Деркоски български села. Село Имрихор

Ðàäêà Ëþöêàíîâà
Ëèëèÿ Ñåìîâà

Õðèñòèíà Ñòîåâà

ÄÅÐÊÎÑÊÈÒÅ ÁÚËÃÀÐÑÊÈ ÑÅËÀ
ÑÅËÎ ÈÌÐÈÕÎÐ

òðàêèéñêà ëåòîïèñ

ñáîðíèê

© ÄÅÐÊÎÑÊÈÒÅ ÁÚËÃÀÐÑÊÈ ÑÅËÀ. ÑÅËÎ ÈÌÐÈÕÎÐ
òðàêèéñêà ëåòîïèñ, ñáîðíèê

© Àâòîðè: Ðàäêà Ëþöêàíîâà, Ëèëèÿ Ñåìîâà, Õðèñòèíà Ñòîåâà

Áúëãàðñêà, ïúðâî èçäàíèå
ISBN 978-954-471-221-1
Èçäàòåëñòâî ËÈÁÐÀ ÑÊÎÐÏ
Áóðãàñ, 2014

Ðàäêà Ëþöêàíîâà
Ëèëèÿ Ñåìîâà

Õðèñòèíà Ñòîåâà

òðàêèéñêà ëåòîïèñ

ñáîðíèê



Ñúñòàâåíà îò
Ðàäêà ËÞÖÊÀÍÎÂÀ

Ñ áëàãîäàðíîñò êúì Ñëàâ÷î ßíåâ
çà îêàçàíàòà ìè ãîëÿìà ïîìîù

ïðè èçäèðâàíå íà àðõèâíèòå äîêóìåíòè.

Ðàäêà ËÞÖÊÀÍÎÂÀ

Ñúçäàâàíå íà äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà

Ïåðèîä íà ðåôîðìè â Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ

Ñåëî Èìðèõîð (Èìðàõîð) çàåäíî ñ îùå íÿêîëêî áúëãàð-
ñêè ñåëà: Òàÿ-Êàäúí (Äàÿ-Êàäúí), Äåðêîñ, Äåëè-Þíóñ,
Òàðôà, ×àíàê÷à, Åðìåíèêüîé è Òàøàëú (Òàøàãúë) ñà
ïðè÷èñëåíè àäìèíèñòðàòèâíî êúì ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ. Æèòåëè-
òå íà òåçè ñåëà êàòî õðèñòèÿíè ïðèåìàò âåäîìñòâîòî íà ãðúöêàòà
ïàòðèàðøèÿ è ïîíåæå ïîïàäàò â öúðêîâíàòà îáëàñò íà Äåðêîñêàòà
åïàðõèÿ, ïîëó÷àâàò îáùîòî íàçâàíèå “äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà”.
Ñëåä Ðóñêî-Òóðñêàòà âîéíà 1878 ã. ñ. Òàøàëú ñå ïðåñåëâà â Þæíà
Áúëãàðèÿ.1 Îôîðìÿíåòî íà òåçè ñåëà ñå îñúùåñòâÿâà ïî åäíî è ñú-
ùî âðåìå – â êðàÿ íà XVIII è íà÷àëîòî íà XIX âåê, êàòî ðåçóëòàò
îò êúðäæàëèéñêèòå ðàçìèðèöè (1790-1820 ã.).
Îò Êîïðèâùèöà, Ïàíàãþðèùå, Êàëîôåð, ×èðïàí, Ñòàðîçàãîð-
ñêî, Ñòðàíäæàíñêî, áúëãàðè èçîñòàâÿò ãîðÿùèòå ñè äîìîâå è äîñ-
òèãàò äî îñìàíñêàòà ñòîëèöà ñ íàäåæäà çà ïî-ñïîêîåí æèâîò.2 Çà-
ñåëâàíåòî ñå äîïúëâà ñëåä êðàÿ íà Ðóñêî-Òóðñêàòà âîéíà (1828-
1829 ã.) îò ïîòåãëèëèòå çà Ðóñèÿ áúëãàðè ïî ñèëàòà íà ñêëþ÷åíèÿ
ìèðåí äîãîâîð. ×àñò îò ãîëåìèÿ èçñåëíè÷åñêè ïîòîê îñòàâà â áëè-
çîñò äî Öàðèãðàä, êúäåòî ïîëó÷àâà ïðåäëîæåíèå çà ðàáîòà â èçîñ-
òàâåíè ÷èôëèöè.3
Ïî òîâà âðåìå îòñëàáåíàòà îñìàíñêà äúðæàâà ñëåä âîéíèòå
ñúñ ñúñåäíè äúðæàâè, Ðóñèÿ, Àâñòðèÿ, ñëåä ëèêâèäèðàíåòî íà åíè-
÷àðñêèÿ êîðïóñ å ïðèíóäåíà äà ïðåäïðèåìå ðåôîðìè çà ñòàáèëèçè-
ðàíåòî ñè.

1 Îðôåéêîâ, Àò. Øîïîâ. “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä. Ïúòíè áåëåæêè è âïå-
÷àòëåíèÿ”, Ïåðèîä. ñïèñ. íà Áúëã. êíèæîâíî äðóæåñòâî. Ñ., 1887, êí. 21-22, ê. 485.
2 Îðôåéêîâ, Àò. Øîïîâ. “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä. Ïúòíè áåëåæêè è âïå-
÷àòëåíèÿ”, Ïåðèîä. ñïèñ. íà Áúëã. êíèæîâíî äðóæåñòâî. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 486.
3 Ñòàòåëîâà, Åë., Òàíêîâà. Â. “Ðîäúò Íèêîëîâè”. Ñ., 2004, ñ. 71.

7

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ïåðèîäúò íà ðåôîðìè, íîñåù èìåòî Òàíçèìàò, çàïî÷âà ñ îïî-
âåñòÿâàíåòî ïðåç 1839 ã. íà ñóëòàíñêè óêàç, íàðå÷åí Ãþëõàíñêè õà-
òèøåðèô. Òîé ãàðàíòèðà áåçîïàñíîñòòà íà æèâîòà, ÷åñòòà è èìîòà
íà ïîäàíèöèòå; ñïðàâåäëèâîñò íà ðàçïðåäåëåíèå è ñúáèðàíå íà äà-
íúöèòå; îïðåäåëÿ ñðîêà íà ñëóæáà â àðìèÿòà; ïðåìàõâàíå íà ïðèíó-
äèòåëíèÿ áåçïëàòåí òðóä (àíãàðèÿ) íà ðàÿòà çà îáðàáîòâàíå çåìèòå
íà òóðñêèòå àðèñòîêðàòè. Íàé-ñúùåñòâåíîòî â òîçè óêàç å ïðîâúçã-
ëàñåíîòî ðàâåíñòâî ìåæäó âñè÷êè ïîäàíèöè – ìþñþëìàíè è íå-
ìþñþëìàíè.

Òîçè õàò íå å ïîñëåäâàí îò çàêîíîâè ðàçïîðåäáè è îáåùàíèÿòà
îñòàâàò áåç îñîáåíè ðåçóëòàòè.4

Ïðåç 1856 ã. â êðàÿ íà Êðèìñêàòà âîéíà å ïðîâúçãëàñåí âòîðè-
ÿò òàíçèìàòñêè àêò, ïîëó÷èë èìåòî Õàòèõóìàþí. Òîé ïîòâúðæäàâà
äàäåíèòå ñâîáîäè îò Ãþëõàíñêèÿ õàòèøåðèô íà íåìþñþëìàíèòå è
ãè ðàçøèðÿâà: äàâà ñå äîñòúï íà õðèñòèÿíèòå äî âèñîêèòå ïîñòîâå â
îðãàíèòå íà öåíòðàëíàòà è ìåñòíàòà âëàñò; ðàçðåøàâà ñå íà âñÿêà
îáùèíà äà îòêðèâà è ïîääúðæà ó÷èëèùå çà íàóêà, èçêóñòâî è çàíà-
ÿòè, êîåòî îçíà÷àâà, ÷å òîâà ìîæå äà ñå îñúùåñòâÿâà íà ðîäåí åçèê;
âñÿêà îáùèíà èìà âúçìîæíîñò çà ïðåäñòàâèòåëè â ïðîâèíöèàëíè
ñúâåòè (ìåäæëèñè).5

Ïðåç 1858 ã. èçëèçà Çàêîí çà çåìÿòà, ÷èèòî íîðìàòèâíè àêòîâå
óçàêîíÿâàò ðàâåíñòâî âúâ âëàäååíåòî íà íåäâèæèìè èìîòè. Óçàêî-
íÿâà ñå ïðîäàâàíåòî è çàêóïóâàíåòî íà çåìÿ.6

Ìíîãî îò ñîáñòâåíèöèòå íà ÷èôëèöè ñëåä ïðåìàõâàíåòî íà àí-
ãàðèÿòà ñà çàòðóäíåíè â îáðàáîòâàíåòî èì è òåãëÿò êðåäèòè, êîèòî
íå âèíàãè ìîãàò äà èçïëàùàò. Ïðèíóäåíè ñà äà ãè ïðîäàâàò.

Îò òîçè çàêîí ñå âúçïîëçâàò áúëãàðèòå îò äåðêîñêèòå ñåëà. Èìà
ñâåäåíèÿ çà çàêóïóâàíå íà çåìÿ îò æèòåëèòå íà ñ. ×àíàê÷à. Ñîáñòâå-
íèöèòå íà ÷èôëèöèòå, ò.í. “ñóëòàíêè”, ïðåäëàãàò ïúðâîíà÷àëíî äà
èì ñå çàïëàòè 50% îò ñòîéíîñòòà íà èìîòà, à îñòàíàëàòà ÷àñò äà ñå
èçïëàùà â ïðîäúëæåíèå íà íÿêîëêî ãîäèíè â íàòóðà. Çåìÿòà å ðàç-
äåëåíà íà ïàðöåëè. Â çàâèñèìîñò îò ôèíàíñîâèòå âúçìîæíîñòè ñå
çàêóïóâàò ñúîòâåòíèÿ áðîé ïàðöåëè.7

4 Òàôðîâà, Ì. “Òàíçèìàòúò, âèëàåòñêàòà ðåôîðìà è áúëãàðèòå”. Ñ., 2010, ñ. 21.
5 Òàôðîâà, Ì. “Òàíçèìàòúò, âèëàåòñêàòà ðåôîðìà è áúëãàðèòå”. Ñ., 2010, ñ. 43.
6 Òàôðîâà, Ì. “Òàíçèìàòúò, âèëàåòñêàòà ðåôîðìà è áúëãàðèòå”. Ñ., 2010, ñ. 51.
7 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. ØÓÌÅÍ, 2006, ñ. 15.

8

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Æèòåëèòå íà Èìðèõîð çàêóïóâàò äâà ÷èôëèêà îò òóðñêè áåé,
æèâååù â Öàðèãðàä.8

 ñëåäâàùèòå ãîäèíè çàñåëíèöèòå ñ ïî-ãîëåìè äîõîäè çàêóïó-
âàò äîïúëíèòåëíà çåìÿ. Â ñ. Òàðôà Ãüîðãî Êàðàãþëëüîâ èìà 500
äêà è äâà ÷èôòà âîëîâå;9 â ñ. Èìðèõîð – Ìèõàë Êîñòîâ ïðèòåæàâà
300 äêà, áàêàëíèöà;10 â ñ. Äåëè Þíóñ äÿäî Èâàí ×èðïàíëèÿòà11 çà-
êóïóâà ñàì ÷èôëèêà “Àäæóìåð” çà 1800 ëèðè.12

Æèòåëèòå íà ñ. Òàðôà, êîèòî èìàò ïî-ìàëêî çåìÿ, ñà ïðèíóäå-
íè äà ïîëçâàò íà èçïîëèöà áëèçúê ÷èôëèê íà òóðñêè áåé, êàòî ìó
çàïëàùàò â íàòóðà ïðåç åñåíòà.13

Áåäíèòå æèòåëè ðàáîòÿò êàòî ðàòàè (àðãàòè) â ñòîïàíñòâàòà
íà ïî-áîãàòèòå.

Ïðåç 1867 ã. å îïîâåñòåí Çàêîí çà âèëàåòèòå. Ñ òîçè çàêîí Òóð-
öèÿ îêðóïíÿâà àäìèíèñòðàòèâíèòå ñè åäèíèöè. Ñúçäàâàò ñå: âèëàå-
òè (ïðîâèíöèè, îáëàñòè), ñàíäæàöè (îêðúçè), êààçè (îêîëèè) è íà-
õèè (îáåäèíåíèÿ íà íÿêîëêî ìàëêè ñåëèùà). Íà÷åëî íà òåçè àäìè-
íèñòðàòèâíè åäèíèöè ñòîÿò: âàëèÿ, ìþòåñàðèô, êàéìàêàì è ìþ-
äþð.14

Óïðàâèòåëèòå ñå íàçíà÷àâàò îò Âèñîêàòà ïîðòà (ïðàâèòåëñò-
âîòî). Â ãðàäîâåòå, ñåäàëèùà íà âèëàåòè, ñàíäæàöè è êààçè, ñå ñúç-
äàâàò óïðàâèòåëíè ñúâåòè, êîèòî ñà èçáèðàåìè.

Ñúäåáíèòå îðãàíè – êàäèÿ, ôèíàíñîâ ÷èíîâíèê, ïèñàð, ñå íàç-
íà÷àâàò îò öåíòðàëíàòà âëàñò.

Çà ñåëàòà – êìåòîâåòå (ìóõòàðèòå) è àäìèíèñòðàòèâíèòå ñúâå-
òè ñà èçáèðàåìè. Íî èçáðàíèÿò êìåò ñå óòâúðæäàâà îò óïðàâèòåëÿ
íà êààçàòà (êàéìàêàìèíúò).

Âåäíúæ â ãîäèíàòà æèòåëèòå íà âñÿêî ñåëî, êîèòî ñà íà âúç-
ðàñò íàä 18 ãîäèíè è ïëàùàò íàé-ìàëêî 50 ãðîøà äàíúê íà äúðæà-

8 Ïîïàÿíîâ, Ã. “Áúëãàðè îò Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå îáëàñòè”, Èçâ. íà Íàðîä-
íèÿ ìóçåé – Áóðãàñ, òîì I. 1950, Ñ. 1951, ñ. 142.
9 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñåëî Òàðôà”. Áóðãàñ, 2008, ñ 133.
10 Ìèõàéëîâ, Ã. “Äåêëàðàöèÿ ¹111/8.03.1927, Ä-âî “Òðàêèÿ” – Âàðíåíñêè êëîí.
11 Ïî äîêóìåíò íà âíóê ìó Èâàí ßíåâ ×èðïàíëèåâ, ÷èôëèêúò “Õàäæè Þìåð” å 36
õèë. äêà.
12 Ïîïàÿíîâ, Ã. “Áúëãàðè îò Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå îáëàñòè”, Èçâ. íà Íà-
ðîäíèÿ ìóçåé – Áóðãàñ, òîì I, 1950, Ñ. 1951, ñ. 142.
13 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñåëî Òàðôà”. Áóðãàñ, 2008, ñ. 133.
14 Òàôðîâà. “Òàíçèìàòúò, âèëàåòñêàòà ðåôîðìà è áúëãàðèòå”. Ñ., 2010, ñ. 77.

9

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

âàòà, ñå ñúáèðàò, çà äà èçáåðàò êìåò è ÷ëåíîâå (ààçè) íà îáùèíñêèÿ
ñúâåò. Òåçè äëúæíîñòè ìîãàò äà ñå çàåìàò îò ëèöà, íàâúðøèëè 30
ãîäèíè è îáëîæåíè ñ äàíúê ìèíèìóì 100 ãðîøà. Èçáîðúò ñå âïèñâà
â ìàçáàòà (ïðîòîêîë), íîñåù ïîäïèñèòå è ëè÷íèòå ïå÷àòè íà èçáè-
ðàòåëèòå.

Íåçàâèñèìî îò îïðåäåëåíèÿ åäíîãîäèøåí ìàíäàò åäíè è ñú-
ùè ëèöà ìîãàò äà áúäàò èçáèðàíè è â ñëåäâàùèòå ãîäèíè. È îáðàò-
íî – èìà âúçìîæíîñò äà ñå ïðîâåæäàò èçâúíðåäíè èçáîðè çà èç-
âåæäàíå îò ñëóæáà íà îíåçè îò òÿõ, êîèòî íå ñå ñïðàâÿò ñúñ çàäúë-
æåíèÿòà ñè.15

Ñúñòàâúò íà îáùèíñêèòå (ñòàðåéøèíñêèòå) ñúâåòè å äâàíàäå-
ñåò äóøè çà ãîëåìèòå ñåëà è òðèìà – çà ìàëêèòå.

Çàäúëæåíèÿòà íà ìóõòàðèòå ñà: äà ñúáèðàò äúðæàâíè äàíúöè;
äà ðúêîâîäÿò èçïúëíåíèåòî íà ïðàâèòåëñòâåíè íàðåäáè; äà íàçíà-
÷àâàò ñåëñêèòå è ãîðñêèòå ïàçà÷è (áåã÷èè è êîðó÷èè).

Îáùèíñêèòå ñúâåòíèöè èìàò çàäúëæåíèÿòà: äà ðàçõâúðëÿò íÿ-
êîè îò äàíúöèòå âúðõó íàñåëåíèåòî, íàïðèìåð éîøóðà (äàíúê âúð-
õó çåìåäåëñêàòà ïðîäóêöèÿ); ãðèæà çà ÷èñòîòàòà íà ñåëîòî; çà çåìå-
äåëèåòî; êàêòî è ðàçðåøàâàíå íà íåçíà÷èòåëíè ñúäåáíè ñïîðîâå.16

Ñúñ Çàêîíà çà âèëàåòèòå âëàñòèòå âúçëàãàò ìíîãî íà äîáðàòà
ðàáîòà íà ñåëñêèòå îáùèíè. Ñúùåñòâóâàùèòå äî òîâà âðåìå öúð-
êîâíè îáùèíè â õðèñòèÿíñêèòå ñåëèùà, äàòèðàùè îò ñðåäíîâåêî-
âèåòî, ïîëó÷àâàò ïî-ãîëÿìà òåæåñò ïðè íîâèòå óñëîâèÿ.

Ïîìèíúê

Æèòåëèòå íà äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà, çàêóïóâàéêè ÷èôëè-
öèòå ñå ñäîáèâàò ñ îáðàáîòâàåìà çåìÿ, ëèâàäè, ïàñèùà è ãîðè.

Îñíîâíèÿò ïîìèíúê íà íàñåëåíèåòî å çåìåäåëèåòî è ñêîòîâúä-
ñòâîòî.

Êóëòóðèòå, êîèòî äúðæàò ïúðâî ìÿñòî â çåìåäåëèåòî, ñà: ïøå-
íèöà, öàðåâèöà, îâåñ, ïðîñî, å÷åìèê, ëåí, êîíîï.

Îêîñåíîòî æèòî, ñëåä êàòî ñå ïîèçñóøè, ñå çàíàñÿ íà õàðìàíà,
çà äà ñå îâúðøåå ñ âïðåãàòíàòà äèêàíÿ. Ïðåäè âúðøèòáàòà ïðèñòè-

15 Òàôðîâà. “Òàíçèìàòúò, âèëàåòñêàòà ðåôîðìà è áúëãàðèòå”. Ñ., 2010, ñ. 137.
16 Òàôðîâà. “Òàíçèìàòúò, âèëàåòñêàòà ðåôîðìà è áúëãàðèòå”. Ñ., 2010, ñ. 142.

10

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ãà þøóðäæèÿòà, çà äà îïðåäåëè êîëè÷åñòâîòî, êîåòî ñòîïàíèíúò
òðÿáâà äà çàäåëè êàòî äàíúê êúì äúðæàâàòà (“þøóðà”). Ñëåä îâúð-
øàâàíå çúðíîòî ñå îòâåæäà çà ñìèëàíå íà âÿòúðíà ìåëíèöà èëè íà
âîäåíèöà.

Îò ëåí è êîíîï ñå òúêàò ïëàòîâå çà áèòà – ÷óâàëè, ïëàòíèùà.
Âñåêè ñòîïàíèí ïðèòåæàâà çåëåí÷óêîâà ãðàäèíà. Â íåÿ èìà è
îâîùíè äðúâ÷åòà – ñìîêèíè, áàäåìè, íàðîâå. Ëîçÿòà ñà çàñàäåíè
ïðåäèìíî ñ ëîçè îò ñîðòîâåòå “äèìÿò” è “÷àóø”, ÷èåòî ãðîçäå å ñ
âèñîêî çàõàðíî ñúäúðæàíèå. Âèíàòà ñà ñèëíè.17
Ïàñèùàòà äàâàò âúçìîæíîñò çà îòãëåæäàíå íà íåîáõîäèìèÿ
åäúð âïðåãàòåí äîáèòúê – áèâîëè, âîëîâå è êðàâè çà ìëÿêî. Â íÿ-
êîè ñåëà èìà êàìèëè, êàòî ñ. Èìðèõîð äúðæè ïúðâåíñòâî. Ïðåç 1913
ã. â òîâà ñåëî êàìèëèòå ñà îêîëî 100.18
Îòãëåæäàò ñå êîçè è îâöå çàðàäè ìëÿêîòî è âúëíàòà èì. Îò
âúëíàòà ñå òúêàò ïëàòîâå çà äðåõè è çà áèòà. Îò ìëÿêîòî ñå ïðîèç-
âåæäà ñèðåíå, ñúõðàíÿâàíî â êà÷åòà ñúñ ñàëàìóðà. Ïðîèçâåæäà ñå è
êàøêàâàë.  åæåäíåâèåòî çà õðàíà ñå èçïîëçâàò ïðåäèìíî ìëå÷íè
ïðîäóêòè.
Õëÿáúò ñóòðèí ÷åñòî ñå çàìåñòâà îò ãúñòà êàøà ñâàðåíî öàðå-
âè÷íî áðàøíî – ìàìàëèãà (êà÷àìàê), ïîäïðàâåíà ñ ïðúæêè èëè äðó-
ãè ïðîäóêòè.
Âúâ âñåêè äâîð ñå îòãëåæäàò êîêîøêè, ïàòèöè, ãúñêè, ìèñèðêè.
Îòãëåæäàò ñå è ïðàñåòà. Íÿêîè ñåìåéñòâà îòãëåæäàò ï÷åëè.19
Âñè÷êî íàä íåîáõîäèìîòî çà äîìà, ñå ïðîäàâà íà ïàçàðèòå â
×àòàëäæà è Öàðèãðàä.
Ãîðèòå ñå èçïîëçâàò çà äúðâîäîáèâ è ïðîèçâîäñòâî íà äúðâå-
íè âúãëèùà (êþìþð). Âúãëèùàðñòâîòî å äîõîäíî, íî òðóäîåìêî.
Èçèñêâà îáåäèíåíèòå óñèëèÿ íà íÿêîëêî áëèçêè ñåìåéñòâà.
Äúðâåíèòå âúãëèùà ñå èçïîëçâàò â ãîëåìè êîëè÷åñòâà çà ñòà-
ïÿíåòî íà æåëÿçíàòà ðóäà â ëåÿðíèòå íà ñ. Ìàëúê Ñàìîêîâ. Ïîëó÷å-
íîòî æåëÿçî ñå óïîòðåáÿâà çà íóæäèòå íà àðìèÿòà.20 Îñâåí òîâà ñ
äúðâåíè âúãëèùà ñå îòîïëÿâàò àäìèíèñòðàòèâíèòå ïîìåùåíèÿ è
÷àñòíè äîìîâå â Öàðèãðàä è äðóãè ãîëåìè ãðàäîâå, ïîëçâàùè ìàí-

17 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2006, ñ. 50.
18 ÖÄÀ, Ô 246 Ê, îï. 3, à. å. 146, ë. 65 ãð.
19 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2006, ñ. 55.
20 Ðàé÷åâñêè, Ñò. “Ñòðàíäæà”. Ñ., 2008, ñ. 225.

11

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ãàëè. Æèòåëèòå íà ñ. ×àíàê÷à äîñòàâÿò êþìþð çà ñóëòàíñêèÿ äâî-
ðåö â Öàðèãðàä, êàêòî è çà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ.21 Ïðåíàñÿíåòî íà
âúãëèùàòà ñå èçâúðøâà ñ âïðÿã îò áèâîëè è âîëîâå, êàêòî è îò êà-
ìèëè äî Öàðèãðàä èëè äî ìàëêîòî ïðèñòàíèùå (ñêåëå) Êàðàáóðóí
íà ×åðíî ìîðå, íàìèðàùî ñå íà îêîëî 15 êì îò Äåðêîñ.

Áëèçîñòòà íà ñåëàòà Äåðêîñ è Äåëè Þíóñ äî Äåðêîñêîòî åçåðî
äàâà âúçìîæíîñò íà æèòåëèòå èì äà ñå çàíèìàâàò è ñ ðèáîëîâ. Ñëåä
Ðóñêî-Òóðñêàòà âîéíà (1877-1878 ã.) ßíè Èâàíîâ ×èðïàíëèåâ22 îò
Äåëè Þíóñ ñïå÷åëâà òúðã â Öàðèãðàä çà óëîâ íà ðèáà â åçåðîòî
Äåðêîñ. Íàåìà ðàáîòíèöè îò ñåëàòà çà ðèáîëîâà. ×àñò îò ðèáàòà ñå
îñîëÿâà. Ïðÿñíà è ñîëåíà òÿ ñå ïðåäëàãà íà ïàçàðèòå â ×àòàëäæà,
Öàðèãðàä è ïî ñåëàòà.23

 òîçè ïåðèîä â ñ. Äåðêîñ å ïîñòðîåíà þçèíà (ìàëêà åëåêòðî-
öåíòðàëà) è ñ ïîìîùòà íà ôðåíñêà òåõíèêà ñå èçïîìïâà âîäà îò
åçåðîòî è ñå íàãíåòÿâà ïî òðúáîïðîâîäè äî Öàðèãðàä, ñòðàäàù îò
ëèïñà íà ïèòåéíà âîäà.24 Êàòî òåõíèöè â þçèíàòà è ïîìïåíàòà ñòàí-
öèÿ ðàáîòÿò ïðåäèìíî æèòåëè íà ñ. Äåðêîñ.

Òàçè òåõíèêà èçèãðàâà ðîëÿòà íà òåõíè÷åñêà ðåâîëþöèÿ â îêîë-
íèòå ñåëà. Ìàëêèòå ìîì÷åòà ñå çàãëåæäàò ïðîäúëæèòåëíî â íåÿ è
íå îáðúùàò âå÷å âíèìàíèå íà îâöåòå. À òåõíèòå ðîäèòåëè ñå óáåæ-
äàâàò, ÷å òðÿáâà äà îñèãóðÿò ïî-âèñîêî îáðàçîâàíèå çà äåöàòà ñè.

Öúðêîâíî è ó÷èëèùíî äåëî

Ñëåä çàñåëâàíåòî ñè â áëèçîñò äî Öàðèãðàä, áúëãàðèòå êàòî
õðèñòèÿíè, ïðèåìàò âåäîìñòâîòî íà Öàðèãðàäñêàòà ïàòðèàðøèÿ.
Öúðêîâíàòà ñëóæáà ñå èçâúðøâà îò ãðúöêè ñâåùåíèöè, íà ãðúöêè
åçèê.

Ó÷èëèùåòî å êèëèéíî äî êðàÿ íà XIX âåê. Èçó÷àâàò ñå òåêñòî-
âå îò öúðêîâíè êíèãè. Ó÷èòåëèòå, îáèêíîâåíî – ïåâöèòå â öúðêâà-

21 Ïîï÷åâ, Çë., “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2006, Ñ.
22 ßíè ×îðáàäæèèâàíîâ – Ïîïàÿíîâ, Ã. “Áúëãàðè îò Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå
îáëàñòè”. Èçâ. íà Íàðîäåíèÿ ìóçåé – Áóðãàñ. ò. 1, 1950, Ñ., 1951, ñ. 142.
23 Ñòàòåëîâà, Åë.,Òàíêîâà, Â. “Ðîäúò Íèêîëîâè”. Ñ., 2004, ñ. 77.
24 Îðôåéêîâ, (Àò. Øîïîâ). “Áúëãàðè ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä”, Ïåðèîäè÷íî ñïèñ.
íà Áúëã. êíèæ. äðóæåñòâî. Ñ., 1887, êí. 21-22,ñ. 496.

12

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

òà, ïðåïîäàâàò íà ãðúöêè åçèê. Ïîñëåäíèÿò å áèë íåîáõîäèì çàðàäè
åæåäíåâíèòå êîíòàêòè ñ ãúðöèòå îò îêîëíèòå ñåëà è ñ ãðúöêè òúð-
ãîâöè – ïðåêóïâà÷è íà ïðîèçâåäåíèòå ïðîäóêòè.  ñúùîòî âðåìå
ðàñòÿùîòî ïîêîëåíèå å çàñòðàøåíî äà çàãóáè ÷óâñòâîòî çà íàöèî-
íàëíà ïðèíàäëåæíîñò è ëåñíî äà ñå åëèíèçèðà.

Òîâà ñúñ ñèãóðíîñò áè ñå îñúùåñòâèëî, àêî íå å áèëà áëèçîñò-
òà äî Öàðèãðàä, êúäåòî â êðàÿ íà ïåòäåñåòòå ãîäèíè íà XIX âåê ñå
ðàçãàðÿ ñèëíî öúðêîâíî-íàöèîíàëíàòà áîðáà çà áúëãàðñêè âëàäè-
öè è íåçàâèñèìà öúðêâà. Â ñòîëèöàòà íà Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ ïî
òîâà âðåìå æèâåå âèñîêîîáðàçîâàíà áúëãàðñêà èíòåëèãåíöèÿ, ó÷ðå-
äèëà â ñðåäàòà íà øåñòäåñåòòå ãîäèíè íàé-ãîëÿìàòà êóëòóðíî-ïðîñ-
âåòíà èíñòèòóöèÿ íà Âúçðàæäàíåòî – Áúëãàðñêî ÷èòàëèùå â Öà-
ðèãðàä. Áúëãàðñêèÿò äóõ îñîáåíî óêðåïâà ïî âðåìå íà ïî÷òè åäíî-
ãîäèøíàòà ðóñêà îêóïàöèÿ íà Þæíà Òðàêèÿ ïðåç 1878 ã. Íî íàé-
ìîùíèÿò äâèãàòåë íà âúçðàæäàíåòî òóê å ïðîñâåòíîòî äåëî íà Áúë-
ãàðñêàòà åêçàðõèÿ ñëåä 1880 ã.

Ùå ñå ñïðåì ïîîòäåëíî íà ãîðåèçáðîåíèòå ôàêòîðè.

13

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Äåðêîñêîòî åçåðî, 1977 ã.

Êàðàáóðóí – ìàëêî ïðèñòàíèùå íà ×åðíî ìîðå,
íà îêîëî 15 êì îò ñ. Äåðêîñ, 2012 ã.

14

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Äåðêîñ – Ïîìïåíàòà ñòàíöèÿ
öåíòúðà ñ ÷èíàðà, 1995 ã.

Ñòàðè êúùè â ñ. Äåðêîñ, 1995 ã.

15

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð
Durusu park. Çåìëèùåòî íà ñ. Äåëè-Þíóñ, 2012 ã.

16

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà
Àìôèòåàòúðúò â Durusu park, 2012 ã.

17

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ñòàðèÿò ÷èíàð äî àìôèòåàòúðà, 2012 ã.
Ïðåäïîëàãà ñå, ÷å å ñúùèÿò, êîéòî “õâúðëÿë äúëáîêà ñÿíêà”

ïðåä êúùàòà íà Èâàí ×îðáàäæèèâàíîâ (×èðïàíëèåâ)

Îêîëíîñòèòå íà Durusu park (ñ. Äåëè-Þíóñ), 2012 ã.
18

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ïúòÿò îò ñ. Äåðêîñ êúì Èñòàíáóë, 2012 ã.

Ïðåä êúùàòà íà ñåìåéñòâî Ñòàéêî Ïååâ è Ñòàíà Ïåòðîâà
â ñ. Òàÿ-Êàäúí, 1995 ã.

Ïúðâè ðåä (îòëÿâî): 2. Ãåîðãè Ïåòðîâ Ñòàéêîâ;
3. Íàäåæäà Àíã. Ëîçîâà – âíóöè íà ñåìåéñòâî Ïååâè

19

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Áúëãàðñêîòî ó÷èëèùå â ñ. Òàÿ-Êàäúí, 1995 ã.

Ñòàðèÿò õàí â ñ. Èìðèõîð, 1995 ã.
20

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Èìðèõîð. Áÿëàòà ñãðàäà å èçäèãíàòà íà ìÿñòîòî,
êúäåòî å áèëà êúùàòà íà Ìèõàë Êîñòîâ è Ôîòèíà.

Ñòàðåöúò å ìåñòåí æèòåë, æèâååù â ñòàðèÿ õàí

Öúðêâàòà â Èìðèõîð ïðåç 1995 ã. (îòëÿâî) è 2012 ã.
21

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Èìðèõîð, 2012 ã. Ñúáàðÿò ñå ñòàðè ñãðàäè, ðàçøèðÿâàò ñå óëèöè,
ïðîêàðâà ñå êàíàëèçàöèÿ çà îòïàäíè âîäè.

Âå÷å å êâàðòàë íà áëèçêîòî ãðàä÷å Àðíàóòêüîé.
Íà òàáåëêà å íàïèñàíî “Èìðàõîð”

22

Ôàêòîðè, îñúùåñòâèëè âúçðîæäåíñêèòå
ïðîöåñè â äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà

Ôàêòîð À
Öàðèãðàä – ñðåäèùå íà öúðêîâíî-íàöèîíàëíîòî äâèæåíèå

çà íåçàâèñèìà áúëãàðñêà öúðêâà

Õàòèõóìàþíúò îáúðíàë âíèìàíèå è íà öúðêîâíèòå èí-
ñòèòóöèè íà íåìþñþëìàíèòå â èìïåðèÿòà. Â ïàðàãðàô
âòîðè ñå êàçâà: “Âñÿêà õðèñòèÿíñêà èëè äðóãà íåìþ-
ñþëìàíñêà îáùíîñò ùå áúäå äîïóñíàòà â åäèí îïðåäåëåí ñðîê äà
ñúñòàâè ad hod â íåéíèòå ñðåäè êîìèñèÿ äà ïðèñòúïè ñ ìîå âèñî-
÷àéøå ïîçâîëåíèå è ïîä íàáëþäåíèå íà ìîÿòà Âèñîêà ïîðòà êúì
èçñëåäâàíå íà íåéíèòå íàñòîÿùè èìóíèòåòè è ïðèâèëåãèè è äà
îáñúäè è ïðåäëîæè íà ìîÿòà Âèñîêà ïîðòà ðåôîðìè, êîèòî ñå
íàëàãàò îò ïðîñâåùåíèåòî è îò âðåìåòî. Ïðàâàòà, äàäåíè íà
ïàòðèðñèòå è åïèñêîïèòå îò ñóëòàí Ìîõàìåä II è íåãîâèòå
íàñëåäíèöè ùå áúäàò ïîñòàâåíè â õàðìîíèÿ ñ íîâîòî ïîëîæå-
íèå, êîåòî äàâàò íà òåçè îáùíîñòè ìîèòå áëàãîðîäíè è áëàãîñ-
êëîííè íàìåðåíèÿ.1
Òîçè ïàðàãðàô íà ñóëòàíñêèÿ ôåðìàí ëåãàëèçèðà çàïî÷íàëîòî
îùå ïðåç ÷åòèðèäåñåòòå ãîäèíè íà XIX âåê áúëãàðñêî öúðêîâíî äâè-
æåíèå çà áîãîñëóæåíèå íà áúëãàðñêè åçèê è ãî çàñèëâà.
Áúëãàðñêàòà êîëîíèÿ â Öàðèãðàä ïî òîâà âðåìå íàáðîÿâà ìåæ-
äó 40 è 50 õèëÿäè äóøè. Òÿ ó÷ðåäÿâà ïðåç 1856 ã. Áúëãàðñêà öúðêîâ-
íà îáùèíà êàòî çàêîííà íàöèîíàëíî-êóëòóðíà èíñòèòóöèÿ çà áúë-
ãàðèòå â èìïåðèÿòà. Çà ïðåäñåäàòåë íà îáùèíàòà å èçáðàí àðõè-
ìàíäðèò Èëàðèîí Ìàêàðèîïîëñêè.2 Ïðåç ìåñåö äåêåìâðè 1856 ã.

1 “Èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ”, ò. 6. Ñ., 1987, ñ. 124.
2 “Áåëåæèòè áúëãàðè”, ò. 5, îòã. ðåä. Ïëàìåí Ïàâëîâ, èçä. “Ñâåòîâíà áèáëèîòåêà”,
ñ. 119.

23

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Öàðèãðàäñêàòà áúëãàðñêà îáùèíà ñå îáðúùà êúì îáùèíèòå íà ãðà-
äîâåòå îò åòíè÷åñêàòà áúëãàðñêà òåðèòîðèÿ äà èçïðàòÿò ïðåäñòà-
âèòåëè ñ ïåòèöèè, ïîäêðåïåíè ñ ïîäïèñè è ëè÷íè ïå÷àòè, â êîèòî äà
ñå îïèøàò çëîóïîòðåáèòå íà ãðúöêèòå ñâåùåíèöè è äà ïîèñêàò öúð-
êîâíà íåçàâèñèìîñò.

 íà÷àëîòî íà 1857 ã. â Öàðèãðàä ñå ñúáèðàò äåñåòêè áúëãàðñ-
êè ïðåäñòàâèòåëè, êîèòî çàåäíî ñ ìåñòíèòå îáùåñòâåíèöè ïîäíà-
ñÿò íà Âèñîêàòà ïîðòà 60 “ïðîøåíèÿ”.

Áîãàòè áúëãàðñêè òúðãîâöè, îòêóïâà÷è íà äàíúöè, æèâååùè â
Öàðèãðàä, êàòî Ãåîðãàêè Ñò. ×àëúêîâ, Õðèñòî Òúï÷èëåùîâ, Õàäæè
Íèêîëà Ìèí÷îîãëó, Çàõàðè Õàäæèãþðîâ è Õðèñòî Êàðàìàíëèåâ
ïîäïîìàãàò ÷ðåç âðúçêèòå ñè ñ âëàñòèòå öúðêîâíîòî äâèæåíèå.3

Ïîðòàòà íå óäîâëåòâîðÿâà èñêàíåòî íà áúëãàðèòå, íî ñå îáðú-
ùà êúì Ïàòðèàðøèÿòà ñ ïðåïîðúêà äà íàñðî÷è öúðêîâåí ñúáîð ñ
ó÷àñòèåòî íà öúðêîâíè è ìèðñêè ëèöà, êîéòî ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà
ïàòðèàðõà è íàáëþäåíèåòî íà Ïîðòàòà äà îáñúäè ñúçäàäåíîòî ïî-
ëîæåíèå è äà ïðèãîòâè ïðîåêò çà ðåôîðìè.4

Ñëåä èçáîðè â êðàÿ íà 1858 ã. â Öàðèãðàä ñå ñúáèðàò 40 ïðåäñ-
òàâèòåëè (äóõîâíè è ñâåòñêè ëèöà) îò åïàðõèèòå. Ïðàâèëàòà çà èç-
áîð íà áúëãàðñêèòå ïðåäñòàâèòåëè ñà òàêèâà, ÷å îñèãóðÿâàò ìèíè-
ìàëåí áðîé ñïðÿìî ãúðöèòå. Áúëãàðèòå ñå îêàçâàò ñàìî ñ òðèìà
ïðåäñòàâèòåëè – Õàäæè Íèêîëà Ìèí÷îîãëó îò Âåëèêî Òúðíîâî,
Ãåîðãàêè ×àëúêîîãëó îò Ïëîâäèâ è Èëèÿ Ïåòðîâ îò Âèäèí. Òå ïðåä-
ñòàâÿò ïèñìåíî çàÿâëåíèå äî ñúáîðà ñ èñêàíå:

1. Âëàäèöèòå äà ñå èçáèðàò îò äóõîâåíñòâîòî è îò ïî-ïúðâèòå
ìèðñêè ëèöà îò åïàðõèèòå.

2. Ïðè ïîäáèðàíå íà àðõèåðåèòå äà ñå ñïàçâà èçèñêâàíåòî òå äà
âëàäåÿò åçèêà íà ñâîèòå ìèðÿíè.

Íà ñúáîðà ïðèñúñòâà è êíÿç Ñòåôàí Áîãîðèäè. Ãðúöêèòå ïðåä-
ñòàâèòåëè íå îáðúùàò íèêàêâî âíèìàíèå íà èñêàíåòî íà áúëãàðè-
òå. Ïî òîçè ïîâîä Õàäæè Íèêîëà Ìèí÷îîãëó çàÿâÿâà, ÷å áúëãàðèòå
íå ïðèçíàâàò ðåøåíèÿòà íà ñúáîðà è íÿìà äà ïëàùàò äàíúöè íà
Ïàòðèàðøèÿòà. Ñúáîðúò çàâúðøâà ïðåç ôåâðóàðè 1860 ã.

3 ßíåâà, Ñâ. “Áúëãàðè, îòêóïâà÷è íà äàíúöè âúâ ôèñêàëíàòà ñèñòåìà íà Îñìàíñêà-
òà èìïåðèÿ”, Ñ., 2011, ñ. 307.
4 Áîíåâà, Â. “Âúçðàæäàíåòî: Áúëãàðèÿ è áúëãàðèòå â ïðåõîä êúì íîâîòî âðåìå”.
Øóìåí, 2005, ñ. 297.

24

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Çà äà îáÿâÿò îôèöèàëíî îòäåëÿíåòî íà áúëãàðñêàòà öúðêâà îò
Ïàòðèàðøèÿòà, öúðêîâíèòå äåéöè èçïîëçâàò ïðåäñòîÿùàòà Âåëèê-
äåíñêà ëèòóðãèÿ. Íà 3 àïðèë 1860 ã. â öúðêâàòà “Ñâåòè Ñòåôàí”
Èëàðèîí Ìàêàðèîïîëñêè íå ñïîìåíàâà ïàòðèàðõà, à ïðîèçíàñÿ ìî-
ëèòâà çà çäðàâå è äúëãîëåòèå íà ñóëòàíà.5

Âåñòòà çà Âåëèêäåíñêàòà àêöèÿ ñêîðî äîñòèãà äî áúëãàðñêèòå
ãðàäîâå è ñåëà. Òÿ äîñòèãà è äî áëèçêèòå öàðèãðàäñêè áúëãàðñêè
ñåëà. Ïîñëåäíèòå, íàìèðàùè ñå â çäðàâàòà ïðåãðúäêà íà ãðúöêàòà
öúðêâà, ïðåäèçâèêâàò ñèëíîòî âíèìàíèå è ñú÷óâñòâèå íà áúëãàðñ-
êèòå âúçðîæäåíñêè äåéöè. Èçäàâàíèÿò â Öàðèãðàä îò Äðàãàí Öàí-
êîâ â. “Áúëãàðèÿ” ïîìåñòâà äîïèñêà, â êîÿòî å ðàçãëåäàíî ñúñòîÿ-
íèåòî íà öúðêîâíîòî äåëî â òåçè áúëãàðñêè ñåëà: “Ïèøàò íè îò
Ñèëèâðèÿ è íè ñúîáùàâàò ïîïñêèòå íðàâè íà Ñèëèâðèéñêà, ×à-
òàëäæàíñêà, ×åêìåäæåíñêà è Òåðêîñêà êàçè. Ïîïîâèòå íà òåçè
êàçàè áúëãàðè ñà ÷åëîâåöè ïðîñòè è ðîäîì àðíàóòè, êóöîâëàñè è
êàðàìàíëèè, íà êîèòî ñè÷êàòà èì ãðèæà è íàé-ãëàâíàòà èì
ðàáîòà å äà ïèÿíñòâàò ïî öÿë äåí, à ïîíÿêîãà è äî ñðåäíîù
ñòîÿò â ìåõàíàòà. Îñâåí ÿçèêúò íà ïàðèòå äðóã ÿçèê çà áúëãà-
ðèòå òå íå çíàÿò – ïðè òîâà âÿðà íè ïîó÷àâàò”.6

Âåäíàãà ñëåä Âåëèêäåíñêàòà àêöèÿ Õðèñòî Òúï÷èëåùîâ è Õà-
äæè Íèêîëà Ìèí÷îîãëó ïîäàâàò ìîëáà äî Âåëèêèÿ âåçèð îò èìåòî
íà Öàðèãðàäñêàòà îáùèíà çà íåçàâèñèìà áúëãàðñêà öúðêâà. Ïðàâè-
òåëñòâîòî ïîêàçâà, ÷å íÿìà äà ðàçðåøè àäìèíèñòðàòèâíî òîçè âúï-
ðîñ è íàñòîÿâà çà ïðåãîâîðè ñ Ïàòðèàðøèÿòà.

Ïðåç 1861 ã. ïëîâäèâñêàòà áúëãàðñêà îáùèíà èçïðàùà â Öà-
ðèãðàä ä-ð Ñòîÿí ×îìàêîâ êàòî ïîñòîÿíåí ïðåäñòàâèòåë ïî öúð-
êîâíèÿ âúïðîñ. Òîé è Èëàðèîí Ìàêàðèîïîëñêè ñå èçÿâÿâàò êàòî
íàé-äîáðèòå ëèäåðè. Çà äåéíîñòòà ñè òå ïðèâëè÷àò áúëãàðè, æèâåå-
ùè â áëèçêèòå äî Öàðèãðàä ñåëà – íàé-çàñòðàøåíèòå çîíè îò åëè-
íèçèðàíå. Ïîñåòèëèÿò ãè ïðåç îñåìäåñåòòå ãîäèíè ñåêðåòàð íà áúë-
ãàðñêàòà åêçàðõèÿ Àòàíàñ Øîïîâ çàïèñâà: “Â ñåëîòî Äåðêîñ, îò
êîåòî íîñè íàçâàíèåòî ñè Äåðêîñêàòà åïàðõèÿ, íàìåðèõ ìíîãî
áúëãàðå, õîäèëè ïðåäè âðåìå â Öàðèãðàä è ðàáîòèëè çà íÿêàêâè

5 Áîíåâà, Â. “Âúçðàæäàíåòî: Áúëãàðèÿ è áúëãàðèòå â ïðåõîä êúì íîâîòî âðåìå”.
Øóìåí, 2005, ñ. 299.
6 Òîäåâ, Èë. “Áúëãàðñêîòî íàöèîíàëíî äâèæåíèå â Òðàêèÿ 1800 – 1878 ã. Ñ., 1994, ñ.
184.

25

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

îáùåñòâåíè âúïðîñè ñ íÿêîãàøíèòå áúëãàðñêè ïðåäñòàâèòåëè
íà öúðêîâíèÿ âúïðîñ. Òàêèâà áúëãàðå íàìåðèõ è â ñåëîòî Àâðåí –
Ñèëèâðèéñêî. Íàé-ïîïóëÿðíîòî èìå ìåæäó òÿõ å èìåòî íà ã-íà
×îìàêîâà, êîãîòî òå íàðè÷àò ×îìàêåëà.”7

Ïðîòî÷âàò ñå áåçðåçóëòàòíè áúëãàðî-ãðúöêè êîìèñèè, öúðêîâíè
ñúáîðè, ñâèêàíè îò Ïàòðèàðøèÿòà, à ñúùî è “ïðîøåíèÿ” îò ñòðàíà
íà áúëãàðèòå äî Âèñîêàòà ïîðòà.

 òîçè ïåðèîä îáùèíèòå íà íÿêîè îò äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñå-
ëà ïðîÿâÿâàò èíèöèàòèâè. Îáðúùàò ñå ñ ìîëáè êúì Áúëãàðñêàòà
öúðêîâíà îáùèíà â Öàðèãðàä äà èì èçïðàòè ñâåùåíèê çà ïî-ãîëå-
ìèòå öúðêîâíè ïðàçíèöè, íà êîèòî óñòðîéâàò ïàíàèð è êàíÿò ñâîè
áëèçêè îò ñúñåäíèòå ñåëà.

Ïðåç 1869 ã. â. “Ìàêåäîíèÿ”, èçäàâàí îò Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ â Öà-
ðèãðàä, ïîìåñòâà ñòàòèÿ íà ñâåùåíèê, îòñëóæèë ëèòóðãèÿ â ñ. Òàð-
ôà çà ïðàçíèêà “Âúçíåñåíèå”: “... Íà “Âúçíåñåíèå” (29 ìàé) ñåëÿíè-
òå îò òîâà ñåëî ïðîâîäèõà ÷åëîâåê ñ êîíå äà ìå çàâåäå â ñåëîòî
èì, ÷å èìàëè íà òîéçè äåí ñúáîð, èëè êàêòî òóêà êàçóâàò àÿçìà
è ïàíàèð â ñåëîòî ñè. Àç... çàâåäîõ ÷åòâîðèöà îò ó÷åíèöèòå íà
íàøåòî öåíòðàëíî ó÷èëèùå... Í. Ïðåï. Àðõèìàíäðèä Àíòèì, ïðî-
òîñèíãåë íà Ñâ. Äåðêîí, òîé áèë è ñëóæåáíèê ïðåç òîéçè äåí ñ
äâàìèíà îùå ãðúöêè ïîïîâå. Í. Ïðåïîäîáèå êàòî ìå âèäÿ, ÷å çàñ-
òèãíàõ êàòî ÷åòÿõ êàíîíúò, ïîâèêà ìå â îëòàðÿ, òà ìó êàçàõ
íÿêîëêî è äðóãè âúçãëàñè ïî áúëãàðñêè, ïðè òîâà òîé çàïîâÿäà
íà ïðèãîòâåíèòå ãðúöêè ïåâöè äà íå ïåÿò è òúé íèé èçêàðàõìå
îò âúí ïðàâèëîòî ïî áúëãàðñêè. Ñàìî äâàìàòà ãðúöêè ïîïîâå
ñëóæèõà ãðúöêè, à Àðõèìàíäðèòúò êàçóâàøå âñè÷êèòå âúçãëà-
ñè ïî áúëãàðñêè. Íåìîãà âè îïèñà ðàäîñòòà íà ñåëÿíèòå, êîãàòî
÷óõà áîæåñòâåíàòà ñëóæáà íà ìàòåðíèé ñè ÿçèê, åäèí îò òÿõ
Äÿäî Ñòîÿí Áîéîãëó, ÷åëîâåê íà 105-110 ãîäèíè, ïëà÷åøå îò ðà-
äîñò è äðóãè ñòàðöè è ìëàäè ñå ïðîñúëçèõà îò ðàäîñò è óìèëå-
íèå, êàòî ÷óõà è ñåãà ïðúâ ïúò, ÷å èìàëî áúëãàðñêî ÷òåíèå è
ïåíèå...”8

 êðàÿ íà øåñòäåñåòòå ãîäèíè ñå èçÿâÿâà áúëãàðñêîòî ðåâîëþ-
öèîííî äâèæåíèå. Ïðåç 1868 ã. ñèëåí îòçâóê â Åâðîïà ïîëó÷àâà ãå-

7 Îðôåéêîâ, Àò. Øîïîâ. “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä. Ïúòíè áåëåæêè è âïå-
÷àòëåíèÿ”, Ïåðèîä. ñïèñ. íà Áúëã. êíèæîâíî äðóæåñòâî. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 495.
8 Â. “Ìàêåäîíèÿ”, 3, ¹28, 7 þíè 1869, Öàðèãðàä.

26

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ðîéñêîòî ñðàæåíèå íà ÷åòàòà íà Õàäæè Äèìèòúð è Ñòåôàí Êàðàä-
æà.

Äèïëîìàòè÷åñêè ïðåäñòàâèòåëè íà Àíãëèÿ, Àâñòðî-Óíãàðèÿ è
äðóãè ñúâåòâàò òóðñêîòî ïðàâèòåëñòâî äà ðàçðåøè öúðêîâíèÿ âúï-
ðîñ íà áúëãàðèòå, êàòî ïî òîçè íà÷èí ùå ñå íàìàëè ðåâîëþöèîííà-
òà èì àêòèâíîñò. Ãîëÿìà å çàñëóãàòà â òàçè íàñîêà íà ðóñêèÿ ïîñëà-
íèê â Öàðèãðàä ãðàô Íèêîëàé Èãíàòèåâ. Â êðàÿ íà 1869 ã. Ïîðòàòà
ñå óáåæäàâà, ÷å ïðîòàêàíåòî íà òîçè ïðîáëåì íå å â èíòåðåñ íà îñ-
ìàíñêàòà äúðæàâà.

Íà 28 ôåâðóàðè 1870 ã. å èçäàäåí ñóëòàíñêè ôåðìàí çà ó÷ðåäÿ-
âàíå íà áúëãàðñêà öúðêîâíà èíñòèòóöèÿ ñ èìå Áúëãàðñêà åêçàðõèÿ.
Ñïîðåä ôåðìàíà áúëãàðñêàòà öúðêâà ùå ñå óïðàâëÿâà îò Ñèíîä ïîä
ïðåäñåäàòåëñòâîòî íà “ïî-ãîðíèÿ” îò ìèòðîïîëèòèòå, êîéòî ùå íîñè
òèòëàòà åêçàðõ âúç îñíîâà íà óñòàâ, êîéòî ùå ñå óòâúðæäàâà îò òóð-
ñêîòî ïðàâèòåëñòâî. Åêçàðõúò ùå ñå íàçíà÷àâà ñúñ ñóëòàíñêè áå-
ðàò.

×ëåí 10 íà ôåðìàíà îïðåäåëÿ åïàðõèèòå íà Åêçàðõèÿòà: Ðóñåí-
ñêà, Ñèëèñòðåíñêà, Øóìåíñêà, Òúðíîâñêà, Ñîôèéñêà, Âðà÷àíñêà, Ëî-
âåøêà, Âèäèíñêà, Íèøêà, Ïèðîòñêà, Êþñòåíäèëñêà, Ñàìîêîâñêà, Âå-
ëåøêà, Âàðíåíñêà (áåç ãð. Âàðíà è áåç äâàäåñåòòå ñåëà ìåæäó Âàðíà
è Êþñòåíäæà), Ñëèâåíñêè ñàíäæàê (áåç ãðàäîâåòå Àíõèàëî è Ìå-
ñåìâðèÿ), Ñîçîïîëñêà êààçà (áåç êðàéìîðñêèòå ñåëà), Ïëîâäèâñêà
åïàðõèÿ (áåç Ïëîâäèâ è Ñòàíèìàêà – äí. Àñåíîâãðàä) è îùå äåâåò
ñåëà è ÷åòèðè ìàíàñòèðà, ìåæäó êîèòî è Áà÷êîâñêèÿ.

 êðàÿ íà ÷ë. 10 ñå êàçâà: “Îñâåí èçáðîåíèòå ïî-ãîðå è ïîèìå-
íîâàíè ìåñòà, ùå ñå ïîçâîëÿâà äà ñå ïîä÷èíÿò íà Áúëãàðñêàòà
åêçàðõèÿ ïî äóõîâíèòå ñè äåëà è âñè÷êè îíèÿ ìåñòà, æèòåëèòå
íà êîèòî, âñè÷êè èëè ïîíå äâåòå èì òðåòèíè, áè ïîèñêàëè òîâà,
ñòèãà äà ñå äîêàæå äåéñòâèòåëíîñòòà èì.”9

Ôåðìàíúò çà ïðúâ ïúò îôèöèàëíî ïðèçíàâà ñúùåñòâóâàíåòî
íà áúëãàðñêà íàöèîíàëíîñò â îñìàíñêàòà äúðæàâà. Äî òîâà âðåìå
áúëãàðèòå ñå èìåíóâàò êàòî “ðóì-ìèëåò” (ðîìåè, ãúðöè, ïðàâîñëàâ-
íè).

Ïî ïîâîä ôåðìàíà ãðàô Èãíàòèåâ ïèøå: “Çà Àëè ïàøà (Âåëè-
êèÿò âåçèð) íå å ñêðèòî çíà÷åíèåòî íà åäíî ïðàâèòåëñòâåíî ðàç-
ïîðåæäàíå, êîåòî ñúçäàâà åäíà íîâà íàöèîíàëíîñò, äîñåãà ëèøå-

9 “Èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ”, ò. 6. Ñ., 1987, ñ. 172.

27

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

íà êàòî öÿëîñò îò âñè÷êè ãðàæäàíñêè è ïîëèòè÷åñêè ïðàâà.”10
Áúëãàðñêèÿò íàðîä ïðèåë ñ ðàäîñò ôåðìàíà. Âåäíàãà ñëåä èç-

äàâàíåòî ìó íåîôèöèàëíèÿò Âðåìåíåí ñúâåò â Öàðèãðàä ñâèêâà ñúñ
ñúãëàñèåòî íà Ïîðòàòà ñúáðàíèå, â êîåòî ó÷àñòâàò 40 äóøè è èçá-
ðàíè 10 äóøè ìèðÿíè, êîèòî ñ ïåòèìàòà áúëãàðñêè âëàäèöè, ïðåáè-
âàâàùè â Öàðèãðàä, îáðàçóâàò ëåãèòèìåí Âðåìåíåí ñìåñåí ñúâåò.
Òîé èìà çàäà÷àòà äà èçðàáîòè ïðîåêòîóñòàâ íà Åêçàðõèÿòà è äà ðú-
êîâîäè åêçàðõèéñêèòå äåëà äî èçáèðàíåòî íà åêçàðõà.

 íà÷àëîòî íà 1871 ã. å ñâèêàí Öúðêîâíî-íàðîäåí ñúáîð.  íå-
ãî ó÷àñòâàò ïåòíàäåñåò ÷ëåíîâå îò Âðåìåííèÿ ñìåñåí ñúâåò è 35
ïðåäñòàâèòåëè îò åïàðõèèòå. Öúðêîâíî-íàðîäíèÿò ñúáîð ïðèåìà
Óñòàâ çà óïðàâëåíèå íà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ è ãî ïðåäñòàâÿ íà òóð-
ñêîòî ïðàâèòåëñòâî.

 òîâà âðåìå ñèëíî ñå èçîñòðÿò ïðîòèâîðå÷èÿòà ñ Ïàòðèàðøè-
ÿòà. Òÿ îòõâúðëÿ Ôåðìàíà çà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ êàòî ïðîòèâî-
êàíîíè÷åí çà ïðàâîñëàâíàòà öúðêâà. Íà 5 ÿíóàðè 1872 ã. ïåòäåñåò
áúëãàðè – çàíàÿò÷èè, ðàáîòíèöè è äðåáíè òúðãîâöè, ðúêîâîäåíè
îò ä-ð Ñòîÿí ×îìàêîâ è Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ, çàñòàâÿò òðèìà áúëãàðñêè
âëàäèöè, ìåæäó òÿõ è Èëàðèîí Ìàêàðèîïîëñêè, äà îòñëóæàò ëè-
òóðãèÿ â áúëãàðñêàòà öúðêâà “Ñâ. Ñòåôàí” çà ïðàçíèêà Áëàãîâåùå-
íèå, âúïðåêè çàáðàíàòà íà Ïàòðèàðøèÿòà. Ïîðòàòà èçïúëíÿâà æå-
ëàíèåòî íà Ïàòðèàðøèÿòà è ãè èçïðàùà íà çàòî÷åíèå. Òîãàâà ìíî-
ãîõèëÿäåí ïðîòåñò íà öàðèãðàäñêè áúëãàðè ïðåä òóðñêîòî ïðàâè-
òåëñòâî èñêà îñâîáîæäàâàíåòî íà âëàäèöèòå. Âåëèêèÿò âåçèð Àëè
ïàøà ãè óñïîêîÿâà, ÷å ñêîðî Óñòàâúò çà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ ùå
áúäå óòâúðäåí, âëàäèöèòå îñâîáîäåíè, è íàðåæäà äà ñå ïðèñòúïè
êúì èçáîð íà åêçàðõ.

Íà 16 ôåâðóàðè 1872 ã. çà åêçàðõ å èçáðàí âèäèíñêèÿò ìèòðîïî-
ëèò Àíòèì.

 îòãîâîð Ïàòðèàðøèÿòà ñâèêâà ãîëÿì öúðêîâåí ñúáîð ïðåç
ñåïòåìâðè 1872 ã., êîéòî îáÿâÿâà áúëãàðñêàòà öúðêâà çà ñõèçìàòè÷-
íà, ò.å. îòëú÷åíà îò ïðàâîñëàâèåòî.

Áúëãàðñêèÿò íàðîä, êîéòî ðåøàâà ïðåäè âñè÷êî íàöèîíàëíî-
ïîëèòè÷åñêè âúïðîñ, íå îáðúùà âíèìàíèå íà ñõèçìàòà è ëèêóâà,
ïîðàäè ïîáåäàòà.

Àíòèì Ïúðâè ïðåäëàãà çà ñâîé ïîìîùíèê åäèí îò äåÿòåëíèòå

10 “Èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ”, ò. 6. Ñ., 1987, ñ. 174.

28

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

÷ëåíîâå íà Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä – Ëàçàð Éîâ÷åâ, çà-
âúðøèë þðèäè÷åñêî îáðàçîâàíèå â Ïàðèæ. Íå ìèíàâà ìíîãî âðåìå
íà ñúâìåñòíà äåéíîñò è Àíòèì Ïúðâè ïðåäëàãà íà Ëàçàð Éîâ÷åâ äà
ñå çàìîíàøè. Ñëåä êðàòúê ïåðèîä íà ðàçìèñúë Ë. Éîâ÷åâ ïðèåìà è
å çàìîíàøåí ïîä èìåòî Éîñèô – áúäåùèÿò åêçàðõ Éîñèô.

Ïúðâèÿò áúëãàðñêè åêçàðõ ïðåäâîäèòåëñòâà åêçàðõèéñêîòî äå-
ëî äî àïðèë 1877 ã.

Ïðè èçáóõâàíåòî íà Àïðèëñêîòî âúñòàíèå ïðåç 1876 ã. Àíòèì
Ïúðâè èçïðàùà îáðúùåíèå êúì áúëãàðñêèòå ñâåùåíèöè è ìèðÿíè
äà çàïàçÿò âåðíîïîäàíè÷åñêî ïîâåäåíèå. Íî ìíîãî ñêîðî äî íåãî
äîñòèãàò ñâåäåíèÿ çà æåñòîêîñòèòå íà òóðñêèòå âîåííè êúì ìèðíî-
òî íàñåëåíèå. Òîãàâà òîé ïîäàâà ïðîòåñòè äî ìèíèñòðè è èíôîð-
ìèðà çà òîâà ÷óæäåñòðàííèòå äèïëîìàòè â Öàðèãðàä. Ñëåä ïîòó-
øàâàíåòî íà âúñòàíèåòî ñ áëàãîñëîâèÿòà ìó ñà èçïðàòåíè Ìàðêî
Áàëàáàíîâ è Äðàãàí Öàíêîâ äî ñòîëèöèòå íà ãîëåìèòå, åâðîïåéñêè
äúðæàâè, çà äà îñâåäîìÿò óïðàâëÿâàùèòå ñðåäè çà èçâúðøåíèòå ïîã-
ðîìè íàä áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå âúâ âúñòàíè÷åñêèòå ðàéîíè.

Çàðàäè òàçè ìó äåéíîñò Âèñîêàòà ïîðòà èñêà îñòàâêàòà ìó è
òîé ÿ ïîäàâà. Çàòî÷åí å â Àíêàðà.11

Íà 24 àïðèë 1877 ã. çà áúëãàðñêè åêçàðõ å èçáðàí ëîâåøêèÿò
ìèòðîïîëèò Éîñèô (Ëàçàð Éîâ÷åâ).

11 Àíòèì Ïúðâè å îñâîáîäåí ñëåä îáùà àìíèñòèÿ ïðåç 1878 ã.

29

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Áúëãàðñêî ÷Ôèàòàêëòèîùð åÁâ Öàðèãðàä.
Áëàãîäåòåëíî áðàòñòâî “Ïðîñâåùåíèå”

Ïðåç ôåâðóàðè 1866 ã. ìëàäè áúëãàðñêè èíòåëèãåíòè â Öàðèã-
ðàä – ñåêðåòàðè, ïèñàðè â òúðãîâñêè êàíòîðè, ÷ëåíîâå íà åñíàôñêè
ñäðóæåíèÿ, ó÷èòåëè, ïèñàòåëè, ó÷åíè, ñå îáåäèíÿâàò îêîëî èäåÿòà
çà ó÷ðåäÿâàíå íà áúëãàðñêî ÷èòàëèùå. Âúðõó òîâà èì ðåøåíèå âå-
ðîÿòíî ñà ïîâëèÿëè ñúçäàäåíèòå ãðúöêè êóëòóðíî-ïîëèòè÷åñêè äðó-
æåñòâà “Ñèëîãîñè”, â êîèòî ñå ðàçïðîñòðàíÿâà ãðúöêà êóëòóðà è ñå
èçíàñÿò ëåêöèè íà ðàçíîîáðàçíè òåìè.

Ïúðâîíà÷àëíî èäåÿòà ñå îáñúæäà ìåæäó ðàáîòåùèòå â Áàëêà-
ïàí.1 Ïî-êúñíî ñå ñúáèðà ïî-ãîëÿìà ãðóïà â ìåòîõà íà áúëãàðñêàòà
öúðêâà “Ñâ. Ñòåôàí”, ìåæäó êîèòî ó÷èòåëÿò è æóðíàëèñò Ïåòêî Ð.
Ñëàâåéêîâ, ä-ð Õðèñòî Ñòàìáîëñêè – ðåäàêòîð íà â. “Ïðàâî” è â.
“Íàïðåäúê”, Ãàâðèë Êðúñòåâè÷ – ðåäàêòîð íà ñï. “Áúëãàðñêè êíè-
æèöè”, Èâàí Íàéäåíîâ – ðåäàêòîð íà â. “Ïðàâî” (1870-1873 ã.) è â.
“Íàïðåäúê” (1874-1877), àâòîð íà íÿêîëêî ó÷åáíèöè, Òîäîð Áóð-
ìîâ – ó÷èòåë, ñúòðóäíèê íà “Öàðèãðàäñêè âåñòíèê” è íà ñï. “Áúë-
ãàðñêè êíèæèöè”, Èâàí Äî÷êîâ – èçäàòåë íà â. “Ãàéäà” è äð.2

Ñòàòèÿ âúâ â. “Òóðöèÿ” îòáåëÿçâà ñúáèòèåòî: “Ìèíàëàòà íå-
äåëÿ íàøèòå ìëàäåæè îò Áàëêàïàí íàïðàâèëè åäíî ñúáðàíèå â
ìåòîõà íà áúëãàðñêàòà öúðêâà, çà äà ðàçãëåäóâàò ìèñúëòà çà
îñíîâàâàíåòî íà åäíî áúëãàðñêî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä. Îáñòîÿ-
òåëñòâàòà, êîèòî íè îêðúæàâàò äíåñ, è ïðîñòîòàòà, â êîÿòî
ñå íàìèðàìå, íè çàïîâÿäâàõà ñòðîãî îñíîâàíèåòî íà åäíî òàêâîñ
çàâåäåíèå è êàòî èñòèíñêè ðîäîëþáöè íèé ñå ðàäóâàìå ñ âúçõè-
ùåíèå çà òîâà, ÷å íàøèòå ìëàäåæè îò Áàëêàïàí ðàçáðàëè ñú-

1 Áàëêàïàí – ìàñèâíà äâóåòàæíà ïîñòðîéêà, áëèçêî äî ìîñòà Ãàëàòà. Â íåÿ ñå ïî-
ìåùàâàò çàíàÿò÷èéñêè è òúðãîâñêè äþêÿíè, ñêëàäîâå, òúðãîâñêè êàíòîðè, äúðæà-
íè ïðåäèìíî îò öàðèãðàäñêè áúëãàðè.
2 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876) è êóëòóðíî-íàöèî-
íàëíîòî Âúçðàæäàíå”. Ñ., 2006, ñ. 16.

30

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

âúðøåíî òèÿ îáñòîÿòåëñòâà è òàÿ ïðîñòîòà...”3
Ìíîçèíñòâîòî îò ÷èòàëèùíèòå äåéöè ñå çàíèìàâàò ñ òúðãîâñ-

êà äåéíîñò: Õàäæè Ìèíà Ïàøîâ – óïðàâèòåë íà êàíòîðà íà Í. Áðà-
êàëîâ è Íèê. Õð. Òúï÷èëåùîâ â Öàðèãðàä; Ñòåôàí Ï. Ñòåôàíîâ –
ñëóæèòåë â òúðãîâñêà êàíòîðà íà Õð. Òúï÷èëåùîâ (áàùà); Ä. Ï. Èâà-
íîâ – ñëóæèòåë â òúðãîâñêàòà êàíòîðà íà Ï. Èâàíîâ (áàùà); Ã. Ð.
Àäæàðîâ – òúðãîâåö, áàíêåð; Ñò. Í. Áðàäèíñêè – òúðãîâåö; Ã. Ãðó-
åâ – äåëîâîäèòåë íà òúðãîâñêà êúùà â Öàðèãðàä; Ï. Í. Íà÷îîëó –
òúðãîâåö, áàíêåð; Ã. À. Ìóðàâÿíîâ – òúðãîâåö, áàíêåð; È. Äàéíå-
ëîâ – òúðãîâåö â Ðóñå è Öàðèãäðàä; Ï. Õð. Ñòàìîâ – òúðãîâåö,
áàíêåð è äð.

Ãëàâíèòå äåéöè íà ÷èòàëèùåòî ñà ñ âèñîêî çà âðåìåòî îáðàçî-
âàíèå. Íàïðèìåð: Íèêîëà Õð. Òúï÷èëåùîâ – ó÷èë â Òúðãîâñêîòî
ó÷èëèùå íà îñòðîâ Õàëêè, ñëåä êîåòî ïðîäúëæàâà îáðàçîâàíèåòî
ñè âúâ Ôðåíñêè êàòîëè÷åñêè êîëåæ â Áåáåê (Öàðèãðàä); Ñòåôàí Ã.
Ãèäèêîâ – ïúðâîíà÷àëíî îáðàçîâàíèå â Ñëèâåí, ïî-êúñíî ó÷è â
Îäåñêàòà ãèìíàçèÿ; Íèêîëà Í. Áðàêàëîâ – ó÷è â Òúðãîâñêîòî ó÷è-
ëèùå íà î. Õàëêè, ïðîäúëæàâà îáðàçîâàíèåòî ñè â Ìàðñèëèÿ; Èâàí
Íàéäåíîâ – çàâúðøâà ãðúöêî ó÷èëèùå â Öàðèãðàä; Äèìèòúð Ï.
Èâàíîâ – Òúðãîâñêî ó÷èëèùå íà î. Õàëêè, ñëåä êîåòî çàâúðøâà
Òúðãîâñêà àêàäåìèÿ â Øâåéöàðèÿ; Âàñèë Êàðàêîíîâñêè – ó÷è â Áåë-
ãðàäñêàòà ãèìíàçèÿ, ñëåä êîåòî ñëåäâà â Ìåäèöèíñêèÿ ôàêóëòåò íà
Ìîñêîâñêèÿ óíèâåðñèòåò; Ãàâðèë Êðúñòåâè÷ – ñ þðèäè÷åñêî îáðà-
çîâàíèå âúâ Ôðàíöèÿ; ä-ð Õð. Ñòàìáîëñêè – çàâúðøâà Âèñøà ìå-
äèöèíñêà øêîëà â Öàðèãðàä, ïî-êúñíî ïðîôåñîð ïî àíàòîìèÿ òàì;
Òîäîð Ñ. Áóðìîâ – çàâúðøâà Äóõîâíà àêàäåìèÿ â Êèåâ; Ñòàí÷î
Áðàäèíñêè – ó÷è â ãð. Ðóñå, ñëåä òîâà â Öàðèãðàä; Òîäîð Èêîíîìîâ
– ó÷è â ðîäíîòî ñè ñåëî Æåðàâíà, ïðîäúëæàâà â Êîòåë, Ñëèâåí,
ñëåäâà â Êèåâñêàòà äóõîâíà àêàäåìèÿ; Ñòåôàí Ñ. Áîá÷åâ – Âîåííî-
ìåäèöèíñêî ó÷èëèùå â Öàðèãðàä, à ïî-êúñíî çàâúðøâà ïðàâî â Ìîñ-
êîâñêèÿ óíèâåðñèòåò è ò.í.4

Ñëåä èçãîòâÿíåòî íà óñòàâ è ñëåä îôèöèàëíî îáÿâÿâàíå íà çà-
äà÷èòå, ÷èòàëèùåòî ñå ó÷ðåäÿâà íà 24 ôåâðóàðè 1866 ã. Ñúáðàíèåòî
èçáèðà ðúêîâîäñòâî îò ïåòèìà ÷ëåíîâå: Õàäæè Ìèíà Ïàøîâ (ïðåä-
ñåäàòåë), Ã. Ãðóåâ (ïîäïðåäñåäàòåë), Í. Õð. Òúï÷èëåùîâ (êàñèåð),

3 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876). ñ. 139.
4 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876). ñ. 21.

31

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ñò. Áðàäèíñêè (ïúðâè ïèñàð) è Í. Áðàêàëîâ (âòîðè ïèñàð).
Ïðèåòèÿò óñòàâ çàäúëæàâà ðåäîâíèòå ÷ëåíîâå äà âíàñÿò ïî 200,

120 è 50 çëàòíè ãðîøà ãîäèøíî ñïîðåä âúçìîæíîñòèòå ñè.
Îôèöèàëíî îáÿâåíèòå çàäà÷è ñ: “Äà ñå äàäå äîáðî è ïîëçîò-

âîðíî óïîòðåáëåíèå íà ñâîáîäíîòî îò ðàáîòà âðåìå íà öàðèã-
ðàäñêèòå áúëãàðè è äà ñå ñïîìîãíå çà ðàçïðîñòðàíåíèå íà ïîëåç-
íè ïðî÷èòàíèÿ ïîìåæäó èì”.

Òàêà îïîâåñòåíîòî ñúñ ñâîÿòà ñêðîìíîñò ïîêàçâà çàâèñèìîñò-
òà îò òóðñêàòà âëàñò.  äåéñòâèòåëíîñò îùå â íà÷àëîòî íà äåéíîñò-
òà ñè, ÷èòàëèùåòî çàïî÷âà äà ïîäïîìàãà ïðîñâåòíîòî äåëî â Ìàêå-
äîíèÿ, êúäåòî ãðúöêàòà è ñðúáñêàòà ïðîïàãàíäà ñà çàñèëåíè. ×ðåç
â. “Ìàêåäîíèÿ” ïðåç 1867 ã. òî îòïðàâÿ ïðèçèâ çà îêàçâàíå ïîìîù
íà ó÷èëèùàòà â þãîçàïàäíèòå áúëãàðñêè çåìè. Îòêëèêâàò ðîäîëþ-
áèâè áúëãàðè, ìåæäó êîèòî è êíèãîèçäàòåëÿò Õð. Ã. Äàíîâ. Â öà-
ðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå ïðèñòèãàò ìíîãî äàðåíèÿ îò êíèãè, ïåðèî-
äè÷íè èçäàíèÿ, ó÷åáíè ïîñîáèÿ è ïàðè÷íè ñðåäñòâà, îòïóñíàòè îò
ðàçëè÷íè áúëãàðñêè ÷èòàëèùà è îò ÷àñòíè ëèöà. Îáùèíèòå íà Ïðè-
ëåï è Êóêóø â êðàÿ íà 1867 ã. èçêàçâàò ïèñìåíî ñâîÿòà áëàãîäàð-
íîñò çà òîâà, ÷å ñ ïîëó÷åíèòå ñðåäñòâà ñà óñïåëè äà îòêðèÿò áúë-
ãàðñêî ó÷èëèùå è äà âúâåäàò áúëãàðñêî áîãîñëóæåíèå â öúðêâàòà.5

×èòàëèùåòî ðàçøèðÿâà ñâîÿòà ïîäêðåïà çà ðàçâèòèåòî íà áúë-
ãàðñêàòà ïðîñâåòà â òåçè îáëàñòè. Íà ãîäèøíîòî ñúáðàíèå ïðåç 1869
ã. òî îò÷èòà, ÷å å èçïðàòèëî íàä 2800 ïå÷àòíè èçäàíèÿ. ×èòàëèùíî-
òî íàñòîÿòåëñòâî ñúîáùàâà, ÷å å íàïå÷àòàëî áóêâàðè, ÷èòàíêè, çåì-
ëåîïèñàíèÿ, ÷èñëèòåëíèöè, èñòîðèè, è ñêîðî ùå èçäàäå êðàòêà áúë-
ãàðñêà èñòîðèÿ çà ïúðâîíà÷àëíèòå ó÷èëèùà.6

 êðàÿ íà 1869 ã. ÷èòàëèùåòî çàïî÷âà äà îðãàíèçèðà íåäåëíè
óðîöè çà âúçðàñòíè, íà êîèòî íåãîâè ÷ëåíîâå èçíàñÿò ëåêöèè íà ðàç-
ëè÷íè òåìè.7

 ñâîÿòà äåéíîñò Öàðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå òúðñè ñúäåéñòâèå-
òî íà äðóãèòå áúëãàðñêè ÷èòàëèùà – Ðóñåíñêîòî, Ïëîâäèâñêîòî,
Ñòàðîçàãîðñêîòî, Òúðíîâñêîòî, Òðåâíåíñêîòî. Ðàçøèðÿâàùàòà ñå
äåéíîñò äîâåæäà äî íåîáõîäèìîñòòà îò ïîâå÷å ìàòåðèàëíè ñðåäñ-
òâà. Ïðåç 1870 ã. Ñòàðîçàãîðñêîòî ÷èòàëèùå ïðåäëàãà îôèöèàëíî

5 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876)”. Ñ., 2006, ñ. 26.
6 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876)”. Ñ., 2006, ñ. 28.
7 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876)”. Ñ., 2006, ñ. 29.

32

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

äà ñå îáÿâè öàðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå çà ðúêîâîäåí îðãàí íà âñè÷êè
áúëãàðñêè ÷èòàëèùà è äà ñå ïîäïîìàãà ìàòåðèàëíî îò òÿõ.  òàçè
âðúçêà, íà ãîäèøíîòî ñúáðàíèå ïîä ïðåäñåäàòåëñòâîòî íà Ï. Ð. Ñëà-
âåéêîâ ÷èòàëèùíèòå äåéöè â Öàðèãðàä ïðèåìàò ïðåäëîæåíèåòî è
èçëèçàò ñ “Âúçâàíèå êúì ÷èòàëèùàòà”, îòïå÷àòàíî âúâ â. “Ìàêåäî-
íèÿ”,8 â êîåòî ñå îáðúùàò êúì âñè÷êè áúëãàðñêè ÷èòàëèùà äà ãî
ïîäïîìàãàò. Ïîñëåäíèòå ïðèåìàò òîçè ïðèçèâ. Îò 1871 ã. Öàðèã-
ðàäñêîòî ÷èòàëèùå îôèöèàëíî èçïúëíÿâà ôóíêöèÿòà íà ðúêîâîäíà
áúëãàðñêà ÷èòàëèùíà èíñòèòóöèÿ. Çà ïîäîáðÿâàíå ðàçïðåäåëåíèå-
òî íà ñðåäñòâàòà â íàé-íóæäàåùèòå ñå ðàéîíè, òî ñúçäàâà äâå ïðîñ-
âåòíî-ïîëèòè÷åñêè ôîðìàöèè – Áëàãîäåòåëíî áðàòñòâî “Ïðîñâå-
ùåíèå” (1868 ã.) è “Áúëãàðñêà ìàêåäîíñêà äðóæèíà” (1871 ã.), ïî-
êúñíî ïðåèìåíóâàíà íà “Êàñà çà áåäíèòå ó÷èëèùà”.

Çà äà ïîäîáðè êîíòàêòèòå ñè ñ áúëãàðñêèòå îáùèíè è ÷èòàëè-
ùà, Öàðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå ñúçäàâà ñâîé ïå÷àòåí îðãàí – ñïèñà-
íèå “×èòàëèùå”, ÷èÿòî ïúðâà êíèæêà èçëèçà â êðàÿ íà 1870 ã. Ðå-
äàêòîðè íà ñïèñàíèåòî ïðåç îòäåëíèòå ãîäèíè ñà: Ìàðêî Áàëàáà-
íîâ (1870-1871 ã.), Ëàçàð Éîâ÷åâ (1871-1872 ã.), Òîäîð Èêîíîìîâ
(1872-1873 ã.), Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ (1873 ã.), Ñòåôàí Ñ. Áîá÷åâ (1874 ã.)
è Äðàãàí Öàíêîâ (1874-1875 ã.).

Íà ñïèñàíèåòî ñúòðóäíè÷àò îñâåí èçáðîåíèòå ðåäàêòîðè è âèä-
íèÿò áúëãàðñêè ó÷åí Ìàðèí Äðèíîâ, ïèñàòåëè êàòî Èâàí Âàçîâ, Äîá-
ðè Âîéíèêîâ, Êðúñòüî Ïèøóðêà, Ãàâðèë Êðúñòåâè÷, Ãðèãîð Ïúð-
ëè÷åâ, Èâàí Áîãîðîâ, Êóçìàí Øàïêàðåâ, Ðàéêî Æèíçèôîâ è äð.

Öàðèãðàäñêèòå ÷èòàëèùíè äåéöè è ïðåäè âñè÷êî òåçè, êîèòî
ðàáîòÿò êàòî ðåäàêòîðè íà ñïèñàíèåòî, ñ÷èòàò, ÷å çà äà îöåëåå áúë-
ãàðñêàòà íàðîäíîñò, òðÿáâà äà ñêúñà ñúñ ñðåäíîâåêîâíèòå êèëèè è
äà ãè çàìåíè ñúñ ñâåòñêèòå ó÷èëèùà íà áóðæîàçíèòå çàïàäíîåâðî-
ïåéñêè äúðæàâè. Ñïîðåä òÿõ îñíîâíàòà çàäà÷à íà áúëãàðñêèòå ÷è-
òàëèùà å äà ðàáîòÿò çà âúâåæäàíåòî íà âçàèìîñïîìàãàòåëíè ó÷è-
ëèùà. Íà ãîäèøíîòî ñúáðàíèå íà ÷èòàëèùåòî ïðåç 1871 ã. Ëàçàð
Éîâ÷åâ ðàçâèâà òàçè òåçà â ñëîâîòî ñè “Çà ïîëçàòà îò ÷èòàëèùàòà”,
êîåòî ñå êîìåíòèðà â êíèæêà íà ñï. “×èòàëèùå”.9

 ñïèñàíèåòî ñå ïîìåñòâàò äàííè çà ïîñòèãíàòèòå ðåçóëòàòè â
Ñòàðîçàãîðñêîòî, Âèäèíñêîòî, Ïëîâäèâñêîòî, Òóë÷àíñêîòî è Ñâè-

8 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876)”. Ñ., 2006, ñ. 37.
9 Ñï. “×èòàëèùå” 1, 1871, ¹17

33

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ùîâñêîòî ÷èòàëèùå.
Ðàçãëåæäàò ñå ìàòåðèàëè, ñâúðçàíè ñ öúðêîâíî-íàöèîíàëíèÿ

âúïðîñ è ñ àñèìèëàòîðñêàòà ïîëèòèêà íà Öàðèãðàäñêàòà ïàòðèàð-
øèÿ. Ïîìåñòåíè ñà èçêàçâàíèÿòà íà ä-ð Ñòîÿí ×îìàêîâ è Èëàðèîí
Ëîâ÷àíñêè íà ñúñòîÿëèÿ ñå ïðåç ôåâðóàðè 1871 ã. Öúðêîâíî-íàðî-
äåí ñúáîð â Öàðèãðàä.

Ñïèñàíèåòî ïîïóëÿðèçèðà áúëãàðñêà âúçðîæäåíñêà ïîåçèÿ è
ïðîèçâåäåíèÿ íà åâðîïåéñêè ïèñàòåëè, êàòî Ôð. Øèëåð, Ø. Ïåòüî-
ôè, Àë. Ñ. Ïóøêèí è äð. Îòïå÷àòâà ÷àñò îò ñòàðîãðúöêàòà ïîåìà
“Èëèàäà” â ïðåâîä îò Ãðèãîð Ïúðëè÷åâ.

Îáíàðîäâàò ñå ôîëêëîðíè ìàòåðèàëè – íàðîäíè ïåñíè è ïðè-
êàçêè, íàðîäíè îáè÷àè è òúðæåñòâà.

Ïîìåñòâà ñå äèñêóñèÿ ìåæäó Ìàðèí Äðèíîâ è Ãàâðèë Êðúñòå-
âè÷ îòíîñíî ïðîèçõîäà íà áúëãàðñêèÿ íàðîä, îòíîñíî îôèöèàëíèÿ
áúëãàðñêè åçèê è ïðàâîïèñ.

Ñïèñàíèåòî ïîëó÷àâà çàáåëåæêè çà ïîäáîðà íà îòïå÷àòâàíèÿ
ìàòåðèàë, çàòîâà ÷å ñâåòîâíîèçâåñòíè ïèñàòåëè è òâîðöè íå ïðè-
ñúñòâàò íà íåãîâèòå ñòðàíèöè. Òî å êðèòèêóâàíî è îò ðåâîëþöèîí-
íèÿ áúëãàðñêè ïå÷àò (â. “Ñâîáîäà”).

Íàé-ãîëåìèòå àáîíàìåíòè çà ñïèñàíèåòî ñà â Öàðèãðàä, Òúð-
íîâî, Ñëèâåí, Ðóñå, Ñâèùîâ, Ãàáðîâî. Øèðîêî å ðàçïðîñòðàíåíèå-
òî ìó â Ìàêåäîíèÿ. Ðàçïðîñòðàíÿâà ñå è ñðåä áúëãàðèòå â Ðóñèÿ è
Âëàøêî.

Âúïðåêè íÿêîè ñëàáîñòè, ñïèñàíèå “×èòàëèùå” îñòàâà åäíî îò
íàé-äîáðèòå âúçðîæäåíñêè ïåðèîäè÷åñêè èçäàíèÿ.

Ñëåä 1873 ã. ðåäàêöèÿòà èçïèòâà ãîëåìè ôèíàíñîâè çàòðóäíå-
íèÿ çàðàäè ðÿçêî íàìàëåíèÿ àáîíàìåíò. Ïîñëåäíàòà êíèæêà å èç-
äàäåíà â êðàÿ íà 1875 ã.

Äåéíîñò íà Áëàãîäåòåëíîòî áðàòñòâî “Ïðîñâåùåíèå”.
Âçàèìíè ó÷èëèùà â áúëãàðñêèòå äåðêîñêè ñåëà

Ó÷ðåäåíîòî ïðåç 1868 ã. Áëàãîäåòåëíî áðàòñòâî “Ïðîñâåùå-
íèå” êàòî êëîí íà Öàðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå èìà çà öåë äà êîíöåíò-
ðèðà ñðåäñòâà è óñèëèÿ çà îòêðèâàíåòî íà íîâîáúëãàðñêè ó÷èëèùà
â êâàðòàëèòå íà Öàðèãðàä, êúäåòî æèâåÿò ãîëåìè ãðóïè áúëãàðè,
÷èèòî äåöà ó÷àò â ÷óæäè ó÷èëèùà. Íàðåä ñ òîâà äà ñúçäàâà òàêèâà

34

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ó÷èëèùà è â áëèçêèòå áúëãàðñêè ñåëà – ñèëíî çàñòðàøåíè îò ãðúö-
êà àñèìèëàöèÿ.

Çà òàçè öåë áðàòñòâîòî çàêóïóâà êúùè â òðè êâàðòàëà íà Öà-
ðèãðàä: Âëàíãà, Áåéîãëó è Òîï êàïèÿ è ãè ïðåóñòðîéâà çà ó÷èëèùà.
Äî òÿõ èçãðàæäà ïàðàêëèñè çà áúëãàðñêî áîãîñëóæåíèå. Ïðåäâàðè-
òåëíàòà ïîäãîòîâêà çàáàâÿ îòêðèâàíåòî íà ó÷èëèùàòà äî 1870-1872
ãîäèíà.

Ïðåç 1869 ã. ñà îòêðèòè ïúðâèòå ðåäîâíè áúëãàðñêè ó÷èëèùà â
ñåëàòà Òàðôà è ×àíàê÷à.

Ó÷åáíàòà ïðîãðàìà íà íîâîîòêðèòèòå ó÷èëèùà å åäíàêâà. Òå
ñà ñúñòàâåíè îò òðè êëàñà:

1. Åäèí âçàèìåí, ðàçäåëåí íà äâå îòäåëåíèÿ, èçó÷àâàù ñëåäíè-
òå ïðåäìåòè: íà÷àëåí ïðî÷èò è ïèñìî, íà÷àëíà àðèòìåòèêà (÷åòè-
ðèòå ïðîñòè äåéñòâèÿ), êðàòúê êàòåõèçèñ.

2. Ïðèãîòâèòåëåí I êëàñ. Íà÷àëî íà áúëãàðñêà ãðàìàòèêà ñ ãðà-
ìàòè÷åñêè ðàçáîð â äèêòîâêà, êðàòêà ñâåùåíà èñòîðèÿ, êðàòêà ÷èñ-
ëèòåëíèöà, äðîáèòå ñúñ ñìåñåíè ÷èñëà, êðàòêî çåìëåîïèñàíèå ñ ðè-
ñóâàíå íà êàðòè, íà÷àëî íà áúëãàðñêà èñòîðèÿ, íà÷àëî âúçäóøíè
ÿâëåíèÿ, òóðñêè íà÷àëåí ïðî÷èò è ïèñìî, êðàñíîïèñàíèå.

3. Êëàñ II. Áúëãàðñêà ãðàìàòèêà äî II ÷àñò ñ äèêòîâêà â ãðàìà-
òè÷åñêè è ëîãè÷åñêè ðàçáîð, áúëãàðñêà èñòîðèÿ – ïðîïàäàíå ïîä
îñìàíöèòå, âñåîáùà èñòîðèÿ (äðåâíà), ïðîñòðàííî çåìëåîïèñàíèå
ñ ðèñóâàíå íà êàðòè, ÷èñëèòåëíèöà – òðîéíè ïðàâèëà ñ ìåòðè÷åñêà
ñèñòåìà, íà÷àëî íà ôèçè÷åñêè ÿâëåíèÿ, ïðîäúëæåíèå íà òóðñêè ïðî-
÷èò è ïèñìî, íà÷àëî íà ôðåíñêè. 10

Çà îòêðèòîòî ñâåòñêî ó÷èëèùå â ñ. Òàðôà ñâèäåòåëñòâà äîïèñ-
êà íà òàðôåíåö âúâ â. “Ìàêåäîíèÿ” â êðàÿ íà ó÷åáíàòà 1869-1870
ãîäèíà: “... íèé äî ñêîðî íå áÿõìå ñå ñäîáèâàëè äà èìàìè â ñåëîòî
áúëãàðñêèé ó÷èòåë è äà ñëóøàìè â ÷åðêâà ìàòåðíèé ñè ÿçèê.
Íî... òî òðÿáâàøå äà ñòàíå è õâàëà Áîãó, íèé ñå ñäîáèõìå ñ
áîëãàðñêèé ó÷èòåë Ã. (ã-í) Ã. Èë. Áåí÷åâ, íà êîãîòî íåïðåñòàííè-
òå òðóäîâå ïðîèçâåäîõà äîáúð ïëîä ìåæäó íàñ áåäíè ñåëÿíè è
íàäÿâàìå ñå çàíàïðåä äà âèäèì òåçè íåãîâè òðóäîâå óâåí÷àíè ñ
ïúëíà ñïîëóêà.

Ñëàâà Áîãó äîæèâÿõìå äà ÷óåì è íèé â ÷åðêâàòà ñè ìàòåð-
íèÿ íàø áúëãàðñêè ÿçèê, êîãîòî âñè÷êè ðàçáèðàìå è ïðè ñëóøà-

10 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876). Ñ., 2006, ñ. 261.

35

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

íåòî íà êîãîòî ñúðöàòà íè òóïàò îò ðàäîñò.
Íèé ñúðäå÷íî áëàãîäàðèì íà íàøåòî “Áëàãîäåòåëíî íàñòî-

ÿòåëñòâî”, êîåòî íè îáñèïâà ñ ìíîãî áëàãîäåÿíèÿ. Ïðè äðóãî ùî
íè ïðåäñòîÿâà è ïîìàãà âåùåñòâåíî çà ïîääúðæàíå íà ó÷èëèùå-
òî, òî íè óëåñíè îùå è çà äîáèâàíåòî íà åäíî òÿëî ÷åðêîâíè
êíèãè, êîèòî ñåãà óïîòðåáëÿâàìå, è åäíî ãîäèøíî òå÷åíèå îò â.
“Ìàêåäîíèÿ”. Áëàãîäàðèì òúé ñúùî ã-í Ï. Ð. Êîëàðîâ, êîéòî
áëàãîâîëè äà íè ïîäàðè åäèí ïîçëàòåí ôåðìàí òóðåí â äæàì, ñ
êîéòî ñå ïðèïîçíàâà äóõîâíàòà íè ñàìîñòîÿòåëíîñò. Áëàçå íà
îíåçè áúëãàðè, êîèòî ùå ñà ïîä áúëãàðñêèé åêçàðõ, à íàñ êîé çíàå
êúäå ùå íè îòâåå...” (â. “Ìàêåäîíèÿ”, 8.07.1870 ã., Öàðèãðàä).

Îò ñëåäâàùàòà ó÷åáíà ãîäèíà èçïèòèòå ñå ïðîâåæäàò ïóáëè÷-
íî. Èçáèðà ñå ïðàçíè÷åí äåí. Áëàãîäåòåëíîòî áðàòñòâî èçïðàùà
ñâîè ïðåäñòàâèòåëè îò Öàðèãðàä. Ïðèñúñòâàò ÷ëåíîâå íà îáùèíà-
òà, áàùè, ìàéêè, áàáè è äÿäîâöè íà ó÷åíèöèòå.

Çà ãîäèøíèÿ èçïèò ïðåç 1872 ã. íàó÷àâàìå îò äîïèñêà íà Ñòå-
ôàí Ñàâîâ Áîá÷åâ âúâ â. “Ïðàâî”:

“Â Òîðôà ïðèñòèãíàõìå íà 19.VII. ñðåùó Èëèíäåí, ïðèäðó-
æåíè îò äâàìà äðóãàðè: È. Ê. Ñòîéêîâ îò Áëàãîäåòåëíîòî áðàò-
ñòâî è Ò. Ïåòðîâ. Óïúëíîìîùåíè áÿõìå äà íàïðàâèì èçïèò íà
ó÷åíèöèòå îò òóé ñåëî. Íèé ïðåäèçâåñòèõìå ñåëÿíèòå è ó÷èòå-
ëÿ. Ñóòðèíòà, ñëåä èçâúðøâàíå íà áîæåñòâåíàòà ñëóæáà, âñè÷-
êè ïðèñúñòâàùè â ÷åðêâàòà ñå îòïðàâèõìå ñ òúðæåñòâåíà ëè-
òóðãèÿ â ó÷èëèùåòî. Âîäîñâåòà ñå çàïî÷íà, íî òðÿáâàøå äà áúäå
íÿêîé òóê, çà äà ñå îáçåìå îò òåçè ÷óâñòâóâàíèÿ, êîèòî ïúëíåõà
íàøèòå ñúðöà ïðåä âèä íà åäíà òâúðäå ïðèÿòíà ãëåäêà. Ñòàÿòà
íà ó÷èëèùåòî íå ñòèãíà çà ñúáðàíèòå ïî÷òè âñè÷êè ñåëÿíè áåç
èçêëþ÷åíèå íà áåëîáðàäè ñòàðöè, íà áàáè, ìîìè è ìîìöè.

Íà ïúðâî ìÿñòî áåøå ïîêà÷åíà èêîíàòà íà íàøèòå ïðîñâå-
òèòåëè, îò äÿñíî èì ëèêà íà íåãîâî áëàæåíñòâî Àíòèì I, à îò
ëÿâî – öàðñêèÿ ôåðìàí. Ïîäèð âîäîñâåòà ó÷èòåëÿò È. Ö. Êàðà-
íîâ êàçà åäíî ñëîâöå çà çíà÷åíèåòî íà èçïèòà â ñåëî, êàòî ãî
ñðàâíè ñ æåòâàòà. Ïîäèð òîâà ó÷åíèöèòå ñå èçïèòàõà ïî áúë-
ãàðñêà èñòîðèÿ, ãåîãðàôèÿ, ÷èñëèòåëíèöà, áúëãàðñêà ãðàìàòè-
êà, ÷èòàíêè îò Èêîíîìîâà, êðàñíîïèñ è ïðî÷èò...”11

11 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñåëî Òàðôà”, Áóðãàñ, 2008, ñ. 141; â. “Ïðàâî”, 7 àâãóñò 1872,
Öàðèãðàä.

36

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Áúëãàðñêèÿò ïåðèîäè÷åí ïå÷àò ïîäïîìàãà àêòèâíî ïðîñâåòíà-
òà äåéíîñò íà Öàðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå.  òàçè âðúçêà å ïîìåñòåíà
äîïèñêàòà “Ïðèçíàòåëíîñò” âúâ â. “Ìàêåäîíèÿ”: “Îáùèíèòå íà äâå-
òå áúëãàðñêè ñåëà â Öàðèãðàäñêèòå îêîëíîñòè Ïàíè÷êîâî è Òàð-
ôà, ÿâíî è ñúðäå÷íî áëàãîäàðÿò íà äîñåãàøíèòå ñè áëàãîäåòåëè
è ëè÷íî íà Öàðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå, êîåòî ïîìàãàëî ñ êíèãè è
äðóãè, òúé ñúùî íà ã-íà Ï. Ð. Ñëàâåéêîâà çà ïîäàðúêà ìó íà
ðàçíè ÷åðêîâíè è ó÷èëèùíè êíèãè è âåñòíèöè, êàêòî äâåãîäèø-
íîòî ìó íà ÷èòàëèùàòà íàñòîÿòåëñòâî íàåäíî ñ ã-íà Áîãäàíî-
âà, êîìóòî òàêæå èçêàçâà ÿâíà áëàãîäàðíîñò, ïîäîáíî è íà ã-íà
Õð. Ïàíè÷êîâà çà óñúðäíèòå ìó ïðåäñòîÿâàíèÿ â ðàçíè ñëó÷àè.
Íà ã-íà Óâàëèåâà è ã-íà Íèêîëà Öâåòêîâè÷à çà äâå òå÷åíèÿ îò
ïåðèîäè÷åñêî ñïèñàíèå “×èòàëèùå”. Íà ã-íà Í. Ãåíîâè÷à çà åäíî-
ãîäèøíî òå÷åíèå íà â. “Òóðöèÿ” è íà Áëàãîäåòåëíîòî áðàòñòâî
çà 1 òðèîä, 1 ïåíòèêîñòàð, 1 ÷àñîñëîâ, 1 îñìîãëàñíèê è äâå òå÷å-
íèÿ îò “Ï÷åëèöà”. Íà íåãîâî áëàæåíñòâî ã-íà Õðèñòà Ãåîðãèåâà
çà äâå òå÷åíèÿ íà ñï. “Ó÷èëèùå” è îáùî ïàê èçêàçâà áëàãîäàð-
íîñòòà ñè êúì âñè÷êè îíåçè, êîèòî ñà íåùî ïîäàðèëè ...”12

Ïîñëåäíèòå ñâåäåíèÿ çà îòêðèòèòå áúëãàðñêè ó÷èëèùà â ñåëà-
òà Òàðôà è ×àíàê÷à, êàêòî è â êâàðòàëèòå íà Öàðèãðàä ñå ñúäúðæàò
â îò÷åòà íà áðàòñòâîòî çà ó÷åáíàòà 1872-1873 ã., ÷åòåí íà Îáùî
ñúáðàíèå ïðåç ìåñåö îêòîìâðè 1873 ã. îò ïðåäñåäàòåëÿ ìó Ä. Ï.
Èâàíîâ.

Çà ó÷èëèùåòî â ñåëî Òàðôà â äîêëàäà ñå ñúîáùàâà, ÷å ó÷èòå-
ëÿò å Ãåîðãè Êàðàíîâ: “Òóêà ñåëÿíèòå ñà ïî-ðàçâèòè è Áðàòñò-
âîòî å ñïîëó÷èëî äà ãè óáåäè òå ñàìè äà ïîääúðæàò ó÷èòåëÿ, à
òî èì ïîìàãà ñ êíèãè è ïëàùà ïîëîâèíàòà çàïëàòà íà ó÷èòåëÿ.
Ó÷èëèùåòî ñå ïîñåùàâà îò 25-30 ó÷åíèêà è áëàãîäàðåíèå òðóäî-
âåòå íà ó÷èòåëÿ, äåöàòà ñà íàïðàâèëè äîñòà íàïðåäúê, òàêà
ùîòî íÿêîè îò òÿõ ùå ïîñëóæàò çàíàïðåä êàòî ó÷èòåëè äà ñå
èçïðàòÿò è ïî äðóãèòå áëèæíè ñåëà... Ïðåç òàÿ ãîäèíà äîéäîõà
íÿêîè îò ñåëÿíèòå íà Òàðôà è ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà Áðàòñòâî-
òî ñúáðà èì ñå åäíà âîëíà ïîìîù çà ñúçèæäàíå íà åäíî íîâî
ó÷èëèùå, â êîåòî äà ìîãàò äà ñå ïðèâëåêàò è äðóãè äåöà îò
îêîëíîñòèòå.”

12 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876). ñ. 219, â. “Ìàêå-
äîíèÿ” 5, ¹14, 6 àïðèë 1871, Öàðèãðàä.

37

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Çà ó÷èëèùåòî â ñ. ×àíàê÷à å îòáåëÿçàíî, ÷å å ïðåóñòàíîâèëî
äåéíîñòòà ñè ïîðàäè ðàçíîãëàñèÿ ìåæäó ñåëÿíèòå è èíòðèãèòå íà
ãúðöè.  íà÷àëîòî íà 1872 ã. íÿêîè îò ñåëÿíèòå ñà áèëè çàñåãíàòè îò
ñúäåáåí ïðîöåñ. Ãúðöèòå èì îáåùàâàëè ñúäåéñòâèå ïðè óñëîâèå äà
íå ñå íàçíà÷àâà áúëãàðñêè ó÷èòåë â ñåëîòî.13

Êðàòêîñðî÷íè áúëãàðñêè ñâåòñêè ó÷èëèùà
â ïåðèîäà 1870-1872 ã.

â ñåëàòà Èìðèõîð, Äåëè-Þíóñ, Òàÿ-Êàäúí è ×àíàê÷à

Çà äà êîìïåíñèðà ëèïñàòà íà ðåäîâíè ñâåòñêè ó÷èëèùà â îñòà-
íàëèòå äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà, Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ ñå óãîâàðÿ ñ îá-
ùèíèòå èì çà îðãàíèçèðàíå íà êðàòêîñðî÷íè ó÷èëèùà. Çà ó÷èòåë
èçïðàùà ïðåáèâàâàùèÿ â Öàðèãðàä îáðàçîâàí ìëàäåæ Ìàêñèì Ôðà-
òåâ îò Ñîïîò. Â ïåðèîäà 1870-1872 ã. òîé ðúêîâîäè çà ïî íÿêîëêî
ìåñåöà ó÷èëèùà â ñåëàòà Äåëè-Þíóñ, Òàÿ-Êàäúí, Èìðèõîð è ×à-
íàê÷à. Âúïðåêè êðàòêîòî îáó÷åíèå, Ìàêñèì Ôðàòåâ îñòàâà çàïîì-
íåí äúëãî âðåìå îò ó÷åíèöèòå ñè.14 Òîé âúâåæäà ïðàçíóâàíåòî íà
11-òè ìàé – Äåíÿò íà ñëàâÿíñêèòå ïðîñâåòèòåëè “Ñâ. ñâ. Êèðèë è
Ìåòîäèé” â ñ. ×àíàê÷à. Çàïëàùà íà ãðúöêè ñâåùåíèê äà îñâåòè âîäíî
èçâîð÷å â îêîëíîñòèòå íà ×àíàê÷à íà èìåòî íà äâàìàòà áðàòÿ è äà
óáåäè ñåëÿíèòå, ÷å âîäàòà ìó å öåëåáíà. Òàêà èçâîð÷åòî ñå âúçïðè-
åìà êàòî àÿçìî (öåëèòåëíî). Íà 11-òè ìàé ÷àíàê÷àëèè ïðàâÿò êóð-
áàí, êàíÿò ãîñòè è îòèâàò ïðè èçâîð÷åòî äà ïèÿò âîäà.15

Ïðåç 1873 ã. Ìàêñèì Ôðàòåâ ñå ïðåñåëâà â Áóðãàñ.16
Ôèíàíñîâè çàòðóäíåíèÿ ñëåä 1873 ã. ïðè÷èíÿâàò ñèëíî íàìà-
ëÿâàíå äåéíîñòòà íà Áëàãîäåòåëíîòî áðàòñòâî è çàòâàðÿíå íà ñâåò-
ñêèòå ó÷èëèùà â äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Âúïðåêè êðàòêîòî ñè
ñúùåñòâóâàíå, òå îêàçâàò ñúùåñòâåíî âëèÿíèå çà çàïàçâàíå íà áúë-

13 Õàðáîâà, Åë. “Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866-1876). ñ. 265.
14 Ïîïàÿíîâ, Ã. “Áúëãàðè îò Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå îáëàñòè”, Èçâåñòèÿ íà
Íàðîäíèÿ ìóçåé – Áóðãàñ, ò. I. Ñ., 1951, ñ. 161.
15 Îôåéêîâ (Àò. Øîïîâ). “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä”, Ïåðèîäè÷íî ñïèñ. íà
áúëãàðñêîòî êíèæîâíî äðóæåñòâî. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 497.
16  íà÷àëîòî å ó÷èòåë â ñ. Ðóñîêàñòðî. Ïðåç 1874 ã. â ðúêîïîëîæåí çà ñâåùåíèê. Íà
25 ÿíóàðè (6 ôåâðóàðè) 1878 ã. ïîñðåùà ðóñêèòå âîéñêè, íà÷åëî ñ ïîëê. Àë. Ëåð-
ìîíòîâ â Áóðãàñ. (Ëàçàðîâ Ñò. “Òðàÿíîâî”, Ñ., 2005, ñ. 57).

38

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ãàðñêèÿ äóõ ó ìëàäîòî

ïîêîëåíèå.

Áúëãàðñêîòî ÷èòà-

ëèùå â Öàðèãðàä ïðåêðà-

òÿâà ñâîÿòà äåéíîñò ïðåç

1876 ã. Ïðè÷èíèòå ñà îñ-

âåí ôèíàíñîâè è ïîëèòè-

÷åñêè. Ñúçäàäåíîòî íàï-

ðåæåíèå íà Áàëêàíèòå

ïðåç 1875 ã. ñëåä âúñòà-

íèÿòà â Áîñíà è Õåðöåãî-

âèíà, ñëåä íåóñïåøíîòî

Ñòàðîçàãîðñêî âúñòàíèå

è ñëåä æåñòîêîòî ïîòó-

øàâàíå íà Àïðèëñêîòî

âúñòàíèå ïðåç 1876 ã., îò-

êëîíÿâà âíèìàíèåòî íà

áúëãàðñêàòà îáùåñòâå-

íîñò îò ÷èòàëèùíàòà

äåéíîñò.

Ïî âðåìå íà äåñåò-

ãîäèøíèÿ ñè æèâîò Öà-

ðèãðàäñêîòî ÷èòàëèùå Ïåòêî Ðà÷îâ Ñëàâåéêîâ (1827-1895)
èçâúðøâà îãðîìíà äåé- Åäèí îò ó÷ðåäèòåëèòå íà Áúëãàðñêîòî

íîñò çà çàñèëâàíå íà âúç- ÷èòàëèùå â Öàðèãðàä (1866 ã.),

ðîæäåíñêèòå ïðîöåñè ðåäàêòîð íà â. “Ìàêåäîíèÿ”,

ñðåä áúëãàðñêàòà íàðîä- ðåäàêòîð íà ñï. “×èòàëèùå”.

íîñò. Òî ðúêîâîäè êóë- Äååí ó÷àñòíèê â Áëàãîäåòåëíîòî áðàòñòâî
òóðíîòî è íà ïúðâî ìÿñ- “Ïðîñâåùåíèå”, îñíîâàëî ïúðâèòå ñâåòñêè
ó÷èëèùà â äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà.
òî ó÷åáíîòî äåëî íà âñè÷- Èíèöèàòîð çà ñúçäàâàíå íà êðàòêîñðî÷íè
êè áúëãàðñêè ÷èòàëèùà.
Óìíîæàâàò ñå ñâåòñêèòå ñâåòñêè ó÷èëèùà â íÿêîè îò òåçè ñåëà

ó÷èëèùà. Âúâåæäàíåòî íà íîâîáúëãàðñêà ïðîñâåòà â ðàéîíèòå, çàñ-

òðàøåíè îò ÷óæäà àñèìèëàöèÿ, çàïàçâà áúëãàðñêèÿ äóõ òàì. Ñúñ

ñâîÿòà øèðîêîîáõâàòíà äåéíîñò, â êîÿòî ñà âêëþ÷åíè âèñîêîîáðà-

çîâàíè ìëàäè áúëãàðñêè èíòåëèãåíòè, ÷èòàëèùåòî â Öàðèãðàä ñå

óòâúðæäàâà êàòî åäíà îò íàé-ïðåñòèæíèòå èíñòèòóöèè íà áúëãàðñ-

êîòî Âúçðàæäàíå. ×àñò îò òàçè áúëãàðñêà èíòåëèãåíöèÿ ñå âêëþ÷âà

39

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

â ïîëèòè÷åñêèòå ïðîöåñè,

äîâåëè äî ñúçäàâàíåòî íà

Íîâàòà áúëãàðñêà äúðæà-

âà.

Ñëåä Àïðèëñêîòî

âúñòàíèå âúçðîæäåíñêèÿò

åëèò â Öàðèãðàä èçïðàùà

Ìàðêî Áàëàáàíîâ è Äðà-

ãàí Öàíêîâ â ñòîëèöèòå

íà øåñòòå âåëèêè åâðî-

ïåéñêè äúðæàâè – Àíã-

ëèÿ, Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿ,

Èòàëèÿ, Àâñòðî-Óíãàðèÿ

è Ðóñèÿ. Òå ñå ñðåùàò ñ

óïðàâëÿâàùè è îïîçèöè-

îííè äåéöè è ïðåäñòàâÿò

ìåìîðàíäóì çà ðåøàâàíå

íà “áúëãàðñêèÿ âúïðîñ”

– ñúçäàâàíå íà àâòîíîì-

íà îáëàñò ñ íàðîäíî ïðà-
âèòåëñòâî.17

Ïî âðåìå íà Ðóñêî-

Òóðñêàòà âîéíà (1877- Ìàêñèì Ôðàòåâ (ñúñ ñåìåéñòâîòî ñè)
1878 ã.) íÿêîè îò ÷èòà- Ó÷èòåë â êðàòêîñðî÷íèòå ñâåòñêè ó÷èëèùà
ëèùíèòå äåéöè âëèçàò â â ñåëàòà: Èìðèõîð, Äåëè-Þíóñ, Òàÿ-Êàäúí
ðóñêàòà àðìèÿ êàòî ïðå-
è ×àíàê÷à â ïåðèîäà 1870-1872 ã.

âîäà÷è. Õàäæè Ìèíà Ïà- Ïðåç 1873 ã. ñå ïðåñåëâà â Áóðãàñ

øîâ êàòî ãëàâåí ïðåäïðè-

åìà÷, ñíàáäÿâà ðóñêèòå âîéñêè ñ õðàíè. Òîäîð Áóðìîâ å êîíñóëòàíò

â ðóñêîòî ïîñîëñòâî â Öàðèãðàä è ïðèñúñòâà ïðè ïîäïèñâàíåòî íà

Ñàíñòåôàíñêèÿ ìèðåí äîãîâîð.

Ñëåä ñúçäàâàíåòî íà Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ, áèâøè ÷èòàëèùíè

äåéöè ñà äåïóòàòè â Ó÷ðåäèòåëíîòî ñúáðàíèå (1879 ã.) – Ï. Ð. Ñëà-

âåéêîâ, Äðàãàí Öàíêîâ; Òå ñà ñðåä ïúðâèòå ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòå-

ëè – Òîäîð Áóðìîâ, Äð. Öàíêîâ; ìèíèñòðè – Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ, Äð.

17 Áîíåâà, Â. “Âúçðàæäàíå: Áúëãàðèÿ è áúëãàðèòå â ïðåõîä êúì íîâîòî âðåìå”. Øó-
ìåí, 2005, ñ. 449.

40

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Öàíêîâ, Òîäîð Èêîíîìîâ, Ñòåôàí Áîá÷åâ; Òîäîð Èêîíîìîâ å êìåò
íà Ñîôèÿ (1880-1881 ã.); äèïëîìàòè – Ìàðêî Áàëàáàíîâ, Ñòåôàí
Áîá÷åâ.

Õðèñòî Ñòàìáîëñêè å ïîäïðåäñåäàòåë íà Îáëàñòíîòî ñúáðà-
íèå íà Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ. Ñëåä Ñúåäèíåíèåòî íà Êíÿæåñòâî Áúëãà-
ðèÿ ñ Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ ïðåç 1885 ã. å íà÷àëíèê íà îòäåëåíèå â Àëåê-
ñàíäðîâñêà áîëíèöà â Ñîôèÿ.18

18 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”. Ñ., 2011-2012; ò.1; ò. 6; ò. 9; ò. 10; ò. 11.
41

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ðóñêî-ÒóðñêÔààâêîòéîíðà Â(1877-1878)

Íàöèîíàëíîîñâîáîäèòåëíîòî äâèæåíèå íà õðèñòèÿíñêèòå íà-
ðîäíîñòè â Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ ñå ïðîÿâÿâà ïðåç 1875 ã. ñ âúñòà-
íèÿòà â Õåðöåãîâèíà è Áîñíà è ñ íåóñïåøíîòî Ñòàðîçàãîðñêî âúñ-
òàíèå. Ïðàâèòåëñòâàòà íà ãîëåìèòå çàïàäíîåâðîïåéñêè äúðæàâè è
Ðóñèÿ ñúâåòâàò òóðñêèÿ ñóëòàí äà âúâåäå ðåôîðìè çà ïîäîáðÿâàíå
æèâîòà íà õðèñòèÿíèòå. Íî èçáóõíàëîòî Àïðèëñêî âúñòàíèå ïðåç
1876 ã., êàêòî è ïðîäúëæàâàùàòà áîðáà â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ïî-
êàçâàò íà òåçè åâðîïåéñêè äúðæàâè, ÷å òðÿáâà àêòèâíî äà ñå íàìå-
ñÿò. Ãîëåìèòå ÷îâåøêè æåðòâè ïî âðåìå íà âúñòàíèåòî â Ñðåäíîãî-
ðèåòî ïðåäèçâèêâàò õóìàíèòàðíè è ïîëèòè÷åñêè ðåàêöèè íà äèïëî-
ìàòè è æóðíàëèñòè è íàëàãàò ðåøåíèåòî íà “áúëãàðñêèÿ âúïðîñ”.

Àíãëèéñêèÿò ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë Äèçðàåëè íàðåæäà íà ïî-
ñîëñòâîòî â Öàðèãðàä äà ïðîâåäå àíêåòà â ðàéîíèòå íà âúñòàíèåòî.
Îò ÑÀÙ â àíêåòíàòà êîìèñèÿ èçïðàùàò äèïëîìàòà Þäæèéí Ñêàé-
ëúð è ïóáëèöèñòà Äæ. Ìàêãàõàí. Ðóñèÿ å ïðåäñòàâåíà îò ïëîâäèâñ-
êèÿ êîíñóë êíÿç Öåðåòåëåâ. Ó÷àñòâà è ôðåíñêèÿò æóðíàëèñò Æàí
äüî Âåñòèí. Òåõíèòå äîïèñêè çà îïîæàðåíèòå ñåëèùà, çà íåïîãðåáà-
íèòå òðóïîâå, ïúëíÿò åâðîïåéñêèòå âåñòíèöè. Â Ðóñèÿ ñå íàäèãà âúë-
íà â çàùèòà íà þæíèòå ñëàâÿíè. Ïî òîâà âðåìå áúëãàðñêàòà îáù-
íîñò â Öàðèãðàä èçïðàùà äåëåãàòèòå Äðàãàí Öàíêîâ è Ìàðêî Áà-
ëàáàíîâ â ñòîëèöèòå íà øåñòòå åâðîïåéñêè ñèëè.1

Ïðàâèòåëñòâàòà íà Àíãëèÿ, Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿ, Àâñòðî-Óíãà-
ðèÿ, Èòàëèÿ è Ðóñèÿ ñòèãàò äî ðåøåíèåòî çà ñâèêâàíå íà ìåæäóíà-
ðîäíà êîíôåðåíöèÿ ïî Èçòî÷íèÿ âúïðîñ, äîáèëà èìåòî Öàðèãðàäñ-
êà ïîñëàíè÷åñêà êîíôåðåíöèÿ îò 1876-1877 ã. Âîäåùà ðîëÿ èìàò
ïîñëàíèöèòå íà ó÷àñòâàùèòå äúðæàâè â îñìàíñêàòà ñòîëèöà.

Ïðåäâàðèòåëíî áèë èçãîòâåí ïðîåêò çà àâòîíîìèÿ íà Áúëãà-
ðèÿ îò êíÿç Öåðåòåëåâ è Þäæèéí Ñêàéëåð ïðè òÿñíî ñúòðóäíè÷åñ-

1 Ãåí÷åâ, Íèê. “Áúëãàðñêîòî âúçðàæäàíå”. Ñ., 2010, ñ. 433.

42

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

òâî ñ öàðèãðàäñêèòå áúëãàðè Òîäîð Áóðìîâ è Ñò. Äàíåâ.2
Êîíôåðåíöèÿòà âçåìà ðåøåíèå äà ñå îáðàçóâàò äâå áúëãàðñêè

àâòîíîìíè îáëàñòè: Èçòî÷íà ñ ãëàâåí ãðàä Âåëèêî Òúðíîâî è Çà-
ïàäíà – ñ ãëàâåí ãðàä Ñîôèÿ.

Íà ïúðâîòî îôèöèàëíî çàñåäàíèå íà Êîíôåðåíöèÿòà (7 äåêåì-
âðè 1876 ã.) ïðèñúñòâàò è ïðåäñòàâèòåëè íà Âèñîêàòà ïîðòà. Òå îò-
õâúðëÿò èñêàíèÿòà íà Âåëèêèòå ñèëè – çà äàâàíå àâòîíîìèÿ íà áîñ-
íåíöè, ÷åðíîãîðöè è áúëãàðè.

Ïðåäñòàâèòåëèòå íà øåñòòå äúðæàâè ñå ñúáèðàò â Ëîíäîí ïðåç
ìàðò 1877 ã. Òå ïîäïèñâàò ïðîòîêîë, ñ êîéòî íàñòîÿâàò äà ñå âúâå-
äàò ðåôîðìèòå, ïðåäïèñàíè îò Öàðèãðàäñêàòà êîíôåäåðàöèÿ. Ñëåä
êàòî ñòàâà ÿñíî, ÷å Ïîðòàòà íå å ñúãëàñíà ñ òîâà, Ðóñèÿ ñå ïîäãîòâÿ
çà âîéíà êàòî å ñúãëàñóâàëà ðåøåíèåòî ñè ñ îñòàíàëèòå äúðæàâè.3
Íà 12/24 àïðèë 1877 ã. Àëåêñàíäúð II ïîäïèñâà ìàíèôåñò çà îáÿâÿ-
âàíå íà Ðóñêî-Òóðñêà âîéíà.

Îò êðàÿ íà 1876 ã. â ãð. Êèøèíåâ ñå îñúùåñòâÿâà âîåííà ïîäãî-
òîâêà íà áúëãàðñêè äîáðîâîëöè – åìèãðàíòè, ó÷àñòíèöè â Àïðèëñ-
êîòî âúñòàíèå, â Ñðúáñêî-Òóðñêàòà âîéíà è äð., ãîòîâè äà âîþâàò
çà îñâîáîæäåíèå íà îòå÷åñòâîòî ñè. Òå îáðàçóâàò òàêà íàðå÷åíîòî
Áúëãàðñêî îïúë÷åíèå ïîä êîìàíäâàíåòî íà ãåíåðàë Íèêîëàé Ñòî-
ëåòîâ. Ïîëó÷àâàò çíàìå îò æèòåëèòå íà ãð. Ñàìàðà. Ïðåäè äà ñå
âêëþ÷àò â ðóñêàòà Äóíàâñêà àðìèÿ, íàáðîÿâàò 12 000 äóøè. Ìèíà-
âàò íà åäíîìåñå÷íà âîåííà ïîäãîòîâêà â ãð. Ïëîåù.

Êàòî ñúþçíèöè íà Ðóñèÿ â ïðåäñòîÿùàòà âîéíà ñå âêëþ÷âàò
Ñúðáèÿ, ×åðíà ãîðà è Ðóìúíèÿ.

Âîéíàòà çàïî÷âà íà 10/22 þíè. Ãëàâíîêîìàíäâàù íà Äóíàâñ-
êàòà àðìèÿ å Âåëèêèÿò êíÿç Íèêîëàé Íèêîëàåâè÷ (áðàò íà Àëåêñàí-
äúð II). Çà äåçîðèåíòèðàíå íà ïðîòèâíèêà ìàëêà ÷àñò îò àðìèÿòà,
êîìàíäâàíà îò ãåíåðàë Àïîëîí Öèìåðìàí, ïðåìèíàâà â Ñåâåðíà
Äîáðóäæà. Îñíîâíàòà ÷àñò îò àðìèÿòà ñëåä äåñàíò ñå óñòàíîâÿâà
íà þæíèÿ áðÿã íà ð. Äóíàâ äî ãð. Ñâèùîâ. Ñëåä òîâà ñå ðàçäåëÿ íà
òðè îòðÿäà: Èçòî÷åí, Çàïàäåí è Ïðåäåí. Èçòî÷íèÿò îòðÿä ñå íàñî÷-
âà êúì êðåïîñòèòå íà Ðóñå è Øóìåí; Ïðåäíèÿò îòðÿä – êúì Òúðíî-

2 Õðèñòîâ, Õð. “Îñâîáîæäåíèåòî íà Áúëãàðèÿ è ïîëèòèêàòà íà Çàïàäíèòå äúðæàâè
(1876-1878)”. Ñ., 1968, ñ. 60.
3 Ãåîðãèåâà, Öâåòàíà, Íèêîëàé Ãåí÷åâ. “Èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ ÕV-ÕIÕ â.”. Ñ., 2006,
ò. II, ñ. 542.

43

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

âî è Ñòàðà Çàãîðà; Çàïàäíèÿò îòðÿä – êúì Ïëåâåí.4
Ñëåä îñâîáîæäàâàíåòî íà ãð. Ïëåâåí (28 íîåìâðè/10 äåêåìâðè

1877 ã.) è ñëåä óñïåøíîòî ïðåìèíàâàíå íà Áàëêàíà, ðóñêèòå âîéñêè
ñå îòïðàâÿò êúì Îäðèí. Äÿñíà êîëîíà ïîä êîìàíäâàíåòî íà ãåí.
Éîñèô Ãóðêî îñâîáîæäàâà Ñîôèÿ è ïîåìà ïî ïîñîêà Ïëîâäèâ-Õàñ-
êîâî-Äèìîòèêà, çà äà îáõîäè Îäðèí îò þã; ñðåäíà êîëîíà ïîä êî-
ìàíäâàíåòî íà ãåí. Ìèõàèë Ñêîáåëåâ ñå ïðèäâèæâà êúì Îäðèí ïðåç
Ñòàðà Çàãîðà – æï âúçåëà Ñåéìåí è ìîñòà íà ð. Ìàðèöà; ëÿâà êî-
ëîíà ïîä êîìàíäâàíåòî íà ãåí. Ôüîäîð Ðàäåöêè ñå äâèæè êúì Îä-
ðèí ïðåç ßìáîë ïî äîëèíàòà íà ð. Òóíäæà. Ëåâèÿò ôëàíã ñå îõðàíÿ-
âà îò âîéñêèòå íà ãåí. Äåëèíõàóçåí, ñúñðåäîòî÷åíè â Ñëèâåíñêèÿ
ðàéîí. Òå îñâîáîæäàâàò Êàðíîáàò è Àéòîñ. Îòðÿä, âîäåí îò ïîë-
êîâíèê Àë. Ëåðìîíòîâ íàñòúïâà êúì Áóðãàñ.5

Íà 8/20 ÿíóàðè å ïðåâçåò Îäðèí. Íà 19/31 ÿíóàðè å ïîäïèñàíî
ïðèìèðèå, ñ êîåòî ñå ïðåóñòàíîâÿâàò âîåííèòå äåéñòâèÿ. Îïðåäåëÿ
ñå äåìàðêàöèîííà ëèíèÿ, ÷èÿòî íàé-èçòî÷íà òî÷êà å Äåðêîñêîòî
åçåðî (äî ×åðíî ìîðå).6

Ïðåäè ïîäïèñâàíåòî íà ìèðíèÿ äîãîâîð ìåæäó Ðóñèÿ è Îñ-
ìàíñêàòà èìïåðèÿ â ãðàä÷åòî Ñàí Ñòåôàíî (íà 12 êì îò Öàðèãðàä),
àíãëèéñêàòà ôëîòà íàâëèçà â Ìðàìîðíî ìîðå. Ñëåä ïðåãîâîðè, áè-
ëî ðåøåíî àíãëèéñêèòå âîéñêè äà ñå èçòåãëÿò íà 50 ìèëè îò Öàðèã-
ðàä, à îêîëî Ñàí Ñòåôàíî äà âëåçå ðóñêè îòðÿä îò 10 000 äóøè çà-
åäíî ñ ðóñêîòî ãëàâíî êîìàíäâàíå. Îò ðóñêàòà ñòðàíà ïðåãîâîðèòå
ñå âîäÿò îò ãðàô Íèêîëàé Èãíàòèåâ.

Íà 19 ôåâðóàðè/3 ìàðò 1878 ã. â Ñàí Ñòåôàíî å ñêëþ÷åí ïðåä-
âàðèòåëåí äîãîâîð ìåæäó Ðóñèÿ è Òóðöèÿ, êîéòî èìà çà öåë äà ïîä-
ãîòâè óñëîâèÿòà çà äîãîâîð, â êîéòî äà ó÷àñòâàò øåñòòå åâðîïåéñêè
ñèëè. Ñàíñòåôàíñêèÿò ìèðåí äîãîâîð ïðèçíàâà íåçàâèñèìîñòòà íà
êíÿæåñòâàòà Ñúðáèÿ, Ðóìúíèÿ è ×åðíà ãîðà. Ñïîðåä òîçè äîãîâîð
ñå ñúçäàâà àâòîíîìíî Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ, êîåòî ùå ñå óïðàâëÿâà
îò õðèñòèÿíñêî ïðàâèòåëñòâî.  êíÿæåñòâîòî ñå âêëþ÷âàò çåìèòå
ìåæäó ð. Äóíàâ è Ñòàðà ïëàíèíà, Ñåâåðíà è Öåíòðàëíà Ìàêåäîíèÿ

4 Áîíåâà, Âåðà. “Âúçðàæäàíå: Áúëãàðèÿ è áúëãàðèòå â ïðåõîä êúì íîâîòî âðåìå”.
Øóìåí, 2005, ñ. 457.
5 Ëàçàðîâ, Ñò. “Òðîÿíîâî” . Ñ., 2005, ñ. 65.
6 Õðèñòîâ, Õð. “Îñâîáîæäåíèåòî íà Áúëãàðèÿ è ïîëèòèêàòà íà Çàïàäíèòå äúðæàâè
1876-1878”. Ñ., 1968, ñ. 138.

44

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

äî óñòèåòî íà ð. Âàðäàð, Òðàêèÿ è Ñåâåðíèòå Ðîäîïè, çåìèòå äî
óñòèåòî íà ðåêèòå Ñòðóìà è Ìåñòà, Èçòî÷íà Òðàêèÿ äî Ëîçåíãðàä
(áåç Îäðèí è Ðåãèîíà). Êíÿæåñòâîòî ñå çàäúëæàâà äà ïëàùà ãîäè-
øåí äàíúê íà Òóðöèÿ.

Ñúãëàñíî âúçïðèåòèòå ïðèíöèïè ñëåä 1856 ã., ãðàíèöèòå íà Îñ-
ìàíñêàòà èìïåðèÿ èìàò çàêîíîâ õàðàêòåð ñàìî ñëåä ñúâìåñòíî óò-
âúðæäàâàíå îò Ðóñèÿ è çàïàäíîåâðîïåéñêèòå ñèëè. Îò 1/13 þíè äî
1/13 þëè 1878 ã. â Áåðëèí ñå ïðîâåæäàò çàñåäàíèÿ íà êîíãðåñ ñ ó÷àñ-
òèåòî íà äèïëîìàòè îò Àíãëèÿ, Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿ, Àâñòðî-Óíãà-
ðèÿ, Èòàëèÿ è äâåòå âîþâàùè ñòðàíè – Ðóñèÿ è Òóðöèÿ. Ñêëþ÷åí å
äîãîâîð, ñïîðåä êîéòî ñå ñúçäàâà Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ ìåæäó ð.
Äóíàâ è Ñòàðà ïëàíèíà, âêëþ÷âàéêè è Ñîôèéñêèÿ ñàíäæàê. Êíÿ-
æåñòâîòî å ñ ïîëèòè÷åñêà àâòîíîìèÿ, ñúñ ñâîÿ âîéñêà. Òóðñêèòå
âîéñêè òðÿáâà äà ñå èçòåãëÿò îò òåðèòîðèÿòà ìó. Òî ñå çàäúëæàâà
äà ïëàùà ãîäèøåí äàíúê íà Òóðöèÿ. Â ñðîê îò 9 ìåñåöà ðóñêèÿò
èìïåðàòîðñêè êîìèñàð êíÿç Àëåêñàíäúð Êîðñàêîâ – Äîíäóêîâ òðÿá-
âà äà ñúçäàäå óñëîâèÿ çà èçáîð íà áúëãàðñêè êíÿç.

Íà þã îò Ñòàðà ïëàíèíà ñå ñúçäàâà ïðîâèíöèÿ íà Òóðöèÿ ñ
àäìèíèñòðàòèâíà àâòîíîìèÿ, íàðå÷åíà Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ. Îäðèíñ-
êî, Áåëîìîðèåòî è Ìàêåäîíèÿ ñà âúðíàòè íà Òóðöèÿ. Íèøêèÿò ñàí-
äæàê å äàäåí íà Ñúðáèÿ, Ñåâåðíà Äîáðóäæà – íà Ðóìúíèÿ.

Îêóïàöèÿòà íà ðóñêèòå âîéñêè òðÿáâà äà ïðèêëþ÷è äî 9 ìåñå-
öà.7

Áåðëèíñêèÿò êîíãðåñ íàìàëÿâà ìíîãî çåìèòå íà Ñàíñòåôàíñêà
Áúëãàðèÿ. Öåëòà å áèëà äà íå ñå ñúçäàäå ãîëÿìà äúðæàâà íà Áàëêà-
íèòå, ñ êîåòî áè ñå çàñèëèëî âëèÿíèåòî íà Ðóñèÿ â òîçè ðàéîí.

Îêóïàöèÿòà íà Îäðèíñêà Òðàêèÿ îò ðóñêèòå âîéñêè ïðîäúëæà-
âà åäíà ãîäèíà. Â òîçè ïåðèîä å ñúçäàäåíà è ðóñêà àäìèíèñòðàöèÿ.
Áëèçîñòòà íà åçèêà å ïîçâîëèëà êîíòàêòè ìåæäó áúëãàðñêîòî íàñå-
ëåíèå è ðóñêèòå âîéñêè. Â äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà æåíèòå áèëè
àíãàæèðàíè çà ïðèãîòâÿíå õðàíà çà áëèçêî ðàçïîëîæåíè ðóñêè âîé-
íèöè.8  ñ. Äåëè-Þíóñ ñå óñòàíîâÿâà ùàá íà ðóñêà âîåííà ÷àñò,
êîéòî êâàðòèðóâàë â êúùàòà íà ßíè ×îðáàæäèèâàíîâ, òúé êàòî òÿ
áèëà íàé-ãîëÿìàòà â ñåëîòî – “äâóåòàæíà ñ îáøèðåí äâîð, çàãðà-

7 Áîíåâà, Â. “Âúçðàæäàíå: Áúëãàðèÿ è áúëãàðèòå â ïðåõîä êúì íîâîòî âðåìå”. Øó-
ìåí, 2005, ñ. 468.
8 Ñïîìåíè íà Ðàäêà Ñëàâ÷åâà Òðîé÷îâà îò ñ. Èìðèõîð. Ñîáñòâåí àðõèâ.

45

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

äåíà ñ âèñîê êàìåíåí çèä. Íà äîëíèÿ åòàæ å ðàçïîëîæåíà ãîëÿ-
ìà êóõíÿ, êúäåòî ñå ãîòâè çà ñåìåéñòâîòî è ðàòàèòå â ÷èôëè-
êà. Íà ãîðíèÿ åòàæ îñâåí ñïàëíèòå èìà ãîëÿìà ãîñòíà ñòàÿ ñ
òèïè÷íèòå áúëãàðñêè ìèíäåðëúöè.  ïðåäíàòà ÷àñò íà äâîðà
ñòàð ÷èíàð õâúðëÿ ñÿíêà âúðõó êúùàòà.”9

 êðàÿ íà 1878 ã. è íà÷àëîòî íà 1879 ã. çàåäíî ñ èçòåãëÿùèòå ñå
ðóñêè âîéñêè, ñå ñúçäàâà èçñåëíè÷åñêè ïîòîê îò áúëãàðñêè ñåìåéñ-
òâà êúì Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ è Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ. Ïúðâè ñå èçñåë-
âàò òåçè ñåëà, êîèòî ñà ïîìàãàëè íà ðóñêèòå âîéñêè è ñå ñòðàõóâàëè
îò îòìúùåíèå. Ñðåä òÿõ å äåðêîñêîòî ñåëî Òàøàëú (Òàøúë).10 Îñ-
òàíàëèòå äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà íå ñå èçñåëâàò ïîä âúçäåéñòâèå-
òî íà ñúâåòèòå è àâòîðèòåòà íà ßíè ×îðáàäæèèâàíîâ.11

Óñïåõèòå íà ðóñêèòå âîéñêè, ñúçäàâàíåòî íà Êíÿæåñòâî Áúëãà-
ðèÿ è Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ ïîâäèãàò áúëãàðñêèÿ äóõ â äåðêîñêèòå ñåëà.
Ñåêðåòàðÿò íà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ Àòàíàñ Øîïîâ â ñâîèòå “Ïúò-
íè áåëåæêè” îòáåëÿçâà: “Êîëêîòî äî íàðîäíîñòíîòî ñàìîñúçíà-
íèå íà Áúëãàðåòå îêîëî Öàðèãðàä, àç òðÿáâà äà êàæà, ÷å òî íå
å ñúâñåì çàãàñíàëî. Âîéíàòà çà íàøåòî îñâîáîæäåíèå, äîõîæäà-
íåòî íà Ðóñèòå ãè å ìíîãî ñúáóäèëî. Âúâ âñÿêî áúëãàðñêî ñåëî ùå
÷óåòå, ÷å Ðóñèòå èñêàò äà ñå ïðîñòíå Áúëãàðèÿ äî Ñâ. Ñòåôàíî,
÷å äîêàòî íå ñòàíå òîâà, ñâåòúò íÿìà äà ñå óìèðè è ïð., òðÿáâà
äà çàáåëåæà, ÷å è áúëãàðñêèòå è òóðñêèòå ñåëÿíå ïîä èìåòî
“Ñâ. Ñòåôàíñêà Áúëãàðèÿ” íå ðàçáèðàò äðóãî, îñâåí Áúëãàðèÿ,
êîÿòî äà ñå ïðîñòèðà äî Ñâ. Ñòåôàíî.”12

Âúâ ôîëêëîðà íà öàðèãðàäñêèòå áúëãàðñêè ñåëà âëèçàò ëè÷-
íîñòè, ñâúðçàíè ñ áúëãàðñêîòî ðåâîëþöèîííî äâèæåíèå è ñ Îñâî-
áîäèòåëíàòà âîéíà. Ïåñíè ðàçêàçâàò çà áúëãàðñêè âîåâîäè, çà öàð
Àëåêñàíäðà è êíÿç Íèêîëàÿ, çà Ãóðêî – ãåíåðàëà è Ñêîáåë – ãåíå-
ðàëà.13

9 Ñòàòåëîâà, Åë., Â. Òàíêîâà. “Ðîäúò Íèêîëîâè”. Ñ., 2004, ñ. 78.
10 Îðôåéêîâ (Àò. Øîïîâ). “Ïåðèîäè÷íî ñïèñàíèå íà áúëãàðñêîòî êíèæîâíî äðó-
æåñòâî”. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 485.
11 Ïàê òàì, ñ. 482.
12 Îðôåéêîâ (Àò. Øîïîâ). “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä”, Ïåðèîäè÷íî ñïèñ.
íà Áúëãàðñêîòî êíèæîâíî äðóæåñòâî. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 493.
13 Ïàê òàì, ñ. 499.

46

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ïðîñâåòíîòî äåëÔî íààêòÁîúðëãÃàðñêàòà åêçàðõèÿ
ñëåä 1880 ã. â Èçòî÷íà Òðàêèÿ

Ïðåç þíè 1878 ã. ïî íàñòîÿâàíå íà êíÿç Àëåêñàíäúð Äîíäóêîâ
– Êîðñàêîâ, Åêçàðõ Éîñèô, çàåäíî ñ ìàëúê ïåðñîíàë, íàïóñêà Öà-
ðèãðàä è ñå óñòàíîâÿâà â Ïëîâäèâ è Ñîôèÿ. Ïîäïîìàãà óñòðîéñò-
âîòî íà öúðêîâíîòî äåëî â Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ è Êíÿæåñòâî Áúëãà-
ðèÿ, íî ìèñëèòå ìó ñà îòïðàâåíè êúì áúëãàðèòå, îñòàíàëè ñëåä Îñ-
âîáîäèòåëíàòà âîéíà â Òóðöèÿ. Åêçàðõèÿòà å ñúçäàäåíà êàòî òóðñêà
èíñòèòóöèÿ, îòãîâàðÿùà çà äóõîâíèÿ è êóëòóðíî-ïðîñâåòåí æèâîò
íà áúëãàðèòå â èìïåðèÿòà è äîêàòî âñå îùå íå å çàêðèòà, òîé å äëú-
æåí äà âúçñòàíîâè äåéíîñòòà `è. Íà 9 ÿíóàðè 1880 ã. çàåäíî ñ ïåðñî-
íàëà ñè ïîòåãëÿ îò ïëîâäèâñêàòà ãàðà çà Öàðèãðàä.

 ïúðâèòå ìåñåöè ñëåä çàâðúùàíåòî ñè åêçàðõúò èçáÿãâà îôè-
öèàëíè ñðåùè è èçÿâè. Ïîëîæåíèåòî å äåëèêàòíî: â ïîñëåäíàòà âîé-
íà Òóðöèÿ å çàãóáèëà òåðèòîðèè è ñà ñúçäàäåíè Êíÿæåñòâîòî è àâ-
òîíîìíàòà îáëàñò Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ. Ïðåäïî÷èòà äà ïîñåòè áëèç-
êèòå áúëãàðñêè äåðêîñêè ñåëà, äà îòñëóæè ëèòóðãèÿ, äà áåñåäâà ñúñ
ñåëÿíèòå. Òîâà ãî ïðàâè, âúïðåêè ÷å çíàå êàê ùå ðåàãèðàò ãðúöêèòå
äóõîâíèöè îò Äåðêîñêàòà åïàðõèÿ, â ÷èåòî âåäîìñòâî ñà òåçè ñåëà.
Íå çàêúñíÿâàò çàáåëåæêèòå íà ðóñêèÿ ïîñëàíèê â Öàðèãðàä Åâãå-
íèé Íîâèêîâ ïî òîçè ïîâîä.1 Ãðèæàòà íà åêçàðõà êúì òåçè ñåëà íå å
áèëà âðåìåííà. Òîâà ïðîëè÷àâà îò ðàçãîâîðà ìó ñ ðóñêèÿ ïîñëàíèê
â Ñîôèÿ Ìèõàèë Õèòðîâî è òîãàâàøíèÿ ìèíèñòúð íà ïðîñâåùåíè-
åòî – Êîíñòàíòèí Èðå÷åê ïðè ïîñåùåíèåòî ìó â Êíÿæåñòâîòî ïðåç
1881 ã. Ñ òÿõ ãîâîðè çà Îäðèí, çà 250 õèë. áúëãàðè, îñòàíàëè â Îä-
ðèíñêèÿ ñàíäæàê, çà åïèñêîï Ñèíåñèé, óïðàâëÿâàù áúëãàðñêàòà îä-
ðèíñêà åïàðõèÿ, çà ñåëèùàòà îêîëî Äåðêîñ.2

1 “Åêçàðõ Éîñèô I â ñïîìåíè íà ñúâðåìåííèöè”, ñúñòàâèòåë Õð. Òåìåëñêè, Ñ., 1995,
ñ. 79.
2 “Åêçàðõ Éîñèô I â ñïîìåíè íà ñúâðåìåííèöè”, ñúñòàâèòåë Õð. Òåìåëñêè, Ñ., 1995,
ñ. 88.

47

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Îñíîâíàòà çàäà÷à ïðåä Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ å ñúçäàâàíåòî íà
ðîäîëþáèâà èíòåëèãåíöèÿ, êîÿòî äà ñúáóäè íàðîäíîñòíîòî ñúçíà-
íèå â áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå. Òîâà áè ìîãëî äà ñå îñúùåñòâè ñ îò-
êðèâàíå íà áúëãàðñêè êëàñíè ó÷èëèùà (ïðîãèìíàçèè) è ñðåäíè ó÷è-
ëèùà (ãèìíàçèè è ñåìèíàðè).

 Öàðèãðàä ñå ðàçïðîñòðàíÿâà ñëóõ, à ñëåä òîâà è â Êíÿæåñò-
âîòî è â Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ, ÷å òóðñêîòî ïðàâèòåëñòâî âúçíàìåðÿâà
äà èçãîíè åêçàðõà. Ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðúò Àëåêî Áîãîðèäè òåëåãðà-
ôèðà îò Ïëîâäèâ íà Âåëèêèÿ âåçèð: “Öÿëàòà îáëàñò å â äâèæåíèå
îò ïðúñíàòèÿ ñëóõ çà çàêðèâàíå íà Åêçàðõèÿòà, çà ïîëîæåíèå-
òî íå îòãîâàðÿì”.3 Àëåêñàíäúð Áàòåíáåðã ñúùî òåëåãðàôèðà íà
ðóñêèÿ öàð ñ ìîëáà ïîñëàíèêúò ìó â Öàðèãðàä äà îêàæå ïîäêðåïà.
 êðàÿ íà 1883 ã. ñóëòàí Àáäóë Õàìèä II êàíè íà àóäèåíöèÿ åêçàðõ
Éîñèô è ãî óâåðÿâà, ÷å ïðåäâîåííèòå ïðàâà íà áúëãàðèòå â èìïåðè-
ÿòà ñà çàïàçåíè.4

Åêçàðõèÿòà çàïî÷âà äà îáìèñëÿ ñïîêîéíî ïðîãðàìàòà ñè. Îùå
ïðåç 1880 ã. òÿ óñïÿâà äà óáåäè Âèñîêàòà ïîðòà â íåîáõîäèìîñòòà çà
îòäåëÿíå íà áúëãàðñêîòî ïðîñâåòíî äåëî îò îïåêàòà íà Öàðèãðàäñ-
êàòà ïàòðèàðøèÿ. Äî òîâà âðåìå âñåêè áúëãàðñêè ó÷èòåë, çà äà ó÷è-
òåëñòâà, òðÿáâà äà èìà ðàçðåøåíèå îò ñúîòâåòíèÿ ãðúöêè âëàäèêà.
Ïîðòàòà ïðîìåíÿ òîâà, êàòî ó÷ðåäÿâà òóðñêè ïðîñâåòíè êîìèñèè çà
áúëãàðèòå â ïî-âàæíèòå öåíòðîâå íà åâðîïåéñêèòå âèëàåòè.5

Ñîëóí å îïðåäåëåí êàòî öåíòúð íà áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà. Ïðåç
åñåíòà íà 1880 ã. å îòêðèòà Áúëãàðñêàòà ìúæêà ãèìíàçèÿ “Ñâ. ñâ.
Êèðèë è Ìåòîäèé”, êîÿòî â ïðîäúëæåíèå íà øåñò ãîäèíè ñå ïðåâ-
ðúùà â ïúëíà ñåäìîêëàñíà ãèìíàçèÿ. Ïðåç 1882 ã. å îòêðèòà Äåâè-
÷åñêà áúëãàðñêà ïåòîêëàñíà ãèìíàçèÿ “Ñâåòî Áëàãîâåùåíèå”. Ãî-
ëÿìà å çàñëóãàòà íà Ñîëóíñêàòà áúëãàðñêà îáùèíà, êîÿòî ïîäïîìà-
ãà ôèíàíñîâî òîâà äåëî.6

Ïðàâèòåëñòâàòà íà Êíÿæåñòâîòî è íà Èçòî÷íà Ðóìåëèÿ çàïî÷-

3 “Åêçàðõ Éîñèô I â ñïîìåíè íà ñúâðåìåííèöè”, Ñúñòàâ. Õð. Òåìåëñêè, Ñ., 1995, ñ.
150.
4 Ïðîô. Âîèí Áîæèíîâ. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ
1878-1913”. Ñ., 1982, ñ. 40.
5 Äúðæàâà-öúðêâà, öúðêâà-äúðæàâà â áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ”, Ñáîðíèê, Ñ., 2006, ñ.
329.
6 Ïðîô. Âîèí Áîæèíîâ. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ
1878-1913”. Ñ., 1982, ñ. 35.

48

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

âàò äà âíàñÿò åæåãîäíî ñóìè â áþäæåòà íà Åêçàðõèÿòà çà îñèãóðÿ-
âàíå íà ó÷åáíîòî `è äåëî.7

 Îäðèí, áëàãîäàðåíèå íà áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà è âëà-
äèêàòà Ñèíåñèé, ñå îòâàðÿ òðèêëàñíî ìúæêî ó÷èëèùå (ïúëíà ïðî-
ãèìíàçèÿ). Âúïðåêè, ÷å Óíèàòñêàòà áúëãàðñêà ãèìíàçèÿ áèëà íà-
ïúëíî ðàçâèòà, ÷àñò îò íåéíèòå ó÷åíèöè ñå ïðåìåñòâàò â åêçàðõèéñ-
êîòî ó÷èëèùå. Ñúùîòî ñå ñëó÷âà è ïðè ãðúöêèòå ó÷èëèùà, â êîèòî
ó÷àò áúëãàð÷åòà.8

 Èçòî÷íà Òðàêèÿ äîñòà ïî-êúñíî ñå îòêðèâàò áúëãàðñêè ãèì-
íàçèè.

Îäðèíñêîòî åêçàðõèéñêî òðèêëàñíî ó÷èëèùå ñúùåñòâóâà äî
1885 ã., ñëåä êîåòî ïðåìèíàâà â ÷åòèðèêëàñíî (íåïúëíà ãèìíàçèÿ).

Ïðåç 1889 ã. â Áóêóðåù ñå ñúçäàâà ôîíä îò ïðîäàäåí èìîò íà
ïîêîéíèÿ ä-ð Ïåòúð Áåðîí. Êàòî èçïúëíèòåë íà çàâåùàíèåòî Åâëî-
ãè Ãåîðãèåâ (áîãàò áúëãàðñêè òúðãîâåö è áàíêåð) ïðåäàâà ñóìàòà íà
Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ â Öàðèãðàä çà ïîñòðîÿâàíå íà ãèìíàçèÿ â Îä-
ðèí íà èìåòî íà ä-ð Ïåòúð Áåðîí. Âìåñòî íîâî ó÷èëèùå, ÷åòèðèê-
ëàñíîòî ìúæêî ó÷èëèùå ïîñòåïåííî ïðåìèíàâà â ñåäìîêëàñíà ìúæ-
êà ãèìíàçèÿ “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí” (äî 1898-1899 ã.).9

Ñâåùåíè÷åñêîòî ó÷èëèùå â Îäðèí å ïðåìåñòåíî â Öàðèãðàä
ïðåç 1891 ã., êúäåòî ñå òðàíñôîðìèðà â ÷åòèðèêëàñíà ñåìèíàðèÿ,
êîÿòî äî ó÷åáíàòà 1895-1896 ã. ñå ðàçâèâà â øåñòîêëàñíà. Ðåêòîðúò
`è – áîãîñëîâúò Ñòàíèìèð Ñòàíèìèðîâ å êîìàíäèðîâàí â Ðóñèÿ, çà
äà ñå çàïîçíàå ñ óñòðîéñòâîòî íà íÿêîëêî ñåìèíàðèè è ïàíñèîíèòå
êúì òÿõ. Êúì ñåìèíàðèÿòà å ñúçäàäåíî òðèêëàñíî ó÷èëèùå, êúäåòî
ñåìèíàðèñòèòå ïðîâåæäàò ïðàêòèêà, òúé êàòî èçó÷àâàò è ïåäàãîãè-
êà.10

 Ìåòîõà íà áúëãàðñêàòà öúðêâà “Ñâ. Ñòåôàí” â Öàðèãðàä, ôóí-
êöèîíèðà ÷åòèðèêëàñíî ó÷èëèùå.

 Ëîçåíãðàä è Ìàëêî Òúðíîâî ñà îòêðèòè äâóêëàñíè ó÷èëèùà
îò ó÷èòåëÿ Òîäîð Ìèëêîâ ïðåç 1870 è 1872 ã.

7 Ïðîô. Âîèí Áîæèíîâ. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ
1878-1913”. Ñ., 1982, ñ. 44.
8 “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí è Îäðèíñêàòà áúëãàðñêà ìúæêà ãèìíàçèÿ “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”,
Ñáîðíèê. Ñúñòàâ. Èâ. Ï. Îðìàíäæèåâ è Ä-ð Èâ. Ñò. Ïåíàêîâ. Ñ., 1958, ñ. 109.
9 “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí è Îäðèíñêàòà áúëãàðñêà ìúæêà ãèìíàçèÿ “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”,
Ñáîðíèê. Ñúñòàâ. Èâ. Ï. Îðìàíäæèåâ è Ä-ð Èâ. Ñò. Ïåíàêîâ, Ñ. 1958, ñ. 109.
10 Òåìåëñêè, Õð. “Áúëãàðñêàòà ñâåòèíÿ íà Çëàòíèÿ ðîã”. Ñ., 2005, ñ. 86.

49

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Êúì êëàñíèòå ó÷èëèùà è ãèìíàçèèòå ñå óñòðîéâàò ïàíñèîíè
çà ó÷åíèöè îò ïðîâèíöèÿòà.

 òàêà ïîäãîòâåíàòà ó÷èëèùíà áàçà Åêçàðõèÿòà îáìèñëÿ êàê
äà ïðèâëå÷å áúëãàð÷åòà. Ãîëÿìàòà `è ãðèæà ñà îáëàñòèòå ñúñ ñèëíî
ãðúöêî âëèÿíèå, â êîèòî ïîïàäàò è äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Â
êðàÿ íà îñåìäåñåòòå ãîäèíè íà ÕIÕ âåê ó÷èëèùíîòî è öúðêîâíîòî
äåëî â òåçè ñåëà ñà ïîä âëàñòòà íà Öàðèãðàäñêàòà ïàòðèàðøèÿ. Ó÷è-
ëèùåòî å êèëèéíî. Ó÷èòåëèòå, êîèòî ñúùåâðåìåííî ñà è ïåâöè â
öúðêâèòå, ïðåïîäàâàò ñàìî ïî ãðúöêè. Òå íå ñà ãúðöè ïî íàðîä-
íîñò, à âëàñè îò îáëàñòòà íà ãð. ßíèíà, êúäåòî Ïàòðèàðøèÿòà å
ñúçäàëà ñïåöèàëíè ó÷èëèùà çà ïðàâîñëàâíîòî íàñåëåíèå â òóðñ-
êî.11

Àòìîñôåðàòà íà êèëèéíîòî ó÷èëèùå â ñ. ×àíàê÷à ïðåç äåâåò-
äåñåòòå ãîäèíè å îïèñàíà â ðàçêàçà íà åäèí îò ó÷åíèöèòå ìó Íèêî-
ëà Ï. ×àóøåâ, ïî-êúñíî áåæàíåö â ãð. Øóìåí: “Òî ñå íàìèðàøå
ïðåä âðàòàòà íà öúðêâàòà “Ñâ. Ãåîðãè”. Ïúðâîíà÷àëíî òî èìà-
øå îòãîðå åäíà ñóíäóðìà. Ïî-êúñíî ñå èççèäà ïîä íåãî ñ êèðïè÷
åäíà ñòàÿ.

×èíîâåòå áÿõà ñêîâàíè îò äúëãè äúáîâè äúñêè, åäíàòà ïî-
íèñêî, íà òðè ìåñòà çàêîâàíà íà êîëîâå – íà äâàòà êðàÿ è â
ñðåäàòà.” Òÿ å áèëà çà ñÿäàíå. Îòïðåä íà ñåäíàëèòå íà ïî-âèñîêè
ïîäïîðè èìàëî çàêîâàíà äðóãà äúñêà ïàê íà òðè ìåñòà, ñ íàêëîí
êúì ãúðäèòå. Íà äîëíàòà ñòðàíà å çàêîâàí ïåðâàç, îò êðàé äî êðàé
íà äúñêàòà, øèðîê äâà ïðúñòà, çà çàäúðæàíå íà áóêâàðà è ïëàêàòà.
Äâåòå ñòðàíèöè íà ðàçòâîðåíèÿ áóêâàð ñå âòèêâàëè íàäëúæ â ðàçöå-
ïåíè ïðú÷êè, çà äà ïðèäúðæàò îòâîðåíè ëèñòèòå, êîãàòî ñå ÷åòå è
ïèøå. Íà ÷èíà ñå ïîñòàâÿ îñâåí áóêâàðà è ïëàêàòà, îùå è êîíäèëà
(ìîëèâà). Âñè÷êî òîâà çàåäíî ñ ïàð÷å õëÿá ñå ïîñòàâÿ îò äîìà â
òúêàíàòà ïúñòðà òîðáà, êîÿòî ñå íîñè ïðåç ðàìî è âèñè êúì ëåâèÿ
õúëáîê.

Äàñêàëúò ñå ïîñðåùà íà êðàêà.
Äåæóðíèÿò ó÷åíèê ïîäàâà íîñåíèòå îò íåãî 5-6 îòðÿçàíè ïðú÷-
êè îò ãîðàòà, ñ êîèòî äàñêàëúò áèå ó÷åíèöèòå ïî äëàíèòå íà ðúöåòå
è õîäèëàòà íà êðàêàòà.
Ñëåä òîâà ó÷åíèêúò ïðî÷èòà ïàòðåìîíà íà ãðúöêè.

11 Îðôåéêîâ (Àò. Øîïîâ). “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä”, Ïåðèîäè÷íî ñïèñ.
íà Áúë. êíèæ. ä-âî”. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 494.

50