๒๕๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ออกเป็นชิ้นๆตามต้องการ เหล็กท่อนกลมซึ่ง จะตัดใช้ทำบ้องก็จะตัดตามขนาดเช่นเดียวกัน เหล็กแผ่นก็เช่นเดียวกัน คนงานก็จะตัด ออกเป็นชิ้นเล็กๆเป็นรูปสามเหลี่ยมเหล็ก บางครั้งอาจจะมีส่วนเกินในการใช้งานจึง จำเป็นต้องตัดออกในขณะที่ขึ้นบ้องและขึ้นรูป ตัวมีดนั้นคนงานจะใช้เหล็กผ่าตัดแต่ถ้าเป็น การเตรียมเหล็กตัดเป็นท่อนๆนั้นจะใช้เครื่อง ตัดเหล็กอัตโนมัติการขึ้นบ้องปัจจุบันการขึ้น บ้องจะใช้วิธีการสองแบบคือ 1. ใช้เหล็กแผ่นเดียวทั้งขึ้นบ้องและตีแผ่เป็น ตัวมีด 2. ใช้เหล็ก 2 ชิ้นดังได้กล่าวมาแล้วมา เชื่อมต่อกันแล้วตีขึ้นบ้องอีกด้าน 1. ใช้เหล็กแผ่นเดียว เป็นการขึ้นบ้องแบบสมัยก่อน คือเมื่อคนงาน ตัดเหล็กเป็นท่อนได้ขนาดตามต้องการก็จะตี ด้านใดด้านหนึ่งขึ้นบ้องเลย การตีแผ่และขึ้น บ้องนี้จะใช้เวลาเผาเหล็กราว 4 – 5 ครั้ง 2.ใช้เหล็ก 2 ชิ้น
๒๕๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว การชุบ ขั้นตอนที่สำคัญที่สุดของการตีมีดก็คือการชุบ การชุบคือการทำให้คมมีดแข็งแกร่ง คมกริบ ไม่บิ่น หัก งอ เวลาใช้งาน การชุบคือการเผา คมมีดให้แดงแล้วเอาไปจุ่มน้ำอย่างรวดเร็ว จุ่ม 2 – 3 ครั้งแล้วเอาผึ่งลมไว้เพื่อให้สะเด็ดน้ำ ใน การชุบให้ได้มาตรฐานนั้นจะต้องเป็นผู้ที่ ชำนาญในการชุบ มีเพียง 1 คนหรือ 2 คน เท่านั้น การชุบจะต้องใช้ความชำนาญ การ สังเกตว่าอุณหภูมิได้ที่หรือยังเพราะถ้า อุณหภูมิสูงเกินไป เหล็กก็จะละลาย เวลาชุบ คมมีดจะบิ่น หักงอ แม้ว่าจะมีผู้ที่ชำนาญใน การชุบเก่งเพียงใดก็ตามก็ยังปรากฏว่ามีดที่ ชุบก็ยังบิ่น หักงอบ่อยๆ น้ำทั่วใช้ชุบจะต้อง เป็นน้ำเย็นปกติเสมอ การใช้น้ำครั้งเดียวชุบ หลายๆครั้งคมมีดจะไม่ได้มาตรฐานเท่าที่ควร เวลาชุบจึงต้องเปลี่ยนน้ำบ่อยๆ การตกแต่ง มีดที่ชุบและตากให้สะเด็ดน้ำแล้วถือว่าจบ กระบวนการตีมีด ดังนั้นจึงต้องตกแต่ง
๒๕๓ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ผลิตภัณฑ์ให้สวยงามเป็นที่สนใจของลูกค้า อันดับแรกคือตัวมีดจะต้องนำมาทาสี โดย เฉพาะที่คมมีดนิยมทาสีขาว ตัวมีด บ้องมีด ทาสีดำ อำเภอนิคมน้ำอูน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑
๒๕๔ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๕๖ ผ้าไหมมัดหมี่ งานช่างฝีมือ ดั้งเดิม การทอผ้าเป็นการสืบสานต่อกันมาตั้งแต่ โบราณ เริ่มตั้งแต่ทอใช้เองในครัวเรือนต่อมามี การประยุกต์ผ้าไหมจากลายโบราณ มาเป็น ลายประยุกต์เพื่อความสวยงามการทอผ้าไหม ของชาวบ้านโคกศิลาใช้ลายเก่าแก่ดั้งเดิมที่สืบ ทอดต่อๆ กันมาและมีการพัฒนาลายใหม่ ๆ ขึ้นเพื่อความแปลกใหม่และสวยงามลาย ดั้งเดิมยังคงเป็นองค์ประกอบสำคัญของลาย ประดิษฐ์ที่พัฒนาขึ้นอยู่นั่นเอง จากการ สอบถามผู้สูงอายุที่มีอาชีพทอผ้าในท้องถิ่นถึง ที่มาของลายผ้าพบว่าต้นแบบมาจากพืช ส่วน ของต้นพืช สัตว์ และเครื่องมือเครื่องใช้ใน ครัวเรือน ซึ่งบางอย่างสูญหายไปแล้ว เนื่องจากไม่มีการสืบทอด แต่ยังปรากฏ ต้นเค้าอยู่บนลายมัดหมี่ ผ้ามัดหมี่ บ้านสุวรรณคาม หมู่ที่๕ ต.สุวรรณคาม อ.นิคมน้ำอูน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ นางทุม โคตะมา 9/1 หมู่ 2 ต. หนองปลิง อ.นิคมน้ำอูน จ. สกลนคร โทร ๐๘๗- ๑๐๗๖๗๙๒ ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นางล้น โคตะมา กลุ่มทอผ้าไหม บ้านสุวรรณคาม หมู่ ๑ ต.หนอง ปลิง ✓
๒๕๕ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว อ.นิคมน้ำอูน จ. สกลนคร โทร ๐๘๑- ๐๖๑๕๒๕๒
๒๕๖ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอนิคมน้ำอูน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๕๗ ปลาร้าบอง ความรู้และ การปฏิบัติเกี่ยว กัฐธรรมชาติและ จักรวาล ตำบลหนองบัว อยู่ในเขตการปกครองของ อำเภอนิคมน้ำอูน มีจำนวนหมู่บ้านทั้งสิ้น ๔ หมู่บ้าน ได้แก่ หมู่ ๑ บ้านอูนโคก หมู่ ๒ บ้าน โคกสมบูรณ์ หมู่ ๓ บ้านหนองบัวบาน หมู่ ๔ บ้านโคกสูงจึงได้มีการดำเนินงานเป็นกลุ่ม อย่างจริงจัง มีการเชิญวิทยากรมาอบรมอาชีพ ให้กลุ่มขณะนี้กลุ่มมีความเข้มแข็งมาก รวบรวมสมาชิกในหมู่บ้านมาร่วมกันจัดทำ การออมทรัพย์เมื่อรวมตัวเป็นกลุ่มออมได้ทุน มาก จึงให้สมาชิกกู้ยืมทำอาชีพต่างๆเพิ่ม รายได้ มีงานทำอาชีพหลักทำนาอาชีพเสริม ทำหัตถกรรมบ้าง งานช่างฝีมือและการ ทำอาหารจนเกิดกลุ่มที่สามารถสร้างได้รายให้ ชนชนคือการทำปลาร้าบองปลาร้าบอง หรือ เรียก แจ่วบอง จัดเป็นผลิตภัณฑ์ที่ทำจากปลา ร้า ด้วยการนำปลาร้ามาสับหรือใส่ทั้งตัว บ้านหนองบัว บาน หมู่ที่ ๓ ต.หนองบัว อ.นิคมน้ำอูน จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สื บทอดได้แก่ นางสำเนียง ไตร พิษ โทร ๐๕๒- ๒๘๒๐๗๔๔ บ้านหนองบัวบาน ต.หนองบัว จ. สกลนคร ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นายศักดิ์สัมฤทธิ์ วงค์ศรีจันทร์ กลุ่มปลาร้าบอง บ้านหนอง ✓
๒๕๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว พร้อมกับผสมกับเครื่องเทศแล้วคลุกผสมให้ เข้ากันจนได้ปลาร้าบองที่มีรสเค็ม มัน และ เผ็ดหรือรสอื่นตามเครื่องปรุงที่ใส่ปลาร้าบอง/ แจ่วบอง จัดเป็นอาหารพื้นบ้านของชาวอีสาน ที่เป็นต้นตำรับทำกันมาตั้งแต่สมัยโบราณตาม วัฒนธรรมอีสานที่ทำปลาร้าบองสำหรับ รับประทานกับข้าวเหนียว ทั้งในยามที่อยู่บ้าน หรือออกทุ่งนา ซึ่งสามารถทำได้ง่าย พกพา ง่าย เพียงขนาดสองสามช้อนก็ทำให้อิ่มได้ใน ช่วงแรกๆ ปลาร้าบองยังเป็นผลิตภัณฑ์ที่ทำ กันสำหรับรับประทานเฉพาะในครัวเรือน แต่ ปัจจุบัน มีการพัฒนาการผลิตให้เป็น ผลิตภัณฑ์ที่สามารถจำหน่ายในท้องตลาดได้ ด้วยการบรรจุในบรรจุภัณฑ์ชนิดต่างๆทั้งขวด แก้ว และพลาสติก พร้อมติดฉลากยี่ห้อให้มี ความน่าเชื่อถือขึ้นชนิดปลาร้าบอง/แจ่วบอง ตามลักษณะปลาร้าที่ใช้ 1. ปลาร้าบองสับ เป็นปลาร้าบองที่นำตัวปลาร้ามาสับให้ ละเอียด ก่อนนำคลุกหรือตำผสมกับ บัวบาน ต.หนอง บัว จ.สกลนคร โทร o๘๑-o ๖๑๕๒๕๒
๒๕๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เครื่องเทศ ซึ่งสามารถใช้ได้ทั้งปลาร้าที่มีขนาด ใหญ่ และปลาร้าขนาดเล็ก แต่ส่วนมากมัก เป็นปลาร้าที่เป็นตัวขนาดกลางถึงใหญ่ 2. ปลาร้าบองตัว เป็นปลาร้าบองที่นำทั้งตัวปลาร้ามาคลุกผสม หรือตำกับเครื่องเทศ โดยไม่มีการสับตัวปลา ร้าให้ละเอียด ทั้งนี้ ปลาร้าบองชนิดนี้ นิยมใช้ ปลาร้าที่เป็นปลาขนาดเล็ก และชาวอีสาน นิยมทำเฉพาะปลาร้าบองดิบ ไม่นิยมทำสุก ชนิดปลาร้าบอง/แจ่วบอง ตามการปรุง 1. ปลาร้าบองดิบเป็นปลาร้าที่อาจทำได้ทั้ง จากชนิดปลาร้าสับ และปลาไม่สับที่นำมา คลุกผสมเครื่องเทศ ก่อนจะรับประทาน โดย ไม่มีการผ่านความร้อนหรือทำให้สุกก่อน2. ปลาร้าบองสุกเป็นปลาร้าที่อาจทำได้ทั้งจาก ชนิดปลาร้าสับ และปลาไม่สับที่อาจคลุกผสม เครื่องเทศแล้วจึงนำมาผ่านความร้อนจนสุก หรือทำปลาร้าให้สุกก่อนนำมาคลุกผสม เครื่องเทศทั้งนี้ การคลุกผสมเครื่องเทศก่อนที่ จะนำไปทำสุกจะทำให้ได้ปลาร้าบองสุกที่มี
๒๕๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว กลิ่นหอมมากกว่าปลาร้าบองสุกที่ผสม เครื่องเทศทีหลัง เพราะความร้อนจะช่วยให้ กลิ่นหอมของเครื่องเทศออกมามากขึ้น ส่วนผสม 1. ปลาร้า 0.5 กิโลกรัม 2. ข่า 3 หัว 3. หัวตะไคร้ 5 หัว 4. กระเทียม 5 หัว 5. หอมแดง 10 หัว 6. พริกป่น 2 ทับพี 7. มะขามเปียก 2 ช้อน 8. ใบมะกรูด 15 ใบ 9. มะเขือเทศ 3 ลูก 10. ผงชูรส 2 ช้อน วิธีการทำ 1. นำตัวปลาร้ามาสับให้ละเอียด ซึ่งอาจสับ ทั้งตัวโดยไม่นำก้างออก (อีสานนิยมทำ) หรือ นำมาเลาะเอาก้าง และกระดูกออกก่อนแล้ว ค่อยสับ
๒๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว 2. เตรียมเครื่องเทศต่างๆ ได้แก่ – นำตะไคร้ กระเทียม หอมแดง และมะเขือ เทศมาอิงไฟให้ร้อน ก่อนซอยให้เป็นแผ่น บางๆ แล้วตำบดให้ละเอียด ส่วนมะเขือเทศ ยังไม่ต้องตำ ให้ฝานเป็นชิ้นเล็กๆหรืออาจตำ ผสมด้วย แต่ให้ตำทีหลังที่เครื่องเทศอื่น ละเอียดแล้ว – ใบมะกรูดซอยเป็นฝอยเล็กๆ – มะขามเปียกนำมาแช่น้ำประมาณ 3 ช้อน 3. นำเครื่องเทศที่ซอยไว้คลุกผสม ร่วมกับ พริกป่น ผงชูรส และมะเขือเทศ ส่วนใบ มะกรูดอาจคลุกผสมพร้อมหรือใช้โรยหน้าก็ได้ ซึ่งจะได้ปลาร้าบองสับพร้อมรับประทาน
๒๖๑ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอนิคมน้ำอูน จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๕๘ น้ำเห็ดหลินจือ ความรู้และ การปฏิบัติเกี่ยว กัฐธรรมชาติและ จักรวาล กลุ่มเพราะเห็ดบ้านนาคำผลิตน้ำเพื่อสุขภาพ ซึ่งใช้เห็ดหลินจือที่มีสรรพคุณทางยามาใช้เป็น สารสกัดทำน้ำเห็ดหลินจือ วิธีการต้มเห็ดหลินจือ - นำเห็ดหลินจือแดงอบแห้งประมาณ 10 ชิ้น (5-6 กรัม) ล้างน้ำสะอาดไม่ต้องล้างนานแค่ผ่าน ๆ น้ำแล้วใส่ ลงในหม้อ (หรือถ้าเป็นหม้อดินได้ยิ่งดี - ใส่น้ำสะอาดลงในหม้อต้มประมาณ 2 ลิตร ต้มจนเดือดปุด ๆ (ต้มประมาณ 15 นาที) - จากนั้นหรี่ไฟลงในลักษณะเหมือนการตุ๋นยา ต้มต่อไปอีก หมู่ที่ 9 ตำบลนิคมน้ำ อูน อำเภอนิคม น้ำอูน จังหวัดสกลนคร 47270 กลุ่มเพาะเห็ด บ้านนาคำ ติดต่อ : นายสิงห์ โยธาพล โทร : 042 - 789163 อีเมล: cddsakol nakhon@thaim ail.com ✓
๒๖๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ประมาณ 15 นาที แล้วจึงปิดไฟ - จากนั้นตักกากเห็ดหลินจือแดงออก รอให้ อุ่นๆพร้อมรับประทาน ข้อแนะนำในการรับประทาน - ควรดื่มน้ำเห็ดหลินจือแดงในอุณหภูมิที่ เท่ากับอุณหภูมิร่างกาย สามารถดื่มแทนน้ำได้ ตลอดทั้งวัน (กรณีดื่มเพื่อสุขภาพ) - สามารถเพิ่มน้ำตาลหรือน้ำผึ้งเพิ่มรสชาติได้ - วิธีการเติมน้ำผึ้งให้เติมเฉพาะแก้วที่จะกิน ไม่ให้เติมทั้งหม้อขณะตั้ง ไฟเพราะจะทำให้ คุณค่าของน้ำผึ้งลดลง - ต้มแล้วถ้าดื่มไม่หมดให้อุ่นเช้าเย็น วิธีการเก็บรักษา เห็ดหลินจืออบแห้ง หาภาชนะที่มีฝาปิดมิดชิดแล้วเก็บในที่ ๆไม่ อับชื้นหรือในตู้เย็นเก็บได้ 1-2 ปี
๒๖๓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอนิคมน้ำอูนจังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๕๙ ข้าวเกรียบ เห็ดนางฟ้า ความรู้และ การปฏิบัติเกี่ยว กัฐธรรมชาติและ จักรวาล กลุ่มเพาะเห็ดบ้านนาคำ ใช้ความคิด สร้างสรรค์ที่จะหาเมนูอาหารใหม่ไม่ซ้ำแบบ ใครโดยการนำเห็ดนางฟ้าที่มีมาทำเป็นข้าว เกรียบเห็ดนางฟ้า 1. ต้มเห็ดนางฟ้าให้สุก แล้วนำไปสับละเอียด 2. ผสมเห็ดนางฟ้า น้ำต้มเห็ด แป้งมัน สำปะหลัง เกลือ และพริกไทยเข้าด้วยกัน 3. ปั้นส่วนผสมให้เป็นแท่งยาว แล้วห่อด้วย แร็พใสให้แน่น นำไปนึ่งให้สุกพักให้เย็นลง 4. หั่นเป็นแผ่นบางๆ นำไปตากแดดให้แห้ง 5. เมื่อแห้งแล้วนำไปทอดในไฟกลาง รอให้ พองเสมอกันตักขึ้นให้ข้าวเกรียบสะเด็ดน้ำมัน หมู่ที่ 9 ตำบล นิคมน้ำอูน อำเภอนิคมน้ำ อูน จังหวัด สกลนคร 47270 กลุ่มเพาะเห็ด บ้านนาคำ ติดต่อ : นายสิงห์ โยธา พล โทร : 042 - 789163 อีเมล: cddsakolnakho [email protected] m ✓
๒๖๔ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว 6. ถ้าจะเก็บใส่ภาชนะรอให้เย็นก่อนค่ะ จะได้ กรอบนาน แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอเจริญศิลป์ จังหวัดสกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๒๖๕ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๐ หนังปะโมไท ศิลปะการแสดง การแสดงหนังปะโมไท เป็นการนำเอาหนังโค กระบือ มาติดเป็นภาพตัวละครต่างๆ มาผ่าน แสงไฟ กระทบกับจอผ้าทำให้เป็นรูปเงาต่างๆ ตามเนื้อเรื่องที่จะแสดงโดยมี การรำหรือร้อง เป็นเนื้อเพลง กลอน เป็นภาษาพื้นบ้านปนกับ ภาษากลาง เพื่อให้เกิดความสนุกสนาน เรื่องที่จะแสดง ก็จะมี 1. จำปาสี่ต้น 2. รามเกียรติ์ ๓. ขุนทึงขุนเทือง ฯลฯ คณะหนังปะโมทัยคณะหนึ่งมีประมาณ 5 - 10 คน เป็นคนเชิด 2 – 3คนซึ่งจะทำหน้าที่ พากย์และเจรจาด้วย แต่ก็มีบางคณะที่ทำ หน้าที่เชิดอย่างเดียว โดยมีคนเจรจาแยกเป็น ชายจริงหญิงแท้ต่างหาก มีนักดนตรีประมาณ 3 - 5 คน เครื่องดนตรีจะประกอบด้วย ระนาดเอก 1 ราง ตะโพน 1 ใบ ฉิ่ง 1 คู่ ต่อมามีการนำเอา พิณ แคน กลอง ฉิ่งฉาบ เข้ามาเสริมเพื่อให้เกิดความไพเราะเร้าใจขึ้น ขั้นตอนการเชิดหนังประโมทัย สภาวัฒนธรรม อำเภอ เจริญศิลป์ ๓๘๖ หมู่ ๒ ต.เจริญศิลป์ อ.เจริญศิลป์ การแสดงในงาน บุญ ประเพณีของ อำเภอ เจริญศิลป์ หรือ การ ว่าจ้างของผู้คน ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นาย คำพันธ์ เข็มรัตน์ ๓๘๖ หมู่ ๒ ต. เจริญศิลป์ อ.เจริญศิลป์ ๔๗๒๙๐ ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นายอักชราวุธ เข็มรัตน์ สภาวัฒธรรม อำเภอเจริญศิลป์ โทร ๐๘๐- ๑๙๖๙๗๘๙ ✓
๒๖๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ก่อนการแสดง มีการเตรียมตัวหนังที่ใช้ในการ แสดงโดยปักตัวละครไว้ที่ต้นกล้วย ที่มัดไว้ ห้อยหัวทิ้งลงข้างล่าง ดนตรีเริ่มบรรเลง นักแสดงเริ่มจัดฉากละครตัวหนังที่ตน รับผิดชอบ เรียงไปจนเต็มฉาก ก่อนการโหม โรงก็มีผู้แสดงประกอบจำนวนหนึ่งมาเต้น ประกอบดนตรี อยู่ด้านข้างซ้าย-ขวาของเวที 1 เพลง แล้วเริ่มการโหมโรงต่อการออกโรง หรือการโหมโรง โดยการตีระนาด ซึ่งหัวหน้า คณะเป็นคนตีระนาดบรรเลงเพลงและร้อง เออ... พร้อมกับการตีระนาดสลับกันไป-มา ใน เนื้อหามีคำขอขมาครูบาอาจารย์ เมื่อจบการ ขอขมาครูอาจารย์และออกแขกแล้ว นักแสดง แต่ละคนก็จะเชิดตัวหนังทีละตัวตามเนื้อเรื่อง ที่ใช้แสดง ตั้งแต่ตัวพระตัวนางไปเรื่อยๆ จน หมด สลับกับการเล่นดนตรี ตัวหนังที่แสดงชู โรงซึ่งเป็นตัวเอกตลอดกาลของหนังประโมทัย คือ ตัวหนัง "ปลัดตื้อ" นั่นเอง
๒๖๗ อำเภอเจริญศิลป์ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๑ เครื่องใช้เซรา มิกส์ งานช่างฝีมือ ดั้งเดิม เกิดจากโครงการของรัชกาลที่เก้าที่จัดตั้งศูนย์ ศิลปาชีพกุดนาขามมีการทอผ้า การจักสาน งานฝีมือต่างๆและงานที่เด่นชัดคืองานทำ เครื่องใช้เซรามิกส์ ขั้นตอนการทำเซรามิกส์ 1.การเตรียมวัตถุดิบ 2.การขึ้นรูป การเทแบบมี 2 ลักษณะคือ 1.การเทแบบโดยให้น้ำดินแข็งตัวอยู่ในแบบ ซึ่งเหมาะกับการเทแบบผลิตภัณฑ์ที่มีความ หนาและรูปร่างแปลกๆ 2.การเทแบบโดยมีการเทน้ำดินที่เหลือทิ้ง ซึ่ง เหมาะกับผลิตภัณฑ์ที่ต้องการผนังบางและ ศูนย์ส่งเสริม ศิลปาชีพบ้าน กุดนาขาม 79 หมู่ 9 ต.เจริญศิลป์ อ.เจริญศิลป์ จ.สกลนคร 47290 ติดต่อ : พ.ต.กมล ทองสุ หน โทร : 042 709162, 089 8614348 อีเมล: cddsakolnakhon @thaimail.com ✓
๒๖๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ต้องการความหนาสม่ำเสมอการขึ้นรูปโดยใช้ แรงอัดการขึ้นรูปโดยวิธีการนี้ใช้แพร่หลายใน ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว
๒๖๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว การผลิตผลิตภัณฑ์เซรามิกส์ชนิดพิเศษ แรงอัดจะอัดลงบนแบบ ซึ่งมีผงเนื้อดินปั้น แห้งๆ หรือความชื้นเล็กน้อยอยู่ภายในแบบ แบบที่ใช้เป็นโลหะแข็ง การขึ้นรูปโดย วิธีนี้มี หลายสิ่งหลายอย่างที่จะต้องคำนึงถึง ขนาด และรูปร่างและการกระจายตัวของอนุภาค ของเนื้อดินปั้นการขึ้นรูปโดยวิธีการอัดเนื้อดิน ปั้นแห้งๆใช้กับการขึ้นรูปผลิตภัณฑ์เซรามิกส์ ที่ใช้ในงานประยุกต์ทั้งทางด้านอิเล็กทรอนิกส์ และไฟฟ้า เป็นวิธีการอัด ผงกลมๆ ของเนื้อ ดินปั้นแห้งภา ยในแบบโลหะด้วยแรงอัดที่สูง ความชื้นภายในผงเนื้อดินปั้นไม่เกิน 4 % ผง เนื้อดินปั้นกลมๆเคลื่อนที่ได้อิสระแต่มีความ เหนียวไม่ดีเท่าที่ควรแต่เมื่อถูกแรงอัด จะอัด ตัวกันได้หนาแน่นดีการขึ้นรูปผลิตภัณฑ์โดย การหลอมเหลวแล้วเทลงแบบการขึ้นรูปวิธีนี้ จะใช้ในการทำให้ผลิตภัณฑ์วัสดุทนไฟมีความ หนาแน่นสูงและทนทาน ต่อการกัดกร่อนของ ขี้ถลุง โดยหลอมเนื้อผลิตภัณฑ์ด้วยเตาไฟฟ้า
๒๗๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว แล้วเทลงในแบบโลหะหรือ แบบทราย แต่จะ เกิดช่องว่าง ขึ้นในระหว่างปล่อยให้ผลิตภัณฑ์
๒๗๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เย็นตัวลง 3.การเผาและการเคลือบเซรามิกส์ การเผาการเผาผลิตภัณฑ์เซรามิกส์ครั้งแรก เรียกว่าเผาดิบ โดยเพิ่มอุณหภูมิของเตาเผา ให้สูงขึ้นอย่างช้าๆเพื่อให้ผลิตภัณฑ์คงรูปไม่ แตกชำรุดผลิตภัณฑ์เซรามิกส์ที่ผ่านการเผา ดิบแล้วบางชนิด นำไปใช้ได้โดยไม่ต้องเคลือบ เช่น กระถางต้นไม้ อิฐ ไส้เครื่องกรองน้ำแต่ ผลิตภัณฑ์ส่วนใหญ่จะต้องเคลือบผิวเพื่อ ให้ เกิดความสวยงาม มีความคงทนและป้องกัน การเกิดรอยขีดข่วนบนผิวการเคลือบเคลือบ คือชั้นของแก้วบางๆที่หลอมละลายติดอยู่กับ ผิวดินซึ่งขึ้นรูปเป็นภาชนะทรงต่างๆ สารที่ใช้ เคลือบ ผลิตภัณฑ์ เซรามิกส์เรียกว่า น้ำ เคลือบ ซึ่งเป็นสารผสมระหว่างซิลิเกตกับสาร ช่วยหลอมละลายวัตถุดิบที่เป็นน้ำยาเคลือบ ถูกบด จนละเอียดมากกว่าดินหลายเท่า ก่อน นำมาเคลือบบนดินเผา เป็นชั้น หนา 1-1.5 มม. เมื่อเคลือบแล้วต้องทิ้งให้ผลิตภัณฑ์แห้ง
๒๗๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เช็ดก้นผลิตภัณฑ์ให้สะอาดก่อนเข้าเตาเผา ผลิตภัณฑ์ที่เคลือบแล้วโดนเผาผ่านความร้อน อุณหภูมิสูงวัตถุดิบที่เป็นแก้วในเคลือบ เมื่อ ถึงจุดหลอมละลายชั้นของเคลือบจะกลายเป็น แก้วมันวาวติดอยู่กับผิวดินเคลือบ ช่วยให้การ ล้างภาชนะสะดวก เนื่องจากเคลือบมีสมบัติ ลื่นมือ สามารถทำความสะอาด ง่ายกว่า ผิว ดินที่มีลักษณะค่อนข้างหยาบเคลือบมี คุณสมบัติเป็นแก้วไม่ดูดซึมน้ำ และยังเพิ่ม ความแข็งแรงทนทานทำให้ภาชนะดินเผาไม่ บิ่นง่ายเมื่อกระทบกันบ่อยๆ ขณะล้างทำ ความสะอาด และสามารถใส่ของเหลวได้โดย ไม่รั่วซึม
๒๗๓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอวานรนิวาสจังหวัดสกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๒ ผ้าหมี่ หรือ ผ้ามัดหมี่ งานช่างฝีมือ ดั้งเดิม สี เป็นการนำเอาผ้าฝ้าย เส้นฝ้าย มามัดแล้ว นำไปย้อมสี ในปัจจุบันนิยมนำไปย้อมคราม และย้อมสี นำไปทอเป็นลวดลายหมี่ โดยใช้ วัสดุ คือ การปลูกหม่อนเลี้ยงไหม และทอผ้า ผ้ามัดหมี่ เป็นการทอผ้าอย่างหนึ่งที่มีการ สร้างลวดลายก่อนที่จะทำการย้อมการทำลาย ผ้ามัดหมี่เป็นการเอาเชือกมามัดด้ายหรือมัด เส้นไหมตามลวดลายที่ได้ออกแบบไว้ การมัดและย้อมลายจะมีการทำทั้งเส้นทาง แนวยืน และแนวนอนหรือที่เรียกว่าแนวพุ่ง มี การสันนิษฐานว่าการมัดลายในแนวยืนน่าจะ มีมาก่อนในแนวพุ่ง และจากการสืบค้นมีข้อ สันนิษฐานว่าน่าจะได้รับแบบอย่างมาจาก ประเทศอินเดียโดยในสมัยโบราณที่มีการ ค้าขายกันและติดมากับสินค้าอื่น การทอผ้ามัดหมี่ ของกลุ่มบ้านนา ซอ 47 หมู่ 10 ต.นาซอ อ.วานรนิวาส จ.สกลนคร ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นางประเสียร แสนสุริวงศ์ 47 หมู่ 10 ต.นา ซอ อ.วานรนิวาส จ. สกลนคร โทร ๐๙๓- ๓๓๘๙๓๘๖ ✓
๒๗๔ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอวานรนิวาสจังหวัดสกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๓ ทำนาเกลือ ความรู้และ การปฏิบัติ เกี่ยวกับธรรมชาติ และจักรวาล นาเกลือ คือพื้นที่สำหรับผลิตเกลือ คล้ายนา ข้าวแต่ไม่ได้ปลูกพืช มีมากในบริเวณพื้นที่ติด เป็นดินเลนมีคุณสมบัติสามารถขังน้ำไม่ให้ซึม ลงดินได้ นาเกลือที่ได้มาตรฐานต้องมีเนื้อที่ไม่ ควรน้อยกว่า 25 ไร่ เพราะต้องใช้พื้นที่ในการ ตากน้ำจำนวนมากการทำนาเกลือการทำนา เกลือมีกรรมวิธีเป็นขั้นตอนประกอบด้วย 3 ขั้นตอน ดังนี้ นาปลง เป็นนาขั้นตอนแรก ตากน้ำเค็มไว้ ประมาณ 10-15 วัน เมื่อเริ่มตกผลึกเป็น เกลือหนาประมาณ 1 นิ้ว ก็จะเริ่ม รื้อเกลือ โดยใช้ "คฑารื้อ" แซะให้เกลือแตกออกจากกัน แล้วใช้ "คฑาแถว" ชักลากเกลือมากองรวมกัน เขตตำบลกุดเรือ คำ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ ชาวบ้านในเขต พื้นที่ตำบลกุดเรือ คำ ✓
๒๗๕ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เป็นแถวๆ จากนั้นใช้ "คฑาสุ้ม" โกยเกลือมา รวมเป็นกองๆ เหมือนเจดีย์ทราย เพื่อให้เกลือ แห้งน้ำ จากนั้นจะหาบเกลือลงเรือบรรทุก ล่องไปตาม "แพรก" หรือคลองซอยเล็กๆ แล้ว หาบขึ้นไปเก็บไว้ในลานเกลือหรือฉางเกลือรอ การจำหน่ายต่อไป นาเชื้อ เป็นที่สำหรับรอให้เกลือตกผลึก ใช้ สำหรับเก็บน้ำทะเลเพื่อป้องกันให้นาปลง บางครั้งถ้าเกลือราคาดี อาจใช้นาเกลือทำ เกลือทำเกลือเหมือนนาปลง แต่ต้องเสียเวลา และสิ้นเปลืองค่าแรงในการหาบเกลือเก็บไว้ ในฉางเนื่องจากอยู่ไกลจากลำคลองนาตาก พื้นที่สุดท้ายที่จะได้ผลิตผลจากน้ำทะเล คือ เกลือสมุทร จะอยู่จดชายทะเล มีขนาดใหญ่ มาก ตั้งระหัดเพื่อใช้วิดน้ำทะเลจากรางน้ำ ทะเลเข้านาตากชาวนาเกลือจะเริ่มทำเกลือ ประมาณเดือนตุลาคม หรือพฤศจิกายน ซึ่ง เป็นปลายฤดูฝนเพราะต้องอาศัยน้ำฝนช่วยใน การละเลงนา ปรับระดับให้เสมอกันโดยใช้ ลูกกลิ้งซึ่งทำด้วยไม้ยาวประมาณ 2 เมตร
๒๗๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 50 เซนติเมตร หนักประมาณ 100 กิโลกรัม ปัจจุบันนำ เครื่องจักรเข้ามาช่วย นาปลงแต่ละกระทงจะ ตองกลิ้งประมาณ 4-5 วัน การไขน้ำเข้าสู่นา ปลงจะไขตอนบ่าย พื้นนาจะไม่แตกระแหง น้ำที่ไขเข้าต้องสูงกว่าพื้นนาประมาณ 4-5 นิ้ว เพื่อให้เกลือตกผลึกช้า เม็ดเกลือจะแน่นไม่ โพลงทำให้เกลือมีความเค็มสูง ในการตกผลึก ของเกลือ เมื่อน้ำเข้มข้น 20-22 ดีกรีโบเม่ จะได้เกลือจืด มีลักษณะเหมือนทรายเม็ดใหญ่ ๆ ตกจมปนกับดิน ชาวนาจะเก็บเกลือจืด เมื่อ เลิกทำนาเกลือแล้ว เมื่อความเข้มข้นสูง 25- 27 ดีกรีโบเม่ เป็นระยะที่เกลือเค็มตกมาก ที่สุด ถ้าความเข้มข้นเกิน 27 ดีกรีโบเม่ จะ เกิดการตกผลึกของดีเกลือ ซึ่งมีคุณสมบัติใน การดูดความชื้น ดีเกลือจะตกผลึกในช่วง กลางคืนเมื่อน้ำในนาปลงเย็นนอกจากการทำ นาเกลือนี้แล้วยังมีการทำนาเกลือพลาสติกอีก ด้วยการเก็บเกลือการเก็บเกลือ หรือรื้อเกลือ ส่วนมากทำในตอนเช้าหรือตอนเย็น เพราะ
๒๗๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว อากาศไม่ร้อน นาปลงที่จะรื้อเกลือได้จะต้องมี น้ำขังให้มากเพราะจะช่วยล้างเกลือ ชาวนาจะ ใช้ไม้รุนซึ่งทำด้วยโคนไม้ไผ่ หรือไม้กระบอก ผ่าซีก ยาวประมาณครึ่งเมตรใช้ไม้รวกเป็น ด้ามยาวประมาณ 2 เมตร เกลือจะแตกแยก ออกเป็นเมล็ดเกลือ นา 1 กระทง จะชักเกลือ เป็นแถวได้ประมาณ 5 - 15 แถว และกระ ต่อมเกลือให้เป็นกอง ๆ เหมือนเจดีย์ แถว หนึ่งประมาณ 12-18 กอง แล้วปล่อยน้ำใน นาออกสู่ลำกระโดงอาจนำมาใช้ปลงเกลือได้ อีก เมื่อไขน้ำออกหมดแล้วให้ทิ้งไว้ประมาณ ครึ่งวัน หรือ 1 วัน เพื่อให้เกลือแห้ง
๒๗๘ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอวาริชภูมิจังหวัดสกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๔ สวด สรภัญญะ แนวปฏิบัติทาง สังคมพิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล การสวดสรภัญญะเริ่มมาจากการสวดมนต์ทำ วัตรที่ใช้ทำนองสรภัญญะ สวดกันตามวัด ต่างๆ โดยเฉพาะในช่วงเข้าพรรษาปัจจุบัน บทสวดมีกลอนมีเนื้อหามากมาย เช่น กลอน บูชาพระรัตนตรัยกลอนเทิดไท้พระราชา กลอนสอนใจกลอนนิทานใช้บทร้องเป็นกาพย์ ยานี 11 บ้านห้วยบาง บ้านธาตุ บ้านดงสีชมภู บ้านคำบิด บ้านตาดภูวง บ้านคำบิด บ้านเหล่า บ้านหนองแปน บ้านไฮ่โนนอุดม ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ พระมหาประเวส วัดสีวราราม บ้านพังฮอ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร พระอธิการคม กริช วัดดงภูทอง ต.สุวรรณคราม อ.พรรณานิคม จ. สกลนคร ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นายอัธยา ✓
๒๗๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว วงค์ตาขี่ โทร ๐๘๕- ๗๔๔๐๓๖๔
๒๘๐ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอวาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๕ การเหยา แนวปฏิบัติ ทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล การเหยาเป็นการรักษาคนป่วยที่ไม่ทราบ สาเหตุแน่ชัด ว่าป่วยด้วยสาเหตุอะไรและป่วย เรื้อรังมานาน จึงทำพิธียกครูและอัญเชิญเทพ พระเจ้าที่นับถือประทับลงเพื่อเสี่ยงทายถึง การป่วยและวิธีรักษาการอัญเชิญเจ้า จะมี เครื่องดนตรีบรรเลงและร้องฟ้อนรำไป ประวัติความเป็นมาของการ “เหยา” สาเหตุ ของการเหยานั้นชาวไทโส้เรียนไสยศาสตร์ ในทางต่าง ๆ กัน เช่น เรียนเพื่อรักษาคนป่วย เรียนเพื่ออยู่นงคงกระพัน ฯลฯ การเรียนใน วิชาไสยศาสตร์แบ่งออกได้ ๓ ประเภทคือ ๑. เรียนเฉพามนต์ หรือเวทมนต์คาถา เพื่อ รักษาคนป่วยมีกิจกรรม เช่น ทำน้ำมนต์ขับ ไล่ เสี่ยงทาย จับ ผูก และมัดให้วิญญาณ ร้ายออกไป หรือยอมจำนน บ้านกุดตะกาบ บ้านตาดโพนไผ่ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายวิทยา ทอง อินที ที่อยู่ ๗๓ หมู่ ๑๔ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร ชื่อผู้สืบทอดได้แก่ นายวิทยา ทองอินที ✓
๒๘๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๒. เรียนเฉพาะมนต์คาถาเกี่ยวกับการอยู่ยง คงกระพัน ฟันแทงไม่เข้า ๓. เรียนเฉพาะมนต์คาถา ที่ทำร้ายฝ่ายตรง ข้าม หรือบุคคลที่เป็นศัตรูให้พ่ายแพ้ เจ็บไข้ ได้ป่วยถึงแก่ความตายไป เช่น มนต์ทอบ กระดูก (เสกกระดูกไก่เข้าท้อง) ใส่หุ่นหนัง (หนังควายเข้าท้อง) บังฟัน (ฟันไม่ให้เห็นตัว) ยิงหน้าท้อย (ยิงด้วยไม้ไสยศาสตร์) ลูกเท่า เข็มยิงเข้าไปใต้ผิวหนังเจ็บปวดมาก) ผู้คงแก่ เรียนอาจจะเรียนเอาวิชาต่าง ๆ ไว้หลายอย่าง วิญญาณเกี่ยวกับการเหยา เมื่อผู้เรียนวิชา อาคมเหล่านี้ถึงแก่กรรมวิญญาณก็พเนจร เร่ร่อนหาที่อยู่อาศัย บางครั้งวิญญาณจะเข้า สิงสู่กับคนดี (คนที่มีสุขภาพดี) ให้มีอาการ ป่วยเกิดขึ้น จะเหยียวยาอย่างไรก็ไม่หายหรือ บางครั้งจะเข้าสิงสู่คนป่วย ทราบได้โดยการ สังเกตความผิดปกติของผู้ป่วย จะมีอาการ เพ้อคลั่งพูดไปต่างๆ นานา เช่น พูดว่าตนเอง เป็นใครอยู่ที่ไหน ต้องการอะไร ด้วยเหตุนี้ผู้ ที่อยู่ ณ ที่นั้นก็จะทราบทันทีว่าวิญญาณ
๒๘๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว พเนจรเหล่านั้นต้องการอะไร หากต้องการที่ อยู่แห่งใดผู้ที่ถูกวิญญาณสิงขณะนั้นจะพูด ออกมา คนที่ชักถามวิญญาณคนแรกเรียกว่า หมอสื่อ ล่าม หรือเจ้าจ้ำผี (คือผู้ที่สามารถ พูดกับผีรู้เรื่อง) เป็นธรรมดาของมนุษย์ที่ จะต้องแก้ไขเหตุการณ์นั้นได้เมื่อถึงคราวคับ ขัน จึงต้องรีบช่วยเหลือคนป่วยก่อนเป็น อันดับแรก ถามคนที่วิญญาณสิ่งนั้นว่ามีความ ประสงค์สิ่งใด ผู้ป่วยที่ถูกวิญญาณสิงนั้นก็ จะแจ้งความประสงค์ทุกอย่างที่ผีต้องการ ล่ามก็จะรับปากจัดสนองความประสงค์นั้นทุก ประการ เมื่อสำเร็จตามความประสงค์แล้วผู้ ที่ถูกวิญญาณสิงนั้นก็จะมีอาการดีขึ้นและใน ที่สุดก็คืนสู่สภาพปกติธรรมดาเหมือนคน ทั่วไป ต่อมาญาติของผู้ที่ถูกสิงจะสร้างที่อยู่ ให้ เรียกว่าเรือนผี อาจจะทำด้วยปีบหรือ เรือนไม้หลังเล็ก ๆ ลักษณะคล้ายศาลเจ้า ทั่ว ๆ ไป เสร็จแล้วก็อัญเชิญวิญญาดังกล่าว เข้าไปพักอาศัย ที่มาของการเหยา
๒๘๓ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๑. การเหยาแก้บน การเหยาแก้บนนี้เป็น การเหยาเมื่อครบกำหนดการบนบานไว้ ญาติ พี่น้องของผู้ป่วยจะเชิญหมอเหยา ผู้เป็นที่ นิยมของคนทั้งหลายมาเสี่ยงทายดู เช่น ล่าม จะถามหมอเหยาว่า “บัดนี้ถึงกำหนด “บะ” ไว้แล้ว หรือ?” “จื่อความแม้นแทนความเก่า ได้บ่” “คายคุมหลายปานได๋” หมอเหยาจะ ตอบว่า “คายคุมคือขวานแผ่ เหล้าด้ามเหล้า ปี ลักเอิ้นเวียก เสียกสะไน” ล่ามจะตอบว่า “บล็องบิเอิ้นเวียกเสียกสะไนหนีเวียกบ่ให้ถาม หนี้ความบ่ให้เว้า เชิญหลุดไต่ขัวฝ่ายหล่ายๆ ไต่ขัวแผ” คำแปลล่าม “คายใส่ คือ ราคาเท่าไหร่ เหล้ากี่ขวด กี่ไห ผ้าขาวกี่วา กำไลแขนกี่คู่ เทียนกี่คู่ เทียนเล่มบาทกี่คู่คำแปลหมอเหยา เงินหกบาท เหล้าหนึ่งไห ผ้าขาวหนึ่งวากำไล แขนหนึ่งคู่เทียนกูดและเทียนเล่มบาทอย่างละ ๒ คู่ ถ้าหายป่วยจึงจะเอา หากไม่หายก็ไม่ เอาหากวิญญาณที่สิงอยู่ในคนป่วยมาหลายวัน นั้นเกิดความพออกพอใจก็จะรีบลุกขึ้นฟ้อนรำ
๒๘๔ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ด้วยความดีอกดีใจ โดยหมอเหยาช่วยลำอ่อน ลำเชิญเป็นกำลังใจ จะมีการละเล่น แบบต่าง ๆ ตามวิญญาณแต่ ละวิญญาณนั้นจะพอใจจึงจะเลิกรากันไป (หากวิญญาณดังกล่าวไม่เกิดความพอใจหมอ ผีหมอเหยาคนใดก็ไม่เล่นด้วย ต้องติดต่อหา หมอเหยาคนใหม่ ระยะเวลาของการเล่น ประมาณ ๑ ชั่วโมง ถึง ๑๒ ชั่วโมง บางครั้ง นานถึง๑ วัน ๑ คืนก็มี แล้วแต่ความพอใจ หรือไม่พอใจของวิญญาณ นั้น) ๒.ผู้ที่เกี่ยวข้องกับการเหยา ผู้ที่สามารถจูงใจ หรือเร้าใจให้วิญญาณและทำให้วิญญาณนั้น พอใจได้เรียกว่า “หมอเหยา” หมอเหยาที่มี หลักจิตวิทยาสามารถทำให้วิญญาณพอใจได้ มากก็เป็นที่นิยมมาก การที่มีผู้นิยมมากหรือ น้อยนั้นเกิดจากสาเหตุดังนี้ ๒.๑ ทำให้คนป่วยหายเร็ว ๒.๒ สามารถรู้ความต้องการของวิญญาณได้ ชัดเจน ๒.๓ ลูกศิษย์หรือคนป่วยมาให้รักษามาก
๒๘๕ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๒.๔ อื่น ๆ เป็นส่วนประกอบ เช่น ความมี สัจจะ ความมีเมตตา กรุณาของหมอเหยา ๓.หมอผี คือหมอปราบผี ส่วนมากเป็นหมอ ผู้ชาย เรียนวิชาไสยศาสตร์ หรือเวทมนต์ คาถาเพื่อปราบผีโดยเฉพาะ วิญญาณ ทั้งหลายพากันเกรงกลัวหมอผีประเภทนี้มาก ๔.หมอเหยา หรือผู้ทรงเจ้า ทำหน้าที่คล้ายผู้ ประนีประนอมทำความเข้าใจให้เกิดขึ้น ระหว่างวิญญาณต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับคน วิญญาณทั้งหลายมีความรักใคร่นับถือหมอผี ประเภทนี้มาก ๕.ล่าม คือ ผู้ที่ความสำคัญและความชำนาญ ในการถามเอาความต่าง ๆ จาก “ หมอเหยา” วิญญาณส่วนใหญ่ถ้าไม่มีผู้ใดถามก็จะไม่บอก ต้องอาศัยล่ามเป็นสื่อกลาง ๖.นางเทียม คือ คนที่หายจากอาการป่วย เนื่องจากถูกวิญญาณสิงนั่นเอง และวิญญาณ ต้องอยู่ด้วย ถึงขวบปีจะมีการเลี้ยงชุมนุมผี ซึ่งเริ่มตั้งแต่เดือน ๓ เดือน ๔ เดือน ๕
๒๘๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว และเดือน ๖ จึงจะหมดฤดูการเลี้ยงนางเทียม นี้เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ลูกแก้ว” ๗.เจ้าจ้ำ คือบุคคลที่ถูกสมมุติให้เป็นตัวแทน ของหมู่บ้าน มีหน้าที่ปฏิบัติรักษา เป็นผู้บอก กล่าวเป็นผู้ติดต่อสื่อสารกับวิญญาณที่มี ประจำในหมู่บ้านแทนชาวบ้าน “เจ้าจ้ำ ” ส่วนมากเป็นชายจะมีหมู่บ้านละหนึ่งคน เท่านั้น และเจ้าจ้ำนี้มักจะไม่ค่อยมีความ เกี่ยวพันกับพวกอื่นที่กล่าวมาแล้ว บุคคลที่มีมนุษย์สัมพันธ์มากที่สุด สามารถ ประสานกับทุกฝ่ายได้ คือ “ล่าม” ผู้ที่ถูก สมมุติให้เป็นล่าม จะเป็นผู้ที่ได้รับการเคารพ นับถือของผู้คนโดยทั่วไป รวมทั้งบรรดา วิญญาณต่าง ๆ มากกว่าบุคคลประเภทอื่น “ล่าม” จึงมีความสำคัญมาก ๘.เบี๊ยะเจ้าดำ หัวหน้าบรรดาผู้ถือผีหรือ วิญญาณประจำหมู่บ้านประเภทของผีที่ เกี่ยวข้องกับการเหยา 2 ประเภท คือ ๑.๑ ผีหมอมนต์ มีพิธีกรรม เช่น เหยาเสี่ยง หรือเหยาบน
๒๘๗ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๑.๒ ผีฟ้าหรือผีน้ำ มีพิธีกรรม เช่น หยา รักษาคนป่วย รายละเอียดเกี่ยวกับกระบวนการประกอบ พิธีกรรมต่าง ๆ ดังนี้คือ ๑.พิธีเกลือกไข่ ใช้ไข่ไก่ ๑ ฟอง ให้ผู้ ชำนาญในการเกลือกไข่ อธิษฐานเสี่ยงทาย หากเป็นผีคุณให้กินตา หากเป็นผีเชื้อ (ผี ตระกูลบรรพบุรุษ) ให้กินปีก หากเป็นผีต้อง ให้กินกระดูกสันหลังแล้วใช้มือทั้งสองข้างถือ ไข่กวาดและถูเบา ๆ ตามร่างกายผู้ป่วยให้ สำแดงเดชที่ไข่ตามอธิษฐานเสี่ยงทายแล้วก็ ทุบไข่เพื่อแกะดูตำหนิว่าเกิดตำหนิที่ส่วนใด ของไข่จะทราบได้ว่าเกิดจากผีประเภทใด ก็ จะบะ (การบน) ไว้เป็นเสร็จพิธี ๒.พิธีลงยันต์ เริ่มด้วยการทำคายขันห้าวาง ไว้บนหมอนใช้ผ้ายันต์ปิดตาคนที่จะลงยันต์มือ ทั้งสองของคนที่จะลงยันต์จะประนมมือนึกถึง คุณศรีรัตนะตรัย แล้วนั่งตามที่ตนถนัดผู้ลง ยันต์จะมีอาการสั่นไปเรื่อย ๆ ถ้าหากทราบ เกี่ยวกับเรื่องใดก็จะกล่าวเรื่องนั้นออกมาใน
๒๘๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ทำนองว่าผิดผีป่า ผีนา ผิดผีบ้านอย่างใดอย่าง หนึ่ง ผู้ถามจะถามว่าจะให้ทำอย่างไร ต้องการอะไร ผู้ลงยันต์ก็ตอบในทำนองให้ “บน” ให้คนป่วยหายเสียก่อนหากหายแล้ว ให้แก้ตามที่บนไว้ ซึ่งเรียกว่า “คาย” ประกอบด้วย ขันห้า เงิน ๓ บาท ส่วนเหล้า ๑ ขวดนั้นไว้นอกคาย เมื่อคนป่วยหายแล้วก็ แก้บนเลิกคายเป็นเสร็จพิธี ๓.พิธีกระท็อง ใช้ไม้ไผ่ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ ๑ นิ้ว ผ่าครึ่ง โยนลงในกระดังที่มี ข้าวสารประมาณหยิบมือเดียวพร้อมทั้ง อธิษฐานเสี่ยงทายตามความชำนาญของผู้ เสี่ยงทาย เมื่อเสี่ยงเป็นที่พอใจแล้วก็จะบนไว้ ในทำนองว่าถ้าหากคนป่วยหาย จะแก้บนให้ ตามต้องการทุกอย่างเป็นเสร็จพิธี ประเภทของการเหยา ๑.พิธีเหยาเรียกขวัญ แต่งคาย ขันห้าไข่ไก่ ๑ ฟอง ข้าวสาร ๑ ถ้วย เงิน ๖ บาท ง้าว ๑ เล่ม เหล้า ๑ ขวด น้ำหอม ๑ ขัน หมอน ๑ ใบ แคน ๑ อัน พร้อมด้วยคนเป่า พอได้
๒๘๙ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ฤกษ์หมอเขาก็จะเริ่มพิธีโดยขับลำหมอแคนก็ จะเป่าแคนประกอบ ในการขับลำนี้จะเป็น การเสี่ยงทายหาสาเหตุว่า ในขณะนี้ขวัญของ คนป่วยอยู่ที่ใดและอยู่กับใคร เมื่อหมอแคน เป่าแคนหมอเหยาก็จะขับลำเรียกขวัญของคน ป่วยอยู่ ณ ที่ใดก็ให้รีบกลับมา เมื่อขวัญ มาแล้วหมอเหยาก็จะบอกว่า ขวัญมาแล้ว และทำการผูกแขนรับขวัญคนป่วย เป็นเสร็จ พิธี ๒.เหยารักษาคนป่วย โดยการแต่งคาย ตาม แบบอย่างการเหยาเรียกขวัญทุกอย่าง เพิ่ม ผ้าถุง ๑ ผืน เงิน ๑๒ บาท หมอเหยาจะ เพิ่มอิทธิฤทธิ์ในการปราบผีวิญญาณที่เข้ามา สิงในร่างของคนป่วย เช่นการเหยียบไฟ แล้ว มาเหยียบบริเวณของร่างกายคนป่วยที่เข้าใจ ว่าผีสิงอยู่ ตัดกระทงหน้าวัว คล้ายกระทง สามเหลี่ยมใช้เฉพาะกรณีที่มีการตัดกรรมตัด เวร โดยใช้เส้นด้ายยาวพอประมาณปลาย เชือกหรือด้ายข้างหนึ่งให้ผู้ป่วยถือไว้ใน ลักษณะนั่งจับเหยียดเท้าทั้งสองไปข้างหน้า
๒๙๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ปลายเชือกอีกข้าง หนึ่งผูกติดกระทง หมอผี จะถือง้าวพร้อมกับขับลำตัดกรรมตัดเวร แล้ว ใช้ง้าวตัดด้ายที่ตัดผูกแขนผูกคอผู้ป่วยไว้เพื่อ เป็นการป้องกันวิญญาณร้ายไม่ให้เข้ามารัง ควาญอีก นอกจากนี้หมอเหยายังอมเทียน เป่าเพื่อรักษาอาการเจ็บป่วยในทุก ๆ แห่ง ที่ คิดว่าวิญญาณสิงอยู่ในร่างกายของผู้ป่วย ๓.การเหยาแก้บน แต่งคายเหมือนกันพิธี ข้างต้น(เหยารักษาคนป่วย) มีแต่งคายเพิ่ม อีก ๑ คาย และเพิ่มกระทง ๙ ช่อง ให้ทำ รูปช้าง รูปม้า หรือรูปวัว (แต่งคล้ายกับ เครื่องสะเดาะเคราะห์) หมอเหยาจะเริ่มเหยา ด้วยการแต่งชุดตามผีบอกนั่งพับเพียบก้มเงย หน้า มือทั้งสองเสยผมพร้อมกับลำบอกให้ ทราบว่าผู้ป่วยได้หายจากอาการป่วยแล้วจึง ได้นำเครื่องบนมาสังเวย ขอให้วิญญาณที่มี ส่วนเกี่ยวข้องมารับเครื่องเหล่านี้ และทำพิธี เชิญผีให้ออจากร่างของผู้ป่วย โดยใช้ข้าว เหนียวสุกกวาดตามร่างของผู้ป่วยซึ่งใน ขณะนั้นหายดีแล้ว อยู่ในลักษณะนั่งเหยียด
๒๙๑ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ขาทั้งสองข้าง หมอเหยาจะลำขับวิญญาณที่ ยังคงเหลืออยู่ให้ออกไปโดยใช้ข้าวสุกกวาด ตามร่างกายของผู้ป่วยแล้วทิ้งลงในกระทง ประมาณ ๓-๕ ครั้ง แล้วทำการตัดด้ายจอง เวร จองกรรม โดยหมอเหยาใช้ง้าวตัดด้าย ซึ่งผูกระหว่างกระทงและมือของผู้ถือขาด ออกเป็น ๒ ท่อน ญาติของผู้ป่วยจะยก กระทงนั้นออกจากบริเวณบ้านไปตามทิศทาง ที่ “ล่าม” บอก เพื่อส่งวิญญาณและใน ขณะเดียวกันหมอเหยาก็จะเสี่ยงทายหา สมุนไพรเพื่อรักษาคนป่วยให้หายขาดต่อไป แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอวาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๒๙๒ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยง ต่อการ สูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๖ ฟ้อนภูไท ศิลปะการแสดง การฟ้อนภูไทของอำเภอวาริชภูมิ มีการแสดง มานานแล้วซึ่งจะใช้ในงานประเพณีต่าง ๆและ ใช้ต้อนรับแขกผู้มาเยือนและที่สำคัญยังได้ ออกทีวีช่อง ๓ บางขุนพรหมในปัจจุบันการ ฟ้อนภูไท นอกจากเป็นการฟ้อนเพื่อบูชาพระ ธาตุเชิงชุม หรือบ้างก็นำมาฟ้อนบูชาสิ่ง ศักดิ์สิทธิ์ เช่น พิธีเลี้ยงเจ้าปู่มเหศักดิ์ของชาว วาริชภูมิ ก็ได้นำมาใช้ในการฟ้อนต้อนรับแขก บ้านแขกเมืองและในงานเทศกาลต่าง ๆ โรงเรียนมัธยม วาริชภูมิ บ้านห้วยบาง บ้านกุดพร้าว บ้านตาดโพนไผ่ สถานศึกษาต่างๆ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบทอด ได้แก่ นายปรีชา นามโครต บ้านห้วยยาง อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร ผู้ที่สืบทอด ได้แก่ นายจันดา พุทธมาตย์ ที่อยู่ ๑๐๙ หมู่ ๒ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ. สกลนคร โทร ๐๘๗- ๒๓๘๙๒๖๒ ✓
๒๙๓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอวาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๒๙๔ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๗ การเลี้ยงปู่ตา แนว ปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล การเลี้ยงปู่ตา หรือเจ้าปู่หลักบ้านเป็นพิธีกรรม ที่ถือปฏิบัติมานานในช่วงเดือนสามถึงเดือน หกแล้วแต่ทางหมู่บ้านกำหนดการเลี้ยงใช้วัว หรือหมูทั้งตัวหรือบางหมู่บ้านใช้ไก่ครัวเรือน ละ ๑ ตัว นำมารวมกันแล้วทำพิธีบางหมู่บ้าน ทำเป็นประจำทุกปี บางหมู่บ้าน เว้น ๓ ปี เป็นประเพณีที่ยึดเหนี่ยวจิตใจของคนใน หมู่บ้าน บ้านตาดโพนไผ่ บ้านกุดตะกาบ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ชื่อผู้สืบ ทอดได้แก่ นายเทวัญ ศรี สำราญ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร โทร ๐๘๑- ๗๓๙๗๓๙๓ ผู้ที่สืบทอด ได้แก่ นายวิทยา ทอง อินที ที่อยู่ ๗๓ หมู่ ๑๔ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร โทร ๐๘๐- ๗๕๒๕๐๗๕ ✓
๒๙๕ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอ วาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐
๒๙๖ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๘ ประเพณี สงกรานต์ แนวปฎิบัติ ทางสังคมพิธี กรรมประเพณี และเทศกาล ประเพณีสงกรานต์ เป็นประเพณีที่ชาวอำเภอ วาริชภูมิ ปฏิบัติสืบต่อกันมาโดยมีการสรงน้ำ พระและรดน้ำดำหัวผู้เฒ่าผู้แก่ บางหมู่บ้านมี การแห่พระรอบหมู่บ้านให้ชาวบ้านสรงน้ำ พระและเล่นน้ำสงกรานต์กันอย่างสนุกสนาน บ้านตาดโพนไผ่ บ้านกุดตะกาบ และทุกหมู่บ้าน นายเทวัญ ศรี สำราญ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร โทร ๐๘๑- ๗๓๙๗๓๙๓ ผู้ที่สืบทอด ได้แก่ นายจันดา พุทธ มาตย์ ที่อยู่ ๑๐๗ หมู่ ๒ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ. สกลนคร โทร ๐๘๐- ๗๕๒๕๐๗๕ ✓ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมแบบ มภ. ๑ อำเภอ วาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร
๒๙๗ ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๖๙ ภาษาภูไท วรรณกรรม พื้นบ้าน และภาษา ภาษาภูไทเป็นภาษาที่มีอักษรตัวเขียนเป็นของ ตนเอง แต่ปัจจุบันไม่มีผู้นำมาใช้ ตลอดจน ภาษาพูดก็จะถูกลืมไปด้วยภาษาปัจจุบัน ภาษาภูไทจะมีภาษาของลื้อและภาษาของ ลาวตะวันออกปนอยู่ด้วย ในบทความนี้ จะเขียนเป็นคำพูดของชาวภูไท อำเภอวาริชภูมิ ซึ่งคำพูดแต่ละท้องที่ไม่ เหมือนกัน แต่ก็ฟังพอรู้เรื่องกันครับ ก้อมี้>>ถ่านไม้ ขี้ซีก>>น้ำครำที่อยู่ใต้ถุนบ้าน กิ๋นกะพะ >>กินแต่กับ ไม่กินข้าว เมะ >>แม่ หรือ ยาย โพะ >>พ่อ หรือ ปู่ เย็ม >>เหยีบ แห้ม >>ตัวร้อนเป็นไข้ ซับ >>งาม สวย หล่อ แว้น>>กระจกเงา สุด>>มุ้ง ........... บ้านธาตุ บ้านวาริชภูมิ บ้านกุดพร้าว ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ นายปาน แก้วคำ แสน ที่อยู่ หมู่ ๓ บ้านธาตุ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร ผู้ที่สืบทอด ได้แก่ นายยงชาย ภูอ่าง ที่อยู่ หมู่ ๓ บ้านธาตุ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ ✓
๒๙๘ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว จะเอิ๋ง>>ถ้วยรูปร่างคล้ายครกแต่ เล็กกว่า จ๋อง>>ร่ม จ้อง >>ทัพพี โบง>>ช้อน โอ๋ >>ขันตักน้ำ โจก>>แก้วน้ำใบใหญ่ จอก>>แก้วน้ำใบเล็ก ปะตูบอง>>หน้าต่าง โก๋ง>>ห้องในบ้าน โก๋งโส้ม>>ห้องนอน
๒๙๙ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอ วาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๐ กฐินอำเภอ แนวปฏิบัติทาง สังคมพิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล กฐินอำเภอเป็นกฐินที่ทุกภาคส่วนในอำเภอ ร่วมกันจัดขึ้นโดยถือเป็นประเพณีทุกปีและ หมุนเวียนไปตามหมู่บ้านต่าง ๆ ในอำเภอ วาริชภูมิ โดยหมุนเวียนกันจัด โดยให้ทาง ตำบลเป็นผู้เลือกสถานที่ อำเภอวาริชภูมิ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ นายอำเภอวาริช ภูมิ ผู้ที่สืบทอด ได้แก่ นายปาน สูตร ไชย ที่อยู่ ๒๓/๒ หมู่.๓ ต.วาริชภูมิ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร ✓
๓๐๐ แบบสำรวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แบบ มภ. ๑ อำเภอ วาริชภูมิ จังหวัด สกลนคร ปีที่สำรวจ พ.ศ. ๒๕๖๐ ลำดับที่ ชื่อรายการ ลักษณะ ข้อมูลโดยสังเขป พื้นที่ปฏิบัติ ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ และผู้สืบทอด สถานะการคงอยู่ หมายเหตุ ปฏิบัติ อย่าง แพร่หลาย เสี่ยงต่อ การสูญ หาย ไม่มี ปฏิบัติ แล้ว ๗๑ ข้าวฮาง ความรู้และ การปฏิบัติ เกี่ยวกับธรรมชาติ และจักรวาล การทำข้าวฮางเป็นการแปรรูปข้าวอย่าง หนึ่งของคนภูไทมีปัจจัย ๒ อย่างในการ ทำข้าวฮางคือ ๑. ข้าวไม่พอกินถึงรอบปี จึงต้องนำข้าว ที่ยังไม่พอเก็บเกี่ยวมากินมาแปรรูป ๒. นาแล้งข้าวตามนาแก่เต็มที่ วิธีทำนำ ข้าวที่ยังไม่ถึงเวลาเก็บเกี่ยวที่ยังไม่แก่เต็ม ที่มานึ่งแล้วนำไปตากแดดก่อนนำมาตำแยก เมล็ดข้าวออกจากเปลือก จากการที่ทำ จำนวนมากต้องใช้เตาฮาง จึงเรียกกันว่า ข้าว ฮางเป็นข้าวที่อุดมด้วยสารอาหารครบถ้วน จมูกข้าวที่มีวิตามินบีและสารกาบาที่มี ประโยชน์ มิได้ถูกขัดสีออกเหมือนกันข้าวสาร จากโรงสีที่วางจำหน่ายกันอยู่ทั่วไปการ บ้านนาบ่อ บ้านจำปา ชื่อผู้ที่ถือปฏิบัติ ได้แก่ นางสุพรรณี ร่ม เกษ ประธานกลุ่ม แม่บ้านเกษตร บ้านนาบ่อ ผู้ที่สืบทอด ได้แก่ นายเนืองนอง ร่มเกษ ผู้ใหญ่บ้าน บ้านนาบ่อ ✓