือง กุสุมาลย์เมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ.๒๔๔๙ จากเหตุการณ์ในครั้งนี้ ทำให้นายสุวัฒน์ แสง สุทธิเศรษฐได้ปรึกษากับกำนันและคณะครู ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ ✓
๓๒๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ข้าราชการศึกษาธิการ อำเภอกุสุมาลย์ เพื่อ คิดชุดการแสดงขึ้น มีวัตถุประสงค์เพื่อเผย แพร่การฟ้อนรำที่เป็นเอกลักษณ์ ของตนเอง และใช้ต้อนรับผู้ที่มาเยี่ยมเยืออำเภอกุสุมาลย์ โดยการศึกษาขั้นตอนของการประกอบ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว
๓๓๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว พิธีเยา พิธีแซงสนาม และพิธีเจียสะลา นำมา ประดิษฐ์เป็นท่ารำโส้ทั่งบั้ง ซึ่งอาศัยการ ตีความหมาย จากขั้นตอนของการทำพิธี และท่าทางการ ฟ้อน รำของหมอเยา ซึ่งมีด้วยกันทั้งหมด ๗ กระบวนท่า ดังนี้ 1. ท่าเชิญผีฟ้า เพื่อเชิญวิญญาณ บรรพบุรุษ ที่เข้าทรงหมอเยาให้มาร่วมสนุก 2. ท่าส่งผีฟ้า เพื่อส่งวิญญาณบรรพบุรุษให้ ตรวจตราสอดส่องดูแลผู้คนรอบ ๆ บริเวณพิธี 3. ท่าทั่งบั้ง เป็นการกระแทกกระบอกไม้ไผ่ ลงดินเป็นจังหวะเพื่อความสนุกสนาน 4. ท่าถวายดอกไม้ เพื่อแสดงถึงความนอบ น้อม และความเคารพต่อวิญญาณ 5. ท่าถวายแถนเพื่อแสดงความเคารพต่อ เทวดา ซึ่งชาวอีสาน จะเรียกว่าแถน6. ท่า เกี่ยวแขนรำ เป็นการสื่อถึงความรักใคร่ สมัคร สมานสามัคคีกันของสังคมชาวโส้
๓๓๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว 7. ท่าเลาะตูบ เพื่อติดตามวิญญาณบรรพบุรุษ ที่กำลังตรวจตราสอดส่องดูแลรอบๆ
๓๓๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว บริเวณที่รำก่อนออกจากร่างหมอเยา แล้ว แสดงความสนุกสนานดีใจที่ทุกคนได้รับการ สอดส่องดูแลจากบรรพบุรุษ
๓๓๓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมแบบ มภ. ๑ อำเภอ กุสุมาลย์ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๖ นิทานพื้นบ้าน วรรณกรรม พื้นบ้าน ปื่น อะจ่วยฮ จะเก่าะจะเก่งแต อะไรอะเทา จะเก่าะจะเก่ง แปอะ ตะรัฮ ต่วกติ ปึ่ฮ แดอะต่วาย. มี่ จะร่วา ม่วย โตํบํด ปัน ละก่วย เจ่อ และ โจํน อะบลึฮอะเทา ปาย “อะไป ตะ เวี่ยะ ติ ไนกู่ซะไง ติ ปึ่ฮ แดอะ ไน, อะไป อึมเปี่ยยฮอะต่วง อึนโตร่ว ฮะ”อะเทา กา โว่ ปาย “ อึงกว่ะ อึมเปี่ยยฮ อะต่วง อึน โตร่ว “ตรู่ เด ไม่ อึมเปี่ยยฮ อะต่วง ฮะ” อึมเปี่ยยฮ อะต่วง . กะมู่จ เด ไม่ อะต่วง ตื่ย ฮะ” อะเทา กะปาย อึมเปี่ยยฮ อะต่วง ลา “จะร่วา เด ไม่ อึมเปี่ยยฮอะต่วง ฮะ” อะเทา กะปาย “อึมเปี่ยยฮอะต่วง ลา “ อะเทา จะร่วา กา ปาย”อึงกัน โตร่ว ไม่ กา อึมเปี่ยยฮ์ อะต่วง ,แค็น อึงกิ่ ไม่ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ ✓
๓๓๔ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว อะต่วง อึนโตร่ว.”อะเทา กะโว่ ปาย “ ฮิ อะต่วง มัง ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว
๓๓๕ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ตะลัฮ เปรี่ยดจีน , ฮิ อะต่วง ลึ่ เปรี่ยด จีน.”อะเทา จะร่วา กา โว่ ปาย “ โอ ไม่ อะต่วง ซัม ตะลัฮ เปรี่ยด จีน กี่ แลวอ์.” เจ่อ อะเทา จะร่วา กา อะแติง อะจ่วยฮ จะเก่าะจะเก่ง ปาย “ฮิ จู่ วายอ์ เดอ , อะดิ ฮิ จัง แปอะ ซะอํฮ อะไป อีก เดอ.” อะเทา จะเก่าะ จะเก่ง กี่ กา ตะรัฮ อะเจ่อ ต่วก อะเทา กี่ แลวอ์.บัดไน อะเทา ฮืม อึงกันโต่รว กา มะนัง อะโลํย ฮอย แปอะ ตัง แดอะ ต่วาย. อะเทา กาตะวั่ง โล่น ปาย อึงกัน โตร่ว เด ปาย. บัด อัน เล่ยจะเกี่ยด อะมู่ด ปื่ฮ ต่วาย บอน อะเทา ตะรัฮ ต่วก กี่ แลวอ์, อะเทา จัง ดัง ปาย ปัน เปรี่ยดจีน ตะลัฮตะแน็ฮ อัน. อะเทา กา โก่ะ บอง อะแจ็ดโอํน อัน ซะล็อง. เจ่อ อะเทา ตะยัฮ อะแซง ต่วาย กี่. อะเทา อีด อะแจ็ดตะวอก แป็่จ ตะลัฮ เปรี่ยด จีน กี่ แลวอ์.เจ่อ แปลอ อะแจ็ด กา ตะล็อง
๓๓๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ปัก เกี่ยง แอิด ตัง เปรี่ยด กี่ เล่ย.
๓๓๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เปรี่ยด กี่ ดึบแดอะ ปึ่ด แปอะ เล่ย. ยัฮ เน่า จะร่วาพู บด ปัน เปรียด กี่ แด็อฮ กา ติ่จคะนาด, จํน จะโจํร อิงๆ. อัน กา เล่ย แซง บอน อัน แอิด ติ ปื่น แดอะ ตุฮ แลวอ์. เจ่อ อัน กา พิ อ็อก อะแจ็ด อะล็่อฮ ตัง กล่ง อัน กี่ แลวอ์. อ็อก ซามาะ อัน กา อึมเปี่ยยฮ ล็่อฮ. อัน กา ญิ่ ระนา อี ตะ จํน ซุด พะญา แลวอ์.มัฮปะแนอ ปรา , อัน กา อะแติง จะร่วาม่วย โตํ โจํน อะแติง อะเทา จะเก่าะจะเก่ง ปาย “โอํน จ่วาย อ็อก อะแจ็ดโตํ ปัก แอิด ตัง กล่ง พะเญี่ย ฮิ นึ่ง เทาะ ปาย. ซะไงกี่ อะเทา พะเญี่ย ฮิ ไน เน่า บํด ปัน เปรี่ยด ตะ โจํะ อะไป. ตะ ซาเมาะ กา โอํน อะไป อ็อก โอํน นึ่ง เทาะ.” อะจ่วยฮ จะเก่าะจะเก่ง กา ปาย “อ็อก อะแจ็ด โ ตํ กี่ อัน อ็อก ระนุ่ฮ คะ นาด ได. อัน อะบืน อะล็่อฮ ซะมาย ได. บืน เยา บืน ซะลํฮ วายอ์. ซาเมาะ กา โอํน พะเญีย อะไป โจํน โจะ ฮิ ติ ไน. ฮิ
๓๓๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว จัง ตะ โอํน” จะร่วา โ ตํ กี่ แด็อฮ กะปาย “ อะเทา โจํน อะบืน ลา อะเทา มะเร่าะ ติ่จ ละปา ญิ่ ตัง แซ็จ. ระเจา กา อะบืน ลา.” อะจ่วยฮ จะเก่าะ จะเก่งกา ปาย “แค็น อึงกิ่ อะไป โอํน ฮิ ตะ ซาเมาะ.” จะร่วา กา โว่ ปาย “ เป็่อง โอํน ไม่ แซง ปัว แปอะ ดง วั่ก ฮิ ตุฮแลวอ์” เจ่อ อะเทา กา แซง ปัว จะร่วา กี่ ติ วีล อะไล จํน แบ็ญ. เจ่อ อะเทา และ อะแติง อะไล ปาย บัด แต่ ไน โจํะ มัด และ แซอะ ตะ โจํะ วั่ก ฮิ เดอ. กอนเจา ฮิ กา เล่วอ์ อะไป แซอะ ตะ ได. แค็น อึงกิ่ อะไป ปัน ซาไน แลวอ์. คำแปลนิทานเรื่อง ปู่จะเก่าะจะเก่ง กาลครั้งหนึ่งปู่จะเก่าะจะเก่ง ไปขุดเรืออยู่ริม แม่น้ำ มีพญานาคตนหนึ่งแปลงกายเป็มนุษย์ แล้วขึ้นฝั่งมาหาปู่จะเก่าะจะเก่งและถามปู่ว่า
๓๓๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว “ท่านทำงานที่ฝั่งน้ำนี้ทุกวัน ท่านไม่รู้สึกกลัว อะไรล้างหรือ” ปู่จะเก่าะจะเก่งก็ตอบว่า “ตัว
๓๔๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ข้าไม่กลัวอะไรหรอก” พญานาคก็ถามต่ออีก ว่า “จระเข้หละท่านไม่กลัวหรอกหรือ” ปู่ จะเก่าะจะเก่งก็บอกว่า“ข้าไม่กลัวหรอ” พญานาค ก็ถามต่ออีกว่า “แล้วผีหละท่านกลัว ไหม” ปู่ก็ตอบว่า “ข้าไม่กลัวหรอก” พญานาค ก็ถามต่ออีกว่า “พญานาคหละ ท่านกลัวหรือ เปล่า” ปูก็ตอบว่า “ข้าไม่กลัวหรอก” พญานาคก็ถามต่ออีกว่า “ที่ข้าถามมานั้น อะไรท่านไม่กลัว แล้วท่านกลัวอะไรบ้างไหม หละ ช่วยตอบหน่อย”ปู่ก็ตอบว่า “สิ่งที่ ข้ากลัวที่สุดก็คือ กล้วยสุก” พญานาคได้ยิน ดังนั้นก็พูดว่า “ออ ท่านกลัวกล้วยสุกแค่นั้น ฝั่งที่เขาขุดเรืออยู่นั้นแล้วเขาก็เห็นว่ามันเป็น กล้วยสุก หวีใหญ่มาก จากนั้นเขาก็เคาะขวาน ของเขาให้มันหลวม แล้วก็เดินลงไปในน้ำแล้ว ยื่น ขวานออกไปพร้อมกับฟันลงไปที่กล้วยหวี นั้นจนขวานนั้นหลุดและจมมิดติดไปกับกล้วย หวีนั้น กล้วยก็จมหายลงไปในน้ำในทันทีฝ่าย พญานาคที่แปลงกายเป็นกล้วยสุกนั้นก็รู้สึก
๓๔๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เจ็บปวดทรมานเป็นอย่างมากจนร้องครวญ คราง แล้วพญานาคก็ดำน้ำลงไปที่บริเวณที่ เขาอยู่แล้วเขาก็พยายามถอดดึงขวานออก จากหลังของเขา แต่พยายามถอนอย่างไร ก็ ถอนไม่ออก จนเขาหมด หนทางที่จะถอนออกได้ สองสามวันต่อมา พญานาคตนนั้นก็ได้บอกให้พญานาคบริวาร ตนหนึ่ง ขึ้นไปพบปู่จะเก่าะจะเก่ง และเล่าเรื่องราวให้ฟังว่า“เมื่อสองสามวัน ที่ผ่านมานั้น พญาของข้าเอง ที่แปลงกาย เป็นกล้วยแล้วถูกท่านใช้ขวานฟัน และข้า ขอให้ท่านให้ช่วยถอดขวานออกจากหลัง ของพญาของข้าด้วยเถิด” ฝ่ายปู่จะเก่าะ จะเก่งก็บอกว่า“การถอดขวานออกจาก หลังเขานั้นเป็นเรื่องยาก หากจะถอดออก ต้องทำพิธีเหยาบวงสรวงก่อนจึงสามารถทำได้ แต่อย่างไรก็ตามขอให้พญาของท่านขึ้นมาพบ ข้าที่นี้ข้าก็จะถอดออกให้” ฝ่ายพญานาคก็ ตอบว่า “ท่านมาพบท่านไม่ได้หรอก
๓๔๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เจ้านายพญาของข้าเจ็บปวดระบม ไปทั้งร่างกาย ท่านมาไม่ได้จริงๆ” ปู่จะ เก่าะจะเก่งก็ถามว่า “แล้วพวกท่านจะให้ ข้าทำอย่างไร” พญานาคก็บอกว่า “ขอ ได้โปรดให้ท่านลงไปรักษาพญาของข้าที่บ้าน ของพวกเราด้วยเถิด” บัดนั้นปู่จะ เก่าะจะเก่งก็ตอบตกลงและก็ลงไปถอด ขวานออกจากหลังพญานาคและรักษา บาดแผลที่เกิดจากขวานนั้น โดยการให้ พญานาคนั้นจัดหาของสมมาว่าได้กระทำ ผิดต่อเขา เพื่อขอให้เขาทำพิธีเหยารักษา ให้ จากนั้นปู่จะเก่าะจะเก่งก็ทำการโยก ขวานนั้นไปมาเพื่อที่จะถอดขวานนั้นออก จากหลังของพญานาค ในขณะที่เขา โยกขวานนั้น พญานาคก็เจ็บปวดทุรน ทุรายมาก เมื่อถอดออกแล้ว อาการเจ็บ ปวดนั้นก็หายไปทันใด เมื่อทำการรักษา หายแล้ว พญานาคก็ขอบคุณที่มารักษา ให้แล้วก็ขึ้นไปส่งปู่จะเก่าจะเก่งที่ฝั่งน้ำที่
๓๔๓ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เขาขุดเรือนั้น เมื่อถึงฝั่งน้ำแล้วก่อนที่นาค
๓๔๔ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ตนนั้นจะเดินทางกลับ ปู่จะเก่าะจะเก่ง บอกย้ำว่า “แต่นี้ต่อไปขอให้พวกท่านได้จดจำ ไว้ว่า อย่าได้ทำสิ่งใดๆที่เป็นการล่วงเกิน เบียดเบียน ทำร้ายตัวข้าหรือลูกๆหลานๆของ ข้า ไม่เช่นนั้นพวกท่านจะประสบกับสิ่งที่ที่ พวกท่านได้เห็นนั้น” พญานาคก็ตอบรับว่า “ต่อไปนี้พวกเราจะบอกลูกหลานของพวกเรา เช่นกันว่าจะไม่เบียดเบียนล่วงเกินพวกท่าน อีกต่อไป” จากนั้นพญานาคนั้นก็ลากลับบ้าน ของพวกเขานิทานเรื่องนี้จึงเป็นที่มาของคำว่า เยาหรือเหยาและเมื่อใดก็ตามที่คนโส้ข้าม แม่น้ำ ข้ามห้วยหรือไปในที่แห่งใดที่อาจจะมี อันตรายเกิดขึ้นต่อตนเอง คนโส้มักจะ อธิษฐานหรือพูดว่า“กอนเจาเอาะจะเก่าะ จะเก่งได โอํน วั่กอะไป รั่กซา วั่กฮิ ได” (ลูกหลานปู่จะเก่าะจะเก่งนะ ขอให้พวก ท่านดูแลพวกเรานะ)
๓๔๕ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๗ การเล่นลาย กลอง ศิลปะการแสดง การเล่นลายกลอง กลองเส็งนอกจากจะใช้เส็ง กลองกันแล้วก็ยังมีการละเล่นอีกอย่างหนึ่งซึ่ง ชาวโส้ได้สืบทอดมาจาก๓. เคาะหลังงูสิง ๔. ลิงไหว้ข้างหลัง บรรพบุรุษ คือการเล่นลายกลอง การเล่นลาย กลองเป็นศิลปชั้นสูง ในการตีกลองต้องใช้ ความสามารถอย่างสูงลายกลองที่ใช้เล่น มี ลายใหญ่ ๔ ลาย และลายสลับ ๔ ลาย ลาย ใหญ่ มีดังนี้ ๑. เสือลากหาง ๒. ไม้ลอดขา ๓. ไก่เลียบครก ๔. กาเต้นก้อนส่วนลายสลับหรือลายย่อยที่ใช้ ตีสลับกับ 4 ลายข้างต้น มีดังนี้ ต.นาโพธิ์ ต.กุสุมาลย์ ต.โพธิไพศาล ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายเดชา ยา นิตย์ ที่อยู่ ๑๕๔ หมู่ ๑๑ ต.นา เพียง อ.กุสุมาลย์ จ. สกลนคร โทร ๐๘๙- ๒๐๘๑๑๙๑ ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายกิตติกร เลาหวิโรจน์ ✓
๓๔๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๑. กวางเหลียวเหล่า หมู่ ๘ ต.กุสุมาลย์ อ.กุสุมาลย์ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว
๓๔๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๒. นกเขากระพือปีก จ.สกลนคร โทร ๐๘๗- ๒๑๓๔๗๑๘
๓๔๘ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๘๘ การซางกะมู่จ แนว ปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล พิธีกรรมเกี่ยวกับการตาย ชาวโส้จะเรียก “ซางกะมูด” เป็นพิธีกรรมที่ศักดิ์สิทธิ์ของชาว โส้ แต่ถ้าศพตายด้วยอุบัติเหตุชาวโส้ถือว่าเป็น การตายผิดปกติ (ตายโหง) จะทำพิธีซางได้ก็ ต่อเมื่อให้เวลาผ่านไป ๑ เดือน ขั้นตอนในการ ทำพิธี มีขั้นตอนในการทำพิธีซางกะมูด ๖ ขั้นตอน คือ ขั้นตอนที่ ๑ หาฤกษ์ยาม เมื่อมีคนตาย เกิดขึ้น ญาติผู้ตายจะรีบแจ้งข่าวผู้ตายให้ “นั๊วะ” (น้าบ่าว) ทราบทุกคนทั้งฝ่ายหญิง และ ชายแจ้งข่าวให้ “ญาฮีต”(ญาฮีต คือ ต.กุสุมาลย์ ต.โพธิไพศาล ต.นาโพธิ์ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายนิยม ขวากุ พันธ์ (เจ้าจ้ำ) นายบุญชู อุ่มจัน สา ที่อยู่ ๑ หมู่ ๒ ต.อุ่ มจาน อ.กุสุมาลย์ โทร ๐๘๒- ๘๕๕๔๕๗๘ ✓
๓๔๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ผู้ที่มีความชำนาญในเรื่องประเพณีพิธีกรรม ของหมู่บ้านหรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า“พิธีกร ประจำหมู่บ้าน”) เพื่อหาฤกษ์ยามในการเก็บ ศพเผาหรือฝังขั้นตอนที่ ๒ จัดของต้นรับน้า บ่าว ในวันแรกจะจัดของต้อนรับน้าบ่าวดังนี้ จัดสำรับกับข้าว ๒ สำรับและใส่ไข่ไก่สำรับ ละ ๒ ฟอง ส่วนน้าบ่าวก็เตรียม เหล้าไห ๒ ไห โดยให้ญาฮีต ๑ ไหและมอบ ให้เฒ่าจ้ำผี ๑ ไหขั้นตอนที่ ๓ กระทำพิธีใน วันที่สองของการตาย แจ้งให้น้าบ่าวเรื่องทำ ซางกะมูดอีก น้าบ่าวก็จะเตรียมเหล้า ๒ ไห มอบให้ญาฮีต ๑ ไห เฒ่าจ้ำผี ๑ ไหขั้น ตอนนี้จะมีการสนธนาระหว่างน้าบ่าวกับญา ฮีตขั้นตอนที่ ๔ ก่อนการเคลื่อนย้ายศพออก จากบ้าน เฒ่าจ้ำจะบอกผีหรือบอกศพว่า“ถึง เวลาจะไปอยู่ในที่มงคลแล้ว ไปอยู่บ่อน ฮ่มบ่อนเย็นเด้อ”พร้อมกับหยิบข้าวสารหว่าน ไปที่ศพนั้น จากนั้นก็จะทำพิธีกรรมซางกะมูด ครั้งสุดท้ายก่อนที่จะนำศพไปป่าช้าในช่วงการ ทำพิธีซางกะมูดน้าบ่าวจะนั่งอยู่บริเวณนั้นไม่ ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายเขียน สาย ระวงศ์
๓๕๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ต้องทำอะไรเมื่อเวียนขวาและเวียนซ้าย ๓ รอบครบ แล้วทั้ง ๔ คนก็จะนั่งลงเจ้าฮีตหรือ พิธีกรก็จะบอกกับน้าบ่าวว่า “ทำฮีตหรือพิธีที่ ผ่านมานั้นถูกต้องหรือยัง” น้าบ่าวจะบอกว่า “ถูกต้องดีแล้วเป็นมงคลดี”ขั้นตอนที่ ๕ การ ขอขมา จุ้มเขยและลูกหลานก็จะมาขอขมาคา ราวะต่อศพ โดยเจ่าฮีตจะเป็นผู้นำกล่าว โดย ให้ทุกคนหมอบลง เจ้าฮีตจะถือขัน ๕ ซึ่ง มีดอกไม้และเทียนรวมกัน ๕ คู่ นำกล่าวว่า “หากผู้ใดล่วงเกินกันในขณะที่ยังมีชีวิต อยู่ก็ ขอให้อภัยแก่กัน ต่อแต่นี้ไปจงแยกกันเดินคน ละทาง และอย่าเป็นห่วงลูกหลาน ขอให้ ผู้ตายไปเป็นสุขตามทางที่จะไปเกิด”ขั้นตอนที่ ๖ การตัดเวรตัดกรรม เมื่อนำศพไปถึงป่าช้า แล้ว ก่อนที่จะเผาหรือฝัง จะมีพิธีกรรมทาง ศาสนา เมื่อเสร็จพิธีกรรมทางศาสนาแล้ว ก็ จะมีพิธีการตัดเวรตัดกรรม พิธีกรหรือเจ้าญา ฮีตจะนำเถาวัลย์มาหนึ่งเส้นยาวประมาณ ๑ – ๒ วา ปลายข้างหนึ่งจะมัดไว้ที่โลงศพ อีก ปลายหนึ่งจะจับไว้ โดยญาติลูกหลานและผู้