Деркоски български села. Село Имрихор

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Çàïî÷âà ó÷åíèåòî. Êîéòî ó÷åíèê íå çíàå óðîêà, ó÷èòåëÿò îòèâà
ïðè íåãî è èçâèêâà: “Àíå ñòóêåð!”12 è çàïî÷âà äà øèáà ñ ïðú÷êàòà â
çàâèñèìîñò îò òîâà, êîëêî íå çíàå ó÷åíèêà – 20-30-40 äî 50 ïúòè,
íÿêîãà äî ïîñèíÿâàíå è ïîäóâàíå. Èìà è èíòåðåñíè ñëó÷àè, êàòî
íàïðèìåð ñ Èâàíàêèåâ Ãåíêî. Òîé å ïî-ãîëÿì îò âñè÷êè ó÷åíèöè è å
äîñòà åäúð. Âìåñòî äà ñè îòâîðè ðúêàòà, õâàùà ïðú÷êàòà è ñå ñáèâà
ñ äàñêàëà. Ó÷åíèöèòå âåäíàãà ãè ðàçòúðâàâàò. Ñëåä âñè÷êî òîâà,
Ãåíêàòà îòíàñÿ ãîëåìèÿ áîé îò ó÷èòåëÿ.13

Ïðè òàçè ñèòóàöèÿ íà ó÷èëèùíîòî äåëî â äåðêîñêèòå áúëãàðñ-
êè ñåëà Åêçàðõèÿòà ïðàâè îïèòè äà ñêëîíè ìåñòíèòå îáùèíè çà îò-
âàðÿíå íà áúëãàðñêèòå âçàèìíè ó÷èëèùà, êàòî èçïðàùà ó÷èòåëè,
çàïëàùàíè îò åêçàðõèéñêèÿ áþäæåò. Íî àãåíòèòå íà Ïàòðèàðøèÿòà
ñúçäàâàò ãîëåìè òðóäíîñòè ïðè íàìèðàíå ïîìåùåíèÿ çà ó÷èëèùà,
ñòðåëÿò ïî êâàðòèðèòå íà ó÷èòåëèòå, çàïëàøâàò ãè ñ óáèéñòâî. Âñè÷-
êî òîâà ïðîìåíÿ òàêòèêàòà íà Åêçàðõèÿòà. Òÿ ñå îáðúùà êúì ïî-
áîãàòè è âëèÿòåëíè áúëãàðè ñ ïîêàíà äà çàïèøàò äåöàòà ñè â åêçàð-
õèéñêèòå êëàñíè ó÷èëèùà è ãèìíàçèè êàòî Îäðèíñêîòî áúëãàðñêî
ìúæêî ó÷èëèùå è Öàðèãðàäñêàòà áúëãàðñêà äóõîâíà ñåìèíàðèÿ.
Îñèãóðÿâà èì ìåñòà â ïàíñèîíèòå, øèÿò èì ñå ñïåöèàëíè óíèôîð-
ìè, ñ êîèòî äà çàèíòðèãóâàò âðúñòíèöèòå ñè ïðåç âàêàíöèèòå, çà äà
ñå çàïèøàò â òåçè ó÷èëèùà. Òîçè ïîäõîä äàâà äîáðè ðåçóëòàòè.14

Çà äà ïðîó÷è áúëãàðñêèòå äåðêîñêè ñåëà, Åêçàðõèÿòà èçïðàùà
ñâîÿ ñåêðåòàð (Àòàíàñ Øîïîâ) äà ãè ïîñåòè çà íÿêîëêî äíè ïî âðå-
ìå íà Âåëèêäåíñêèòå ïðàçíèöè íà 1886 ã. Â ñâîèòå “Ïúòíè áåëåæêè”
òîé îòáåëÿçâà: “Ñëåä ïîëîâèí ÷àñ íèå áÿõìå â ñåëîòî Äåëè-Þíóñ,
äâà ÷àñà äàëå÷ îò Äåðêîñ (ñ êîí, á. ì.). Îòñåäíàõìå â äîìà íà ßíè
×îðáàäæè15 , êîéòî å ïðî÷óò ïî âñè÷êèòå ×àòàëäæàíñêè ñåëà
ïî ñâîåòî áîãàòñòâî è ïî ñâîåòî âëèÿíèå; âñè÷êè ãî ïî÷èòàò è
óâàæàâàò. Òîé å çàäúðæàë ÷ðåç âëèÿíèåòî ñè áúëãàðñêèòå ñåëà
â ×àòàëäæàíñêà êààçà äà ñå íå ïðåñåëâàò â áèâøàòà Èçòî÷íà
Ðóìåëèÿ ñëåä ïîñëåäíàòà Ðóñêî-Òóðñêà âîéíà”.16

12 Îòâîðè ñè ðúêàòà!
13 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2006, ñ. 67.
14 Ëàô÷èåâ, Ñò. “Ñïîìåíè çà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ (1906-1909)”. Ñ., 1994, ñ. 95.
15 ßíè ×îðáàäæèèâàíîâ (Ã. Ïîëÿíîâ “Áúëãàðè îò Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå
îáëàñòè ...”, ñ. 142.). Àâòîðúò èìà ïðåäâèä ßíè Èâàíîâ ×èðïàíëèåâ.
16 Îðôåéêîâ (Àò. Øîïîâ). “Áúëãàðå ïîä ñòåíèòå íà Öàðèãðàä”. Ïåðèîäè÷íî ñïèñ.
íà Áúëãàðñêîòî êíèæîâíî äðóæåñòâî”. Ñ., 1887, êí. 21-22, ñ. 482.

51

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Íå å èçíåíàäâàùî, ÷å íàé-ìàëêèÿò ñèí íà ßíè ×îðáàäæèèâà-
íîâ – Ïåòúð (ðîäåí îêîëî 1872 ã.) ó÷è â Îäðèíñêîòî áúëãàðñêî
ìúæêî ó÷èëèùå. Ñëåä êàòî ãî çàâúðøâà å íàçíà÷åí çà ó÷èòåë â îòê-
ðèòîòî áúëãàðñêî ó÷èëèùå â ñ. Äåðêîñ ïðåç ó÷åáíàòà 1890-1891 ã.
Ñëåä òîâà ó÷èòåëñòâà â ñ. Äåëè-Þíóñ ïðåç ó÷åáíèòå 1892-1893 ã. è
1893-1894 ã.17

Êîãàòî Öàðèãðàäñêàòà áúëãàðñêà äóõîâíà ñåìèíàðèÿ ñå îôîð-
ìÿ êàòî øåñòîêëàñíà ïðåç 1895-1896 ã., Ïåòúð ßíåâ å ïîêàíåí äà ñå
çàïèøå â íåÿ.18

 ñåìèíàðèÿòà ñå èçó÷àâàò 31 ïðåäìåòà, îò êîèòî 5 åçèêà: ñòà-
ðîáúëãàðñêè, ëàòèíñêè, ãðúöêè, òóðñêè è ôðåíñêè. Èçó÷àâà ñå è ïå-
äàãîãèêà, òúé êàòî ñå ïîäãîòâÿò è íåîáõîäèìèòå êàäðè çà ó÷èòåëè.
Âåäíúæ ñåäìè÷íî ñåìèíàðèñòèòå ïîñåùàâàò òðèêëàñíî ó÷èëèùå â
êâ. “Ïåðà”, çà äà ïðèñúñòâàò íà ïîêàçåí óðîê, ñëåä êîåòî ñå ïðîâåæ-
äà ðàçèñêâàíå.19

Åêçàðõ Éîñèô ïðîÿâÿâà ãîëÿì èíòåðåñ êúì îáó÷åíèåòî íà ñå-
ìèíàðèñòèòå. Òîé ÷åñòî ïðèñúñòâà íà óðîöèòå ïî áîãîñëîâèå è ôè-
ëîñîôèÿ, êàêòî è íà ãîäèøíèòå èçïèòè, êúäåòî ñàì ðàçäàâà áþëå-
òèíèòå ñ âúïðîñè. Ïðèñúñòâà è íà ïðàçíè÷íà ëèòóðãèÿ â ñåìèíàðñ-
êèÿ ïàðàêëèñ. Íà òåçè ëèòóðãèè ïðèñúñòâàò è ðàáîòíèöèòå îò äåð-
êîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà, íà êîèòî å ïðåäîñòàâåíî äà îáðàáîòâàò äâå-
òå ñúñåäíè ãîëåìè ãðàäèíè – íà ñåìèíàðèÿòà è íà áúëãàðñêàòà áîë-
íèöà “Åâëîãè Ãåîðãèåâ”.20

 ïî÷èâíèòå è ïðàçíè÷íèòå äíè Åêçàðõúò îáè÷àë äà ñå ðàçõîæ-
äà â êðàñèâèòå àëåè íà ãðàäèíàòà. Òàì áåñåäâà ñúñ ñåìèíàðèñòè,
èçó÷àâà ãè, çíàå èìåíàòà èì, êîé îò êúäå å, òåõíèòå õàðàêòåðè è
îñîáåíîñòè. Òîé âèæäà â òÿõ áúäåùèòå ðàáîòíèöè ïî åêçàðõèéñêî-
òî äåëî. Ïðåäè äà çàâúðøàò àáèòóðèåíòèòå, íàáåëÿçâà êîé êúäå äà
áúäå íàçíà÷åí èëè äà áúäå èçïðàòåí äà ñëåäâà äóõîâíà àêàäåìèÿ.

Íà òúðæåñòâîòî ïðè ðàçäàâàíåòî íà äèïëîìèòå íà ïúðâèÿ âè-
ïóñê, â êðàÿ íà 1899 ó÷åáíà ãîäèíà, ïðèñúñòâàò ìíîãî ãîñòè. Åêçàð-
õúò ïðîñúëçåí ïðåãðúùà âñåêè àáèòóðèåíò. Áàùèíñêèòå ãðèæè è
âèñîêàòà ìó åðóäèöèÿ îêàçâàò áëàãîòâîðíî âëèÿíèå âúðõó òÿõ.21

17 Ñòàòåëîâà, Åë., Â. Òàíêîâà. “Ðîäúò Íèêîëîâè”. Ñ., 2004, ñ. 101.
18 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2008, ñ. 74.
19 Òåìåëñêè, Õð. “Áúëãàðñêàòà ñâåòèíÿ íà Çëàòíèÿ ðîã”. Ñ., 2005, ñ. 87.
20 Ëàô÷èåâ, Ñò. “Ñïîìåíè çà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ (1906-1909)”. Ñ. 1994, ñ. 98.
21 “Åêçàðõ Éîñèô â ñïîìåíè íà ñúâðåìåííèöè”. Ñ., 1995, ñ. 197.

52

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Àáèòóðèåíòúò Ïåòúð ßíåâ å íàçíà÷åí êàòî ó÷èòåë â ñ. Äåëè-
Þíóñ, êúäåòî îòíîâî å îòêðèòî áúëãàðñêî ó÷èëèùå çà ó÷åáíàòà 1899-
1900 ã.

 ðàïîðòà ñè äî Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ, ñëåä ïðîâåäåíèÿ ãîäè-
øåí èçïèò çà ó÷åáíàòà 1901-1902 ã. îò 30 ìàé äî 2 þíè 1902 ã., òîé
îòáåëÿçâà ïðîáëåìèòå, êîèòî å èìàë. Ïîäëîæåíà íà ñèëåí ãðúöêè
íàòèñê, ìåñòíàòà îáùèíà ñå óñëîâèëà ñ ãðúöêè ó÷èòåë çà ó÷èëèùå-
òî. Íî “ñ ãîëÿìî è òâúðäî ïîñòîÿíñòâî, ãîíåíèÿ è ðàçïðè” óñïÿâà
äà èçãîíè ãðúöêèÿ ó÷èòåë è äà îòâîðè “íàé-ïîñëå ïàê” ïîâåðåíîòî
ìó áúëãàðñêî ó÷èëèùå íà 21 ñåïòåìâðè, à ðåäîâíèòå çàíÿòèÿ çàïî÷-
âàò îò 24 ñåïòåìâðè ñ 28 äåöà, êîèòî ïîñòåïåííî ñå óâåëè÷àâàò äî
ìåñåö íîåìâðè íà 38. Ñëåä Êîëåäà ïðèñòèãàò ó÷åíèöè îò ×àíàê÷à.
Ó÷åíèöèòå ñà ðàçïðåäåëåíè â ÷åòèðè îòäåëåíèÿ. Ïðåç ãîäèíàòà íà-
ïóñêàò ïî ðàçíè ïðè÷èíè îò ïúðâî îòäåëåíèå – äâå ìîì÷åòà, îò
âòîðî îòäåëåíèå – åäíî ìîìè÷å. Îò òðåòî îòäåëåíèå íèêîé íå íà-
ïóñêà. Îò ÷åòâúðòî îòäåëåíèå – åäèí ó÷åíèê. Êúì ó÷èëèùåòî å îò-
êðèòà çàáàâà÷êà, îò êîÿòî â ïúðâî îòäåëåíèå ïðåìèíàâàò 9 äåöà (6
ìîì÷åòà è 3 ìîìè÷åòà), à îñòàâàò 2 ìîì÷åòà è 1 ìîìè÷å.22

Ïðåç ñëåäâàùàòà ó÷åáíà ãîäèíà áúëãàðñêîòî ó÷èëèùå â ñ. Äå-
ëè-Þíóñ å çàêðèòî. Òàçè íåñèãóðíîñò íà áúëãàðñêèòå îñíîâíè ó÷è-
ëèùà ïîäòèêâà Åêçàðõèÿòà äà ïðåäïðèåìå ìåðêè çà îñíîâàâàíåòî
íà êëàñíî ó÷èëèùå (ïðîãèìíàçèÿ) â åäíî îò äåðêîñêèòå áúëãàðñêè
ñåëà. Òî áè ìîãëî çàêîíîâî äà ñå óðåäè è ÷ðåç íåãî äà ñå ìàñîâèçè-
ðà áúëãàðñêîòî îáðàçîâàíèå â òåçè ñåëà. Êàòî íàé-ïîäõîäÿùî ìÿñ-
òî ñå îêàçâà ñ. ×àíàê÷à. Êþìþðäæèèòå îò òîâà ñåëî ñà ñúçäàëè
âðúçêè ñ ÷èíîâíèöèòå íà ñóëòàíñêèÿ äâîðåö â Öàðèãðàä, êúäåòî äîñ-
òàâÿò òîïëèâîòî. Ñòðîåæ íà ó÷èëèùíà ñãðàäà èëè öúðêâà ñå ðàçðå-
øàâà îò ïðàâèòåëñòâîòî ñ ïîäïèñ íà ñóëòàíà.

Êìåòúò è ÷ëåíîâåòå íà îáùèíñêèÿ ñúâåò ñà ñúâåòâàíè îò Åê-
çàðõèÿòà êàê äà ïîäãîòâÿò ìîëáàòà è íåîáõîäèìèòå ïðåäâàðèòåëíè
äîêóìåíòè, êîèòî ñå íàëàãà äà ïðåìèíàò ïðåç îêîëèéñêèòå âëàñòè.
 òîâà îòíîøåíèå ìíîãî ïîìàãà Äèìèòúð Ñòàìàòîâ, ïî òîâà âðåìå
ñòóäåíò â Òóðñêèÿ þðèäè÷åñêè ôàêóëòåò â Öàðèãðàä23 êàòî ñòèïåí-
äèàíò íà Åêçàðõèÿòà. Ìîëáàòà çà ñòðîåæ íà ó÷èëèùåòî å ïîäàäåíà
ïðåç 1905 ã. Ðàçðåøåíèåòî å ïîëó÷åíî è ïîäãîòîâêàòà çàïî÷âà ïðåç

22 ÖÄÀ – Ñîôèÿ, Ô 246 Ê, îï. 1, à. å. 209, ë. 154, Ðàïîðò íà Ïåòúð ßíåâ äî Áúëãàð-
ñêàòà åêçàðõèÿ, 1902 ã.

53

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

1906 ã. Îáùèíàòà ñå îáðúùà ñ ìîëáà êúì áîãàòèòå áúëãàðè äà ïîä-
ïîìîãíàò ôèíàíñîâî ïðîåêòà. Ïåòúð ßíåâ äàâà ñðåäñòâà çà óðåæ-
äàíå íà ïàíñèîíà êúì ó÷èëèùåòî.24 Äàâàò ñðåäñòâà è áðàòÿòà ìó.
Íàé-ãîëåìèÿò ìó áðàò Ïàíòåëåé, êîéòî ñå å ïðåñåëèë âúâ Âàðíà
èçïðàùà ñðåäñòâà.25 Æèòåëèòå íà ×àíàê÷à ó÷àñòâàò ñúñ ñâîÿ äîá-
ðîâîëåí òðóä.

Ó÷èëèùåòî “Åêçàðõ Éîñèô I” çàïî÷âà äà ôóíêöèîíèðà îò 1908
ã. êàòî òðèêëàñíî.  íåãî ó÷àò íå ñàìî ó÷åíèöè îò ÷àòàëäæàíñêèòå
áúëãàðñêè ñåëà, íî è îò ïî-äàëå÷íè ðàéîíè.26 Íàïðåäúêúò íà áúë-
ãàðñêîòî ïðîñâåòíî äåëî å íåïðèÿòåí çà ãðúöêèòå íàöèîíàëèñòè, à
áúëãàðñêèòå ïðîñâåòèòåëè ñå âúçïðèåìàò êàòî òåõíè âðàãîâå. Ïå-
òúð ßíåâ å àðåñòóâàí â íà÷àëîòî íà 1907 ã. Òîé è ñúïðóãàòà ìó Ìà-
ðèÿ ñà îáâèíåíè, ÷å â ãðúöêîòî ó÷èëèùå â ñ. Òàðôà ïðåïîäàâàò íà
áúëãàðñêè åçèê. Íàëîæåí èì å äîìàøåí àðåñò â ãð. ×àòàëæäà.27 Åê-
çàðõ Éîñèô ãàðàíòèðà çà òÿõ è ñ ïîìîùòà íà àíãëèéñêèÿ ïîñëàíèê
â Öàðèãðàä ñà îñâîáîäåíè. Â äíåâíèêà ñè Åêçàðõúò çàïèñâà: “18 /IV
ñðÿäà. Äîõîæäà ìè àíãëèéñêèÿò ïîñëàíèê Î`Êîíîð. Áëàãîäàðèõ
ìó çà Ïåòúð ßíåâ îò ×àòàëäæà, çà îñâîáîæäåíèåòî ìó. Òîé ìè
êàçà äà âçåìà ïîâîä îò òîâà è äà îòèäà ïðè Âåëèêèÿ âåçèð äà ìó
áëàãîäàðÿ è çà ëèöà, çà êîèòî ìîãà äà ãàðàíòèðàì äà èñêàì îò
Âåëèêèÿ âåçèð, òîé ìîæå äà ãè ïóñíå.”28 Ñëåä íÿêîëêî äíè äîïúë-
âà â äíåâíèêà ñè: “26/IV ÷åòâ. Ïîäèð îáåä ïðè ñàäðàçàìèíà.29 Áëà-
ãîäàðèõ ìó çà Ïåòúð ßíåâ îò ×àòàëäæà. Òîé ìè êàçà, ÷å â
Îäðèíñêèÿ âèëàåò èìàëî ãðúöêè ÷åòè, ÷å âçåëè ìåðêè è ùå ãè
èç÷èñòÿò ...”30

23 Äèìèòúð Ñòàìàòîâ Ìîì÷èëîâ å ðîäåí ïðåç 1881 ã. â ×àíàê÷à. Çàâúðøâà Îäðèí-
ñêîòî áúëãàðñêî ìúæêî ó÷èëèùå, ñëåä òîâà ïúëíà ãèìíàçèÿ â Þñêèäàð (Öàðèã-
ðàä) êàòî ñòèïåíäèàíò íà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ. (“Ä-ð Ïåòúð Áåðîí è Îäðèíñêàòà
áúëãàðñêà ìúæêà ãèìíàçèÿ “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”). Ñúñòàâ. Èâ. Ï. Îðìàíäæèåâ è Ä-ð
Èâ. Ïåíàêîâ, Ñ., 1958, ñ. 463.
24 Ñòàòåëîâà, Åë., Â. Òàíêîâà. “Ðîäúò Íèêîëîâè”. Ñ., 2004, ñ. 102.
25 ÄÀ (Äúðæàâåí àðõèâ) – Âàðíà, Ô 90 Ê, îï. 1, à. å. 107, ë. 12. Áèîãðàôè÷íè ñâåäå-
íèÿ çà Ïàíòåëåé ßíåâ. “Þáèëååí ñáîðíèê íà Âàðíåíñêàòà äúðæàâíà ìúæêà ãèìíà-
çèÿ “Ôåðäèíàíä I”, 1879-1929”, Âàðíà, 1930, ñ. 175.
26 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2008, ñ. 72.
27 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2008, ñ. 74.
28 “Åêçàðõ Éîñèô I – Äíåâíèê”, ñúñòàâèòåë Õð. Òåìåëñêè, Ñ.,1992, ñ. 640.
29 Ñàäðàçàì – Âåëèê âåçèð.
30 “Åêçàðõ Éîñèô I – Äíåâíèê”, ñúñòàâèë Õð. Òåìåëñêè. Ñ, 1992, ñ. 632.

54

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Îò ðàçãîâîðà ñ ΑÊîíîð ñòàâà ÿñíî, ÷å àðåñòúò íà Ïåòúð ßíåâ
å ñâúðçàí ñ àðåñò è íà äðóãè ëèöà. Ñëåä Ïðåîáðàæåíñêîòî âúñòàíèå
(1903 ã.) òóðñêèòå âëàñòè ñòàâàò ìíîãî ïîäîçðèòåëíè êúì áúëãàðè-
òå â Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Âúïðåêè, ÷å ïðåç 1904 ã. å ñêëþ÷åíî ïðèìèðèå
ñ Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ è å äàäåíà àìíèñòèÿ íà çàòâîðíèöè è çàòî-
÷åíèöè, ó÷àñòâàëè âúâ âúñòàíèåòî, â êðàÿ íà ñúùàòà ãîäèíà ñóëòàí-
ñêàòà êàíöåëàðèÿ èçïðàùà íàðåæäàíå äî Âåëèêîòî âåçèðñòâî: “Ïî-
íåæå íå å â èíòåðåñ íà Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ äà ñå óâåëè÷àâà
áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â Îäðèíñêî, íå áèâà äà ñå ðàçðåøàâà íà
çàáÿãíàëèòå íà âðåìåòî ñè áúëãàðè äà ñå çàâðúùàò.”31 Ïîäîçðå-
íèåòî êúì ðàéîíèòå íà âúñòàíèåòî îñòàâà è ïðåäèçâèêâà ïðîâåðêè
ïðåç 1907 ã. Òå öåëÿò äà ñå óñòàíîâè ñ êàêâî ñå çàíèìàâàò áèâøèòå
âúñòàíèöè. Ïðåòúðñâàò ñå êúùè, ïëåâíè, îáîðè çà îðúæèå. Ñïåöè-
àëíî âíèìàíèå å îòäåëåíî íà áúëãàðñêàòà èíòåëèãåíöèÿ – ó÷èòåëè
è ñâåùåíèöè, ÷èåòî ó÷àñòèå âúâ âúñòàíèåòî å áèëî âïå÷àòëÿâàùî.
Ïî òîâà âðåìå â Îäðèí å îáðàçóâàíî äåëî ñðåùó ó÷èòåë îò ñ. Ðóì
áåãëèé (Áóíàðõèñàðñêà îáëàñò) çà òîâà, ÷å â áèáëèîòåêàòà ìó å íà-
ìåðåíà êíèãàòà “Â íàâå÷åðèåòî” îò Èâ. Òóðãåíåâ. Íÿêîè îò òóðñêè-
òå îôèöåðè, ðúêîâîäåùè àêöèÿòà, ñà ïðèòåæàâàëè áúëãàðñêà ãðà-
ìîòíîñò. Òóðñêèòå çàòâîðè ñå ïúëíÿò îòíîâî ñ áúëãàðè.32 Ïðîâåð-
êèòå çàñÿãàò è ðàéîíèòå íà þã, â áëèçîñò äî Öàðèãðàä. Ïî äîíîñ íà
ãúðöè áúëãàðñêèòå ó÷èòåëè â òîçè êðàé ñòàâàò îáåêò íà ïðîâåðêà.

Ïîëèòè÷åñêàòà àòìîñôåðà ñå ïðîìåíÿ ìíîãî ñëåä èäâàíåòî íà
ìëàäîòóðöèòå íà âëàñò ïðåç þëè 1908 ã. Òóðñêè îôèöåðè îò ãàðíè-
çîíèòå íà Áèòîëÿ, Ñîëóí è Ñêîïèå, ÷ëåíîâå íà òàéíàòà îðãàíèçàöèÿ
“Åäèíñòâî è ïðîãðåñ” èñêàò îò ñóëòàíà äà âúðíå ïðåìàõíàòàòà îò
íåãî êîíñòèòóöèÿ íà Ìèäõàò ïàøà îò 1876 ã. Òÿ ïðåäâèæäà îãðàíè-
÷àâàíå âëàñòòà íà ñóëòàíà è âúâåæäàíå íà êîíñòèòóöèîííà ìîíàð-
õèÿ. Ñóëòàíúò óäîâëåòâîðÿâà èñêàíåòî èì. Ìëàäîòóðöèòå öåëÿò äà
ëèêâèäèðàò è íàìåñàòà íà Âåëèêèòå ñèëè â òàêà íàðå÷åíàòà “Ðå-
ôîðìåíà àêöèÿ” â Ìàêåäîíèÿ, êîÿòî ïðåäâèæäà àäìèíèñòðàòèâíè
âúâåäåíèÿ çà ïîäîáðÿâàíå ïîëîæåíèåòî íà íåìþñþëìàíñêîòî íà-
ñåëåíèå.

31 Ðàçáîéíèêîâ, Àí., Ä-ð Ñï. Ðàçáîéíèêîâ. “Íàñåëåíèåòî íà Þæíà Òðàêèÿ ñ îãëåä
íàðîäíîñòíèòå îòíîøåíèÿ â 1830, 1878, 1912 è 1920 ãîäèíà”. Ñ., 1999, ñ. 227.
32 Âîéíèêîâ, Ä. “Áúëãàðèòå â íàé-èçòî÷íàòà ÷àñò íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ – Èç-
òî÷íà Òðàêèÿ”. Ñ., 2009, ñ. 8.

55

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ìëàäîòóðöèòå îáÿâÿâàò “Õóðèåò” (ñâîáîäà) çà âñè÷êè îòîìàí-
ñêè ãðàæäàíè. Íÿêîëêî äíè ñëåä ïðåâðàòà, ïîëèòè÷åñêèòå çàòâîð-
íèöè ïîëó÷àâàò àìíèñòèÿ. Êúì òÿõ ñå îòíàñÿò êàòî êúì áîðöè ñðå-
ùó ñóëòàíà.

Áúëãàðñêèòå âîåâîäè è ÷åòíèöè â Ìàêåäîíèÿ ïðåäàâàò îðúæèå
è ðàçïóñêàò ÷åòèòå ñè. Ñúùîòî ïðàâÿò ñðúáñêèòå è ãðúöêè ÷åòè.
Áúëãàðñêèòå ïðîñâåòíè äåéöè ñúùî ïîäêðåïÿò íîâèÿ ðåæèì.33

Íàñåëåíèåòî íà äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà ñ âåñåëáè ïîñðåùà
Õóðèåòà. Òîâà íàó÷àâàìå îò îñòàâåíèÿ ñïîìåí çà ñ. Òàðôà: “Áÿõ íà
4 ãîäèíè, ïîìíÿ ãîëåìèÿ ïðàçíèê. Öÿëà íîù íà ìåãäàíà ãîðÿõà
îãíüîâå, ñâèðåõà ãàéäè, òàìáóðè, êàâàëè, èãðàåõà ñå õîðà è ðú÷å-
íèöà. Çà íàñ, áúëãàðèòå, âå÷å èìàøå áúëãàðñêî ó÷èëèùå è áúë-
ãàðñêà öúðêâà.”34

Ñúçäàâàò ñå êîíñòèòóöèîííè êëóáîâå, â êîèòî ó÷àñòâàò ïðåäñ-
òàâèòåëè íà âñè÷êè íàðîäíîñòè. Òå ðàçÿñíÿâàò íà íàñåëåíèåòî ïðè-
äîáèâêèòå, êîèòî òî ïîëó÷àâà îò íîâîòî óïðàâëåíèå. Íàïðèìåð, àêî
áúëãàðèòå ïàòðèàðøèñòè ðåøàò äà çàìåíÿò ãðúöêèòå öúðêâè è ó÷è-
ëèùà ñ áúëãàðñêè, òå ìîãàò äà ñòîðÿò òîâà.35

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà ñå ðàçäâèæâàò. Îáùèíèòå èì çà-
ïî÷âàò äà èçïðàùàò ìîëáè äî Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ, çà äà áúäàò
ïðèåòè â íåéíîòî âåäîìñòâî. Òå íÿìàò òúðïåíèå äà âúâåäàò áúë-
ãàðñêî áîãîñëóæåíèå â öúðêâèòå ñè è äà îòâîðÿò áúëãàðñêî ó÷èëè-
ùå. Íî âëàñòèòå èì îòãîâàðÿò, ÷å òðÿáâà äà èç÷àêàò äà ñå ñúáåðå
îòîìàíñêèÿò ïàðëàìåíò ïðåç 1909 ã., çà äà ðåøè îòäàâíà âúçíèêíà-
ëèÿ ñïîð ìåæäó áúëãàðè è ãúðöè çà ñîáñòâåíîñòòà âúðõó öúðêîâíè
è ó÷èëèùíè ñãðàäè. Îòîìàíñêèÿò ïàðëàìåíò ïðåç àâãóñò 1909 ã. ïðè-
åìà “Çàêîí çà ñïîðíèòå öúðêâè è ó÷èëèùà”, êîéòî å óòâúðäåí îò
ñóëòàíà ïðåç 1910 ã.

Åêçàðõèÿòà îòêëèêâà íà ïîëó÷åíèòå ìîëáè êàòî èçïðàùà óðåä-
íèêà íà ñåìèíàðñêèÿ ïàðàêëèñ éåðîìîíàõ Àðêàäèé.36 Òîé ïðîâåæ-
äà öúðêîâíè ñëóæáè è ïðîïîâåäè, òúðñè ìåñòíè èíòåëèãåíòè çà ñâå-

33 Ïðîô. Áîæèíîâ, Â. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ 1878-
1913”. Ñ., 1982, ñ. 273.
34 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñåëî Òàðôà”. Áóðãàñ, 2008, ñ. 142.
35 Âîéíèêîâ, Ä. “Áúëãàðèòå â íàé-èçòî÷íàòà ÷àñò íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ – Èç-
òî÷íà Òðàêèÿ”. Ñ., 2009, ñ. 243.
36 Ïîïàÿíîâ, Ã. “Áúëãàðè îò Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå îáëàñòè”, Èçâåñòèÿ íà
Íàðîäíèÿ ìóçåé – Áóðãàñ, ò. I. Ñ. 1951, ñ. 162.

56

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ùåíèöè ïîðàäè ëèïñà íà êàäðè. Ó÷èòåëÿò Íèêîëà Èëèåâ37 îò ñ. Òàð-
ôà å èçïðàòåí â Áúëãàðñêàòà äóõîâíà ñåìèíàðèÿ â Öàðèãðàä çà íÿ-
êîëêî ìåñå÷íà ïîäãîòîâêà, ñëåä êîåòî å ðúêîïîëîæåí çà ñâåùåíèê.38
Ïúðâèòå ãîäèíè íà Õóðèåòà (1908-1909 ã.) áúëãàðñêèòå äåðêîñêè
ñåëà ïðåìèíàâàò ïîä âåäîìñòâîòî íà Åêçàðõèÿòà. Íàïðàâåíàòà
ñïðàâêà îò Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà â Öàðèãðàä ïîêàçâà ïúë-
íîòàòà íà òîâà äåëî.

 ñåëàòà Èìðèõîð è Äåðêîñ åäíà ÷àñò îò æèòåëèòå èì îñòàâàò
êàòî ïàòðèàðøèñòè. Òîâà ñà ïðåäèìíî ñìåñåíè áúëãàðî-ãðúöêè áðà-
êîâå. Çà äà íå ñå èçîñòðÿò îòíîøåíèÿòà ñ âëàñòòà, áúëãàðñêèòå èí-
òåëèãåíòè òàéíî âå÷åð ïðåïîäàâàò êàòî ÷àñòíè ó÷èòåëè.  ñ. Äåð-
êîñ, â äîìà íà Âàñèëà Õðèñòîâà Ïåòúð ßíåâ îáó÷àâàë íà áúëãàðñêà
ïèñìåíîñò äåöàòà.39 Â Èìðèõîð, â äîìà íà Ìèõàë Êîñòîâ ñúùî ïðå-
ïîäàâà áúëãàðñêè ó÷èòåë.40

Ïðåä ìåñòíèòå îáùèíè ñòîè äåëèêàòíèÿò âúïðîñ çà îòñòðàíÿ-
âàíåòî íà ãðúöêèòå ó÷èòåëè, ñ êîèòî ïðåäâàðèòåëíî ñà ñå óñëîâèëè.
Íàçíà÷åíèÿò îò Åêçàðõèÿòà ó÷èëèùåí èíñïåêòîð íà áúëãàðñêèòå ÷à-

37 Íèêîëà Èëèåâ – áðàò íà Ãåîðãè Èëèåâ – îñíîâàòåë íà áúëãàðñêèÿ ôàíòàñòè÷åí
ðîìàí.
38 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñåëî Òàðôà”. Áóðãàñ, 2008, ñ. 142.
39 Ðàçêàç íà Êåðà – äúùåðÿ íà Âàñèëà, ïðåñåëåíà â ñ. Áðàòîâî, ïî-êúñíî – â Áóð-
ãàñ, (ñîáñòâåí àðõèâ).
40 Ðàçêàç íà Èâàíêà Õð. Ìèõàéëîâà – âíó÷êà íà Ìèõàë Êîñòîâ, (Ñîáñòâåí àðõèâ).

57

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

òàëäæàíñêè ñåëà Ïåòúð ßíåâ,41 îáñúæäà òîâà ñ êìåòîâåòå è ñ ïúð-
âåíöè. Ðåøàâàò äà ñïðàò äåöàòà îò ó÷èëèùå ïúðâàòà ó÷åáíà 1908-
1909 ã. Ñëåä êàòî íÿìà ó÷åíèöè – íå å íåîáõîäèì ó÷èòåë.42

Íàé-âúîäóøåâåíè îò ïðîìåíèòå ñà ìëàäåæèòå. Òå ñå ñúáèðàò,
ïåÿò ðåâîëþöèîííè ïåñíè, êîèòî âå÷å ñà ðàçðåøåíè.

 Òàÿ-Êàäúí ïîëîæåíèåòî å ïî-ñëîæíî. Îêîëî ãîäèíà ïðåäè
Õóðèåòà, ãðúöêèÿò ó÷èòåë â ñåëîòî íàêàçâà ó÷åíèê, êàòî ãî çàòâàðÿ
â ìàçàòà íà ó÷èëèùåòî. Íà ñëåäâàùèÿ äåí íàìèðàò ìúðòâî ìîì÷å-
òî. Íå ñëåä äúëãî ó÷èòåëÿò å óáèò. Ñëåä Ìëàäîòóðñêèÿ ïðåâðàò ìëà-
äåæè îò ñåëîòî çàêîâàâàò âðàòàòà íà ó÷èëèùåòî, çà äà íå ìîæå äà
âëåçå óñëîâåíèÿò ïðåäâàðèòåëíî ãðúöêè ó÷èòåë. Òåçè ìëàäåæè ïî-
ëó÷àâàò çàêàíà çà îòìúùåíèå îò ñòðàíà íà ãúðöè. Ïî íàñòîÿâàíå íà
ðîäèòåëèòå èì, íÿêîè îò ìëàäåæèòå, ìåæäó êîèòî å Èâàí Ñòàéêîâ,
íàïóñêàò çàâèíàãè ñåëîòî.  Öàðèãðàä òîé å íàçíà÷åí íà ðàáîòà â
Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ.43

Ìëàäåæè â ×àíàê÷à ïîêàíâàò ãðúöêèÿ ñâåùåíèê â êðú÷ìàòà,
çà äà ñå “ïîñúâåòâàò” çà ïðåäñòîÿùà âåí÷àâêà. Òàêà äîáðå ãî ïî÷åð-
ïèëè, ÷å òîé äà íå ìîæå äà ñòîè íà êðàêà. Ïîñòàâÿò ãî â êîø è íà
ðúöå ãî çàíàñÿò ïðåä äîìà ìó â áëèçêîòî ãðúöêî ñåëî Êåñòåíëèê.
Ñëåä òîçè ñëó÷àé, çàñðàìåí, ñâåùåíèêúò ñå îòêàçâà äà ñëóæè â ×à-
íàê÷à. Íå ñëåä äúëãî òîé å çàìåíåí ñ áúëãàðñêè ñâåùåíèê.44

Áúëãàðñêîòî ïðîñâåòíî è öúðêîâíî äåëî çàêðåïâàò, íî òðóäíî
ñå ïîíàñÿò îò Ïàòðèàðøèÿòà è íàöèîíàëèñòè÷åñêèòå ãðúöêè îðãà-
íèçàöèè. Ñëåä Ìëàäîòóðñêèÿ ïðåâðàò â Èçòî÷íà Òðàêèÿ ïðåìèíàâà
÷àñò îò ðàçïóñíàëèòå ñå â Ìàêåäîíèÿ àíäàðñêè ÷åòíèöè (êðèòÿíè).
Òå ñå íàñòàíÿâàò â ãð. Ìèäèÿ íà ×åðíî ìîðå, áëèçî äî îãíèùåòî íà
Ïðåîáðàæåíñêîòî âúñòàíèå. Òÿõíàòà öåë å äà âîäÿò ïðîïàãàíäà çà
åëèíèçìà ïðîòèâ áúëãàðèòå.45 Îò òàçè “ïðîïàãàíäà” çàãèâàò ìíîãî

41 Ïîïàÿíîâ, Ã. “Áúëãàðè â Þæíà Ñòðàíäæà è ñúñåäíèòå îáëàñòè”, Èçâ. íà Íàðîä-
íèÿ ìóçåé – Áóðãàñ, ò. I, ñ., 1951, ñ.163.
42 Ðàçêàç íà Äåñïèíà Íîí÷åâà – äúùåðÿ íà êìåòà íà Òàÿ-Êàäúí, (ñîáñòâåí àðõèâ).
43 Ðàçêàç íà Äåñïèíà Íîí÷åâà, (ñîáñòâåí àðõèâ).
44 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2008, ñ. 72.
45 Òîâà å ïðèçíàòî îò âîåííèÿ èì ðúêîâîäèòåë Ãåîðãèóñ Êîíäèëèñ (ïëåìåííèê íà
Ãåîðãè Êîíäîëîâ ñ ìàéêà ãúðêèíÿ). Ïðåç 1935 ã. êàòî ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë íà
Ãúðöèÿ, äàâà èíòåðâþ ïðåä êîðåñïîíäåíò íà â “Óòðî” (áð. 7884, îò 25 íîåìâðè).
Âîéíèêîâ, Ä. “Áúëãàðèòå â íàé-èçòî÷íàòà ÷àñò íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ – Èç-
òî÷íà Òðàêèÿ”, Ñ., 2009, ñ. 249.

58

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

áúëãàðè. Ïîãëåäèòå èì ñà îòïðàâåíè êúì ðúêîâîäíèòå áúëãàðñêè
äåéöè – áèâøè âîåâîäè, ïðîñâåòèòåëè è äóõîâíèöè. Òå èìàò ñúò-
ðóäíèöè è íà þã êúì Öàðèãðàä.

Ïðåç åñåíòà íà 1909 ã. Ïåòúð ßíåâ îòèâà ñëóæåáíî â Öàðèãðàä.
Çàâåæäà íÿêîëêî áúëãàð÷åòà, çà äà ãè çàïèøå â áúëãàðñêî ó÷èëè-
ùå.46 Âðúùà ñå çàåäíî ñ Äèìèòúð Ñòàìàòîâ. Îò ÷àòàëäæàíñêàòà
ãàðà íà êîíå ïîòåãëÿò çà ñåëàòà ñè. Ïî÷èâàò â ãðúöêîòî ñåëî Êåñ-
òåíëèê. Òàì ñà çàáåëÿçàíè îò õîðà, êîèòî âå÷å ñà ïëàíèðàëè òÿõíî-
òî óáèéñòâî. ×àíàê÷à å ìíîãî áëèçî äî ñåëî Êåñòåíëèê, òàì îñòàâà
Äèìèòúð Ñòàìàòîâ.47 Ïåòúð ßíåâ ïðîäúëæàâà ïî ïúòÿ ïðåç ãîðàòà
çà ðîäíîòî ñè ñåëî. Íà òîçè ïúò ãî î÷àêâàò âúîðúæåíè ìúæå – ñòðå-
ëÿò ïî íåãî è ãî óáèâàò. Ïî-êúñíî, ïðåìèíàëè ïúòíèöè ãî âèæäàò è
ñúîáùàâàò íà áëèçêèòå ìó â Äåëè Þíóñ.48

Ïðè çàâðúùàíåòî íà Äèìèòúð Ñòàìàòîâ â Öàðèãðàä, áëèçî äî
êâàðòèðàòà ìó ñðåùó íåãî ñòðåëÿò, íî íå ãî óëó÷âàò. Òîé ñå ïðåñåë-
âà â Áèòîëÿ, êúäåòî ðàáîòè êàòî þðèñò äî Áàëêàíñêàòà âîéíà.49
Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ ñå ëèøàâà îò íàé-äîáðèòå ñè ïîìîùíèöè çà
äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Íà òúðæåñòâîòî ïî ñëó÷àé 25-ãîäèø-
íèÿ þáèëåé îò âñòúïâàíåòî íà Éîñèô I íà åêçàðõñêèÿ ïðåñòîë (1877-
1902) ìåæäó ãîñòèòå îò Êíÿæåñòâî Áúëãàðèÿ, Ìàêåäîíèÿ è Òðàêèÿ,
â ïðåñòèæíèÿ ðåñòîðàíò “Ïåðà Ïàëàñ”, ñå âèæäàò Ïåòúð ßíåâ è
Äèìèòúð Ñòàìàòîâ.50

Îáÿâÿâàíå íà Ïúðâàòà áàëêàíñêà âîéíà (1912-1913)

Ïðåç 1911 ã., òðè ãîäèíè ñëåä Ìëàäîòóðñêè ïðåâðàò, â Ìàêåäî-
íèÿ ñå àêòèâèçèðàò íàöèîíàëèñòè÷åñêèòå ÷åòè – áúëãàðñêè è ñðúá-
ñêè, ïðîÿâÿâàò ñå è àëáàíñêè. Ìëàäîòóðñêîòî ïðàâèòåëñòâî îðãà-
íèçèðà òóðñêè êîíòðà÷åòè. Èçâúðøâàò ñå àòåíòàòè íà æï ëèíèè,

46 Øèøêîâ, Ñò. “Òðàêèÿ ïðåäè è ñëåä Åâðîïåéñêàòà âîéíà”. Ïëîâäèâ, 1922, ñ. 118.
47 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Øóìåí, 2008, ñ. 76.
48 Ðàçêàç íà Òîäîðêà ßíåâà Àíäîíîâà îò Êðàéìîðèå (Áóðãàñ), Ñîáñòâåí àðõèâ.
49 Ïðåç 1924-1925 Äèìèòúð Ñòàìàòîâ å íàçíà÷åí çà êàïóêåõàÿ íà Çàìåñòíè÷åñòâî-
òî íà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ, “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí è Îäðèíñêàòà ìúæêà ãèìíàçèÿ
“Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”, Ñúñòàâ. Èâ. Îðìàíäæèåâ è ä-ð Èâ. Ïåíàêîâ. Ñ., 1958, ñ. 463.
50 “Éîñèô I. Åêçàðõ Áúëãàðñêè (1877-1902)”. Þáèëååí ñáîðíèê, Áúëãàðñêî êíèæîâ-
íî äðóæåñòâî, Ñ., 1904.

59

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ìîñòîâå è ãàðè. Ïðåç íîåìâðè 1911 ã. Âúòðåøíàòà Ìàêåäîíî-Îä-
ðèíñêà ðåâîëþöèîííà îðãàíèçàöèÿ (ÂÌÎÐÎ) îðãàíèçèðà àòåíòàò
áëèçî äî äæàìèÿ â ãð. Ùèï. Óáèò å åäèí òóð÷èí.  îòãîâîð ñà óáèòè
23 äóøè è ðàíåíè íàä 400. Ïðàâèòåëñòâîòî îáâèíÿâà ìåñòíîòî íà-
ñåëåíèå, ÷å ïîääúðæà ÷åòíèöèòå. Çàïî÷âàò àðåñòè, èçìú÷âàíèÿ, ñú-
äåáíè ïðîöåñè, çàòî÷åíèÿ. Ïîâòàðÿ ñå êàðòèíàòà îò ìèíàëîòî.51

Ïðåç þëè 1912 ã. äâå áîìáè íà ïàçàðà â ãð. Êî÷àíå (Ìàêåäî-
íèÿ) óáèâàò è ðàíÿâàò 10 äóøè. Ïðè ðåñïðåñèèòå íà òóðñêàòà ïîëè-
öèÿ ñà ïîñå÷åíè 39 äóøè è ðàíåíè 270.52

Íàçðÿâà âîåíåí êîíôëèêò. Ïðåç ôåâðóàðè 1912 ã. å ñêëþ÷åí ñú-
þçåí äîãîâîð ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ñúðáèÿ. Äâåòå ñòðàíè ñå çàäúëæà-
âàò äà ñè ïîìàãàò â ñëó÷àé íà ÷óæäî íàïàäåíèå ñðåùó åâðîïåéñêè-
òå ïðîâèíöèè íà Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ. Ïðåç ìàé ñ. ã. å ïîäïèñàí
îòáðàíèòåëåí äîãîâîð ñ Ãúðöèÿ. Îôîðìÿ ñå Áàëêàíñêè ñúþç çà èç-
ìåñòâàíå íà Òóðöèÿ îò Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ. Ïî-êúñíî êúì ñúþ-
çà ñå âêëþ÷âà è ×åðíà ãîðà.53

Íà 27 ñåïòåìâðè 1912 ã. ïîñëàíèöèòå íà Åâðîïåéñêèòå ñèëè â
Öàðèãðàä âðú÷âàò êîëåêòèâíà íîòà íà âåëèêèÿ âåçèð.  íåÿ ñå íàñ-
òîÿâà äà ñå âúâåäàò ðåôîðìè â Åâðîïåéñêà Òóðöèÿ â èíòåðåñ íà
õðèñòèÿíñêîòî íàñåëåíèå, áåç äà ñå íàðóøàâà òåðèòîðèàëíàòà öÿ-
ëîñò íà èìïåðèÿòà

Íà 30 ñåïòåìâðè 1912 ã. Áúëãàðèÿ, Ñúðáèÿ è Ãúðöèÿ âíàñÿò
íîòà íà Âèñîêàòà ïîðòà çà àäìèíèñòðàòèâíà àâòîíîìèÿ íà îáëàñ-
òèòå ñ ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðè áåëãèéöè èëè øâåéöàðöè, æàíäàðìå-
ðèÿ, ìåñòíà ïîëèöèÿ.

Íà 3 îêòîìâðè Òóðöèÿ ñêúñâà äèïëîìàòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ ñ
Áúëãàðèÿ è Ñúðáèÿ.

Íà 5 îêòîìâðè áàëêàíñêèòå ñúþçíèöè îáÿâÿâàò âîéíà íà Òóð-
öèÿ. Áúëãàðèÿ ñå âêëþ÷âà ñ 350 000 áîéöè, Ñúðáèÿ – ñ 175 000 áîé-
öè, Ãúðöèÿ – 90 000 áîéöè, ×åðíà ãîðà – ñ 30 000 áîéöè. Âîéíàòà
ñå âîäè çà Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ. Îñíîâíèòå áúëãàðñêè
âîéñêè ñà ñúñðåäîòî÷åíè â Èçòî÷íà Òðàêèÿ.  Çàïàäíà Òðàêèÿ è

51 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ. 74.
52 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ.
76.
53 Ñòàòåëîâà, Åë., Ñò. Ãðúí÷àðîâ. “Èñòîðèÿ íà Íîâà Áúëãàðèÿ ò. III”, Ñ., 1999, ñ.
256.

60

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ìàêåäîíèÿ ñà îòïðàâåíè Ðîäîïñêèÿò è Õàñêîâñêèÿò îòðÿäè.54
Åäíà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå âîéñêè â Èçòî÷íà Òðàêèÿ ñå îòïðàâÿ

êúì Îäðèí, à äðóãà – êúì Ëîçåíãðàä (Êúðêëàðåëè) ñðåùó òóðñêàòà
Èçòî÷íà àðìèÿ. Íà 11 îêòîìâðè 1912 ã. âëèçàò â Ëîçåíãðàä è ñà
ïîñðåùíàòè îò áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå, æèâååùî â òîçè ãðàä. Ñëåä
íÿêîëêî äíè ïîäãîòâÿò íàñòúïëåíèå êúì ëèíèÿòà Ëþëåáóðãàñ-Áó-
íàðõèñàð, êúäåòî ñà ñå óêðåïèëè òóðñêèòå âîéñêè. Íà 20 îêòîìâðè
òóðñêèòå âîéñêè îòñòúïâàò. Áúëãàðñêèòå âîéñêè ñå îòïðàâÿò êúì
×àòàëäæà, ÷èÿòî îòáðàíà å ïîäãîòâåíà ìíîãî äîáðå îò òóðöèòå. Áî-
åâåòå òóê íå äîíàñÿò óñïåõ íà áúëãàðñêèòå âîéñêè, òå ïðåêðàòÿâàò
íàñòúïëåíèåòî è ñå îòòåãëÿò. Îò áúëãàðñêà ñòðàíà äàäåíèòå æåðò-
âè òóê ñà 1480 óáèòè, 9199 ðàíåíè è 1401 èç÷åçíàëè. Ëîçåíãðàäñêà-
òà, Ëþëåáóðãàñ-Áóíàðõèñàðñêàòà è ×àòàëäæàíñêàòà îïåðàöèè ñà
ðúêîâîäåíè îò ãåíåðàëèòå Ðàäêî Äèìèòðèåâ è Âàñèë Êèòàí÷åâ.55

Ñëåä ïðîäúëæèòåëíà îáñàäà íà Îäðèíñêàòà êðåïîñò è äîáðà-
òà ïîäãîòîâêà íà áúëãàðñêèòå âîéñêè, ïúðâàòà àòàêà çàïî÷âà âå÷åð-
òà íà 12 ìàðò 1913 ã. Îïåðàöèÿòà ñå ðúêîâîäè îò ãåí. Ãåîðãè Âàçîâ.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí êðåïîñòòà êàïèòóëèðà. Êîìåíäàíòúò `è Øóêðè
ïàøà è îñòàíàëèòå îôèöåðè ñå ïðåäàâàò. Íà 3 àïðèë òóðñêîòî ïðà-
âèòåëñòâî ïðåäëàãà ïðèìèðèå.56 Íà 17 ìàé ñ. ã. å ñêëþ÷åí Ëîíäîí-
ñêèÿò ìèðåí äîãîâîð ìåæäó Áúëãàðèÿ, Ñúðáèÿ, Ãúðöèÿ è ×åðíà ãî-
ðà îò åäíà ñòðàíà è Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ. Ïîñëåäíàòà îòñòúïâà íà
ñúþçíèöèòå çåìèòå íà çàïàä îò ëèíèÿòà Ìèäèÿ-Åíîñ è îñòðîâ Êðèò.
Àëáàíèÿ å ïðîâúçãëàñåíà çà íåçàâèñèìà äúðæàâà.57

Âòîðà áàëêàíñêà âîéíà 1913 ã. (Ìåæäóñúþçíè÷åñêà)

Ðÿçêî ñå èçîñòðÿò ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó ñúþçíèöèòå. Ñúðáèÿ
è Ãúðöèÿ ïîñòàâÿò âúïðîñà çà ðåâèçèðàíå íà äîãîâîðèòå íà Áàë-
êàíñêèÿ ñúþç. Ðàçíîãëàñèÿòà ñà çà Ìàêåäîíèÿ. Òå íå æåëàÿò Áúëãà-
ðèÿ äà ïîëó÷è ÷àñò îò Ìàêåäîíèÿ, ïîíåæå ó÷àñòèåòî íà áúëãàðñêè-
òå âîéñêè å ñëàáî íà ìàêåäîíñêèÿ ôðîíò. Íà 19 ìàé, äâà äíè ñëåä

54 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”, ò. 9. Ñ., 2012, ñ. 3618.
55 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”, ò. 7. Ñ., 2012, ñ. 2618.
56 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”, ò. 8. Ñ., 2012, ñ. 3182.
57 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”, ò. 7. Ñ., 2012, ñ. 2625.

61

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ïîäïèñâàíåòî íà Ëîíäîíñêèÿ ìèðåí äîãîâîð, Ñúðáèÿ è Ãúðöèÿ
ñêëþ÷âàò òàåí âîåíåí ñúþç, íàñî÷åí ñðåùó Áúëãàðèÿ. Êúì òÿõ ñå
ïðèñúåäèíÿâà è ×åðíà ãîðà.

Íà 16 þíè 1913 ã. ãåíåðàë Ìèõàèë Ñàâîâ – ïîìîùíèê-ãëàâíî-
êîìàíäâàù áúëãàðñêàòà àðìèÿ è öàð Ôåðäèíàíä, áåç äà óâåäîìÿò
ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåëÿ íà Áúëãàðèÿ, çàïîâÿäâàò íà áúëãàðñêèòå
âîéñêè äà àòàêóâàò ñðúáñêèòå è ãðúöêèòå ïîçèöèè â Ìàêåäîíèÿ.
Ïðåäïðèåìàò âîåííè äåéñòâèÿ áåç ïðåäóïðåæäåíèå. Òîâà ïîñòàâÿ â
èçîëàöèÿ áúäåùàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêàòà äèïëîìàöèÿ. Ñúðáèÿ è
Ãúðöèÿ îáÿâÿâàò âîéíà íà Áúëãàðèÿ.

Íà 27 þíè ðóìúíñêè âîéñêè ïðåêîñÿâàò ãðàíèöàòà è áåç ñúï-
ðîòèâà îêóïèðàò ïî÷òè öÿëà Ñåâåðíà Áúëãàðèÿ. Ïðåòåíöèèòå íà Ðó-
ìúíèÿ ñà çà Þæíà Äîáðóäæà. Íà 30 þíè òóðñêè âîéñêè ïðåìèíàâàò
äåìàðêàöèîííàòà ëèíèÿ Ìèäèÿ-Åíîñ è îêóïèðàò ïî÷òè öÿëà Îä-
ðèíñêà Òðàêèÿ. Áúëãàðèÿ ñå îêàçâà ñàìà ñðåùó áèâøèòå ñè ñúþçíè-
öè – Òóðöèÿ è Ðóìúíèÿ. Òÿ å ïðèíóäåíà äà òúðñè ïðèìèðèå.

Áúëãàðèÿ çàÿâÿâà, ÷å îòñòúïâà Þæíà Äîáðóäæà íà Ðóìúíèÿ,
êàòî î÷àêâà â Áóêóðåù äà ñå ïðîâåäàò ìèðíè ïðåãîâîðè. Òàêèâà
çàïî÷âàò íà 17 þëè 1913 ã.

Íà 28 þëè å ñêëþ÷åí ìèðåí äîãîâîð. Ñïîðåä íåãî Ðóìúíèÿ
ïîëó÷àâà Þæíà Äîáðóæäà; Ñúðáèÿ è Ãúðöèÿ ñè ïîäåëÿò Âàðäàðñêà
è Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ; Áúëãàðèÿ ïîëó÷àâà ÷àñò îò äîëèíèòå íà ðå-
êèòå Ìåñòà è Ñòðóìà ñ ãðàäîâåòå Ãîðíà Äæóìàÿ (äíåñ Áëàãîåâãðàä,
Ïåòðè÷, Ñòðóìèöà, Íåâðîêîï (ãð. Ãîöå Äåë÷åâ), Ðàçëîã è ÷àñò îò
Çàïàäíà Òðàêèÿ ñ ãðàäîâåòå Êñàíòè, Ãþìþðäæèíà è Äåäåàãà÷.58

Ìèðåí äîãîâîð ìåæäó Áúëãàðèÿ è Òóðöèÿ å ïîäïèñàí íà 16
ñåïòåìâðè 1913 ã. â Öàðèãðàä. Òóðöèÿ ñè âðúùà Èçòî÷íà Òðàêèÿ, ñ
èçêëþ÷åíèå íà Ñâèëåíãðàäñêî, Âàñèëèêîâñêî (äíåñ Öàðåâñêî) è Ìàë-
êîòúðíîâñêî. Êàêòî ñå âèæäà, Áúëãàðèÿ ãóáè ïî÷òè âñè÷êî çàâîþ-
âàíî ïðåç Ïúðâàòà áàëêàíñêà âîéíà.59

58 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”, ò. 1. Ñ., 2011, ñ. 390.
59 “Ãîëÿìà åíöèêëîïåäèÿ Áúëãàðèÿ”, ò. 12. Ñ., 2012, ñ. 4701.

62

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ ñëåä äâåòå Áàëêàíñêè âîéíè

Ñëåä êðàÿ íà Âòîðàòà áàëêàíñêà âîéíà òóðñêîòî ïðàâèòåëñòâî
ïîíèæàâà â éåðàðõè÷åí ðàíã Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ – äî Çàìåñòíè-
÷åñòâî, êîåòî ùå ñå ðúêîâîäè îò çàìåñòíèê-åêçàðõ, íàçíà÷åí ñúñ
ñóëòàíñêè áåðàò.

Íà 19 ñåïòåìâðè 1913 ã. åêçàðõ Éîñèô òåëåãðàôèðà íà Ìèíèñ-
òåðñòâîòî íà âúíøíèòå ðàáîòè â Ñîôèÿ: “... Åêçàðõèÿ íÿìà âå÷å â
Öàðèãðàä. Äà ìè ñå ÿâè (ñúîáùè á.à.), êîãà è â êîé äîì ùå ñå
íàñòàíÿ â Ñîôèÿ ñ ïåðñîíàëà ñè è êàíöåëàðèÿòà...”.60

Çà çàìåñòíèê-åêçàðõ òîé ïðåäëàãà ìèòðîïîëèò Ìåëåòèé Âåëåø-
êè.

Íà 27 íîåìâðè 1913 ã. åêçàðõ Éîñèô îòïúòóâà îêîí÷àòåëíî îò
Öàðèãðàä ñúñ ñïåöèàëåí âëàê, èçïðàòåí îò Ñîôèÿ – ïðèäðóæàâà ãî
Ïèñàðåâ, ñåêðåòàð íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúíøíèòå ðàáîòè, êîéòî
ïîìàãà çà íàñòàíÿâàíåòî íà ïåðñîíàëà è åêçàðõèéñêèÿ àðõèâ.61

Òàêà ñå ïðåóñòàíîâÿâà äúëãîãîäèøíîòî ðàçâèòèå íà ïðîñâåò-
íîòî äåëî íà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ.

Äåéíîñò íà ïðåóñòðîåíàòà â Çàìåñòíè÷åñòâî
Áúëãàðñêà åêçàðõèÿ

Âúïðåêè ïîíèæåíà â ðàíã, Åêçàðõèÿòà ïðîäúëæàâà äà èçïúëíÿ-
âà ñâîåòî ïðåäíàçíà÷åíèå êàòî îòãîâîðíà èíñòèòóöèÿ çà äóõîâíîòî
è ïðîñâåòíî äåëî íà áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â Òóðöèÿ. Òÿ ïîëàãà
ãðèæè è çà èçñåëâàùîòî ñå áúëãàðñêî íàñåëåíèå, ñëåä ãîëÿìîòî ñòà-
ðàíèå íà òóðñêîòî ïðàâèòåëñòâî äà ïðîãîíè áúëãàðèòå îò ñåëàòà â
êðàÿ íà 1913 ã. è íà÷àëîòî íà 1914 ã.

 îò÷åòà äî Åêçàðõ Éîñèô â Ñîôèÿ çà ó÷åáíàòà 1913-1914 ã.
ìèòðîïîëèò Ìåëåòèé ïîä÷åðòàâà: “Ñëåä Áàëêàíñêàòà âîéíà Åê-
çàðõèéñêîòî âåäîìñòâî â Òóðöèÿ îñòàíà ñàìî â Öàðèãðàä ñ îêîë-
íèòå ñåëà Òàÿ Êàäúí, Äåðêîñ, Äåëè Þíóñ è Èìðèõîð, êàêòî è â
ãðàäîâåòå Îäðèí è Ëîçåíãðàä”. Òîâà çíà÷èòåëíî íàìàëåíèå íà áúë-

60 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ.
95.
61 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ. 96.

63

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ãàðñêîòî íàñåëåíèå â Îòîìàíñêàòà èìïåðèÿ ïîâëè÷à ÷óâñòâèòåëíî
íàìàëåíèå è â áðîÿ íà ó÷èëèùàòà. Ïðåç èçòåêëàòà ó÷åáíà ãîäèíà
ïîä Åêçàðõèéñêî âåäîìñòâî ôóíêöèîíèðàò ñëåäíèòå áúëãàðñêè ó÷è-
ëèùà:

– Ïðîãèìíàçèÿ â Ïåðà ñ òðè êëàñà è ÷åòèðè îòäåëåíèÿ.
– Îñíîâíî ó÷èëèùå âúâ Ôåíåð ñ ÷åòèðè îòäåëåíèÿ.
– Îñíîâíî ó÷èëèùå âúâ Âëàíãà ñ ÷åòèðè îòäåëåíèÿ.
– Åäíî êëàñíî ó÷èëèùå â Îäðèí.
– Òðè îñíîâíè ó÷èëèùà â Îäðèí.
– Òðè îñíîâíè ó÷èëèùà â Ëîçåíãðàä.
– Òðè îñíîâíè ó÷èëèùà â ñåëàòà îêîëî Öàðèãðàä – Òàÿ Êà-
äúí, Äåðêîñ è Èìðèõîð.
Ó÷èòåëñêèÿò ïåðñîíàë çà Öàðèãðàäñêèòå ñåëèùà å:
– Ïàíäå Êðúñòåâ â ñ. Òàÿ Êàäúí.
– Íèêîëà Ï. Òîäîðîâ â ñ. Òàÿ Êàäúí.
– Ïåòúð Ñòàìáîëèåâ â ñ. Èìðèõîð.
– Ìèõàèë ßíêîâ â ñ. Äåðêîñ.
Ìèòðîïîëèò Ìåëåòèé èçðàçÿâà îïàñåíèÿòà ñè, ÷å “çàíàïðåä
âúïðîñíèòå ó÷èëèùà ðèñêóâàò äà îñòàíàò áåç ó÷èòåëè ïî ñëåä-
íèòå ïðè÷èíè:
– Íÿìàíåòî èíñòèòóò â òóðñêî, êîéòî äà ïðèãîòîâëÿâà ó÷èòå-
ëè ñ îòîìàíñêî ïîäàíñòâî.
– Ðàçíèòå íåóäîáñòâà è âçèìàíåòî íà ó÷èòåëè íà îáùî îñíî-
âàíèå çà âîéíèöè îò 21 äî 45-ãîäèøíà âúçðàñò.
– Ïîëó÷àâàíåòî íà ïî-ìàëêà çàïëàòà îò îíåçè, êîèòî ñà ðàâíè
ïî öåíç è ó÷èòåëñòâàò â Áúëãàðèÿ.
...
Äíåñ ìîæå äà ñå êàæå (ïèñìîòî å ñ äàòà 19 àâãóñò 1914 ã.) ñ
ïîëîæèòåëíîñò, ÷å îñâåí â Öàðèãðàä, Îäðèí è Ëîçåíãðàä, äðóãà-
äå íå îñòàíà áúëãàðñêî íàñåëåíèå... Îíîâà íàñåëåíèå, êîåòî æè-
âååøå â ñïîìåíàòèòå ñåëà îêîëî Öàðèãðàä, ïðåç ì. àïðèë 1914 ã.
áå ïðèíóäåíî äà ñå èçñåëè â Áúëãàðèÿ, êàòî îñòàâè öåëèÿ ñè
èìîò íà äîøëèòå ìþñþëìàíè ìóõàäæèðè.”62

62 ÖÄÀ, Ô 246Ê, îï. 141, 1, 745-747 ãð. Ïèñìî ¹1410 îò 19 àâãóñò 1914 ã.

64

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Åêçàðõ Éîñèô I Öàðèãðàäñêàòà áúëãàðñêà äóõîâíà
ñåìèíàðèÿ “Ñâ. Èâàí Ðèëñêè”
â êâàðòàë Øèøëè

Îñâåùàâàíå íà íîâàòà (æåëÿçíà) áúëãàðñêà öúðêâà “Ñâ. Ñòåôàí”
íà 8 ñåïòåìâðè 1898 ã.

 öåíòúðà ñå âèæäà åêçàðõ Éîñèô I. Âäÿñíî ïúðâèÿò ñåìèíàðèñò
ïðèëè÷à ìíîãî íà Ïåòúð ßíåâ. Ïî òîâà âðåìå òîé å â ïîñëåäíèÿ êëàñ

íà Öàðèãðàäñêàòà áúëãàðñêà äóõîâíà ñåìèíàðèÿ

65

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

×åòâúðòè âèïóñê íà Îäðèíñêàòà áúëãàðñêà ìúæêà ãèìíàçèÿ
“Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”

Îò ëÿâî íà äÿñíî. Ñåäíàëè: Êàë÷î Âðàí÷åâ (ïî-êúñíî Âðàíñêè) îò
Êàëîôåð, Äàíàèë Éîòîâ îò Òàòàð Ïàçàðäæèê; âòîðè ðåä: Ìàíîë Õàäæèà-
òàíàñîâ îò ñ. Äåðåêüîé (Ëîçåðãðàäñêî); íà ñòîëîâå: Ãåîðãè Ïîïêèðîâ îò
ñ. Ìàëúê Äåðâåíò, Ñîôëèéñêî, Ñòåôàí Íèêîëîâ îò ñ. Áîáèöà, Êîñòóðñêî
(äîøúë îò Öàðèãðàä), Êîíñòàíòèí Ñòîÿíîâ Âúëêàíîâ îò ñ. Ïåñî÷èöà, Èâàé-
ëîâãðàäñêî, Ìàâðîäè Âàñèëåâ îò Ìóñòàôàïàøà (Ñâèëåíãðàä); òðåòè ðåä:
Òîäîð Êàðòàëîâ îò Ëîçåíãðàä, Âëàäèìèð Í. Øîïîâ îò Ìóñòàôàïàøà, Àíàñ-
òàñ Ñï. Ðàçáîéíèêîâ îò Ìóñòàôàïàøà, Äèìèòúð Òðàíäàôèëîâ îò ñ. Åíèä-
æèÿ, Ëîçåíãðàäñêî, Àëåêñàíäúð Ä. Ñòåôàíîâ (õ. Ñòåôîâ) îò Ìóñòàôàïàøà,
Áëàãîé Ä. Êàðàãüîçîâ îò Ìóñòàôàïàøà, Ãåîðãè Ïàíàéîòîâ îò ãð. Äèìîòè-
êà

66

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ó÷åíè÷åñêè ñòðóíåí îðêåñòúð ïðè áúëãàðñêàòà ìúæêà ãèìíàçèÿ
“Ä-ð Ïåòúð Áåðîí” â Îäðèí (ôîòîãðàôèÿ îò ìàé 1901 ã., Îäðèí)

Îò ëÿâî íà äÿñíî. Ïúðâè ðåä, ñåäíàëè îòïðåä: Íèêîëà Èëèåâ îò ñ.
Ïåòêîâî, Àðäèíñêî, Ìèõàèë Äèìèòðîâ îò Îäèí; âòîðè ðåä, ñåäíàëè íà
ñòîëîâå: Ãåîðãè Êàìúêîâ îò Âåëèêî Òúðíîâî, Ìèõàèë Õàäæèäèìîâ Áàëä-
æèåâ îò ãð. Äèìîòèêà, Ìèõàèë Øàôðàíè, äèðèãåíò íà ó÷åíè÷åñêèÿ îðêåñ-
òúð ïðè ãèìíàçèÿòà “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”, Âëàäèìèð Íèêîëîâ Øîïîâ îò
Ñâèëåíãðàä, Ìàâðîäè Âàñèëåâ îò Ñâèëåíãðàä; òðåòè ðåä, ïðàâè: Àíàñ-
òàñ Ñïàñîâ Ðàçáîéíèêîâ îò Ñâèëåíãðàä, Õðèñòî Õàäæèàòàíàñîâ îò ñ. Äå-
ðåêüîé, Ìàëêîòúðíîâñêî, Ñòîÿí Ìèëåâ îò ñ. Åíèäæèÿ, Ëîçåíãðàäñêî, Ãå-
îðãè Ïàíàéîòîâ Áåêåëîâ îò ãð. Äèìîòèêà, Õðèñòî Ïîïãðîçåâ îò ñ. Áàøê-
ëèñå, Äèìîòèøêî, ñëåäâàùèÿò å íåèäåíòèôèöèðàí, Ìàëåé Êîñòîâ Ìàëåâ
îò ãð. Äèìîòèêà, Àòàíàñ Ì. Ìúðäåâ îò ñ. Áóëãàðêüîé, Êåøàíñêî

Îò êíèãàòà “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí è Îäðèíñêàòà ìúæêà ãèìíàçèÿ “Ä-ð Ïåòúð Áåðîí”.
Ñáîðíèê. Ñúñòàâèòåëè: Èâ. Ï. Îðìàíäæèåâ è ä-ð Èâ. Ñò. Ïåíàêîâ, Ñ., 1958 ã.

67

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ïðèëîæåíèå ¹1. Îò Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ – ïðåäëîæåíèå
çà îòïóñêàíå ñòèïåíäèÿ íà Äèìèòúð Ñòàìàòîâ îò ×àíàê÷à

Äèìèòúð Ñòàìàòîâ Ìîì÷èëîâ Ïåòúð ßíåâ ×èðïàíëèåâ
(1881-íåèçâ.) (1872-1909)

68

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ïðèëîæåíèå ¹2. Ðàïîðò îò Ïåòúð ßíåâ äî Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ
çà áúëãàðñêîòî ó÷èëèùå â ñ. Äåëè-Þíóñ – 1901-1902 ã.
(ÖÄÀ – Ñîôèÿ, ô. 246, îï. 1, à.å. 209, ë. 154)

Òúðæåñòâåí îáÿä â öàðèãðàäñêèÿ ðåñòîðàíò “Ïåðà Ïàëàñ”
íà 25 àïðèë 1902 ã., äàäåí îò Åêçàðõ Éîñèô I ïî ïîâîä 25-ãîäèøíèÿ

þáèëåé îò âñòúïâàíåòî ìó íà åêçàðõèéñêèÿ ïðåñòîë (1877-1902).
Ìåæäó ãîñòèòå ñå âèæäàò ëèöàòà íà Äèìèòúð Ñòàìàòîâ è Ïåòúð ßíåâ
(íà âòîðèÿ ðåä (îòëÿâî íà äÿñíî) ÷åòâúðòèÿò ìúæ ïðèëè÷à íà Äèìèòúð
Ñòàìàòîâ; çàñòàíàëèÿò ïëúòíî çàä íåãî ìúæ ïðèëè÷à íà Ïåòúð ßíåâ)

69

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ôðàãìåíò îò ñíèìêàòà (îò 25 àïðèë 1902 ã.),
êúäåòî ñå âèæäàò ëèöàòà íà Äèìèòúð Ñòàìàòîâ

è Ïåòúð ßíåâ
70

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Èâàí Ñòàéêîâ Ïååâ Èâàí Ñòàéêîâ ñ ìàéêà ñè
ñ áàùà ñè, Öàðèãðàä. Ñòàíà Õðèñòîâà Ïååâà,
Òîé ðàáîòè â Áúëãàðñêàòà Öàðèãðàä, 22 ñåïòåìâðè 1911 ã.
åêçàðõèÿ îò êðàÿ íà 1908 ã. (Ñòàíà Ïååâà å ïúðâà áðàòîâ÷åäêà
Åäèí îò ìëàäåæèòå â Òàÿ-Êàäúí,
çàêîâàëè âðàòàòà íà ó÷èëèùåòî, íà Ïåòúð ßíåâ)
çà äà íå ìîæå äà âëåçå óñëîâåíèÿò
ïðåäâàðèòåëíî ãðúöêè ó÷èòåë

71

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

“Ñòîëåòíèöàòà” Äåñïèíà Íîí÷åâà ñ áðàò ñè Äèìèòúð Íîí÷åâ,
äåöà íà êìåòà íà Òàÿ Êàäúí – Íîí÷î Íåøåâ, Áóðãàñ, 1990 ã.

(äåéñòâèòåëíàòà `è ðîæäåíà ãîäèíà å 1900).
Äåñïèíà Íîí÷åâà ïðåäàäå ñúáèòèÿòà è àòìîñôåðàòà
â ðîäíîòî ñåëî Òàÿ Êàäúí ïðè çàìÿíà íà ãðúöêîòî ó÷èëèùå

ñ áúëãàðñêî ñëåä Ìëàäîòóðñêèÿ ïðåâðàò 1908 ã.

72

Ïðîãîíâàíå íà áúëãàðèòå îò äåðêîñêèòå ñåëà

Ïî âðåìå íà Ïúðâàòà áàëêàíñêà âîéíà ñåëàòà Òàðôà è
×àíàê÷à ïîïàäàò â ðàéîíà íà âîåííèòå äåéñòâèÿ. Îùå
â ïúðâàòà ôàçà íà âîéíàòà, íà 26 îêòîìâðè 1912 ã. (Äè-
ìèòðîâäåí) æèòåëèòå íà ×àíàê÷à ñà ñúáóäåíè îò ïðîäúëæèòåëíèÿ
çâúí íà öúðêîâíàòà êàìáàíà. Ïðèñòèãàò áúëãàðñêè îôèöåðè è ïðè-
çîâàâàò çà íåçàáàâíî íàïóñêàíå íà ñåëîòî, çà äà ñå ïðåäïàçÿò æèòå-
ëèòå îò ïðèáëèæàâàùèòå ñå òóðñêè âîéñêè. Òå âçåìàò íàé-íåîáõî-
äèìîòî. Îñòàâàò ìíîãî âúçðàñòíè, áîëíè, íåñïîñîáíè äà ñå äâè-
æàò. Çàñåëâàò ñå âðåìåííî â èçîñòàâåíè ñåëà îêîëî Ëþëåáóðãàñ. Â
êðàÿ íà 1913 ã. ñå îòïðàâÿò êúì Áúëãàðèÿ.1
 ñ. Òàðôà áúëãàðñêèòå âîéñêè ïðèñòèãàò ñúùî â êðàÿ íà îê-
òîìâðè, íî îñòàâàò äî Íîâàòà 1913 ã. Ñëåä êàòî ðàçáèðàò, ÷å ñå
î÷àêâà â áëèçîñò ñðàæåíèå ñ òóðñêè âîéñêè, òàðôåíöè íàïóñêàò ñå-
ëîòî è ïîòåãëÿò êúì Ëþëåáóðãàñ. Â êðàÿ íà 1913 ã. òðúãâàò çà Áúë-
ãàðèÿ.2
Îñòàíàëèòå áúëãàðñêè ñåëà – Äåëè-Þíóñ, Äåðêîñ, Òàÿ Êàäúí
è Èìðèõîð íå ñà çàñåãíàòè îò âîåííèòå äåéñòâèÿ. Òå ïðåäîñòàâÿò
èñêàíèòå îò òóðñêèòå âîéñêè ðåêâèçèòè è ñå íàäÿâàò ñëåä âîéíèòå
äà ñå âúçñòàíîâè ñïîêîéñòâèåòî. Ïîëàãàò ãðèæè çà öúðêâèòå è ïðåä-
ñòîÿùàòà ó÷åáíà 1913-1914 ó÷åáíà ãîäèíà. Íåïðåêúñíàòî èíôîð-
ìèðàò Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà â Öàðèãðàä çà ïîÿâèëèòå ñå
ïðîáëåìè.
Îùå ïðåäè ñêëþ÷âàíåòî íà Öàðèãðàäñêèÿ ìèðåí äîãîâîð ìåæäó
Áúëãàðèÿ è Òóðöèÿ, òóðñêîòî ïðàâèòåëñòâî çàïî÷âà äà ïðîâåæäà
ïîëèòèêà çà áúðçî îáåçáúëãàðÿâàíå íà Îäðèíñêà Òðàêèÿ. Öàðèã-
ðàäñêèòå áúëãàðñêè ñåëà ñúùî ñà âêëþ÷åíè â òàçè ïðîãðàìà. Íà 24
þëè 1913 ã. ïðåäñåäàòåëÿò íà Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà – àð-

1 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”. Ø., 2006, ñ. 91.
2 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñåëî Òàðôà”. Áóðãàñ, 2008, ñ. 150.

73

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

õåìàíäðèä Ïàèñèé ñå îáðúùà ñ ïèñìî äî åêçàðõ Éîñèô, çà äà ñúîá-
ùè, ÷å “íÿêîëêî ñåìåéñòâà îò ñåëî Äåëè Þíóñ ñå ÿâèõà â ïîâåðå-
íèÿ ìè Ìåòîõ è ìè çàÿâèõà êàòåãîðè÷åñêè, ÷å òèé ñëåäñòâèÿ íà
ãîëåìèòå èçìú÷âàíèÿ îò ñòðàíà íà ãúðöèòå è òóðöèòå, ñå ðå-
øèëè âåäíàæ çàâèíàãè äà íàïóñíàò îãíèùàòà ñè.”3

Íà 1 ñåïòåìâðè 1913 ã. ñâåùåíèêúò íà ñ. Äåðêîñ Èâàí Êèð÷åâ
ïèøå ïèñìî äî Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà: “... Â ñåëîòî Äåðêîñ
îò ïðåäè 15 äíè ñà ñå äèãíàëè (åìèãðèðàëè á.à.) îêîëî 10 ôàìèëèè
è òåçè äíè ñå çàáåëÿçâà, ÷å ïî÷òè öÿëîòî ñåëî èñêà äà çàìèíå çà
Öàðèãðàä... è òàçè âå÷åð îêîëî 8 ôàìèëèè èäâàò è ïî÷òè âñÿêà
âå÷åð ùå èìà ïî 7-8 ôàìèëèè äà ñå âäèãàò...”.

Ñâåùåíèêúò ñúîáùàâà èìåíàòà íà èçáÿãàëèòå áúëãàðè: Õðèñ-
òî Æåëÿçêîâ, Èâàí Ñòàéêîâ, Ïåòúð Ãåîðãèåâ, Íèêîëà Âúë÷åâ, Âà-
ñèë Äæàìáàçîâ, Äîøî Äèìèòðîâ, Äèìèòúð Èâàíîâ, Ïåòêî Èâàíîâ,
Õðèñòî Àâðàìîâ, Òåíþ Òîìîâ, Ïåòúð Àíäîíîâ, Íèêîëà Ñòîÿíîâ
(ôàéòîíäæèÿ â áúëãàðñêàòà áîëíèöà “Åâëîãè Ãåîðãèåâ” â Øèøëè),
Ãåîðãè ï. Ëîçîâ, Òàíàø Ñëàâîâ è Õðèñòî Èâàíîâ, çàåäíî ñúñ ñå-
ìåéñòâàòà ñè, áÿãàò îò òóðñêàòà âîéñêà. Ñëåä òåçè, êîèòî äîñåãà ñà
èçáÿãàëè, èìà îùå 44 ôàìèëèè “êîèòî çíàÿ ñ ïîëîæèòåëíîñò,
ïîíåæå ïðîäàâàò êàêâîòî èìàò”.

Ñâåùåíèê Êèð÷åâ äîïúëâà, ÷å áúëãàðèòå â ñåëàòà Äåëè-Þíóñ
è Òàÿ-Êàäúí ùå èìàò ñúùàòà ó÷àñò.4

Ðàçâèòèåòî íà ïðèíóäèòåëíîòî èçñåëâàíå ìîæå äà ñå ïðîñëåäè
îò ñúõðàíåíèòå äîêóìåíòè íà Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà è íà
Åêçàðõèÿòà.

ñ. Äåðêîñ (Òåðêîñ)

Íà 21 îêòîìâðè ñâåùåíèê Èâ. Êèð÷åâ ïèøå íà àðõèìàíäðèä
Ïàèñèé, ÷å å ïîëó÷èë ïèñìà îò Åêçàðõèÿòà è îò Áúëãàðñêàòà îáùè-
íà â Öàðèãðàä “äà áúäàò âúçïèðàíè áúëãàðñêèòå ñåìåéñòâà äà ñå
èçñåëâàò”. Ñïîðåä ñâåùåíèêà òîâà ïî÷òè å íåâúçìîæíî. Îò ñåëîòî

3 Áúëã. öúðêîâíà îáùèíà “Ñâ. Ñòåôàí” – Öàðèãðàä, ¹258, 24 þëè 1913; Áúëã. åê-
çàðõèÿ – 19.VIII.1913 ã. âõ. ¹1664, ÖÄÀ.
4 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ.
298.

74

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ñà çàìèíàëè 59 âåí÷èëà (ñåìåéñòâà á.à.), à ñà îñòàíàëè 57, îò êîèòî
15 ãðúêîìàíè.5

Íà 5 ìàðò 1914 ã. êìåòúò íà ñ. Äåðêîñ èçïðàùà ïèñìî äî ìèò-
ðîïîëèò Ìåëåòèé (çàì.-åêçàðõà) ñ èìåíàòà íà 40 áúëãàðè, íàïóñíà-
ëè ñåëîòî çàðàäè ïðèñòèãíàëè ìóõàäæèðè, êîèòî ñà ðàçáèâàëè âðà-
òè, ïðîçîðöè, è íàõëóâàëè â äîìîâåòå èì.6

ñ. Òàÿ-Êàäúí (Äàÿ-Êàäúí)

Íà 27 ôåâðóàðè 1914 ã. îò Òàÿ Êàäúí ñúîáùàâàò, ÷å ìóõàäæèðè
ñà çàåëè äîìîâåòå íà íàïóñíàëèòå ñåëîòî áúëãàðñêè ñåìåéñòâà.7

Íà 17 ìàðò ñ. ã. ñ “Áåëåæêà” äî Åêçàðõèÿòà îò ñ. Òàÿ-Êàäúí ñå
óòî÷íÿâà, ÷å äî òîçè ìîìåíò ñà ñå èçñåëèëè 30 áúëãàðñêè ñåìåéñò-
âà, à èçïðàçíåíèòå êúùè ñà 25. Ïðèñòèãíàëèòå ìóõàäæèðñêè ñåìåéñ-
òâà ñà 80.

Âúç îñíîâà íà äàííèòå îò “Áåëåæêàòà” íà 17 ìàðò, Åêçàðõèÿòà
ñ ïèñìî îò 30 ìàðò óâåäîìÿâà Áúëãàðñêèÿ ïúëíîìîùåí ìèíèñòúð
â Öàðèãðàä Àíäðåé Òîøåâ: èçñåëåíèòå áúëãàðñêè ñåìåéñòâà ñà íàñ-
òàíåíè â çàêðèòàòà Áúëãàðñêà äóõîâíà ñåìèíàðèÿ. Ñïîðåä ðàçêàçè-
òå íà ñåëÿíèòå äæàíäàðìèòå, âçåìàëè ó÷àñòèå ïðè íàñòàíÿâàíåòî
íà ìóõàäæèðèòå â Òàÿ-Êàäúí. Ìèòðîïîëèò Ìåëåòèé öèòèðà íÿêîè
ñòàòèñòè÷åñêè äàííè, ïîëó÷åíè îò òàÿêàäúíöè: “Ñåëîòî íè ñå ñúñ-
òîè îò 115 êúùè ÷èñòî áúëãàðñêè ñ 164 âåí÷èëà è îêîëî 700 äóøè
áúëãàðè. Èìàõìå ñè ÷åðêâà ñúñ ñâåùåíèê, ó÷èëèùå ñ ó÷èòåë è 60
ó÷åíèêà. Âñè÷êè ñå çàíèìàâàõìå ñúñ çåìåäåëèå. Âñåêè îò íàñ, ïî-
áîãàòèòå èìàõìå îò 200-220 êèëà æèòî, à ïî-áåäíèòå îò 5-80
êèëà çà ïîñåâ. Âñåêè èìàøå ëèâàäè çà îò 5-23 êîëà ñåíî, ëîçÿ çà
âñÿêà êúùà îò 2 äî 8 äþëþìè. Îñâåí òóé ãîðàòà íè, êîÿòî áå
ñïîðíà è êîÿòî íàïîñëåäúê ñïå÷åëèõìå ÿ ÷ðåç ñúä áå äâîéíî ïîâå-
÷å îòêîëêîòî ìåðàòà çà ñååíå. Ñåëîòî íè íå å ÷èôëèê, à ÷èñòà

5 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ.
298.
6 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ.
299.
7 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, ñ.
294; ÖÄÀ Ô 246 Ê, îï. 3, à.å. 149, ë. 23-25.

75

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ñòîïàíñêà ñòîêà. Âñåêè ñè èìà äîêóìåíòè, òàïèè çà íèâàòà è
ëîçÿòà, êîèòî ïðèòåæàâà.

Ïðåç âîéíàòà ñòîÿõìå â ñåëîòî ñè è êàòî îòîìàíöè äàäîõ-
ìå âñè÷êî, êîåòî íè ñå ïîèñêà: æèâà ñòîêà, æèòî, ñëàìà, ñåíî è
äð., çà êîèòî ðåêâèçèöèè ïðèòåæàâàìå è äîêóìåíòè.

Íàé-íàïðåä ìóõàäæèðèòå îêîëî 30 êúùè áÿõà äîâåäåíè è
íàñòàíåíè íàñèëà îò äæàíäàðìèòå. Ïî-ñåòíå ÷èñëîòî èì ñå
óäâîè è óòðîè è ïðåç äåíåì è íîùåì âçåõà äà íàïàäàò, çàïëàø-
âàò è ÷óïÿò ïðîçîðöè ñ öåë äà íè çàñòàâÿò äà áÿãàìå. Òå çàåäíî
ñ äæàíäàðìèòå íè çàÿâÿâàõà, ÷å òå â ñåëàòà ñè â Áúëãàðèÿ ñà
îñòàâèëè âñè÷êî, òà è íèå òðÿáâàëî äà çàìèíåì òàì, â òåõíèòå
ñåëà: Íîâè Ïàçàð, Òàóøàí, Òàìàãüîç, Êåñèäæåàí, Åãðè äåðå, Êëà-
êîâî, ßçëà, Ñèíåáèð, Åíäæåêüîé, Àáàáà, Øóìåíñêî è Îòàë (Êî-
òåë), Ñàðú-Êàÿ (Àéòîñêî è Êàðíîáàòñêî)”.8

Çà ãîðåîïèñàíîòî å óâåäîìåí ñâîåâðåìåííî è åêçàðõ Éîñèô â
Ñîôèÿ. Íà 27 ìàðò òîé ïèøå ïèñìî íà çàì.-åêçàðõà Ìåëåòèé: “Íà-
ó÷àâàìå, ÷å ïîëîæåíèåòî íà áëàãî÷åñòèâîòî íè ïàñòâî â òúé
íàðå÷åíèòå Öàðèãðàäñêè ñåëà Äàÿêàäúí è ïð. å êðàéíî íåñíîñíî.
Íàñ íè èíòåðåñóâà ôàêòúò ïðàâåíè ëè ñà ñúîòâåòíè ïîñòúïêè,
õîäàòàéñòâà...  ñëó÷àé, ÷å íÿìà èçãëåä äà ñå ïîäîáðè ïîìèíúêà
è æèâîòà íà òèÿ íåùàñòíè íàøè ÷åäà è ÷å ãîñïîäñòâàùîòî
ïëåìå ãè äåéñòâèòåëíî òåðîðèçèðà, áúäåòå ëþáåçíè äà èì îêà-
æåòå ñúäåéñòâèå çà áåçâðåäíî èçñåëâàíå, êàòî èì ñå äàäå íà
ïúðâî âðåìå ïîäñëîí â ñãðàäàòà íà Ñåìèíàðèÿòà....”.9

ñ. Èìðèõîð (Èìðîõîð)

 íà÷àëîòî íà ìåñåö ñåïòåìâðè 1913 ã. Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà
îáùèíà ïèøå íà Åêçàðõèÿòà âúç îñíîâà íà óñòíîòî îïëàêâàíå íà
æèòåëè íà ñ. Èìðèõîð, ÷å êðóïíèÿò ãðúöêè òúðãîâåö Õðèñòîâåðãè,
ïðèòåæàâàù ÷èôëèê äî ñåëîòî, íåçàêîííî çàïî÷íàë äà ïðèñâîÿâà
ñîáñòâåíèòå èì ìåñòà. ×ðåç çàïëàøâàíèÿ, ñå îïèòâàë äà çàñòàâÿ
æèòåëèòå íà ñåëîòî äà ñå îòêàæàò îò Åêçàðõèÿòà è äà ïðèåìàò âå-

8 ÖÄÀ, Ô 246 Ê, îï. 3, à.å. 149, ë. 50-51.
9 Ãàë÷åâ, Èë. “Áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Öàðèãðàä”. Ñ., 2008, Ïðè-
ëîæåíèå 24.

76

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

äîìñòâîòî íà Ïàòðèàðøèÿòà.10
Íà 30 íîåìâðè 1913 ã. Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà îòïðàâÿ

ìîëáà äî åêçàðõ Éîñèô äà íàïðàâè íåîáõîäèìîòî, çà äà áúäàò îñ-
âîáîäåíè æèòåëè íà ñ. Èìðèõîð, êîèòî íåâèííè ëåæàò â öàðèãðàä-
ñêèÿ çàòâîð. Âúðõó ïèñìîòî å íàíåñåíà çàáåëåæêà: “Ñëåä óñòíîòî
îáàæäàíå íà àðõèìàíäðèò Ïàèñèé, âúïðîñíèòå çàòâîðíèöè ñà
îñâîáîäåíè.”11

Íà 18 ôåâðóàðè 1914 ã. êìåòúò íà ñ. Èìðèõîð è ïúðâåíöè, îòï-
ðàâÿò ìîëáà äî Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà äà èì áúäàò äîñòà-
âåíè: “åäèí òðèîä, äâàíàäåñåò Ëåíåé, åäèí Ïåòäåñåòíèê, åäèí
Âåëèêèé ×àñîñëîâ, åäèí Îêïþèõ, äåñåò áðîéêè îò Îïåëîòî íà
Èñóñà Õðèñòà, ïëþñ 20 (äâàäåñåò) Áóêâàðè è 20 (äâàäåñåò) Ñìå-
òàíêè îò ïúðâî îòäåëåíèå, ïîòðåáíè çà ó÷èëèùåòî...”.12

Íà 10 àïðèë 1914 ã. çàì.-åêçàðõà ìèòðîïîëèò Ìåëåòèé èçïðà-
ùà ïèñìî íà Ïúëíîìîùíèÿ ìèíèñòúð íà Áúëãàðèÿ â Öàðèãðàä À.
Òîøåâ: “Äíåñ ñå ÿâèõà â Åêçàðõèéñêàòà êàíöåëàðèÿ êìåòà íà ñ.
Èìðèõîð-Êüîé ã. Íèêîëà Ðàäîâ è îáùèíñêèÿ ÷ëåí (ààçàòà) Ñòà-
ìàò Äèìèòðîâ è íè ñúîáùèõà, ÷å è â ðå÷åíîòî ñåëî ñà îòèøëè
îêîëî 15 ìóõàäæèðñêè ñåìåéñòâà è áåç äà ïèòàò íÿêîãî, ñå íàñ-
òàíèõà â êúùèòå íà Ìàíîë è Âàíãåë Ìàíîëîâè (èçáÿãàëè), íà
Ìèòî Èëèåâ, Ìèòî Òàíàøåâ, Õðèñòî Èâàíîâ (÷èÿòî êëþ÷àðíè-
öà îò âðàòàòà ìó ñ÷óïèõà).

Âúïðîñíèòå ìóõàäæèðè ñà áèëè îò Øóìåíñêî è êàçàëè, ÷å
ùåëè äà äîâåäàò îùå ìóõàäæèðè, êîèòî â Áúëãàðèÿ ñà áèëè
îñòàâèëè êúùèòå è èìîòèòå ñè.

Ïî ïîâîä íà òîâà ìóõàäæèðñêî íàõëóâàíå, èìðèõîð÷àíè ïèñ-
ìåíî ñà ïðîòåñòèðàëè ïðåä ìþòåñàðàôèíà â ×àòàëäæà...”.

 ïèñìîòî ñà ïîìåñòåíè íÿêîè ñòàòèñòè÷åñêè äàííè çà Èìðè-
õîð: “ñ. Èìðèõîð ñå íàìèðà íà ðàçñòîÿíèå 6 ÷. äàëå÷ îò Öàðèã-
ðàä. Òî å ÷èñòî áúëãàðñêî ñåëî ïîä âåäîìñòâîòî íà Åêçàðõèÿòà
ñ 75 êúùè è 72 âåí÷èëà, ñ ÷åðêâà, ó÷èëèùå, ñâåùåíèê è ó÷èòåë. Â
íåãî èìà íèâÿ çà ïîñåâ íà 500-600 êèëà æèòî è îùå òîëêîç ëèâà-
äè è ìåðèÿ çà ïàñáèùå. Èìà ãîðà, ãäåòî ïðàâÿò âúãëèùà. Çà

10 Áúëãàðñêà åêçàðõèÿ – 11.ÕI.1913 ã., âõ. ¹1743, Ïèñìî íà Áúëã. öúðêîâíà îáùèíà
– Öàðèãðàä îò ñåïòåìâðè 1913 ã. äî Åêçàðõèÿòà.
11 ÖÄÀ, Ô 246 Ê, îï. 3, à.å. 138, ë. 788 ãð.
12 ÖÄÀ, Ô 246 Ê, îï. 3, à.å. 200, 2 ãð.

77

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

âñè÷êî òîâà ñåëÿíèòå ñè èìàò âëàäàëà (òàïèè).  ñåëîòî èìà
îêîëî 100 êàìèëè îò 14-45 ëèðè òóðñêè âñÿêà åäíà, êàêòî è äî
300 ãëàâè ðîãàò äîáèòúê.”13

Æèòåëèòå íà Èìðèõîð íàòîâàðâàò íàé-íåîáõîäèìîòî íà êàðó-
öè è ïîòåãëÿò çà Öàðèãðàä. Îñòàâàò â ñåëîòî ò.í. ãðúêîìàíè – ñå-
ìåéñòâà îò ñìåñåíè áúëãàðî-ãðúöêè áðàêîâå, ïàòðèàðøèñòè, íåçà-
ñÿãàíè îò âëàñòèòå.

 Öàðèãðàä èìðèõîðöè ñà íàñòàíåíè â èçîñòàâåíà äæàìèÿ. Ïðå-
äè îòïúòóâàíåòî çà Áúëãàðèÿ, êìåòîâåòå è îáùèíñêèòå ñúâåòíèöè
íà ñåëàòà Èìðèõîð, Òàÿ-Êàäúí è Äåðêîñ, èçãîòâÿò ñïèñúöè íà èçîñ-
òàâåíèòå èìîòè, êîèòî ïðåäàâàò â Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå
ðàáîòè íà Òóðöèÿ è êîïèå â Åêçàðõèÿòà.

Òîâà ìàñîâî áÿãñòâî íà áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå îò Öàðèãðàäñ-
êèòå ñåëà, îñòàâèëî öÿëîòî ñè èìóùåñòâî è ïîåëî ïúòÿ íà ëèøå-
íèÿ, ñòðàäàíèÿ, áîëåñòè, ñìúðò íà ÷ëåíîâå îò ñåìåéñòâàòà, ïîêàçâà
ïî íåäâóñìèñëåí íà÷èí íàöèîíàëíîòî ìó ñúçíàíèå. Çà êîåòî òîëêî-
âà ìíîãî ãðèæè áå ïîëîæèëà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ è ëè÷íî Åêçàðõ
Éîñèô.

13 ÖÄÀ, Ô 246 Ê, îï. 3, à.å. 149, ë. 65 ãð.
78

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ïðèëîæåíèå

Äîêóìåíòè (ïèñìà) íà Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà
è Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ îò 1913 ã. è 1914 ã.

79

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð
80

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà
81

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ïèñìî îò Áúëãàðñêà åçêàðõèÿ äî Ìèíèñòåðñòâîòî

Ïðèëîæåíèå ¹1. Èçëîæåíèå äî Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè
íà Òóðöèÿ îò êìåòîâåòå íà òðèòå ñåëà Òåðêîñ (Äåðêîñ),
Äàÿ Êàäúí è Åìðàõîð (Èìðèõîð), ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ,

çà îñòàâåíèòå íåäâèæèìè èìîòè, çà êîèòî æèòåëèòå íà ñïîìåíàòèòå
ñåëà ïðèòåæàâàò äîêóìåíòè çà ñîáñòâåíîñò (òàïèè)
(ÖÄÀ – Ñîôèÿ, ô. 346Ê, îï. 3, à.å. 149, ë. 28)

82

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ïðèëîæåíèå ¹2. Ñïèñúê íà ñîáñòâåíèöèòå
íà íåäâèæèìè èìîòè â ñ. Èìðèõîð

(ÖÄÀ – Ñîôèÿ, ô. 246Ê, îï. 3, à.å. 149, ë. 30)

83

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ïðèëîæåíèå ¹2. Ñïèñúê íà ñîáñòâåíèöèòå
íà íåäâèæèìè èìîòè â ñ. Èìðèõîð
(ñòð. 2, ïðîäúëæåíèå)

84

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ïðèëîæåíèå ¹2. Ñïèñúê íà ñîáñòâåíèöèòå
íà íåäâèæèìè èìîòè â ñ. Èìðèõîð
(ñòð. 3, ïîñëåäíà îò äîêóìåíòà)

85

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ïðèëîæåíèå ¹3. Çàãëàâíà ñòðàíèöà íà ñïèñúêà
íà îñòàâåíèòå íåäâèæèìè èìîòè â ñ. Äåðêîñ

Ïðèëîæåíèå ¹4. Îïèñ íà áàãàæà íà ëèöåòî Àíãåë Ëîçîâ îò ñ. Äåðêîñ,
äîíåñåí ïðåç 1913 ã. â Áúëãàðèÿ (ïðèñòàíèùå Áóðãàñ)

86

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà
Ôàêñèìèëåòà îò äîêóìåíòè (ïèñìà) íà Áúëãàðñêàòà öúðêîâíà îáùèíà
è Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ îò 1913 ã. è 1914 ã., îïèñàíè â ïðèëîæåíèåòî

87

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð
88

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà
89

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð
90

Ïðåñåëâàíå â Áúëãàðèÿ

Ñëåä ñêëþ÷âàíåòî íà Öàðèãðàäñêèÿ ìèðåí äîãîâîð (16
ñåïòåìâðè 1913 ã.) åäíà ãðóïà îò ÷àíàê÷àíöè îò îêîë-
íîñòèòå íà Ëþëåáóðãàç ïîòåãëÿ çà Áúëãàðèÿ ïðåç Ëî-
çåíãðàä, Äåðåêüîé äî Ìàëêî Òúðíîâî. Áåæàíöèòå ñå ïðèäðóæàâàò
äî ãðàíèöàòà îò òóðñêè âîåííè, îñèãóðÿâàùè èì òðàíñïîðòà.1 Åäíà
÷àñò îò ãðóïàòà òðúãâà êúì ßìáîë, äðóãà – çà Ñàðú-Ìóñà (ñ. Âåñå-
ëèå). Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò ïðåìèíàâà ïðåç Ñðåäåö çà Áóðãàñ.  ãðàäà è
îêîëíîñòèòå ìó ñå íàñòàíÿâàò íÿêîëêî ñåìåéñòâà, à îñòàíàëèòå ïî-
òåãëÿò çà Âàðíà.
Äðóãà ãðóïà ÷àíàê÷àíöè îò Ëþëåáóðãàç îòèâà â ðîäíîòî ñåëî.
Íàìèðàò ãî íàïúëíî îïîæàðåíî è ñå îòïðàâÿò êúì Öàðèãðàä, êúäå-
òî ñà íàñòàíåíè â Áúëãàðñêàòà äóõîâíà ñåìèíàðèÿ. Ñëåä äâóìåñå-
÷åí ïðåñòîé ñ ïàðàõîä ïîòåãëÿò çà Âàðíà. Ñëåä äåçèíôåêöèÿ â ìåñ-
òíîñòòà Êàðàíòèíèòå, âñè÷êè ÷àíàê÷àíöè, ñ âëàêîâà êîìïîçèöèÿ îò
òîâàðíè âàãîíè ñå îòïðàâÿò êúì ãð. Ëîì.2
Òàðôåíöè, îñâåäîìåíè çà îïîæàðåíèòå ñè äîìîâå ïî âðåìå íà
Ïúðâàòà áàëêàíñêà âîéíà, ïîòåãëÿò çà Áúëãàðèÿ ïðåç åñåíòà íà 1913
ã. Îòâåäåíè ñà äî Ëîçåíãðàä, Äåðåêüîé è ïðåç ãðàíèöàòà âëèçàò â
Ìàëêî Òúðíîâî. Åäíà ãðóïà ñå îòïðàâÿ çà ñ. Íîâî Ïàíè÷àðåâî è
îòòàì – çà Áóðãàñ, êúäåòî ñà íàñòàíåíè â íîâîñòðîÿùàòà ñå ìèòíè-
öà. Âòîðà ãðóïà ìèíàâà ïðåç ßìáîë è ñå îòïðàâÿ êúì Áóðãàñ. Òåçè
îòêëîíåíèÿ ñà ñâúðçàíè ñ òúðñåíå íà ðîäíèíè, áëèçêè, ïðè êîèòî
íÿêîè ñåìåéñòâà îñòàâàò. Ñëåä äåçèíôåêöèÿ â Áóðãàñ, òàðôåíöè ñå
íàñòàíÿâàò â îêîëíèòå ñåëà. Íàé-ãîëÿìà å ãðóïàòà (îêîëî 150 ñå-
ìåéñòâà), îòñåäíàëà â ñ. Âàÿêüîé (Äîëíî Åçåðîâî). Íÿêîëêî ñåìåéñ-
òâà ñå çàñåëâàò â Íîâîçàãîðñêî, Ñòàðà Çàãîðà, ßìáîëñêî.3

1 Ïî ñêëþ÷åíèÿ äîãîâîð, òóðñêèòå âëàñòè îñèãóðÿâàò òðàíñïîðòà íà áåæàíöèòå äî
ãðàíèöàòà.
2 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”, Øóìåí, 2006, ñ. 112.
3 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñ. Òàðôà”, Áóðãàñ, 2008, ñ. 153.

91

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Æèòåëèòå íà îñòàíàëèòå äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà ñà ïðèíóäå-
íè íàñèëñòâåíî äà íàïóñíàò äîìîâåòå ñè ïðåç 1914 ã. Ïúðâè ïîòåã-
ëÿò òåçè îò Äåëè-Þíóñ. Òîâà ïðîëè÷àâà îò ëèïñàòà íà ó÷èëèùå çà
ó÷åáíàòà 1913-1914 ã., à ñúùî è îò ëèïñàòà íà äàííè çà îñòàâåíèòå
íåäâèæèìè èìîòè â ïðåäàäåíèÿ ñïèñúê îò êìåòîâåòå íà Äåðêîñ,
Òàÿ-Êàäúí è Èìðèõîð â òóðñêîòî ìèíèñòåðñòâî íà âúòðåøíèòå ðà-
áîòè. Ïîñëåäíè íàïóñêàò ñåëîòî ñè áúëãàðèòå-åêçàðõèñòè îò ñ. Èì-
ðèõîð.

Áåæàíöèòå ïîòåãëÿò ñ êîðàá äî Áóðãàñ. Íàñòàíåíè ñà âðåìåí-
íî â ðàçëè÷íè ñåëèùà, íî îñíîâíî îêîëî Áóðãàñ.

Ïî òîâà âðåìå â Áúëãàðèÿ ïðîäúëæàâàò äà ïðèèæäàò áåæàíöè
îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ, Ìàêåäîíèÿ è Þæíà Äîáðóæäà. Áúëãàðñêîòî
ïðàâèòåëñòâî ðåøàâà äà ïðåíàñî÷è ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ïðèñòèãà-
ùèòå êúì äàäåíèòå çåìè íà Áúëãàðèÿ ïî Áóêóðåùêèÿ ìèðåí äîãî-
âîð – â Çàïàäíà Òðàêèÿ, ìåæäó óñòèÿòà íà ðåêèòå Ìàðèöà è Ìåñòà,
ñ èçëàç íà Áÿëî (Åãåéñêî) ìîðå è ïðèñòàíèùå Äåäåàãà÷. Â òåçè çåìè
âå÷å å îïðåäåëåíî çàñåëâàíåòî íà ìàëîàçèéñêèòå áúëãàðè. Ïîñëåä-
íèòå â êðàÿ íà 1913 ã. îòïðàâÿò ìîëáà êúì ïðàâèòåëñòâîòî äà îñè-
ãóðè êîðàáè çà ïðåñåëâàíå â Áúëãàðèÿ íà îêîëî 30 ñåëà ñúñ 60 000
áúëãàðè îêîëî Áàíäúðìà, ïîðàäè íåâúçìîæíîñòòà äà ñúæèòåëñò-
âàò ñ íàñòàíåíèòå â ñåëàòà èì ìóõàäæèðè.4

Íà 10 ÿíóàðè 1914 ã. Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò ïðèåìà ÕIV ïîñòà-
íîâëåíèå.

Ïî-êúñíî òîâà ïîñòàíîâëåíèå å ïðèëîæåíî è êúì îñòàíàëèòå
áåæàíöè çà ïðåâîçâàíåòî èì äî “íîâèòå çåìè”. Ðåøåíî å â òàçè îá-
ëàñò íà Çàïàäíà Òðàêèÿ äà ñå çàñåëÿò è áåæàíöèòå îò ñåëàòà Äåëè
Þíóñ, Äåðêîñ, Òàÿ-Êàäúí è ×àíàê÷à. Ñ ïàðàõîäè òå ïðèñòèãàò äî
Äåäåàãà÷. Áåæàíöèòå îò ïúðâèòå òðè ñåëà ñå çàñåëâàò â áëèçêèÿ ãðàä
Ôåðå. Íàñòàíÿâàò ñå â èçîñòàâåíè ãðúöêè êúùè.5 À òåçè îò ×àíàê÷à
ïðîäúëæàâàò êúì ãð. Ñîôëó, íî ñå óñòàíîâÿâàò â èçîñòàâåíè òóðñêè
êúùè â ñåëàòà Áèäèêëè6 è Åë Áóðãàç.7

Çàñåëíèöèòå ñà ïðåäèìíî çåìåäåëöè. Îêîëî Ñîôëó íå èì å ïðå-

4 Øèøìàíîâ, Ä. “Íåîáèêíîâåíàòà èñòîðèÿ íà ìàëîàçèéñêèòå áúëãàðè”, Ñ., 2001, ñ.
221, 226.
5 Ìèëåòè÷, Ë. “Ðàçîðåíèåòî íà òðàêèéñêèòå áúëãàðè ïðåç 1913 ã.”, Ñ., 1918, ñ. 289.
6 Ìèëåòè÷, Ë. “Ðàçîðåíèåòî íà òðàêèéñêèòå áúëãàðè ïðåç 1913 ã.”, Ñ., 1918, ñ. 290.
7 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”, Øóìåí, 2006, ñ. 119.

92

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Ôàêñèìèëå íà ÕIV ïîñòàíîâëåíèå íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò
äîñòàâåíà çåìåäåëñêà çåìÿ, çàòîâà 520 áåæàíñêè ñåìåéñòâà, çàñåëå-
íè òóê, ñå îáðúùàò êúì áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî: “Íèå ñìå ñú-
ùèíñêè àðåñòàíòè, çàùîòî êàòî íå íè ñå äàâà âúçìîæíîñò äà
ðàáîòèì çåìÿòà, íèå ïî ìåñåöè ñòîèì â òîçè ãðàä áåç äà ìî-
æåì äà èçëåçåì íà ïîëåòî”. Íàñòîÿâàò äà èì ñå îòïóñíå çåìÿ è
ïàðè÷íà ïîìîù èëè äà ñå èçñåëÿò äðóãàäå â Áúëãàðèÿ.8
8 Äèìèòðîâ, Ã. “Íàñòàíÿâàíå è îçåìëÿâàíå íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè (1919-1939),
Áëàãîåâãðàä, 1985, ñ. 26; ÖÄÈÀ, Ô135, îï.1, à.å. 62, ë. 1.

93

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Íàïðàâåíîòî ïðîó÷âàíå îò ïðîô. Ëþáîìèð Ìèëåòè÷ ïðåç 1913-
1914 ã. è ïîìåñòåíî â ãîðåïîñî÷åíàòà ëèòåðàòóðà, óñòàíîâÿâà, ÷å
íàñòàíåíèòå áåæàíöè îò Öàðèãðàäñêî â Áóðãàñêà îêîëèÿ ñà: îò ñ.
Äàÿ-Êàäúí – 8 ñåìåéñòâà (41 äóøè); îò ñ. Äåðêîñ – 59 ñåìåéñòâà
(241 äóøè); îò ñ. Èìðèõîðêüîé – 105 ñåìåéñòâà (337 äóøè); îò ñ.
Òàðôà – 61 ñåìåéñòâà (260 äóøè); îò ñ. ×àíàê÷à – 18 ñåìåéñòâà
(100 äóøè). Â ßìáîëñêà îêîëèÿ: îò ñ. Òàðôà – 6 ñåìåéñòâà (26 äó-
øè); îò ñ. ×àíàê÷à – 27 ñåìåéñòâà (127 äóøè). Ïî-ãîëåìè ãðóïè
áåæàíöè îò Äàÿ-Êàäúí, Äåëè-Þíóñ è ×àíàê÷à ñà íàñòàíåíè âúâ Ôåðå
è Áèäèêëè.

Ñëåä Ìåæäóñúþçíè÷åñêàòà âîéíà Áúëãàðèÿ å èçòîùåíà ôèíàí-
ñîâî è ïîìîùòà `è êúì áåæàíöèòå å ìàëêà. Ïðåç þíè 1914 ã. ñå îò-
ïóñêà çàåì îò åäèí ìèëèîí ëåâà çà ïîäïîìàãàíå íà áåæàíöèòå, íàñ-
òàíåíè â “íîâèòå çåìè” (äí. Áëàãîåâãðàäñêà îáëàñò è Çàïàäíà Òðà-
êèÿ), êîèòî íå ñà íàìåðèëè ðàáîòà. Îò òîçè çàåì ñå ïîäïîìàãàò è
íîâîïðèñòèãàùèòå áåæàíöè îò Ìàêåäîíèÿ è Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Íà
âñÿêî ñåìåéñòâî ñå ïðåäëàãà çàåì îò 2000 ëâ. çà åäíîãîäèøåí ñðîê
ïðè 8% ëèõâà. Ïðåç ìàðò 1915 ã. Áúëãàðñêàòà çåìåäåëñêà áàíêà îò-
ïóñêà íîâ çàåì îò 5 ìëí. ëâ. çà áåæàíöè, íàñòàíåíè â “íîâèòå çåìè”
è çà îíåçè, êîèòî ùå ñå íàñòàíÿò â Áóðãàñêè îêðúã, çà äà ñå ñíàáäÿò
ñúñ ñåìåíà çà ïîñåâ, äîáèòúê, çåìåäåëñêè èíâåíòàð è æèëèùà. Ìàê-
ñèìàëíèÿò ðàçìåð íà çàåìà çà åäíî ñåìåéñòâî å 1000 ëâ. çà ñðîê
åäíà ãîäèíà ïðè ëèõâà 8%.9

Çàåìèòå ñà ìàëêè, ñ âèñîê ïðîöåíò ëèõâà è íå ìîãàò äà ñå ïîë-
çâàò îò áåäíèòå áåæàíöè. Ñëåä êàòî ïðåç îêòîìâðè 1915 ã. Áúëãà-
ðèÿ âëèçà â Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà (1914-1918), áåæàíñêèÿò âúï-
ðîñ å èçîñòàâåí. Ïîëîæåíèåòî íà áåæàíöèòå ñå âëîøàâà, îñîáåíî
ñèëíî íà òåçè ñåìåéñòâà, ÷èèòî ìúæå ñà ìîáèëèçèðàíè.

Áúëãàðèÿ ñå âêëþ÷âà âúâ âîéíàòà íà ñòðàíàòà íà Öåíòðàëíèòå
ñèëè (Ãåðìàíèÿ, Àâñòðî-Óíãàðèÿ, êúì êîèòî ñå ïðèñúåäèíÿâà è Òóð-
öèÿ) ñðåùó Àíòàíòàòà (Ñúãëàøåíèåòî – Àíãëèÿ, Ôðàíöèÿ è Ðóñèÿ,
êúì êîèòî ïðåç 1916 ã. ñå ïðèñúåäèíÿâà Ðóìúíèÿ, à ïðåç 1917 ã. –
Ãúðöèÿ). Ïîâîäúò çà âîéíàòà å Ñàðàåâñêèÿò àòåíòàò – ÷ëåíîâå íà
ñðúáñêà íàöèîíàëèñòè÷åñêà îðãàíèçàöèÿ óáèâàò ïðåñòîëîíàñëåä-
íèêà íà Àâñòðèÿ è ñúïðóãàòà ìó. Â êðàÿ íà þëè 1914 ã. Àâñòðî-

9 Äèìèòðîâ, Ã. “Íàñòàíÿâàíå è îçåìëÿâàíå íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè (1919-1939)”,
Áëàãîåâãðàä, 1985, ñ. 20.

94

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

Óíãàðèÿ îáÿâÿâà âîéíà íà Ñúðáèÿ. Ñêîðî Àâñòðî-ñðúáñêàòà âîéíà
ñå ïðåâðúùà âúâ âîéíà ìåæäó Öåíòðàëíèòå ñèëè è Àíòàíòàòà çà
ñôåðè íà âëèÿíèå. À ïðåç àïðèë 1917 ã. âúâ âîéíàòà âëèçàò è Ñúåäè-
íåíèòå ùàòè â ïîìîù íà ñúãëàøåíñêèòå âîéñêè íà Çàïàäíèÿ ôðîíò.
Öåíòðàëíèòå ñèëè ãóáÿò ïîçèöèè.

Íà 29 ñåïòåìâðè 1918 ã. Áúëãàðèÿ èçëèçà îò âîéíàòà ÷ðåç ïîä-
ïèñâàíåòî íà Ñîëóíñêîòî ïðèìèðèå. Ñëåä íåÿ åäíà ñëåä äðóãà èç-
ëèçàò îò âîéíàòà Òóðöèÿ, Àâñòðî-Óíãàðèÿ è Ãåðìàíèÿ.10 Ïðèìèðè-
åòî çàâúðøâà ñ ïîäïèñâàíå íà Íüîéñêèÿ äîãîâîð íà 27 íîåìâðè
1919 ã. Îò áúëãàðñêà ñòðàíà äîãîâîðúò å ïîäïèñàí îò Àë. Ñòàìáî-
ëèéñêè (êàòî ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë).

Çåìèòå â Çàïàäíà Òðàêèÿ ñà îòíåòè îò Áúëãàðèÿ. Íàñòàíåíèòå
òàì áúëãàðè ñå ïðåâðúùàò îòíîâî â áåæàíöè. Ñòðàíàòà å íàòîâàðå-
íà ñ òåæêè ðåïàðàöèè. Òÿ òðÿáâà äà èçïëàòè 2250 ìëí. çëàòíè ôðàí-
êà íà Ñúãëàøåíèåòî çà ñðîê îò 37 ãîäèíè, äà äàâà â ïðîäúëæåíèå
íà ïåò ãîäèíè ïî 50 õèë. òîíà êàìåííè âúãëèùà íà Ñðúáñêî-Õúð-
âàòñêî-Ñëîâåíñêîòî êðàëñòâî è îêîëî 71 õèë. ãëàâè äîáèòúê íà ñïî-
ìåíàòîòî êðàëñòâî, Ðóìúíèÿ è Ãúðöèÿ. Íîâàòà áúëãàðñêà äúðæàâà
òðÿáâà äà ïðåæèâåå âòîðàòà ñè íàöèîíàëíà êàòàñòðîôà.11

Áåæàíöèòå, çàñåëåíè â Çàïàäíà Òðàêèÿ, ñå ïîäãîòâÿò çà îòïú-
òóâàíå. Îò ãðúöêà ñòðàíà ñå ïðîâåæäà àãèòàöèÿ ñðåä òÿõ – äà ñå
çàïèøàò êàòî ãúðöè, çà äà ìîãàò äà ñå âúðíàò â ðîäíèòå ñè ìåñòà.

Îñòàâåí å ñïîìåí çà îòïúòóâàíåòî íà ÷àíàê÷àëèè îò ãàðà Áè-
äèêëè. Â òîâàðíè âàãîíè íàñòàíÿâàò ñòàðöè, áîëíè è ìàëêè äåöà, à
îñòàíàëèòå ñ âîëñêè êîëè ïîòåãëÿò çà Áúëãàðèÿ. Îòïðàâåíè ñà êúì
ãð. Øóìåí.12

Òàÿêàäúíöè ñëåä ïðèñòèãàíåòî â Áúëãàðèÿ ñà íàñòàíåíè â íå-
èçïîëçâàíèÿ Ïåé÷åâ ÷èôëèê äî ñ. Ãëóì÷å, Êàðíîáàòñêî. Ñëåä íÿ-
êîëêî ãîäèíè ñà ïðåñåëåíè â ÷èôëèêà Äæàí Êàðäàø, Áóðãàñêà îêî-
ëèÿ, êúäåòî ïî-êúñíî å ñúçäàäåíî ñ. Áðàòîâî.

Ãðóïà áåæàíöè îò ñåëàòà ×àíàê÷à, Äåëè-Þíóñ, Òàðôà, Òàÿ-Êà-
äúí è ïî-êúñíî îò Äåðêîñ ñà íàñòàíåíè â ìåñòíîñòòà “Êàôêà” (“Êà-

10 Ñòàòåëîâà, Åë, Ñò. Ãðúí÷àðîâ “Èñòîðèÿ íà Íîâà Áúëãàðèÿ (1878-1944), ò. III, Ñ.,
1999, ñ. 326.
11 Ñòàòåëîâà, Åë, Ñò. Ãðúí÷àðîâ “Èñòîðèÿ íà Íîâà Áúëãàðèÿ (1878-1944), ò. III, Ñ.,
1999, ñ. 338.
12 Ïîï÷åâ, Çë. “Îò ×àíàê÷à äî Øóìåí”, Øóìåí, 2006, ñ. 122.

95

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

ðàíòèíàòà”) äî Áóðãàñ. Íà òîâà ìÿñòî ñå ñúçäàâà ñ. Íàäåæäà (Êðàé-
ìîðèå).

Äðóãà ãðóïà îò ñåëàòà Äåëè-Þíóñ, Òàÿ-Êàäúí, ×àíàê÷à ñà íàñ-
òàíåíè â Ñòàìáîëîâèÿ ÷èôëèê â áëèçîñò äî Áóðãàñ, êúäåòî å ñúçäà-
äåíî ñ. Òâúðäèöà.13

Îñíîâíàòà ÷àñò îò òàðôåíöè âå÷å ñà ñå óñòàíîâèëè â ñ. Âàÿ-
êüîé (Äîëíî Åçåðîâî) – Áóðãàñêà îêîëèÿ.14

Ïî òîâà âðåìå ìíîçèíñòâîòî èìðèõîðñêè ñåìåéñòâà ñà íàñòà-
íåíè â ãð. Âàðíà, â êâ. “Àñïàðóõîâî” è ñ. Ãàëàòà (Âàðíåíñêà îêîëèÿ).

Ïîëîæåíèåòî íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè îñòàâà òåæêî è ñëåä
ïðèêëþ÷âàíåòî íà Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà. Ãîëÿìà ÷àñò îò òÿõ èç-
ðàçÿâàò æåëàíèå äà ñå çàâúðíàò ïî ðîäíèòå ìåñòà. Íî Òóðöèÿ íå
ðàçðåøàâà çàâðúùàíåòî èì. Òóðñêè îôèöåðè íà áúëãàðî-òóðñêàòà
ãðàíèöà ïðè Ìàëêî Òúðíîâî ãè âðúùàò. Êîìàíäâàíåòî íà ñúãëà-
øåíñêèòå âîéñêè ñúùî çàáðàíÿâà òîâà. Íî èìà ñëó÷àè, ïðè êîèòî
áåæàíöè óñïÿâàò äà ñå ïðîìúêíàò.15 Òàêúâ å ñëó÷àÿò ñ 40 ñåìåéñòâà
èìðèõîðöè, ïîòåãëèëè ñ êîðàá îò Âàðíà ïðåç îêòîìâðè 1920 ã. è
ñëåä ïðèñòèãàíåòî ñè â Öàðèãðàä ñå îòïðàâÿò êúì ðîäíîòî ñåëî.
Íå ñà äîïóñíàòè äî êúùèòå ñè, êîèòî ñà çàåòè îò ìóõàäæèðè, è ñà
îòâåäåíè ïîä ñòðàæà â Öàðèãðàä. Ïî-êúñíî òóðñêèòå âëàñòè èì äîñ-
òàâÿò ïàëàòêè, êîèòî íàñòàíÿâàò â îêîëíîñòèòå íà Èìðèõîð, êúäå-
òî æèâåÿò äî íà÷àëîòî íà çèìàòà.16 Çà òîçè ñëó÷àé ñà çàïàçåíè äî-
êóìåíòè îò Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ, îò Áúëãàðñêîòî ãåíåðàëíî êîí-
ñóëñòâî â Öàðèãðàä è îò Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúíøíèòå ðàáîòè íà
Áúëãàðèÿ.

Åêçàðõèéñêîòî íàìåñòíè÷åñòâî ñå îáðúùà ñ ïèñìî îò 21 îê-
òîìâðè 1920 ã. (òàêðèð) êúì Ìèíèñòåðñòâîòî íà ïðàâîñúäèåòî íà
Òóðöèÿ, â êîåòî ñúîáùàâà çà çàâúðíàëèòå ñå 40 áúëãàðñêè ñåìåéñò-
âà â Èìðèõîð è ìîëè êàêòî íà 40-òå ñåìåéñòâà, òàêà è íà âñè÷êè
äðóãè, íàìèðàùè ñå â Áúëãàðèÿ æèòåëè íà ÷àòàëäæàíñêèòå ñåëà, äà
èì áúäå ðàçðåøåíî äà ñå çàâúðíàò ïî ñåëàòà ñè “è òî îùå ïðåç
åñåíòà, çà äà ïðèñòúïÿò âåäíàãà êúì ïîëñêà ðàáîòà, òà äà ìî-

13 Ñîáñòâåí àðõèâ. Ðàçêàçè íà ßíêî Õð. Òðåíäàôèëîâ è Ãåîðãè Ðàéêîâ.
14 Áîåâ, Ñò. “Èñòîðèÿ íà ñ. Òàðôà”, Áóðãàñ, 2008, ñ. 153.
15 Äèìèòðîâ, Ã. “Íàñòàíÿâàíå è îçåìëÿâàíå íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè (1919-1939),
Áëàãîåâãðàä, 1985, ñ. 22.
16 Ñïîìåíè íà Åâäîêèÿ Ñëàâ. Òðîé÷åâà (ñîáñòâåí àðõèâ).

96

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

ãàò äà ñè îáåçïå÷àò ïðåõðàíàòà çà èäíàòà ãîäèíà”.17
Áúëãàðñêîòî ãåíåðàëíî êîíñóëñòâî â Öàðèãðàä íà 1 íîåìâðè

1920 ã. èíôîðìèðà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúíøíèòå ðàáîòè â Ñîôèÿ,
÷å Âèñîêàòà ïîðòà, îïèðàéêè ñå íà ñïîãîäáàòà ìåæäó Áúëãàðèÿ è
Òóðöèÿ îò 15 íîåìâðè 1913 ã. (“Îäðèíñêîòî ñïîðàçóìåíèå”), íå ñå
ñúãëàñÿâà ñ èñêàíåòî íà áúëãàðñêàòà ñòðàíà çà çàâðúùàíåòî íà ÷à-
òàëäæàíñêèòå áåæàíöè â òåõíèòå îãíèùà.

 äîïúëíåíèå ïî òîçè âúïðîñ â Êîíñóëñòâîòî å ïîëó÷åíà íîòà
îò 26 îêòîìâðè íà íîâèÿ òóðñêè ìèíèñòúð íà âúíøíèòå ðàáîòè Ñå-
ôà-áåé äî ôðåíñêèÿ âúðõîâåí êîìèñàð, ñïîðåä êîÿòî áúëãàðñêîòî
ïðàâèòåëñòâî áè òðÿáâàëî äà ñå ïðèäúðæà êúì ãîðåïîñî÷åíàòà ñïî-
ãîäáà è äà ñå ïîãðèæè çà íàñòàíÿâàíåòî â íåãîâàòà òåðèòîðèÿ íà
ñâîèòå ñúíàðîäíèöè, êîèòî ñà ñå èçñåëèëè îò Òóðöèÿ, êàêòî òÿ íàï-
ðàâèëà â íåéíàòà òåðèòîðèÿ ñ èçñåëâàùèòå ñå òîãàâà ìþñþëìàíè
îò Íîâà Áúëãàðèÿ.

Ñïîðåä áúëãàðñêèÿ ãåíåðàëåí êîíñóë, Âèñîêàòà ïîðòà íåîñíî-
âàòåëíî ïîñòàâÿ ñëó÷àÿ íà ÷àòàëäæàíñêèòå áåæàíöè â àíàëîãèÿ è
âúâ âðúçêà ñ áåæàíöèòå ìþñþëìàíè îò Íîâà Áúëãàðèÿ. Ïî ñïîìå-
íàòàòà ñïîãîäáà ñå ðàçìåíÿ ñåëî ñðåùó ñåëî. Ðàçëèêàòà â îöåíêèòå
íà èìîòèòå ñëåäâà äà ñå èçïëàùà îò ñúîòâåòíàòà äúðæàâà.18

Ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò òóðñêèÿò ìèíèñòúð íà âúíøíèòå ðàáîòè
å ðàçáðàë ãðåøêàòà ñè è å ïðåäëîæèë ïðèåìàíåòî íà áåæàíöèòå îò
÷àòàëäæàíñêèòå áúëãàðñêè ñåëà äà ñå èçâúðøâà íà áàçà ðàçìÿíà
ñúñ æåëàåùè ìóõàäæèðè äà ñå çàâúðíàò â Áúëãàðèÿ.

Íà 30 äåêåìâðè 1920 ã. Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúíøíèòå ðàáîòè
– Ñîôèÿ, ïèøå íà Áúëãàðñêîòî ãåíåðàëíî êîíñóëñòâî â Öàðèãðàä:
“... Áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî, â æåëàíèåòî äà âèäè áúëãàðèòå
îò ×àòàëäæàíñêî íàñòàíåíè â ðîäíèòå èì îãíèùà, å íàêëîííî
äà âúçïðèåìå ïî ïðèíöèï ïðåäëàãàíèÿ îò Îòîìàíñêèÿ ìèíèñòúð
íà âúíøíèòå ðàáîòè íà÷èí çà âúçâðúùàíåòî è íàñòàíÿâàíåòî
íà áåæàíöèòå.

Ïðåäè îáà÷å äà äàäåòå îôèöèàëíî óâåðåíèå çà òîâà íàøå
ñúãëàñèå, Ìèíèñòåðñòâîòî Âè ìîëè äà óçíàåòå ïî ÷àñòåí ðåä,
áèëî ÷ðåç Ñâ. Åêçàðõèÿ, áèëî íàïðàâî ÷ðåç çàâúðíàëèòå ñå âå÷å

17 ÖÄÀ, Ô321Ê, îï. 1, à.å. 2737.
18 Äèìèòðîâ, Ã. “Íàñòàíÿâàíå è îçåìëÿâàíå íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè (1919-1939),
Áëàãîåâãðàä, 1985, ñ. 17.

97

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

áúëãàðñêè áåæàíöè, ñëåäíèòå äàííè:
– áðîÿò íà òóðñêèòå ñåìåéñòâà, íàñòàíåíè â áúëãàðñêè ñå-

ëà â ×àòàëäæàíñêî;
– îòêúäå è êîãà ñà ïðåñåëåíè òå òàì, ñ îáîçíà÷åíèå èìåíà-

òà íà ñåëàòà â Áúëãàðèÿ, êîèòî ñà íàïóñíàëè;
– îñòàâèëè ëè ñà â Áúëãàðèÿ íåäâèæèìè èìîòè è êàêâè;
– Ìíîçèíà ëè ñà æåëàåùèòå èçìåæäó òÿõ äà ñå çàâúðíàò

äîáðîâîëíî ïî äîìîâåòå ñè â Áúëãàðèÿ.”19

Òîâà ïðîó÷âàíå å íàïðàâåíî îò Åêçàðõèÿòà. Íà 21 ÿíóàðè 1921
ã. òÿ ãî èçïðàùà íà Áúëãàðñêîòî ãåíåðàëíî êîíñóëñòâî – Öàðèã-
ðàä. Èíòåðåñíî å äà ñå âèäè êàðòèíàòà â äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà
â íà÷àëîòî íà 1921 ã.

– Â ñ. Äåðêîñ: èìà 55 ñåìåéñòâà, êîèòî ñà ñå çàñåëèëè òàì ïðåç
1913 è 1914 ã. Îò òÿõ – íÿêîëêî ñåìåéñòâà ñà îò Õàðìàíëè, îò Åë-
ìàëú-äåðå, îñòàíàëèòå ñà îò Àéòîñêà îêîëèÿ. Âñè÷êè ñà ïðîäàëè
ïî÷òè âñè÷êèòå ñè èìîòè â Áúëãàðèÿ è íå æåëàÿò äà ñå çàâúðíàò
îáðàòíî, çàùîòî òàì íÿìà êúäå äà ñå íàñòàíÿò.

– Â ñ. Äàÿ-Êàäúí: íàñòàíåíè îêîëî 150 ñåìåéñòâà, çàñåëåíè
òàì ñëåä Áàëêàíñêàòà âîéíà. Íÿêîëêî ñåìåéñòâà ñà îò Àéòîñêà îêî-
ëèÿ, îêîëî 10 ñåìåéñòâà îò ãð. Ïðîâàäèÿ è îñòàíàëèòå – îò Øóìåí-
ñêà è Ïðîâàäèéñêà îêîëèè. Åäíè ñà ïðîäàëè èìîòèòå ñè â Áúëãà-
ðèÿ, à äðóãè ñà ãè îñòàâèëè íà áðàòÿ è áàùè, à òå äîøëè òóê äà
ðàçïîëàãàò ñ ïî-äîáðè êúùè è ñ ïîâå÷å çåìÿ.

Íå æåëàÿò äîáðîâîëíî äà ñå âúðíàò â ðîäíèòå ñè ñåëà, íî ÷åñ-
òî ÷ëåíîâå îò ñåìåéñòâàòà èì îòèâàò â Áúëãàðèÿ íà ñâèæäàíå ñ
ðîäíèíè.

– Â ñ. Èìðèõîð: èìà íàñòàíåíè 30 ñåìåéñòâà òàòàðñêè – òå ñà
ñå èçñåëèëè îò Øóìåíñêî ñëåä Áàëêàíñêàòà âîéíà. Â ðîäíèòå ñè
ñåëà ðàçïðîäàëè âñè÷êèòå ñè íåäâèæèìè èìîòè. Íå æåëàÿò äà ñå
çàâúðíàò â Áúëãàðèÿ.

– Â ñ. Äåëè-Þíóñ: íàñòàíèëè ñà ñå îêîëî 35 ñåìåéñòâà – íÿ-
êîëêî ñåìåéñòâà îò ñ. Ïîòóðíàê, îò Âàñèëèêîñêà îêîëèÿ, íÿêîëêî
îò Àéòîñêî è 20 ñåìåéñòâà îò Øóìåíñêî.

Òåçè îò òÿõ, êîèòî ñà îò ñ. Ïîòóðíàê, ñà îñòàâèëè è äâèæèìè, è
íåäâèæèìè èìîòè â ñåëîòî ñè è ñà èçáÿãàëè ïî âðåìå íà Áàëêàíñ-

19 ÖÄÀ, Ô321Ê, îï. 1, à.å. 2737.

98

×àñò Ïúðâà. Äåðêîñêè áúëãàðñêè ñåëà

êàòà âîéíà. Äðóãèòå ñåìåéñòâà îò÷àñòè ñà ðàçïðîäàëè èìîòèòå ñè â
Áúëãàðèÿ èëè âñåöÿëî, è ñà äîøëè òóê çà ïî-îõîëíî äà ðàçïîëàãàò.
Íå æåëàÿò äîáðîâîëíî äà ñå çàâúðíàò îáðàòíî.

–  ñ. ×àíàê÷à: íÿìà íàñòàíåíî íèêàêâî ñåìåéñòâî. Ñåëîòî
îò÷àñòè èçãàðÿ ïðåç âðåìå íà Áàëêàíñêàòà âîéíà, ïîíåæå ñå ñëó÷âà
íà ñàìàòà áîåâà ëèíèÿ, à ïîñëå îêîëíèòå ãðúöêè è òóðñêè ñåëà âäè-
ãàò ìàòåðèàëà è ãî äîñðóòâàò. Ïðåîáúðíàòî å íà ÷èôëèøêà çåìÿ,
êîÿòî å çàêóïèë åäèí òóð÷èí. Åäíà ÷àñò îò òàçè çåìÿ å íåïðîäàäåíà.

– Â ñ. Òàðôà: èìà íàñòàíåíè îêîëî 20 ñåìåéñòâà, êîèòî æèâå-
ÿò ñàìî ïðåç ëÿòîòî òàì, à çèìíî âðåìå ïðåêàðâàò â åäíî ñúñåäíî
ãðúöêî ñåëî, ïîíåæå ñàìîòî ñåëî Òàðôà ñúùî èçãàðÿ ïðåç Áàëêàíñ-
êàòà âîéíà, òà íàñòàíåíèòå òàì òóðöè ñà ñè íàïðàâèëè ïî åäíà êî-
ëèáà è îáðàáîòâàò çåìÿòà. Ïðåñåëåíè ñà îò Áúëãàðèÿ, íî ìíîãî ïî-
ðàíî îò Áàëêàíñêàòà âîéíà.20

Ñòàâà ÿñíî îò íàïðàâåíîòî ïðîó÷âàíå, ÷å íÿìà æåëàåùè ìåæ-
äó çàñåëåíèòå â òåçè ñåëà òóðöè äà ñå çàâúðíàò â Áúëãàðèÿ è äà
áúäàò ðàçìåíåíè ñ ïðèñòèãíàëèòå áåæàíöè îò Èìðèõîð. Ïîñëåäíè-
òå íàïóñêàò ïàëàòêèòå è â êðàÿ íà 1920 ã. ïîòåãëÿò çà Âàðíà. Îñòà-
íàëèòå ãðúêîìàíñêè ñåìåéñòâà â Èìðèõîð íàïóñêàò ñåëîòî â êðàÿ
íà 1922 ã., ñëåä Ãðúöêî-òóðñêàòà âîéíà (1919-1922). Ñïîðåä ñêëþ-
÷åíîòî ïðèìèðèå ïðåç îêòîìâðè 1922 ã. Ãúðöèÿ ñå çàäúëæàâà äà
åâàêóèðà Èçòî÷íà Òðàêèÿ â ñðîê îò äâà ìåñåöà. È ãðúöêèòå ñåëà ñå
îáåçëþäÿâàò.21 Â Èìðèõîð îñòàâà ñàìî ñåìåéñòâîòî íà Ãåîðãè Ìè-
õàéëîâ Êîñòîâ, êîåòî ïðåç 1919 ã. ñ ïîìîùòà íà ôðåíñêîòî ïîñîëñ-
òâî â Áúëãàðèÿ ïîëó÷àâà ðàçðåøåíèå îò òóðñêèòå âëàñòè äà ñå âúð-
íå â áàùèíàòà ñè êúùà. Íî ñúæèòåëñòâîòî ñ ìóõàäæèðèòå å òðóäíî
è ïðåç åñåíòà íà 1925 ã. çà âòîðè ïúò ñåìåéñòâîòî íàïóñêà ðîäíîòî
ñè ñåëî.

20 ÖÄÀ, Ô321Ê, îï. 1, à.å. 2737.
21 Ìàí÷åâ, Êð. “Íàöèîíàëíèÿò âúïðîñ íà Áàëêàíèòå”, Ñ., 1995, ñ. 231.

99

Äåðêîñêèòå áúëãàðñêè ñåëà. Ñåëî Èìðèõîð

Ðóñà Ñòàéêîâà Ïååâà
è ïëåìåííèêúò è`

Èâàí Ïåòðîâ Ñòàéêîâ
(îò ñ. Äàÿ Êàäúí),
ãð. Ôåðå, îê. 1918 ã.

Õðèñòî Ñòàéêîâ Ïååâ –
ó÷èòåë â ãð. Ôåðå.

Çàðàäè çäðàâîñëîâíè ïðîáëåìè
ïîñåùàâà Ñîôèÿ, ôîòîãðàôèðà ñå

è èçïðàùà êðàòêî ïèñìî
äî ñåìåéñòâîòî ñè âúâ Ôåðå

Îòêúñ îò ïèñìîòî:
“Ìèëè äîìàøíè, äíåñêà òóêó ìè
õðóìíà äà âè ñå ïðàòÿ îò Ñîôèÿ è
îòèäîõ íà åäíà àëàìèíóòíà ôîòîã-
ðàôèÿ è èçêàðàõ äâå êàðòè÷êè, îò
êîèòî ïðàùàì åäíàòà íà âàñ äà âè-
äèòå êàêúâ ñîôèÿíåö ñúì. Ñåãà ñúì
äîáðå. Ìàìà äà íå ìå ìèñëè. Êúäè
Ñëèâåí ñêîðî ùå îòïúòóâàì è òî â
ñðÿäà è òàì àêî å òàêà, ùå ñè äîé-
äà â Ôåðå.”
(Òîâà ïèñìî èçÿñíÿâà âàæåí ïðîá-
ëåì, êîéòî ñà èìàëè ïðåñåëíèöèòå â
“Íîâèòå çåìè” – îòäàëå÷åíè îò ñïå-
öèàëèçèðàíàòà ìåäèöèíñêà ïîìîù íà
Áúëãàðèÿ.)

100