ครอบครัว-ผสาน

เอกสารคำสอน
รายวชิ า

กฎหมายครอบครวั
(Family Law)

ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ภวู เดช วงศ์เคีย่ ม

Assistant Professor Phuwadate Wongkiam

ไดร้ บั ทนุ สนบั สนุนการผลติ ผลงานจากคณะสังคมศาสตร์และการพฒั นาทอ้ งถ่นิ
มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั พิบูลสงคราม ประจำปงี บประมาณ พ.ศ.2565

คำนำ

รายวิชากฎหมายครอบครัว รหสั วิชา LAW 321 ไดแ้ บ่งหน่วยกิตเป็นหน่วยกิตบรรยาย
และปฏิบัติ 3(3-0-6) โดยเอกสารคาสอนฉบับน้ีมีเน้ือหาครอบคลุมตามคาอธิบายรายวิชา คือ
ลกั ษณะของกฎหมายครอบครัว เก่ียวกบั การสมรส ความสัมพนั ธ์ระหวา่ งสามีภรรยา ความสัมพนั ธ์
ระหวา่ งบิดามารดากบั บุตร และค่าอุปการะเล้ียงดู ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5
ท้งั น้ี ผอู้ า่ นตอ้ งมีความรู้พ้นื ฐานเก่ียวกบั กฎหมายแพง่ และพาณิชยใ์ นบรรพที่ 1- 4 มาแลว้

เอกสารคาสอนเล่มน้ีแบ่งเน้ือหาออกเป็ น 13 บท ครอบลุมเน้ือหาต้งั แต่ บทท่ี 1 บทนา
บทท่ี 2 การหม้นั บทที่ 3 การสมรส บทที่ 4 ความเป็ นโมฆะแห่งการสมรส บทที่ 5 ความสัมพนั ธ์
ระหว่างสามีและภรรยาในทางส่วนตวั บทที่ 6 ความสัมพนั ธ์ระหว่างสามีภรรยาในทางทรัพยส์ ิน
บทท่ี 7ความเป็ นโมฆียะแห่งการสมรส บทท่ี 8 การสิ้นสุดแห่งการสมรส บทที่ 9 บิดามารดากบั
บุตร บทที่ 10 สิทธิและหนา้ ท่ีของบิดามารดากบั บุตร บทท่ี 11 ผูป้ กครอง บทท่ี 12 บุตรบุญธรรม
และบทท่ี 13 คา่ เล้ียงชีพและค่าอุปการะเล้ียงดู เพ่อื เวลาอ่านจะทาใหเ้ ขา้ ใจไดด้ ี

โดยเอกสารคาสอนน้ีเริ่มพฒั นาข้ึนในปี การศึกษา 2563 โดยเริ่มทดลองใชก้ บั นกั ศึกษา
ที่ลงทะเบียนเรียนในรายวิชาเรื่อยมา ท้งั น้ี ปี พ.ศ. 2565 ได้รับทุนสนับสนุนการผลิตผลงานจาก
คณะสังคมศาสตร์และการพฒั นาทอ้ งถ่ิน มหาวิทยาลยั ราชภฏั พิบูลสงคราม ประจาปี งบประมาณ
พ.ศ.2565 จึงไดป้ รับปรุงและพฒั นาเน้ือหาให้มีความสมบูรณ์ ทนั สมยั อย่างต่อเน่ือง โดยมุ่งเนน้ ให้
นกั ศึกษามีความรู้ความเขา้ ใจเกี่ยวกบั กฎหมายครอบครัว ผูเ้ ขียนหวงั เป็นอย่างย่งิ ว่า เอกสารคาสอน
รายวิชากฎหมายครอบครัวฉบบั น้ีคงอานวยประโยชน์ต่อการเรียนการสอนในรายวิชากฎหมายคอ
รอบครัว รวมถึงรายวชิ าอื่นๆ ท่ีเกี่ยวขอ้ ง และเป็นประโยชน์ต่อผสู้ นใจ ท้งั น้ี หากมีการนาส่วนหน่ึง
ส่วนใดในเน้ือหาของเอกสารฉบบั น้ีไปปรับใชแ้ ลว้ มีขอ้ เสนอประการใด ผูเ้ ขียนยินดีรับฟังและขอ
นอ้ มรับทุกขอ้ คิดเห็นมาปรับปรุงให้เอกสารคาสอนสมบูรณย่ิงข้ึนในโอกาสต่อไป และขอขอบคุณ
มา ณ โอกาสน้ี

ผชู้ ่วยศาสตราจารยภ์ วู เดช วงศเ์ คี่ยม
31 สิงหาคม 2565

สารบญั

หนา้
คานา........................................................................................................................................... ก
สารบญั ........................................................................................................................................ ค
สารบญั ตาราง.............................................................................................................................. ญ
แผนบริหารการสอนประจาวิชา.................................................................................................. ฎ
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 1............................................................................................. 1
1. บทนา..................................................................................................................................... 3

1.1 ขอ้ ความเบ้ืองตน้ .............................................................................................................. 3
1.2 โครงสร้างและภาพรวมของวชิ ากฎหมายครอบครัว........................................................ 4
1.3 ววิ ฒั นาการของกฎหมายครอบครัว.................................................................................. 4
1.4 ขอบแขตการใชก้ ฎหมายครอบครัว................................................................................. 6
1.5 ศาลท่ีมีอานาจในการพิจารณาคดีครอบครัว..................................................................... 10
บทสรุป.................................................................................................................................. 18
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 19
เอกสารอา้ งอิง............................................................................................................................ 20
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 2............................................................................................ 21
2. การหม้นั ................................................................................................................................ 23
2.1 ความหมายของการหม้นั .................................................................................................. 23
2.2 เง่ือนไขของการหม้นั ....................................................................................................... 23
2.3 แบบของสัญญาหม้นั ....................................................................................................... 29
2.4 ของหม้นั และสินสอด..................................................................................................... 32
2.5 การผดิ สัญญาหม้นั และคา่ ทดแทน................................................................................... 42
2.6 การเลิกสญั ญาหม้นั .......................................................................................................... 48
2.7 อายคุ วาม......................................................................................................................... 54
บทสรุป.................................................................................................................................. 56
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 57
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 59
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 3............................................................................................. 61
3. การสมรส.............................................................................................................................. 63

-ง-

สารบัญ (ต่อ)

หนา้
3.1 ความหมายของการสมรส…........................................................................................... 63
3.2 องคป์ ระกอบของการสมรส............................................................................................ 65
3.3 เงื่อนไขของการสมรส..................................................................................................... 67
3.4 แบบแห่งการสมรส.......................................................................................................... 79
3.5 การสมรสในต่างประเทศ................................................................................................. 82
3.6 การสมรสในพฤติการณ์พิเศษ.......................................................................................... 83
บทสรุป.................................................................................................................................. 85
คาถามทา้ ยบท......................................................................................................................... 86
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 87
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 4............................................................................................. 89
4. ความสัมพนั ธ์ระหวา่ งสามีและภรรยาในทางส่วนตวั ............................................................. 91
4.1 สามีภริยาตอ้ งอยกู่ ินดว้ ยกนั ฉนั สามีภริยาและช่วยเหลืออุปการะเล้ียงดูกนั ...................... 91
4.2 การแยกกนั อยตู่ า่ งหากเป็นการชวั่ คราว............................................................................ 94
4.3 การเป็นผอู้ นุบาลหรือผพู้ ิทกั ษใ์ หค้ สู่ มรส........................................................................ 96
4.4 การอุปการะเล้ียงดูและกระทาการตามสมควรเพอื่ ใหค้ สู่ มรสท่ีวกิ ลจริตมีความปลอดภยั 97
4.5 การมีความรักความซื่อสัตยต์ อ่ กนั ของสามีภรรยา............................................................ 99
4.6 การใชค้ านาหนา้ นามและช่ือสกุลของหญิงมีสามี............................................................ 102
4.7 สัญชาติและภมู ิลาเนาของสามีภริยา................................................................................ 103
บทสรุป.................................................................................................................................. 103
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 105
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 106
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 5............................................................................................ 109
5. ความสมั พนั ธ์ระหวา่ งสามีและภรรยาในทางทรัพยส์ ิน......................................................... 111
5.1 สัญญาก่อนสมรส............................................................................................................ 111
5.2 สัญญาระหวา่ งสมรส...................................................................................................... 115
5.3 สินส่วนตวั และสินสมรส................................................................................................ 117

5.3.1 สินส่วนตวั ............................................................................................................. 118
5.3.2 สินสมรส............................................................................................................... 124

-จ-

สารบญั (ต่อ)

หนา้
5.4 การจดั การทรัพยส์ ินระหวา่ งสามีภรรยา.......................................................................... 131
5.5 การจดั การทรัพยส์ ินระหวา่ งสามีภรรยา.......................................................................... 144
5.6 หน้ีสินของสามีภริยา........................................................................................................ 146
บทสรุป................................................................................................................................. 154
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 155
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 157
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 6............................................................................................ 159
6. ความเป็นโมฆะแห่งการสมรส............................................................................................... 161
6.1 เหตทุ ่ีทาใหก้ ารสมรสตกเป็นโมฆะ................................................................................. 161
6.2 การกล่าวอา้ งวา่ การสมรสใดเป็นโมฆะ........................................................................... 163
6.3 ผลของการสมรสท่ีเป็นโมฆะ.......................................................................................... 166

6.3.1 ไมก่ ่อใหเ้ กิดความสมั พนั ธท์ างทรัพยส์ ินระหวา่ งสามีภริยา................................... 166
6.3.2 บทคุม้ ครองคู่สมรสฝ่ายสุจริต................................................................................. 169
6.3.3 ไม่กระทบถึงสิทธิของบุคคลภายนอกผทู้ าการโดยสุจริต....................................... 171
6.3.4 ไม่มีผลกระทบกระเทือนถึงการเป็นบุตรท่ีชอบดว้ ยกฎหมาย................................. 172
บทสรุป.................................................................................................................................. 173
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 174
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 175
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 7............................................................................................ 177
7. ความเป็นโมฆียะะของการสมรส.......................................................................................... 179
7.1. เหตทุ ่ีจะขอใหศ้ าลเพิกถอนการสมรสเพราะเหตุโมฆียะ................................................ 179
7.2. การใหส้ ัตยาบนั การสมรสที่เป็นโมฆียะ........................................................................ 185
7.3 ผลทางกฎหมายของการสมรสท่ีเป็นโมฆียะ.................................................................. 186
บทสรุป.................................................................................................................................. 188
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 190
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 192
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 8............................................................................................ 193
8. การสิ้นสุดแห่งการสมรส...................................................................................................... 195

-ฉ-

สารบญั (ต่อ)

หนา้
8.1. คูส่ มรสฝ่ายใดฝ่ายหน่ึงถึงแก่ความตาย…………………............................................... 195
8.2. ศาลพิพากษาใหเ้ พิกถอนการสมรสท่ีเป็นโมฆียะ.......................................................... 197
8.3 สมรสหยา่ ขาดจากการเป็นสามีภรรยากนั ........................................................................ 197
8.4. ศาลพิพากษาใหเ้ พกิ ถอนการสมรสท่ีเป็นโมฆียะ.......................................................... 218

8.4.1 การใชอ้ านาจปกครองบตุ รหลงั การหยา่ ............................................................... 218
8.4.2 การอุปการะเล้ียงดูบตุ รหลงั การหยา่ ..................................................................... 220
8.4.3 การเรียกคา่ ทดแทน............................................................................................... 223
8.4.4 การเรียกคา่ เล้ียงชีพ................................................................................................. 226
8.4.5 การแบง่ ทรัพยส์ ินของสามีภรรยา.......................................................................... 227
8.4.6 ความรับผิดในหน้ีสิน............................................................................................ 230
บทสรุป.................................................................................................................................. 231
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 233
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 235
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 9............................................................................................ 237
9. บิดามารดากบั บุตร................................................................................................................ 239
9.1 การเป็นบุตรท่ีชอบดว้ ยกฎหมาย..................................................................................... 239
9.1.1 เดก็ ที่เกิดระหวา่ งสมรส.......................................................................................... 239
9.1.2 เดก็ เกิดจากการสมรสที่เป็นโมฆะ.......................................................................... 240
9.1.3 เดก็ เกิดจากการสมรสท่ีเป็นโมฆียะ........................................................................ 243
9.1.4 เดก็ เกิดจากหญิงหมา้ ยท่ีทาการสมรสใหมใ่ นเวลาไม่เกิน 310 วนั นบั แตว่ นั ที่ขาด

จากการสมรสเดิม................................................................................................... 243
9.1.5 เด็กเกิดจากหญิงที่มิไดส้ มรสกบั ชาย...................................................................... 243
9.2 การฟ้องคดีเพ่ือรับหรือไมร่ ับเดก็ เป็นบุตร....................................................................... 247
9.2.1 การฟ้องใหช้ ายรับเดก็ เป็นบุตร.............................................................................. 247
9.2.2 ชายฟ้องปฏิเสธไม่รับเด็กเป็นบุตร......................................................................... 251
9.2.3 เด็กฟ้องปฏิเสธความเป็นบุตรของชาย.................................................................. 255
9.3 ผลของคาพพิ ากษาของศาลวา่ ชายมิใช่บิดาของเด็ก......................................................... 255
9.4 ผลของการเป็นเดก็ นอกสมรส......................................................................................... 255

-ช-

สารบัญ (ต่อ)

หนา้
9.5 ผลของเด็กท่ีเกิดระหวา่ งสมรส........................................................................................ 255
บทสรุป.................................................................................................................................. 256
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 257
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 258
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 10.......................................................................................... 259
10. สิทธิและหนา้ ที่ของบิดามารดากบั บตุ ร................................................................................ 261
10.1 สิทธิในการจดั การทรัพยส์ ินของบุตร............................................................................ 261
10.2 หา้ มบตุ รฟ้องบุพการี...................................................................................................... 268
10.3 สิทธิในการใชช้ ่ือสกลุ .................................................................................................... 270
10.4 สิทธิของบุตรในสัญชาติไทยตามบิดาหรือมารดา......................................................... 271
10.5 สิทธิระหวา่ งบิดามารดากบั บตุ รในการท่ีจะไดร้ ับการอุปการะเล้ียงดู........................... 272

10.5.1 บตุ รมีหนา้ ที่อปุ การะเล้ียงดูบิดามารดา.............................................................. 272
10.5.2 บิดามารดามีหนา้ ที่อุปการะเล้ียงดูบตุ ร.............................................................. 272
10.6 สิทธิท่ีบตุ รจะไดร้ ับการศึกษา........................................................................................ 274
10.7 สิทธิที่บุตรจะไดร้ ับมรดก.............................................................................................. 275
10.8 การใชอ้ านาจปกครองของบิดามารดาต่อบุตร............................................................... 275
บทสรุป.................................................................................................................................. 280
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 282
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 283
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 11.......................................................................................... 285
11. สิทธิและหนา้ ท่ีของบิดามารดากบั บุตร............................................................................... 287
11.1 การต้งั ผปู้ กครอง........................................................................................................... 287
11.2 หลกั เกณฑก์ ารต้งั ผปู้ กครอง......................................................................................... 289
11.3 ข้นั ตอนการต้งั ผปู้ กครอง.............................................................................................. 289
11.4 คณุ สมบตั ิผปู้ กครอง...................................................................................................... 290
11.5 สิทธิและหนา้ ที่ของผปู้ กครองต่อผเู้ ยาว.์ ........................................................................ 291
11.6 การสิ้นสุดความปกครอง............................................................................................... 294
11.7 ผลแห่งการสิ้นสุดอานาจปกครอง................................................................................. 295

-ซ-

สารบัญ (ต่อ)

หนา้
บทสรุป.................................................................................................................................. 296
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 297
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 298
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 12......................................................................................... 299
12. บตุ รบุญธรรม....................................................................................................................... 301
12.1 คุณสมบตั ิของผรู้ ับบตุ รบุญธรรมและบตุ รบุญธรรม.................................................... 301
12.2 เง่ือนไขในการรับบุตรบุญธรรม................................................................................... 302

12.2.1 ความยนิ ยอมของบุตรบุญธรรม........................................................................ 302
12.2.2 ความยนิ ยอมของบิดามารดา............................................................................. 302
12.2.3 ความยนิ ยอมของผรู้ ับผดิ ชอบในสถานสงเคราะหเ์ ดก็ ...................................... 303
12.2.4 ความยนิ ยอมของคสู่ มรสของผรู้ ับบุตรบุญธรรมและบตุ รบญุ ธรรม................. 304
12.3 การจดทะเบียนรับบตุ รบุญธรรม.................................................................................. 305
12.4 ผลของการรับบุตรบุญธรรม.......................................................................................... 307
12.5 การเลิกรับบุตรบุญธรรม................................................................................................ 307
12.6 ขอ้ จากดั ของบตุ รบญุ ธรรมในการฟ้องคดี..................................................................... 312
12.7 อายคุ วามและผลของการเลิกรับบุตรบุญธรรม.............................................................. 312
บทสรุป.................................................................................................................................. 315
ตวั อยา่ งคาร้อง (แทนการให้ความยนิ ยอมของมารดาเด็กในการจดทะเบียนรับเดก็ เป็น
บตุ รบุญธรรม) ....................................................................................................................... 316
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 317
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 318
แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 13 ......................................................................................... 319
13. คา่ อปุ การะเล้ียงดูและค่าเล้ียงชีพ.......................................................................................... 321
13.1 ค่าอปุ การะเล้ียงดู.......................................................................................................... 321
13.1.1 คดีฟ้องเรียกค่าอปุ การะเล้ียงดูบุตร................................................................... 321
13.1.2 คดีฟ้องเรียกค่าอปุ การะเล้ียงดูระหวา่ งสามีหรือภริยา....................................... 329
13.2 ค่าเล้ียงชีพ .................................................................................................................... 331
13.3 หลกั เกณฑแ์ ละวธิ ีการฟ้องเรียกค่าอปุ การะเล้ียงดูและค่าเล้ียงชีพ................................. 334

-ฌ-

สารบญั (ต่อ)

หนา้
บทสรุป.................................................................................................................................. 336
คาถามทา้ ยบท........................................................................................................................ 337
เอกสารอา้ งอิง........................................................................................................................ 339
บรรณานุกรม......................................................................................................................... 341
ภาคผนวก.............................................................................................................................. 345

พระราชบญั ญตั ิคุม้ ครองเด็กท่ีเกิดโดยอาศยั เทคโนโลยชี ่วยการเจริญพนั ทางการ
แพทย์ พ.ศ. 2558..................................................................................................... 346

-ญ-

สารบญั ตาราง

หนา้
ตารางท่ี 2.1 ตารางความแตกต่างระหวา่ งของหม้นั และสินสอด.................................................. 40
ตารางท่ี 2.2 ตารางสิทธิเรียกร้องคา่ ทดแทน (มาตรา1447/1)....................................................... 55
ตารางท่ี 2.3 ตารางสิทธิเรียกคืนของหม้นั (มารตรา 1447/2)....................................................... 56
ตารางที่ 3.1 ตารางแสดงเหตุผลในทางศีลธรรม ทางการแพทย์ ทางกฎหมายที่หา้ มทา

การสมรสกนั ............................................................................................................ 72
ตารางท่ี 4.6 ตารางการใชค้ านาหนา้ นามและชื่อสกุลของหญิงมีสามี.......................................... 102

แผนบริหารการสอนประจาวชิ า

รหสั วิชา มส.นศ. 321
LAW 321
รายวชิ า กฎหมายครอบครัว
Family Law
หน่วยกติ 3(3-0-6)
เง่ือนไขรายวิชา ไม่มี
เวลาเรียน 15 สัปดาห/์ ภาคเรียน บรรยาย 3 ชวั่ โมงเรียน/สปั ดาห์ ไม่มีชว่ั โมงปฏิบตั ิ
คน้ ควา้ ดว้ ยตวั เอง 6 ชว่ั โมง/สัปดาห์

คาอธิบายรายวิชา
ลกั ษณะของกฎหมายครอบครัว เก่ียวกับการสมรส ความสัมพันธ์ระหว่างสามีภรรยา

ความสัมพนั ธ์ระหว่างบิดามารดากบั บุตร และค่าอุปการะเล้ียงดู ตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ บรรพ 5

วัตถุประสงค์
1. เพื่อให้นักศึกษามีความรู้ความเขา้ ใจถึงขอบเขตการใช้บังคบั กฎหมายครอบครัว หลกั

กฎหมายเกี่ยวกบั การหม้ัน การสมรส ความสัมพนั ธ์ระหว่างสามีภรรยา ทรัพยส์ ินระหว่างสามี
ภรรยา หน้ีสินของสามีภรรยา การสมรสที่เป็ นโมฆะ การสมรสที่เป็ นโมฆียะ การหยา่ บิดามารดา
กบั บุตร สิทธิและหน้าที่ระหว่างบิดามารดากบั บุตร ผูป้ กครองและผอู้ ยู่ในปกครอง บุตรบุญธรรม
คา่ อุปการะเล้ียงดูและค่าเล้ียงชีพ ภายใตบ้ รรพ 6 แห่งประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์

2. เพื่อพฒั นาความรู้และทกั ษะการคิดวิเคราะห์ในเชิงกฎหมายของนกั ศึกษา ผ่านการศึกษา
หลกั กฎหมายครอบครัว ประกอบกรณีศึกษา และคาพิพากษาฎีกาตา่ ง ๆ

3. เพื่อให้นักศึกษาสามารถนาความรู้ที่ได้รับจากการศึกษาวิชากฎหมายครอบครัวไป
ประยกุ ตใ์ ชใ้ นชีวติ ประจาวนั รวมถึงเป็นการปูพ้ืนฐานสาหรับการศึกษาวิชากฎหมายในข้นั สูงต่อไป

-ฏ-

เนื้อหารายวิชาแผนการสอน

บทท่ี เนื้อหา คาบเรียน
1 - บทนา 3
2 - การหม้นั 6
3 - การสมรส 3
4 - ความสมั พนั ธ์ระหวา่ งสามีและภรรยาในทางส่วนตวั 6
5 - ความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งสามีภรรยาในทางทรัพยส์ ิน 3
6 - ความเป็นโมฆะแห่งการสมรส 3
7 - ความเป็นโมฆียะแห่งการสมรส 3
8 - การสิ้นสุดแห่งการสมรส 3
9 - บิดามารดากบั บุตร 3
10 - สิทธิและหนา้ ที่ของบิดามารดากบั บตุ ร 3
11 - ผปู้ กครอง 3
12 - บุตรบุญธรรม 4
13 - คา่ อุปการะเล้ียงดูและคา่ เล้ียงชีพ 2

-ฐ-

วิธีการสอนและกจิ กรรม
- ผสู้ อนบรรยายเน้ือหารายวิชา โดยบรรยายพร้อมยกตวั อย่างจากคาพิพากษาฎีกาท่ีน่าสนใจ
และขอ้ เทจ็ จริงในปัจจุบนั ประกอบการบรรยายโดยศึกษาจากเอกสารคาสอนกบั บทบญั ญตั ิ
กฎหมายในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิ ชย์ บรรพ 5 ต้ังแต่มาตรา 1435 ถึงมาตรา
1598/41
- ให้นักศึกษามีส่วนร่วมในการคิดและตอบคาถามจากขอ้ เท็จจริงหรืออุทาหรณ์ที่นามาเป็ น
ตวั อย่างประกอบการบรรยาย และให้นกั ศึกษาสามารถนาความรู้ที่ไดจ้ ากห้องเรียนไปใช้
ประโยชนไ์ ด้ เช่น การบริการวชิ าการใหค้ วามรู้สู่ชุมชน เป็ นตน้
- อาจารยผ์ สู้ อนกรณีศึกษาปัญหาที่เกิดข้ึนในชีวิตประจาวนั มาใหน้ กั ศึกษาร่วมกนั อภิปราย
- มอบหมายงานใหอ้ ่านหนงั สือ ศึกษาบทความทางวิชาการ ศึกษาคาพพิ ากษาฎีกา
- จดั กิจกรรมกลุ่ม แบ่งกลุ่มการทารายงาน วิเคราะห์ปัญหาทางกฎหมาย ขอ้ เท็จจริงหรือ
ขอ้ กฎหมาย โดยการให้นกั ศึกษาจบั กลุ่มและศึกษาปัญหาขอ้ เท็จจริงตามข่าวสารปัจจุบนั
โดยใชก้ ฎหมายแกไ้ ขปัญหาท่ีเกิดข้ึน
- เนน้ การเขา้ เรียนใหต้ รงตามเวลาท่ีมหาวิทยาลยั กาหนด
- มอบหมายฝึกการเขียนตอบขอ้ สอบ ทาการบา้ นเก่ียวกบั คาถามกฎหมายครอบครัว
- ศึกษาคน้ ควา้ จากแหล่งเรียนรู้นอกช้นั เรียน
- อภิปราย นาเสนอ แลกเปล่ียนความคิดในช้นั เรียน

ส่ือการเรียนการสอนทน่ี ามาใช้
- เอกสารคาสอนรายวชิ ากฎหมายครอบครัว
- ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
- บรรยายโดยใช้ Microsoft Power Point
- รายการทางกฎหมายจากสื่อสารสนเทศ เช่น รายการ Opal Law เฟิ ร์ม (GMM25) , รายการ
กฎหมายเพ่อื ประชาชนของมหาวทิ ยาลยั สุโขทยั ธรรมาธิราช (มสธ.) เป็นตน้
- ข่าวสารเก่ียวกบั กฎหมายครอบครัวในสื่อโทรทศั น์
- เหตกุ ารณ์หรือสถานการณ์ในชีวติ ประจาวนั

-ฑ-

การวดั ผลและประเมินผล
นกั ศึกษาตอ้ งการเขา้ ห้องเรียนและการมีส่วนร่วมในช้นั เรียนมีการฝึ กการทาแบบทดสอบ

ระหว่างเรียนและความเห็นในช้นั เรียน เน่ืองจากสาขาวิชานิติศาสตร์เป็ นสาขาท่ีมีองค์กรวิชาชีพ
กากับอยู่ ทาให้มาตรฐานในการวดั ผลประเมินผลจะตอ้ งเป็ นไปตามท่ีองค์กรวิชาชีพกาหนดการ
วดั ผลประเมินผลน้ันจึงใชก้ ารวดั ผลเพียงคร้ังเดียว ดว้ ยการสอบปลายภาค ขอ้ สอบแบบอตั นยั 4 ขอ้
100 คะแนน แบ่งเป็ น ขอ้ ละ 25 คะแนน ดว้ ยการเขียนตอบขอ้ สอบแบบกฎหมาย อันมีลกั ษณะการ
เขียนท่ีตอ้ งมีองคป์ ระกอบ ดงั น้ีคอื มีหลกั กฎหมาย วนิ ิจฉยั และสรุป

เกณฑ์การประเมนิ ผล
โดยใหร้ ะดบั คะแนน (เกรด) เป็นไปตามเกณฑม์ าตรฐาน ดงั น้ี
ระดบั A ช่วงคะแนน 80 ข้ึนไป
ระดบั B+ ช่วงคะแนน 75 - 79
ระดบั B ช่วงคะแนน 70 - 74
ระดบั C+ ช่วงคะแนน 65 - 69
ระดบั C ช่วงคะแนน 60 - 64
ระดบั D+ ช่วงคะแนน 55 - 59
ระดบั D ช่วงคะแนน 50 - 54
ระดบั F ช่วงคะแนน ต่ากวา่ 50

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 1

มส.นศ.321 กฎหมายครอบครัว 3(3-0-6)
(Family Law) จานวน 3 คาบเรียน
บทที่ 1 บทนา
ผู้เขียน ผชู้ ่วยศาสตราจารยภ์ วู เดช วงศเ์ คี่ยม

จุดประสงค์

1. ผเู้ รียนอธิบายววิ ฒั นาการของกฎหมายครอบครัว
2. ผเู้ รียนเขา้ ใจถึงขอบแขตการใชก้ ฎหมายครอบครัว
3. ผเู้ รียนเขา้ ใจถึงศาลท่ีมีอานาจในการพจิ ารณาคดีครอบครัว

เนื้อหาสาระ
ในเน้ือหาบทนา กล่าวถึง ข้อความเบ้ืองต้นโครงสร้างและภาพรวมของวิชากฎหมาย

ครอบครัว วิวฒั นาการของกฎหมายครอบครัว ขอบแขตการใช้กฎหมายครอบครัว และศาลที่มี
อานาจในการพจิ ารณาคดีครอบครัว

กจิ กรรมการเรียนการสอน
1. ศึกษาเอกสารคาสอนบทที่ 1 บทนา
2. ซักถามผูเ้ รียนเก่ียวกับวิวฒั นาการของกฎหมายครอบครัว ขอบแขตการใช้

กฎหมายครอบครัว
3. ผเู้ รียนลาดบั เหตุการณ์วิวฒั นาการ ขอบแขตการใชก้ ฎหมายครอบครัว และศาล

ที่มีอานาจในการพิจารณาคดีครอบครัว
4. มอบหมายแบบฝึกหดั เป็นการบา้ น

ส่ือการสอน

1. เอกสารคาสอนบทท่ี 1 บทนา
2. Microsoft Power Point
3. การเขียน Mapping ตวั อย่าง

-2-

การวดั ผลและการประเมนิ ผล
1. สงั เกตความสนใจและการมีส่วนร่วมในช้นั เรียน
2. สังเกตการณ์ซกั ถาม
3. สังเกตจากผลการตรวจแบบฝึกหดั

กจิ กรรมเสนอแนะ
แนะนาให้ผูเ้ รียนใช้เวลานอกช้นั เรียนอ่านกฎหมายอ่ืนๆ เพ่ิมเติมดว้ ย เช่น พระราชบญั ญตั ิ

ศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553, พระราชบญั ญตั ิจด
ทะเบียนครอบครัว พ.ศ. 2578, พระราชบญั ญตั ิวา่ ดว้ ยการใชก้ ฎหมายอิสลามในเขต. จงั หวดั ปัตตานี
นราธิวาส ยะลา และสตลู พ.ศ. 2489 เป็นตน้

-3-

บทที่ 1
บทนา

ครอบครัวถือเป็นสถาบนั ข้นั พ้นื ฐานและเป็นสถาบนั หลกั ของสงั คม ครอบครัวประกอบไป
ดว้ ยบิดา มารดา บุตรและญาติ กฎหมายท่ีเก่ียวขอ้ งกบั ครอบครัวจึงเป็ นกฎหมายที่บญั ญตั ิเก่ียวกบั
ความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งบุคคลภายในครอบครัวหรือเครือญาติ ดงั น้นั หลกั กฎหมายท่ีใชโ้ ดยทวั่ ไปอาจ
นามาใชก้ บั กฎหมายครอบครัวไม่ได้ กฎหมายครอบครัวจึงเป็นกฎหมายท่ีอา้ งอิงหลกั ศีลธรรมและ
ขนบธรรมเนียมประเพณีมากที่สุด เช่น เง่ือนไขเกี่ยวกับการหม้ัน การสมรส การปฏิบัติต่อกัน
ระหวา่ งสามีและภรรยา การปกครองบตุ ร ทรัพยส์ ินระหวา่ งสามีและภริยา เป็นตน้

อยา่ งไรก็ตาม การศึกษากฎหมายมรดกตอ้ ศึกษาถึงขอบเขตในการใชป้ ระมวลกฎหมายแพ่ง
และพาณิชยใ์ นบรรพ 5 วา่ ดว้ ยครอบครัว ตลอดจนศึกษาประวตั ิศาสตร์ของกฎหมายครอบครัวดว้ ย
กฎหมายครอบครัวไทย เป็ นกฎหมายท่ีมีความสาคญั มากเน่ืองจากเป็ นกฎหมายท่ีกล่าวถึงและใช้
บงั คบั กบั หน่วยย่อยท่ีเล็กที่สุดของสังคมท่ีเรียกว่า “ครอบครัว” ซ่ึงจะเกี่ยวขอ้ งกบั บุคคลต้งั แต่เกิด
จนกระทงั่ ถึงแก่ความตาย รวมไปถึงภายหลงั การตายแลว้ ดว้ ย และกฎหมายครอบครัวของแต่ละ
ประเทศน้นั สะทอ้ นใหเ้ ห็นถึงสภาพสงั คม วฒั นธรรมประเพณีอนั ดีของประเทศน้นั ๆ อีกดว้ ย

1.1 ข้อความเบือ้ งต้น
ครอบครัว (Family) เป็ นสถาบนั ที่มีความสาคญั โดยสถาบันครอบครัวน้ันถือแบบแผน

พฤติกรรมของคนที่ติดต่อเกี่ยวข้องกันในเร่ืองเกี่ยวกับครอบครัว และเครือญาติ สมาชิกใน
ครอบครัวมีความสัมพนั ธ์กนั ทางสายโลหิต หรือโดยการสมรส เป็นสถาบนั ที่มีความสูงสุดในสงั คม
บทบาทของสถาบนั ครอบครัวที่สาคญั คือ การให้กาเนิดสมาชิกใหม่เพื่อทดแทนสมาชิกเก่า การ
อบรมเล้ียงดูบุตร การคมุ้ ครองและบารุงรักษาท้งั ทางร่างกายและคุณภาพของสมาชิก

ครอบครัว หมายถึง การอยู่ร่วมกันของกลุ่มบุคคลที่เป็ นสมาชิก ซ่ึงมีความสัมพนั ธ์กัน
ผูกพนั กนั เช่น ความสัมพนั ธ์ทางสายเลือด หรือการรับเป็นบุตรบุญธรรม สมาชิกท่ีมีความสัมพนั ธ์
กนั และมีบทบาทและหนา้ ที่แตกต่างกนั เช่น เป็นบิดา เป็นมารดา เป็นสามีหรือภรรยา หรือเป็นบุตร
ฯลฯ

ดงั น้ัน สถาบนั ครอบครัว แมจ้ ะเป็นหน่วยท่ีเล็กที่สุดของสังคม แต่ก็มีความสาคญั อย่างยิ่ง
เพราะเป็นตน้ ทางในการ “เพาะบม่ เยาวชนของชาติ” ใหเ้ ป็นคนที่มีคณุ ภาพ โดยเฉพาะในวยั เด็กท่ีจะ
เติบใหญ่ เป็ นกาลงั สาคญั ขบั เคลื่อนประเทศชาติในอนาคต เปรียบเหมือนการฐานรากที่แขง็ แรง จึง

-4-

จะทาให้บ้าน (ประเทศชาติ) แข็งแกร่ง ยง่ั ยืนตามไปด้วย ดังน้ัน การสร้างสถาบนั ครอบครัวให้
เขม้ แข็งก็ตอ้ งให้ความรักความเขา้ ใจแก่บุคคลในครอบครัว เพราะเม่ือคนในครอบครัวมีความสุข
แลว้ รากฐานการสร้างสถาบนั ครอบครัวกย็ อ่ มดีไปดว้ ย

1.2 โครงสร้างและภาพรวมของวชิ ากฎหมายครอบครัว
ในการศึกษากฎหมายลกั ษณะของกฎหมายครอบครัว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและ

พาณิชย์ บรรพ 5 ย่อมศึกษาต้ังแต่มาตรา 1435 จนถึงมาตรา 1598/41 อันเกี่ยวกับการสมรส
ความสัมพนั ธ์ระหว่างสามีภรรยา ความสัมพนั ธ์ระหว่างบิดามารดากบั บุตร และค่าอุปการะเล้ียงดู
เมื่อพจิ ารณาตามประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ บรรพ 5 แบง่ ออกเป็น 3 ลกั ษณะ ดงั น้ี

1. ลกั ษณะ 1 การสมรส (มาตรา 1435 - 1535) ไดแ้ ก่
หมวด 1 การหม้นั (มาตรา 1435 - 1447/2)
หมวด 2 เงื่อนไขแห่งการสมรส (มาตรา 1448 - 1460)
หมวด 3 ความสัมพนั ธร์ ะหวา่ งสามีภริยา (มาตรา 1461 - 1464/1)
หมวด 4 ทรัพยส์ ินระหวา่ งสามีภริยา (มาตรา 1465 - 1493)
หมวด 5 ความเป็นโมฆะของการสมรส (มาตรา 1494 - 1500)
หมวด 6 การสิ้นสุดแห่งการสมรส (มาตรา 1501 - 1535)

2. ลกั ษณะ 2 บิดามารดากบั บตุ ร (มาตรา 1536 - 1598/37) ไดแ้ ก่
หมวด 1 บิดามารดา (มาตรา 1536 - 1560)
หมวด 2 สิทธิและหนา้ ท่ีของบิดามารดาและบุตร (มาตรา 1561 - 1584/1)
หมวด 3 ความปกครอง (มาตรา 1585 - 1598/18)
หมวด 4 บุตรบญุ ธรรม (มาตรา 1598/19 - 1598/37)

3. ลกั ษณะ 3 ค่าอปุ การะเล้ียงดู (มาตรา 1598/38 - 1598/41)

1.3 ววิ ัฒนาการของกฎหมายครอบครัว
พฒั นาการของกฎหมายครอบครัวดงั กล่าว ทาใหส้ ามารถแบ่งประเภทของสามีภริยาท่ีมีอยู่

ในปัจจุบนั ได้ 4 ประเภท คอื
1. สามีภริยาตามกฎหมายลักษณะผวั เมีย คือ สามีภริยาที่การสมรสเกิดข้ึนก่อนวนั ที่ 1

ตุลาคม พ.ศ. 2478 (ก่อนประกาศใชบ้ รรพ 5) ซ่ึงการสมรสหรือการอยา่ งน้นั ไม่ตอ้ งจดทะเบียน และ
กฎหมายยงั อนุญาตให้ชายมีภริยาได้หลายคนในขณะเดียวกัน โดยถือว่าเป็ นภริยาท่ีชอบด้วย

-5-

กฎหมายของฝ่ ายชายน้นั ทุกคนดว้ ย1 และแมจ้ ะเป็นพี่นอ้ งร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกนั ก็ทาการ
สมรสกันได้2 ดงั น้ัน การสมรสท่ีเกิดข้ึนสมบูรณ์ตามกฎหมายลกั ษณะผวั เมีย แมต้ ่อมาจะมีการ
ประกาศใชบ้ รรพ 5 พรุ่งน้ีมีบทบญั ญตั ิต่างกนั บทบญั ญตั ิแห่งบรรพ 5 น้ีก็จะไม่กระทบกระเทือนถึง
การสมรสและความสัมพนั ธ์ในครอบครัวซ่ึงมีอย่กู ่อนวนั บงั คบั ใชบ้ รรพ 5 ดงั กล่าว (ปัจจุบนั สามี
ภริยาตามกฎหมายลกั ษณะผวั เมียน่าจะมีอายอุ ยา่ งต่ากวา่ 88 ปี ข้นึ ไป)

เมื่อกล่าวยอ้ นไปในสมยั อยุธยาซ่ึงมีการใช้ “กฎหมายลกั ษณะผวั เมีย” ที่อนุญาตให้ชาย
สามารถมีเมียไดห้ ลายคน และไดแ้ บ่งประเภทของเมียเป็ น 3 ประเภท คือ “เมียกลางเมือง” หรือเมีย
หลวง ซ่ึงเป็นเมียด้งั เดิมที่แตง่ งานถูกตอ้ งตามประเพณี และมี “เมียกลางนอก” หรือเมียรองลงมาจาก
เมียหลวง หรือจะเรียกว่าเป็ นเมียน้อยก็ได้ สุดทา้ ยคือ “เมียกลางทาสี” หรือเมียทาสที่ผูช้ ายไดซ้ ้ือ
หรือไถ่ตวั มา หรือการเอาทาสหญิงในบา้ นมาเป็นเมีย แสดงให้เห็นถึงระบบ “ผวั เดียวหลายเมีย” ซ่ึง
ผชู้ ายจะมีเมียมากนอ้ ยแค่ไหนก็ได้ แตต่ อ้ งไม่ยุ่งเกี่ยวกบั ผหู้ ญิงท่ีแต่งงานแลว้ ไม่อยา่ งน้นั จะเรียกว่า
“เป็นชู”้ แต่ในมุมกลบั กนั ผหู้ ญิงจะไม่สามารถมีสามีหรือผวั ไดห้ ลายคนเหมือนดงั เช่นผูช้ าย เพราะ
ในสมยั อยุธยาถือว่าผหู้ ญิงเป็นวตั ถุอย่างหน่ึง ตอ้ งอยู่ในความครอบครองของผชู้ าย และเป็นเสมือน
ทรัพยส์ ินหน่ึงของผูช้ ายเท่าน้นั หากหญิงใดท่ีมีพฤติกรรม“คบชู”้ ไปมีสัมพนั ธ์กบั ชายอื่นผเู้ ป็นผวั
สามารถลงโทษดว้ ยการโบย ตี นาไปขายเป็ นทาสหรือจานาและจานองได้ และท่ีรุนแรงท่ีสุดก็คือ
สามารถฆ่าเมียของตวั เองไดห้ ากเธอมีชู้ แมจ้ ะไม่มีความผิดในดา้ นอ่ืนๆ ก็ตาม โดยจะถือว่าเป็นการ
รักษาช่ือเสียงและเกียรติยศของตวั เองและวงศ์ตระกูล แมภ้ าพของผูห้ ญิงในสมยั อยุธยาจะถูกตีค่า
เป็นแค่วตั ถุ แต่ต่อมาเม่ือพ.ศ. 2478 ก็ไดเ้ กิดการตรากฎหมายลกั ษณะครอบครัวท่ีระบุใหค้ รอบครัว
ตอ้ งเป็น “ผวั เดียวเมียเดียว” เพื่อสร้างความเป็นอารยะและประชาธิปไตยให้ทดั เทียมกบั ต่างประเทศ
โดยเฉพาะในสมยั จอมพล ป.พิบูลสงคราม ไดน้ าระบบผวั เดียวเมียเดียวมาผนวกกบั แนวคิด “การ
สร้างชาติ”ทาใหผ้ หู้ ญิงเริ่มไดร้ ับสิทธิในดา้ นต่างๆ มากข้ึน

ต่อมา คดีสาคญั ที่เกิดข้นึ ในสมยั พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีคดีข้ึน
คดีหน่ึง และมีการทูลเกลา้ ฯถวายฎีกา คดีที่เกิดข้นึ น้ีแมจ้ ะเป็นคดีฟ้องหยา่ ของชาวบา้ นธรรมดา แต่ท่ี
มีความสาคญั ทางประวตั ิศาสตร์กฎหมายก็คือ ผลจากคดีน้ีเป็ นตน้ เหตุให้นามาซ่ึงการชาระสะสาง
กฎหมายในสมยั น้ัน คดีว่าน้ีเกิดข้ึนในปี พ.ศ. 2347 โดยเป็ นคดีท่ีอาแดงป้อม ฟ้องหย่านายบุญศรี
ช่างเหลก็ หลวง นายบุญศรีไม่ยอมหยา่ แต่พระเกษมตีความในกฎหมายร่วมกบั ลกู ขนุ แลว้ พิพากษา
ให้อาแดงป้อมหย่าขาดจากนายบุญศรีได้ นายบุญศรีจึงร้องทุกขก์ ล่าวโทษพระเกษมและนายราชา
อรรถต่อเจา้ พระยาศรีธรรมราช เจา้ พระยาศรีธรรมราชนาความข้ึนกราบบงั คมทูลพระบาทสมเด็จ

1 คาพพิ ากษาฎีกาที่ 834/2485
2 คาพพิ ากษาฎีกาที่ 272/2488

-6-

พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาตรัสว่า หญิงนอกใจชายแลว้ มาฟ้องร้องหย่าชาย
ลูกขุน ปรึกษาให้หย่ากนั น้นั หาเป็ นยุติธรรมไม่ จึงมีพระบรมราชโองการตรัสสั่งให้เจา้ พระยาพระ
คลงั เอากฎหมายของศาลหลวง มาสอบกนั ฉบับหอหลวงขา้ งท่ีไดค้ วามว่า “ชายหาผิดมิได้ หญิงขอ
หยา่ ท่านว่าเป็นหญิงหย่าชาย หย่าได้” เม่ือผลของคดีเป็นเช่นน้ี นายบุญศรีจึงไดน้ าเรื่องข้นึ ทูลเกลา้
ถวายฎีกาต่อพระเจ้าแผ่นดิน พระองค์ทรงเห็นดว้ ยกับฎีกาว่าคาพิพากษาของศาลน้ันขดั ต่อหลัก
ความยตุ ิธรรม จึงมีพระบรมราชโองการใหช้ าระสะสางกฎหมายใหม่ หลงั จากชาระสะสางเสร็จแลว้
กไ็ ดป้ ระทบั ตรา 3 ดวง บนปกแตล่ ะเล่ม คือ ตราคชสีห์ ราชสีห์ และตราบวั แกว้ ซ่ึงตอ่ มารู้จกั กนั ใน
ชื่อ “กฎหมายตราสามดวง”น้นั เอง

2. สามีภริยาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 (เดิม) คือ สามีภริยาที่การ
สมรสเกิดข้ึนต้ังแต่วนั ที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2478 จนถึงวนั ท่ี 15 ตุลาคม พ.ศ. 2519 (ช่วงท่ีประมวล
กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 มีผลใชบ้ งั คบั ) การประกาศใช้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
บรรพ 5 น้ีมีผลเป็นการยกเลิกกฎหมายลกั ษณะผวั เมียท้งั หมด โดยใชก้ ฎหมายใหม่แทน แต่ท้งั น้ีการ
สมรสที่สมบรู ณ์ตามกฎหมายลกั ษณะผวั เมียยงั คงสมบูรณ์อยู่ไมม่ ีผลกระทบกระเทือนอยา่ งใด ดงั ท่ี
กล่าวมาแล้ว การสมรสเม่ือประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ประกาศใช้แล้ว ก็ต้อง
เป็นไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 น้ีดว้ ย เช่น ชายสามารถมีภรรยาไดค้ นเดียว
เท่าน้ัน เป็ นตน้ สาหรับความสัมพนั ธ์ทางทรัพยส์ ินตามบรรพ 5 (เดิม) แบ่งทรัพยส์ ินระหวา่ งสามี
ภริยาออกเป็น 4 ประเภท คือ สินเดิม สินส่วนตวั สินสมรส สินบริคณห์

3. มีภรรยาตามประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ บรรพ 5 (ใหม่) คอื สามีภริยาที่การสมรส
เกิดข้ึนต้งั แต่วนั ท่ี 16 ตุลาคม พ.ศ. 2519 จนถึงวนั ที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2533 สถานะในครอบครัว
เป็ นไปตามกฎหมายแพ่งและพาณิชยใ์ นปัจจุบันทุกประการ แปลบทบญั ญตั ิของบรรพ 5 (ใหม่) น้ี
ไมก่ ระทบกระเทือนถึงความสมบูรณ์ของการหม้นั การสมรส สญั ญาก่อนสมรส การเป็นบิดามารดา
กบั บุตร การเป็ นผูป้ กครอง การเป็ นผูอ้ นุบาลหรือผูพ้ ิทกั ษ์และการรับบุตรบุญธรรมที่เกิดข้ึนก่อน
การประกาศใชบ้ รรพ 5 ใหมน่ ้ี

4. สามีภริยาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ปัจจุบนั คือ สามีภริยาที่การ
สมรสเกิดข้ึนต้ังแต่วนั ที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2533 ถึงปัจจุบันน้ีสถานะในครอบครัวเป็ นไปตาม
กฎหมายแพง่ และพาณิชยใ์ นปัจจุบนั ทุกประการ

1.4 ขอบแขตการใช้กฎหมายครอบครัว
โดยหลกั แลว้ กฎหมายแพ่งและพาณิชยว์ ่าดว้ ยครอบครัวมีผลใชบ้ งั คบั ทว่ั ราชอาณาจกั ร แต่

ก็มีขอ้ ยกเวน้ ตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจงั หวดั ปัตตานี นราธิวาส

-7-

ยะลา และสตูล พ.ศ.2489 วา่ ไม่ให้ใชบ้ งั คบั แก่ผูท้ ี่นบั ถือศาสนาอิสลามท่ีอยู่ใน 4 จงั หวดั ภาคใต้ คือ
ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล ท้งั น้ีเพราะหลกั ของศาสนาอิสลามมีความแตกต่างกบั วฒั นธรรม
และประเพณีของสังคมไทย เช่น ชายสามารถมีภริยาหลายคน หรือการขาดจากการสมรสอาจทาให้
มีพิธีตอละก์ (เปล่งวาจาต่อภริยาโดยตรงหนูตอบส่วนของร่างกายภริยา เช่น มือ) ดังน้ัน จึงควร
อนุโลมให้ใชก้ ฎหมายอิสลามบงั คบั แทน ซ่ึงพระราชบญั ญตั ิดงั กล่าวถือ ขอ้ ยกเวน้ ท่ีไม่นาบรรพ 5
ของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาใช้บงั คบั กล่าวคือ หากเป็ นคดีแพ่งและคดีมรดกของ
บุคคลท่ีนับถือศาสนาอิสลามใน 4 จงั หวดั ชายแดนภาคใต้ คือ ยะลา นราธิวาส ปัตตานี และสตูล
ตอ้ งใชบ้ งั คบั พระราชบญั ญตั ิวา่ ดว้ ยการใชก้ ฎหมายอิสลาม ในเขตจงั หวดั ยะลา นราธิวาส ปัตตานี
และสตลู พ.ศ. 24893

อย่างไรก็ดี บทบัญญัติใดที่ไม่มีในกฎหมายอิสลาม ก็ต้องใช้กฎหมายแพ่งและพาณิชย์
บรรพ 5 มาบงั คบั แต่กรณี เช่น กฎหมายอิสลามไม่มีบทบญั ญตั ิว่าทรัพยส์ ินท่ีซ้ือมาระหว่างสมรส
เป็นสินสมรสหรือสินส่วนตวั ของผซู้ ้ือ เป็นตน้ 4

เงื่อนไขในการใช้กฎหมายอสิ ลามเกย่ี วกบั คดีครอบครัว
(ก) ใชก้ บั คดีแพ่งเท่าน้นั
กล่าวคือ กฎหมายอิสลามว่าดว้ ยครอบครัวและมรดกท่ีใชบ้ งั คบั แก่ผูน้ ับถือศาสนาอิสลาม
ใน 4 จงั หวดั ชายแดนภาคใตแ้ ทนบรรพ 5 โดยกฎหมายอิสลามว่าด้วยครอบครัวและมรดกท่ีใช้
บงั คบั ใชเ้ ฉพาะกรณีทางแพ่งเท่าน้นั หากเป็นกรณีทางอาญา แมเ้ ป็นความผดิ เก่ียวกบั ครอบครัวและ
มรดกก็ไม่นากฎหมายอิสลามมาใช้บงั คบั ฉะน้นั กรณีท่ีภริยามีชู้แมเ้ ป็นความผิดทางอาญาเก่ียวกบั
ครอบครัวตามกฎหมายอิสลามในกลุ่มประเทศตะวนั ออกกลางก็ตามภริยาท่ีมีชูก้ ็ไม่มีความผิดทาง
อาญาในประเทศไทย

3 พระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล
พุทธศกั ราช 2489 ซ่ึงมีความเกี่ยวขอ้ งกบั ศาสนากบั กฎหมายครอบครัวมรดกอนั เป็นการกล่าวถึงซ่ึงเป็นทอ้ งที่ท่ีมีผู้
นบั ถือศาสนาอิสลามเป็นจานวนมาก และตามหลกั กฎหมายอิสลาม ในเรื่องของความสัมพนั ธ์ในครอบครัว และ
การรับมรดก มีหลกั เกณฑ์ท่ีแตกต่างจากบทบญั ญตั ิในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ประกอบกบั ผูน้ ับถือ
ศาสนาอิสลามต่างมีความมุ่งหมายที่จะได้ใช้กฎหมายของพระผูเ้ ป็ นเจ้าตามที่ตนศรัทธา และเพื่อเป็ นการ
ดาเนินการตามหลกั รัฐประศาสโนบาย รัฐบาลจึงได้ตรากฎหมายว่าดว้ ยการใชก้ ฎหมายอิสลามในเขตจงั หวัด
ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล ข้ึนใชบ้ งั คบั โดยมีสาระสาคญั ว่า ในเขตจงั หวดั ดงั กล่าวถา้ มีคดีแพ่งเกี่ยวดว้ ย
เร่ืองครอบครัวและมรดกท่ีอิสลามศาสนิกเป็ นท้งั โจทก์และจาเลยให้ใช้กฎหมายอิสลามว่าด้วยครอบครัวและ
มรดกบงั คบั แทนประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

4 คาพิพากษาฎีกาที่ 3574/2541

-8-

(ข) โจทก์และจาเลยหรือคู่ความท้งั หมดตอ้ งเป็ นผูน้ บั ถือศาสนาอิสลาม (อิสลามศาสนิก)
ท้งั สองคนเท่าน้นั

กล่าวคือ เมื่อมีคดีพิพาทกันเรื่องครอบครัวหรือมรดกในศาลช้ันตน้ ในจังหวดั ปัตตานี
นราธิวาส ยะลา และสตูลระหว่างคนนบั ถือศาสนาอิสลามดว้ ยกนั หรือมีคดีไมม่ ีขอ้ พิพาทซ่ึงผนู้ บั ถือ
ศาสนาอิสลามเป็ นผูร้ ้องขอในเร่ืองครอบครัวหรือมรดกต้องใช้กฎหมายอิสลามบังคับไม่ใช้
บทบญั ญตั ิประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชยบ์ รรพ 5 ท้งั น้ี คู่ความท้งั หมดจะตอ้ งเป็ นคนนับถือ
ศาสนา หากคู่ความแมแ้ ต่คนเดียวไม่ใช่คนนับถือศาสนาอิสลามถึงแมโ้ จทกจ์ าเลยหรือผรู้ ้องขอจะ
เป็ นคนนับถือศาสนาอิสลามก็ใช้กฎหมายอิสลามบงั คับไม่ได้ เช่น โจทก์มิใช่อิสลามศาสนิกจะ
บงั คบั คดีตามพระราชบญั ญตั ิว่าดว้ ยการใชศ้ าสนาอิสลามในเขตจงั หวดั ปัตตานีนราธิวาสยะลาและ
สตูล พ.ศ. 2489 มาตรา 3 มิได้ต้องบังคับคดีตามประมวลกฎหมายแห่งและพาณิชย์ เป็ นต้น
นอกจากน้ี หากเป็ นคดีที่เกิดข้ึนในจงั หวดั อ่ืนนอกจากสี่จงั หวดั ดงั กล่าวแลว้ แมค้ ู่ความทุกฝ่ ายจะ
เป็นคนนบั ถือศาสนาอิสลามก็ใชก้ ฎหมายอิสลามบงั คบั ไม่ไดต้ อ้ งบงั คบั ตามประมวลกฎหมายแพ่ง
และพาณิชยบ์ รรพ 5

(ค) เป็ นคดีฟ้องหรือมีคาขอในศาลช้ันต้นในจังหวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล
เทา่ น้นั

กล่าวคือ ในการวินิจฉัยช้ีขาดคดีแพ่งเกี่ยวดว้ ยเร่ืองครอบครัวและมรดกอิสลามศาสนิกของ
ศาลช้นั ตน้ ในจงั หวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล ซ่ึงอิสลามศาสนิกเป็ นท้งั โจทก์จาเลยหรือ
เป็นผเู้ สนอคาขอในคดีท่ีไมม่ ีขอ้ พพิ าท ใหใ้ ชก้ ฎหมายอิสลามวา่ ดว้ ยครอบครัวและมรดกบงั คบั แทน
บทบญั ญตั ิแห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชยว์ ่าดว้ ยการน้นั เวน้ แต่บทบญั ญตั ิว่าดว้ ยอายุความ
มรดก5 ในการพิจารณาคดีให้ตะโต๊ะยุติธรรมหน่ึงนายนั่งพิจารณาพร้อมด้วยผูพ้ ิพากษา ส่วน
ดะโตะ๊ ยตุ ิธรรมมีอานาจวนิ ิจฉัยช้ีขาดขอ้ กฎหมายอิสลามและลงลายมือช่ือคาในพพิ ากษา

(ง) เป็นคดีท่ีเกิดข้ึนหรือมีมลู คดีในจงั หวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตลู เท่าน้นั 6
กล่าวคือ ตอ้ งเป็ นคดีที่เกิดข้ึนในจงั หวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลาและสตูล หากเป็ นคดีที่
เกิดข้ึนในจงั หวดั อื่นนอกจากสี่จงั หวดั ดงั กลา่ วแลว้ แมค้ คู่ วามทุกฝ่ายจะเป็นคนนบั ถือศาสนาอิสลาม
ก็ใชก้ ฎหมายอิสลามบงั คบั ไม่ไดต้ อ้ งบงั คบั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชยบ์ รรพ 5
อน่ึง ศาลช้นั ตน้ ของจงั หวดั ท้งั สี่ หมายถึง ศาลจงั หวดั ส่วนศาลเยาวชนและครอบครัวใน
จงั หวดั เหล่าน้นั ไม่มีอานาจพิจารณาพิพากษาคดีครอบครัวของอิสลามศาสนิกใน 4 จงั หวดั ขา้ งตน้

5 พระราชบญั ญตั ิว่าดว้ ยการใชก้ ฎหมายอิสลามในเขตจังหวดั ปัตตานีนราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ.
2489 มาตรา 3

6 คาพิพากษาฎีกาที่ 2149/2547

-9-

เพราะศาลเยาวชนและครอบครัวมีอานาจพิพากษาคดีครอบครัว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชยบ์ รรพ 5 เท่าน้นั 7

กฎหมายอิสลามว่าด้วยครอบครัวและมรดกท่ีใช้บังคับแก่ผูน้ ับถือศาสนาอิสลามใน 4
จงั หวดั ชายแดนภาคใตแ้ ทนบรรพ 5 โดยกฎหมายอิสลามว่าดว้ ยครอบครัวและมรดกที่ใชบ้ งั คบั ใช้
เฉพาะกรณีทางแพ่งเทา่ น้นั หากเป็นกรณีทางอาญาแมเ้ ป็นความผดิ เก่ียวกบั ครอบครัวและมรดกก็ไม่
นากฎหมายอิสลามมาใชบ้ งั คบั ฉะน้ันกรณีท่ีภริยามีชูแ้ มเ้ ป็ นความผิดทางอาญาเกี่ยวกบั ครอบครัว
ตามกฎหมายอิสลามในประเทศตะวนั ออกกลางก็ตาม ภริยาที่มีชู้ก็ไม่มีความผิดทางอาญาใน
ประเทศไทย

ผ้พู จิ ารณาวนิ ิจฉัยข้อกฎหมายอสิ ลาม
ในปัญหาข้อเท็จจริงหรือปัญหาข้อกฎหมายอ่ืนเป็ นอานาจของผูพ้ ิพากษา และในการ
พิจารณาคดีจะมีดะโต๊ะยุติธรรม ทาหน้าที่ช้ีขาดขอ้ กฎหมายอิสลาม ทาหนา้ ท่ีร่วมพิจารณา และลง
ลายมือช่ือในคาพิพากษาคู่กบั ผพู้ ิพากษาศาลช้นั ตน้ (ศาลจงั หวดั ) คาวินิจฉัยของ ดะโต๊ะยุติธรรม ใน
ส่วนขอ้ กฎหมายอิสลามถือเป็นเด็ดขาดหรือเป็นอนั ยตุ ิ จะอุทธรณ์หรือฎีกาปัญหาดงั กลา่ วอีกไม่ได8้
ส่วนผพู้ ิพากษาศาลช้นั ตน้ มีอานาจวินิจฉัยเฉพาะขอ้ เท็จจริงและขอ้ กฎหมายท่ีเกี่ยวกบั อายุ
ความเท่าน้ัน หากไม่มีดะโต๊ะยุติธรรมร่วมพิจารณาและลงชื่อในคาพิพากษาด้วย การพิจารณา
พพิ ากษาของศาลช้นั ตน้ น้นั ก็จะไมช่ อบดว้ ยกฎหมาย แต่ถา้ คดีมีท้งั ประเด็นขอ้ กฎหมายอิสลามและ
ประเด็นที่ไม่เกี่ยวกับขอ้ กฎหมายอิสลาม แม้ไม่มีดะโต๊ะยุติธรรมร่วมพิจารณาและลงช่ือในคา
พพิ ากษาดว้ ยกเ็ ป็นอนั ไมช่ อบเฉพาะในประเดน็ ท่ีเก่ียวกบั ขอ้ กฎหมายอิสลามเท่าน้นั 9
คาพิพากษาศาลฎีกาท่ี 851/2551 คดีเกิดข้ึนในเขตจงั หวดั สตูลและผูร้ ้อง ซ่ึงเป็ นอิสลาม
ศาสนิกเริ่มตน้ คดีอย่างไม่มีขอ้ พิพาท โดยยืน่ คาร้องขอเป็ นผจู้ ดั การมรดก ตามพินยั กรรมของผตู้ าย
ซ่ึงเป็ นอิสลามศาสนิก การที่ผูค้ ัดค้านท่ี 1 ยื่นคาคดั คา้ นมีผลให้คดีกลายเป็ นคดีมีขอ้ พิพาทตาม
ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 188 (4) โดยผูร้ ้องและผูค้ ดั คา้ นมีฐานะเป็ นคู่ความ
เม่ือผู้คัดค้านที่ 1 ซ่ึงมีฐานะเสมือน จาเลยมิใช่อิสลามศาสนิก จึงไม่ต้องด้วยมาตรา 3 ของ
พระราชบญั ญตั ิวา่ ดว้ ยการใช้ กฎหมายอิสลามในเขตจงั หวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ.
2489 ถือไม่ไดว้ ่าเป็ นคดีแพ่งเก่ียวดว้ ยเรื่องครอบครัวและมรดกของอิสลามศาสนิกในเขตจงั หวดั
สตูล จึงตอ้ งใช้บทบญั ญตั ิแห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 6 บงั คบั แก่คดี ศาลช้นั ตน้

7คาวินิจฉยั ของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 14/2542
8คาพิพากษาฎีกาท่ี 3563/2551 และคาพิพากษาฎีกาที่ 1740/2505
9 คาพิพากษาฎีกาที่ 5210/2545

-10-

ของจงั หวดั ท้ังสี่ที่มีอานาจพิจารณาพิพากษาเรื่องครอบครัวหมายถึง ศาลเยาวชนและครอบครัว
จงั หวดั

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 50/2555 นาง ส. โจทก์ นาย ส. กับพวก จาเลย
ปัจจุบนั มีการบงั คบั ใช้พระราชบญั ญตั ิศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและ
ครอบครัว พ.ศ. 2553 แทนพระราชบญั ญัติจดั ต้งั ศาลเยาวชนและครอบครัว และวิธีพิจารณาคดี
เยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2534 และมาตรา 4 ของพระราชบญั ญตั ิ ดงั กล่าวกาหนดบทนิยามของ
คดีครอบครัวให้รวมถึงคดีแพ่งที่บังคับตามกฎหม ายอ่ืน ที่เกี่ยวกับครอบครัวด้วย เม่ือ
พระราชบญั ญตั ิว่าดว้ ยการใชก้ ฎหมายอิสลามในเขต จงั หวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ.
2489 ในส่วนที่เก่ียวกับการวินิจฉัยช้ีขาด คดีแพ่งตามหลักกฎหมายอิสลามเร่ืองครอบครัวของ
อิสลามศาสนิกเป็นกฎหมายอ่ืนที่เก่ียวกบั ครอบครัว คดีท่ีตอ้ งอยใู่ นบงั คบั ตามพระราชบญั ญตั ิวา่ ดว้ ย
การใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวดั ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ. 2489 จึงเป็ นคดี
ครอบครัวซ่ึงอยู่ในอานาจพิจารณาพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัวตามบทนิยามดงั กล่าว
ดว้ ย

1.5 ศาลทม่ี ีอานาจในการพจิ ารณาคดีครอบครัว
คดีครอบครัวอย่ใู นอานาจพิจารณาพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัว คดีครอบครัว

ตอ้ งข้ึนศาลเยาวชนและครอบครัว ซ่ึงเป็ นศาลพิเศษ ซ่ึงศาลเยาวชนและครอบครัวมีต้งั อยู่ในทุก
จังหวดั ศาลจะต้องต้ังผูป้ ระนีประนอมคดีครอบครัวเพ่ือไกล่เกล่ียคู่ความในคดี ก่อนทาการ
สืบพยาน ศาลอาจมอบหมายให้บิดา มารดา ญาติ ทนายความ หรือนักสังคมสงเคราะห์เขา้ มาให้
คาปรึกษาหรือช่วยเหลือผปู้ ระนีประนอมคดีครอบครัวได้

พระราชบญั ญตั ิศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ.
2553 พระราชบญั ญตั ิน้ีไดก้ าหนดให้ศาลเยาวชนและครอบครัวมีอานาจพิจารณาพิพากษาหรือมี
คาสั่งในคดี (1) คดีอาญาท่ีมีขอ้ หาวา่ เด็กหรือเยาวชนกระทาความผิด (2) คดีอาญาที่ศาลซ่ึงมีอานาจ
พจิ ารณาคดีธรรมดาไดโ้ อนมาตามมาตรา 97 วรรคหน่ึง (3) คดีครอบครัว (4) คดีคมุ้ ครองสวสั ดิภาพ
(5) คดีอื่นที่มีกฎหมายบญั ญตั ิใหเ้ ป็นอานาจหนา้ ที่ของศาลเยาวชนและครอบครัว10

คดีครอบครัว หมายความว่า คดีแพ่งที่ฟ้องหรือร้องขอต่อศาลหรือกระทาการใดๆ ในทาง
ศาลเกี่ยวกบั ผูเ้ ยาวห์ รือครอบครัวซ่ึงจะตอ้ งบงั คบั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชยก์ ฎหมายว่า

10 มาตรา 10 พระราชบญั ญตั ิศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ.
2553

-11-

ดว้ ยการจดทะเบียนครอบครัวหรือกฎหมายอื่นที่เก่ียวกบั ครอบครัว11ไดแ้ ก่ คดีที่เก่ียวดว้ ยการสมรส
รวมท้งั สิทธิและหน้าท่ีหรือความสัมพนั ธ์ระหว่างสามีภริยาบิดามารดาและบุตรไม่ว่าในทางใด ๆ
ซ่ึงพิพาทกนั ตามบทบญั ญตั ิแห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชยบ์ รรพ 5 ท้งั หมดรวมท้งั คดีเกี่ยว
ดว้ ยสถานะและความสามารถของบุคคลอนั เกี่ยวกบั ครอบครัวหรือส่วนไดเ้ สี ยของผเู้ ยาวซ์ ่ึงพิพาท
กนั ตามประมวลกฎมายแพ่งและพาณิชยใ์ นบรรพ 1 มาตรา 21 ถึง มาตรา 22, มาตรา 32, มาตรา 53
และมาตรา 44 และบรรพ 6 (มาตรา 1610, มาตรา 1611, มาตรา 1687, มาตรา 1692) ยอ่ มถือเป็ นคดี
ครอบครัวท้งั สิ้น นอกจากน้ี รวมถึงคดีท่ีฟ้องร้องกนั ตามพระราชบญั ญตั ิจดทะเบียนครอบครัว พ. ศ.
2478, พระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ. ศ.2546, พระราชบัญญัติคุ้มครองเด็กท่ีเกิดโดยอาศัย
เทคโนโลยีช่วยการเจริญพนั ทางการแพทย์ พ. ศ. 2558 และพระราชบญั ญตั ิวา่ ดว้ ยการใชก้ ฎหมาย
อิสลามในเขตจงั หวดั ปัตตานีนราธิวาสยะลาและสตูล พ.ศ. 2489 (เฉพาะในส่วนคดีแพ่งเกี่ยวดว้ ย
เรื่องครอบครัว) เช่น การฟ้องขอให้แบ่งสินสมรส การขอให้ชาระค่าอุปการะเล้ียงดูบุตรให้บุตรอยู่
ในความปกครองของตนการฟ้องขอให้เพิกถอนการสมรสท่ีเป็นโมฆะเพราะถูกข่มขู่ ฯลฯ หรือการ
ท่ีภริยาร้องขอใหศ้ าลมีคาสั่งใหส้ ามีของตนเป็นคนไร้ความสามารถและต้งั ภริยาเป็นผอู้ นุบาลเหล่าน้ี
เป็นคดีครอบครัวอยใู่ นอานาจพิจารณาพพิ ากษาของศาลเยาวชนลงละครอบครัว
คดีแพ่งที่เป็ นคดีครอบครัว มีตัวอย่างท่ศี าลฎีกาเคยวนิ ิจฉัยไว้แบ่งเป็ น 5 กรณีดังนี้

1.คดีเกย่ี วกบั สถานะและความสามารถของบุคคล
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 6/2546 นาง ร. ผรู้ ้อง /นาง จ. ผคู้ ดั คา้ น /ผรู้ ้องอา้ งว่า
เป็นบุตรโดยชอบดว้ ยกฎหมายของผคู้ ดั คา้ น ขอให้ศาลมีคาสั่งว่า ผูค้ ดั คา้ นเป็ นคนไร้ความสามารถ
และต้งั ผูร้ ้องเป็ นผูอ้ นุบาล สิทธิและหน้าที่ของผูร้ ้องตอ้ งเป็ นไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ มาตรา 1598/18 วรรคสอง ท่ีให้นาบทบญั ญตั ิว่าด้วยสิทธิและหนา้ ที่ของผูป้ กครองมาใช้
บงั คบั โดยอนุโลม จึงเป็นคดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 4/2547 นางสาว น. ผูร้ ้อง /ผูร้ ้องเป็ นภริยาท่ีไม่จด
ทะเบียนของนาย ร. และเป็นผูด้ ูแลและอปุ การะเล้ียงดูนาย ส. บิดาของนาย ร. ร้องขอใหศ้ าลมีคาสั่ง
ใหน้ าย ส. เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ และร้องขอใหต้ ้งั ตนเองเป็นผพู้ ิทกั ษข์ องนาย ส. ดว้ ย เป็น
เร่ืองที่มีผลกระทบตอ่ สิทธิและหนา้ ที่ตลอดจน สถานะและความสามารถของบุคคลในครอบครัว จึง
เป็ นคดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 44/2551 นาย อ. ผรู้ ้อง /การท่ีผรู้ ้องในฐานะผพู้ ิทกั ษ์
ร้องขอให้ศาลมีคาส่ังอนุญาตให้ผูพ้ ิทกั ษเ์ ป็ นผมู้ ีอานาจทานิติกรรมเกี่ยวกบั ที่ดินแทนคนเสมือนไร้

11 มาตรา 4 พระราชบญั ญตั ิศาลเยาวชนและครอบครัวและวธิ ีพจิ ารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ.
2553

-12-

ความสามารถ เป็ นกรณีท่ีตอ้ งดว้ ยบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 34
วรรคสาม ซ่ึงหากศาลมีคาสั่งอนุญาต ตอ้ งนาบทบญั ญตั ิที่เกี่ยวกบั ผูอ้ นุบาลมาใชบ้ งั คบั แก่ผูพ้ ิทกั ษ์
โดยอนุโลม เม่ือปรากฏวา่ ผรู้ ้องเป็นหลานของคนเสมือนไร้ความสามารถตอ้ งนาบทบญั ญตั ิมาตรา
1598/18 วรรคสอง ว่าดว้ ยสิทธิและหนา้ ท่ีของผูป้ กครองมาใชบ้ งั คบั โดยอนุโลม ซ่ึงตามบทบญั ญตั ิ
วา่ ดว้ ย ความปกครองในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 มาตรา 1598/3 วรรคสอง ใหน้ า
มาตรา 1574 ท่ีบญั ญตั ิกาหนดประเภทของนิติกรรมที่ผูใ้ ชอ้ านาจปกครองไม่สามารถ กระทาแทน
ผเู้ ยาวไ์ ด้ เวน้ แต่ศาลจะอนุญาตมาใชบ้ งั คบั แก่ผปู้ กครองและผอู้ ยู่ในปกครองโดยอนุโลม เม่ือการทา
นิติกรรมตามคาร้องขอเป็ นนิติกรรมตามมาตรา 1574 จึงตอ้ งนาบทบญั ญตั ิดงั กล่าวมาใชบ้ งั คบั แก่
กรณีของผู้ร้อง ทาให้คดีของผู้ร้องเป็ นคดีแพ่งท่ีร้องขอต่อศาลเกี่ยวกับครอบครัว จึงเป็ นคดี
ครอบครัว

คาวนิ ิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 5/2556 นางสาว ก. โดยนาย จ. โจทก์ ผแู้ ทนโดยชอบ
ธรรม /นาง น. กับพวก จาเลย /การท่ีโจทก์โดยผูแ้ ทนโดยชอบธรรมฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่า
สัญญาจะซ้ือจะขายหรือวางมดั จาท่ีดินพิพาทระหว่างโจทก์กับจาเลยที่ 1 เป็ นโมฆะ โดยอา้ งว่า
จาเลยท้งั สามซ่ึงมูลคดีเกี่ยวขอ้ งกนั ร่วมกนั หลอกลวงโจทกซ์ ่ึงเป็ นผเู้ ยาวใ์ ห้ทาสัญญาดงั กล่าว โดย
ผปู้ กครองของโจทก์ไม่ไดใ้ ห้ความยนิ ยอม จาเลยที่ 1 ให้การว่า โจทก์ทาสัญญาจะซ้ือ จะขายหรือ
วางมดั จาท่ีดินพิพาทให้แก่จาเลยท่ี 1 โดยชอบดว้ ยกฎหมาย ส่วนจาเลยที่ 2 และที่ 3 ใหก้ ารวา่ จาเลย
ที่ 2 และที่ 3 เพียงแต่แนะนาใหจ้ าเลยที่ 1 รู้จกั กบั โจทก์ ไมไ่ ดร้ ่วมกบั จาเลยที่ 1 หลอกลวงโจทกต์ าม
ฟ้อง กรณีเป็ นการฟ้องเก่ียวกบั สถานะและความสามารถของผูเ้ ยาว์ซ่ึงตอ้ งบังคบั ตามบทบญั ญัติ
มาตรา 21 ในประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ บรรพ 1 วา่ ดว้ ยความสามารถ จึงเป็นคดีครอบครัว

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ยช. 14/2556 นาย ช. กับพวก โจทก์ /นาย ส. กบั พวก
จาเลยการท่ีโจทก์ท้งั สองอา้ งว่าเป็นผอู้ นุบาลคนไร้ความสามารถร่วมกบั จาเลยท้งั สอง แต่จาเลยท้งั
สองไม่มาร่วมประชุมและไม่เบิกจ่ายเงินค่าใชจ้ ่ายของคนไร้ความสามารถ ให้แก่โจทก์ท้งั สอง ทา
ใหโ้ จทกท์ ้งั สองตอ้ งสารองจ่ายเงินไป จึงขอใหจ้ าเลยท้งั สองชาระเงิน ดงั กลา่ วแก่โจทกท์ ้งั สอง และ
ขอใหจ้ าเลยท้งั สองร่วมกนั เบิกเงินสารองจ่ายจากโรงเรียน จ. ซ่ึงเป็นรายไดข้ องคนไร้ความสามารถ
หรือจากทรัพยส์ ินของคนไร้ความสามารถเพ่ือเป็นค่าใชจ้ ่ายในการดารงชีพของคนไร้ความสามารถ
เป็นรายเดือนในอนาคตให้จาเลยท้งั สอง จาเลยท้งั สองให้การโตแ้ ยง้ วา่ ศาลเยาวชนและครอบครัวมี
คาพิพากษาใหเ้ พิกถอนโจทก์ ท้งั สองจากการเป็นผอู้ นุบาลคนไร้ความสามารถแลว้ แต่โจทกท์ ้งั สอง
ไม่ส่งมอบการดูแล คนไร้ความสามารถแก่จาเลยท้งั สอง โจทก์ท้งั สองจึงไม่อาจฟ้องเรียกค่าใชจ้ ่าย
ของคนไร้ความสามารถได้ เวน้ แต่ค่ารักษาพยาบาลท่ีมีใบเสร็จรับเงินมาแสดง และฟ้องแยง้ ขอให้
บงั คบั โจทก์ท้งั สองชาระเงินสารองจ่ายที่โจทกท์ ้งั สองอา้ งวา่ ใช้ไปในการดูแลคนไร้ความสามารถ

-13-

โดยไม่มีใบเสร็จรับเงินมาแสดงคืนแก่จาเลยท้งั สองดว้ ย กรณีเป็นขอ้ พิพาท ระหวา่ งผอู้ นุบาลคนไร้
ความสามารถเก่ียวกบั อานาจหนา้ ท่ีของผอู้ นุบาลซ่ึงประมวลกฎหมาย แพ่งและพาณิชย์ มาตรา 28
วรรคสอง บญั ญตั ิว่า ให้เป็ นไปตามบทบญั ญตั ิของประมวล กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 จึง
เป็ นคดีครอบครัว

2.คดีเกย่ี วกบั ผิดสัญญาหม้ัน เรียกค่าสินสอดคืน และเงื่อนไขแห่งการสมรส
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 5/2545 นางสาว ป. โจทก์ / นาย ธ. จาเลย /โจทกซ์ ่ึง
จดทะเบียนสมรสกับจาเลยยื่นฟ้องขอให้เพิกถอนการจดทะเบียน สมรสระหว่างโจทก์จาเลย โดย
อา้ งว่าการสมรสระหว่างโจทก์กบั จาเลยขาดเจตนาในการ จดทะเบียนสมรสกนั จริง แต่กระทาเพื่อ
เป็นนิติกรรมอาพรางญาติผใู้ หญ่ เป็นกรณีอา้ งวา่ การสมรสฝ่าฝืนเง่ือนไขท่ีชายหญิงตอ้ งยนิ ยอมเป็น
สามีภริยากนั ตามประมวลกฎหมายแพ่ง และพาณิชย์ มาตรา 1458 จึงเป็นคดีครอบครัว
คาวินจิ ฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 7/2556 นางสาว ศ. โจทก์ / นาย พ. จาเลย /โจทกฟ์ ้อง
จาเลยใหร้ ับผิดตามขอ้ ตกลงในสัญญาประนีประนอมยอมความ แต่เม่ือขอ้ ตกลงดงั กล่าวเกี่ยวเน่ือง
กบั ค่าทดแทนความเสียหายจากการผิดสัญญาหม้นั ซ่ึงตอ้ งบงั คบั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ มาตรา 1439 และ 1440 อนั เป็นบทบญั ญตั ิในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 จึง
เป็ นคดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 45/2553 นาย ส. โจทก์ นาง ท. จาเลย /โจทก์ฟ้องให้
พิพากษาวา่ ทะเบียนสมรสระหว่างโจทก์กบั จาเลยท่ีจาเลยนาไปอา้ ง ต่อศาลในอีกคดีหน่ึงเป็นโมฆะ
อา้ งว่าไม่เคยจดทะเบียนสมรสกันและไม่เคยลงลายมือช่ือในทะเบียนการสมรสและบันทึกการ
สมรส เป็นกรณีท่ีอา้ งว่าไม่มีการสมรสระหว่างโจทก์ และจาเลยเนื่องจากไม่ไดป้ ฏิบตั ิตามเงื่อนไข
และแบบแห่งการสมรสตามที่กฎหมายบญั ญตั ิไว้ จึงเป็นคดีครอบครัว
3. คดีเกยี่ วกบั ทรัพย์สินระหว่างสามีภริยา
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 2/2556 นาย ห. โจทก์ / นาง ช. จาเลย /โจทกซ์ ่ึงเป็ น
สามีโดยชอบดว้ ยกฎหมายของจาเลยฟ้องขบั ไล่จาเลยออกจากที่ดินพิพาทโดยอา้ งว่า โจทก์เป็นผูม้ ี
สิทธิทาประโยชน์ในที่ดินพิพาทเพียงผเู้ ดียว ส่วนจาเลยใหก้ ารโตแ้ ยง้ ว่า โจทกก์ บั จาเลยเป็นเจา้ ของ
ที่ดินพิพาทร่วมกนั แมเ้ ป็ นเร่ืองโจทกก์ ล่าวอา้ งวา่ จาเลยอยู่บนที่ดินพิพาทโดยละเมิด แต่การวินิจฉยั
ว่าโจทก์มีอานาจฟ้องขบั ไล่จาเลยหรือไม่ จะตอ้ งวินิจฉัยก่อนว่าสิทธิครอบครองท่ีดินพิพาทเป็ น
สินส่วนตวั ของโจทก์หรือเป็ นสินสมรสระหว่างโจทกก์ บั จาเลยอนั เป็นขอ้ พิพาทเก่ียวกบั สิทธิและ
หน้าท่ีระหว่างสามีภริยาในทางทรัพยส์ ินที่จะต้องบังคับตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
มาตรา 1470 ถึง 1474 ซ่ึงเป็ นบทบญั ญตั ิในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 จึงเป็ นคดี
ครอบครัว

-14-

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี 21/2554 นาย ว. โจทก์ / นาง ล. กบั พวก จาเลย /การที่
โจทก์ซ่ึงเป็ นสามีโดยชอบด้วยกฎหมายของจาเลยที่ 1 ฟ้องขอให้เพิกถอนนิติกรรมการให้ท่ีดิน
พิพาทระหว่างจาเลยท่ี 1 กบั ท่ี 2 โดยอา้ งว่าท่ีดินพิพาทเป็ นสินสมรส และจาเลยที่ 1 ไม่มีอานาจ
ทานิติกรรมดงั กล่าวเพียงฝ่ ายเดียว ส่วนจาเลยที่ 1 ให้การโตแ้ ยง้ ว่า ที่จาเลยที่ 1 ทานิติกรรมดงั กล่าว
เพื่อนาสินสมรสไปตีใชห้ น้ีจาเลยที่ 2 ซ่ึงจาเลยที่ 1 กูย้ มื มาส่งบุตรชายไปต่างประเทศและก่อสร้าง
บา้ นท่ีโจทกอ์ าศยั อย่ปู ัจจุบนั กรณีจึงมีขอ้ โตแ้ ยง้ วา่ จาเลยที่ 1 มีอานาจจดั การสินสมรสเพียงใด เป็น
คาฟ้องเกี่ยวกับความสัมพนั ธ์ระหว่างสามีภริยาในทางทรัพยส์ ินที่จะตอ้ งบังคบั กนั ตามประมวล
กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 มาตรา 1476, 1479 และ 1480 จึงเป็นคดีครอบครัว

4.คดีเกยี่ วกับความเป็ นโมฆะและการสิ้นสุดแห่งการสมรส การแบ่งทรัพย์สินและความรับ
ผดิ ในหนเี้ ม่ือสิ้นสุดการสมรส

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 26/2547 นาย ป. โจทก์ / นาง ว. จาเลย /การท่ีโจทก์
ฟ้องขอให้บันทึกขอ้ ตกลงเกี่ยวกบั ทรัพยส์ ินซ่ึงเป็ นสัญญาประนีประนอมยอมความที่โจทก์จาเลย
กระทาต่อเน่ืองจากการสมรสที่เป็นโมฆะ เพราะจาตอ้ งแบ่งทรัพยส์ ินระหว่างกนั เป็นโมฆะน้นั เป็น
กรณีตอ้ งบงั คบั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 มาตรา 1498 วรรคสอง จึงเป็ นคดี
ครอบครัว

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 4/2550 นาย ซ. โจทก์ / นาง ว. จาเลย /โจทก์ฟ้อง
ขอให้ศาลพิพากษาให้หย่าขาดจากการเป็ นสามีภริยากบั จาเลยโดยอา้ ง เหตุหย่าว่าจาเลยไม่ให้ความ
ช่วยเหลืออุปการะโจทก์ตามสมควรและทาการเป็ นปฏิปักษ์ต่อการเป็ นสามีภริยากนั อย่างร้ายแรง
เป็ นการฟ้องบังคับตามเหตุหย่าในบทบัญญัติมาตรา 1516 (6) แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชยซ์ ่ึงเป็นบทบญั ญตั ิในบรรพ 5 วา่ ดว้ ย ครอบครัว แมโ้ จทกจ์ ะบรรยายฟ้องเป็นทานองวา่ การที่
จาเลยฟ้องโจทก์เป็ นคดีหลายคดี และร้องทุกข์ให้พนักงานสอบสวนดาเนินคดีแก่โจทก์เป็ นการ
กระทาละเมิดต่อโจทก์ และขอเรียกค่าทดแทนจากจาเลยมาด้วย แต่คาฟ้องในส่วนน้ีเป็ นเร่ือง
สืบเนื่องกบั เหตุหยา่ ที่จะตอ้ งพิจารณาพพิ ากษาไปในคราวเดียวกนั จึงเป็นคดีครอบครัว

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 24/2552 นาง ว. โจทก์ / นาย อ. จาเลย /โจทกซ์ ่ึงเคย
เป็ นภริยาโดยชอบดว้ ยกฎหมายของจาเลยฟ้องเรียกค่าเล้ียงชีพจากจาเลย แมจ้ ะเป็ นการฟ้องขอให้
บงั คบั ตามขอ้ ตกลงในบนั ทึกทา้ ยทะเบียนหย่า ซ่ึงมีลกั ษณะเป็ นสัญญาประนีประนอมยอมความ แต่
ก็เป็ นข้อตกลงในเร่ืองท่ีเกี่ยวขอ้ งกับการสิ้นสุดแห่งการสมรสตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ มาตรา 1526 อนั เป็นบทบญั ญตั ิในบรรพ 5 จึงเป็นคดีครอบครัว

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 20/2554 นาย ม. โจทก์ / นางสาว พ. จาเลย /การที่
โจทก์ฟ้องจาเลยซ่ึงเคยเป็ นภริยาโดยชอบดว้ ยกฎหมายเพ่ือเรียกคืนเงิน ซ่ึงอา้ งวา่ ในวนั จดทะเบียน

-15-

หย่าจาเลยตกลงดว้ ยวาจาว่าจะรับผิดชอบคนละคร่ึงในหน้ีระหว่างสามีภริยาท่ีโจทก์กู้ยืมเงินเพ่ือ
นามาก่อสร้างบา้ น จาเลยให้การวา่ หน้ีสินดงั กล่าว โจทก์ก่อข้ึนก่อนจดทะเบียนสมรสกบั จาเลยและ
เป็นหน้ีส่วนตวั จึงเป็นกรณีมีขอ้ พิพาท เกี่ยวกบั หน้ีที่สามีภริยาก่อข้นึ ในระหว่างสมรส และความรับ
ผิดในหน้ีหลงั จากการสมรส สิ้นสุดลงซ่ึงจะตอ้ งบงั คบั กนั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
บรรพ 5 มาตรา 1490 และ 1535 จึงเป็นคดีครอบครัว

5. คดีเกย่ี วกบั ความสัมพนั ธ์ระหว่างบิดามารดากบั บตุ ร บตุ รบุญธรรม
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 8/2547 นาง ย. โจทก์ / นาง ก. กบั พวก จาเลย /โจทก์
ยน่ื ฟ้องขอใหเ้ พิกถอนการจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมระหวา่ งนาย ป. สามีโจทกก์ บั จาเลยท่ี 2 และ
ที่ 3 อา้ งวา่ การจดทะเบียนรับบุตรบญุ ธรรม มีจาเลยท่ี 1 ซ่ึงสมรสซอ้ นกบั นาย ป. สามีโจทกเ์ ป็นผใู้ ห้
ความยินยอม จึงเป็ นกรณีที่นาย ป. ผูร้ ับบุตรบุญธรรมไม่ได้รับความยินยอมจากโจทก์ซ่ึงเป็ นคู่
สมรสของนาย ป. ก่อนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/25 จึงเป็นคดีครอบครัว
คาวินจิ ฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 3/2549 นาย ส. โจทก์ / นาย จ. จาเลย /โจทกฟ์ ้องอา้ ง
ว่า เป็นผูม้ ีส่วนไดเ้ สียในทรัพยส์ ินของตระกูล “ช.” และในกอง มรดกของนางสาว ร. รวมท้งั ภาระ
หน้ีตามคาพิพากษาคดีหมายเลขแดงที่ 8293/2543 ของศาลแพ่งธนบุรี จาเลยไม่ใช่บุตรของพลเรือ
จตั วา ส. กบั นาง ส. จึงไม่มีส่วนไดเ้ สียในทรัพยม์ รดกกองน้ี ขอใหศ้ าลพิพากษาหรือมีคาสั่งวา่ จาเลย
มิไดเ้ ป็ นบุตรโดยชอบดว้ ยกฎหมายและเป็ นผูส้ ืบสันดานของพลเรือจตั วา ส. และนาง ส. ถือไดว้ ่า
เป็ นการฟ้องคดีไม่รับเด็กเป็ นบุตร ซ่ึงจะตอ้ งบงั คับตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา
1544 จึงเป็นคดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 12/2551 นาง ส. โจทก์ / นางสาว ช. จาเลย /โจทก์
ฟ้องขอใหถ้ อนการจดทะเบียนเด็กเป็นบุตรท่ีนาย ย. ผูต้ ายซ่ึงเป็นบิดาของโจทกร์ ับเดก็ หญิง พ. เป็น
บตุ ร เป็นกรณีผมู้ ีส่วนไดเ้ สียฟ้องขอให้ศาลถอนการจดทะเบียนเด็กเป็นบุตร เพราะเหตุวา่ ผขู้ อใหจ้ ด
ทะเบียนน้ันมิใช่บิดา ซ่ึงตอ้ งบังคบั ตามบทบญั ญตั ิ มาตรา 1554 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ จึงเป็นคดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 35/2554 นาย ช. โจทก์ / นาง จ. จาเลย โจทก์ฟ้อง
จาเลยซ่ึงเป็นมารดาของเด็กชาย ธ. ใหด้ าเนินการแกไ้ ขช่ือโจทก์ ออกจากการเป็นบิดาของเด็กชาย ธ.
ในสูติบตั รและทะเบียนราษฎร เน่ืองจากผลการตรวจ สารพนั ธุกรรมปรากฏวา่ โจทกไ์ ม่ใช่บิดาของ
เด็กชาย ธ. น้ัน เป็ นกรณีท่ีมีปัญหาตอ้ งวินิจฉัยวา่ โจทกเ์ ป็ นบิดาของเด็กชาย ธ. หรือไม่ ซ่ึงเป็ นขอ้
พิพาทเกี่ยวกับสถานะและความสัมพนั ธ์ระหว่างบิดาและบุตร ตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ บรรพ 5 และเกี่ยวกบั กฎหมายวา่ ดว้ ยการจดทะเบียนครอบครัว จึงเป็นคดีครอบครัว

-16-

คดีแพ่งที่ไม่เป็ นคดีครอบครัว12
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 2/2545 นาง ส. โจทก์ / นาง ศ. จาเลย /โจทก์เป็ น
ภริยาโดยชอบด้วยกฎหมายของสิบตารวจตรี บ. ย่ืนฟ้องจาเลย ซ่ึงเคยเป็ นภริยาโดยชอบด้วย
กฎหมายของสิบตารวจตรี บ. แต่หย่าขาดจากกนั แลว้ ว่าจาเลยฝ่ าฝื นใช้นามสกุล ช. ของสิบตารวจ
ตรี บ. ทาให้โจทก์ไดร้ ับความเสียหาย เป็ นกรณี ที่โตแ้ ยง้ สิทธิและหน้าท่ีตามพระราชบญั ญัติช่ือ
บุคคล พ.ศ. 2505 มาตรา 12 มาตรา 13 และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 18 พร้อมท้งั
เรียกคา่ เสียหายจากการกระทาดงั กล่าว จึงมิใช่คดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 17/2550 นางสาว น. โดยนาย ส. โจทก์ และนาง ด.
ผแู้ ทนโดยชอบธรรม / นางสาว จ. กบั พวก จาเลย /โจทกเ์ ป็นผเู้ ยาวฟ์ ้องจาเลยท้งั สามให้รับผิดชดใช้
ค่าสินไหมทดแทนแก่โจทก์ โดยอา้ งว่าจาเลยที่ 1 ซ่ึงเป็ นผูเ้ ยาวก์ ระทาละเมิดต่อโจทก์ จาเลยที่ 2
และท่ี 3 ในฐานะบิดา มารดาของจาเลยท่ี 1 ต้องร่วมรับผิดกับจาเลยที่ 1 ด้วยเพราะไม่ได้ใช้
ความระมดั ระวงั ในการดูแลจาเลยท่ี 1 ตามสมควรแก่หน้าท่ี เป็ นการฟ้องให้จาเลยท้งั สามรับผิด
ต่อโจทก์ ตามบทบญั ญตั ิมาตรา 420 และมาตรา 429 ซ่ึงเป็นบทบญั ญตั ิในประมวลกฎหมายแพง่ และ
พาณิชย์ บรรพ 2 ลกั ษณะ 5 วา่ ดว้ ยละเมิด จึงไม่ใช่คดีครอบครัว
คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 22/2550 นาย พ. โจทก์ /นางสาว พ. กบั พวก จาเลย
โจทก์ฟ้องจาเลยท้ังสามให้คืนเงินและทรัพย์สินที่โจทก์มอบให้แก่จาเลยท้ังสาม ในวนั จดั พิธี
แต่งงานระหว่างโจทก์กบั จาเลยที่ 1 โดยอา้ งว่าจาเลยท้งั สามรับเงินหรือทรัพยส์ ิน ดงั กล่าวไวโ้ ดย
ปราศจากมูลอนั จะอา้ งกฎหมายไดแ้ ละเป็นทางใหโ้ จทกเ์ สียเปรียบ เป็นการฟ้องเรียกทรัพยค์ ืนฐาน
ลาภมิควรได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 406 ซ่ึงเป็ นบทบัญญัติในประมวล
กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 2 แมโ้ จทกจ์ ะบรรยายฟ้องว่าโจทก์มอบเงินและทรัพยส์ ินดงั กล่าว
ใหจ้ าเลยท้งั สามเป็นสินสอดและของหม้นั แต่ปรากฏจากคาพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัว
ในคดีก่อน ซ่ึงผูกพนั โจทก์และจาเลยท้งั สาม ในฐานะคู่ความในคดีดงั กล่าวว่า โจทกก์ บั จาเลยท่ี 1
ไม่มีเจตนาจะจดทะเบียนสมรส กนั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1457 เพียงแต่
ตกลงแต่งงานกัน โดยวิธีผูกขอ้ มือ เงินและทรัพยส์ ินที่โจทก์ให้แก่จาเลยท้งั สามจึงไม่ใช่สินสอด
และของหม้นั ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1437 กรณีจึงไมใ่ ช่กรณีพพิ าทเกี่ยวกบั
การหม้นั สินสอด และความสัมพันธ์ระหว่างสามีภริยาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
บรรพ 5 จึงไม่ใช่คดีครอบครัว

12 รวมคาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกา ในคดีเยาวชนและครอบครัว ปี 2546-2556 (เน้ือหา) จาก
http://www.supremecourt.or.th/webportal/maincode/admin/announcements/files/February_4_2015_2_06
_51fe8deb24232c37437489b389ba2f12.pdf

-17-

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช. 32/2551 นาง ม. โจทก์ / นาย ท. กับพวก จาเลย
โจทก์ฟ้องจาเลยท้งั สองใหร้ ่วมกนั ชาระหน้ีกูย้ ืมเงินแก่โจทก์ แมโ้ จทก์จะบรรยาย ฟ้องมาดว้ ยว่าหน้ี
ตามฟ้องเป็ นหน้ีที่เกิดข้ึนในระหว่างสมรสจากการร่วมกนั จดั การสินสมรส ของจาเลยท้งั สอง จึง
เป็นหน้ีที่จาเลยท้งั สองตอ้ งร่วมกนั รับผิดต่อโจทกซ์ ่ึงเป็นไป ตามบทบญั ญตั ิ มาตรา 1490 (2) ซ่ึงเป็น
บทบญั ญตั ิเก่ียวกบั ทรัพยส์ ินระหว่างสามีภริยา ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 มา
ดว้ ย แต่ขอ้ พพิ าทในคดีน้ีเป็นการโตแ้ ยง้ สิทธิหนา้ ที่ระหว่างโจทกซ์ ่ึงเป็นบุคคลภายนอกกบั จาเลยท้งั
สอง ไม่ใช่กรณีพพิ าท ระหวา่ งจาเลยท้งั สองซ่ึงเป็นสามีภริยากนั ท่ีจะถือไดว้ า่ เป็นเรื่องความสัมพนั ธ์
ระหวา่ งสามีภริยาแตอ่ ยา่ งใด จึงไม่ใช่คดีครอบครัว

คาวนิ ิจฉัยของประธานศาลฎกี าท่ี ยช. 28/2554 นางสาว ค. โจทก์ / นาย ส. จาเลย /แมโ้ จทก์
กับจาเลยเคยอยู่กินฉันสามีภริยาและมีบุตรผูเ้ ยาวด์ ้วยกัน 1 คน แต่เม่ือ โจทก์กับจาเลยไม่ได้จด
ทะเบียนสมรส ผูเ้ ยาวจ์ ึงไม่ใช่บุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของจาเลย ประกอบกับตามคาฟ้องของ
โจทก์ โจทก์เพียงแต่ขอให้บงั คบั จาเลยชาระค่าอุปการะเล้ียงดู ผูเ้ ยาวต์ ามบนั ทึกขอ้ ตกลงระหว่าง
โจทกก์ บั จาเลยในรายงานรับแจง้ เป็นหลกั ฐาน โดยไม่ไดฟ้ ้องขอใหจ้ าเลยรับผเู้ ยาวเ์ ป็นบตุ รชอบดว้ ย
กฎหมายดว้ ยความสัมพนั ธ์ระหว่างโจทก์จาเลยและผูเ้ ยาว์จึงไม่อยู่ภายใตบ้ ังคับแห่งบทบัญญัติ
ประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ บรรพ 5 วา่ ดว้ ยครอบครัว แต่เป็นการฟ้องบงั คบั ตามขอ้ ตกลงซ่ึง
เป็นสัญญาทางแพ่งทวั่ ไป จึงไม่เป็นคดีครอบครัว

อยา่ งไรก็ดี การท่ีบุตรผูเ้ ยาวไ์ ดร้ ับทรัพยส์ ินจากบิดาแลว้ ต่อมาบิดาถึงแก่กรรมบุตรจึงฟ้อง
ผจู้ ดั การมรดกของบิดาใหโ้ อนสิทธิในทรัพยส์ ินดงั กล่าวให้แก่ตนน้นั มิไดเ้ ป็นคดีที่เก่ียวดว้ ยสิทธิใน
ครอบครัวหรือส่วนไดเ้ สียของผูเ้ ยาวท์ ี่มีบทบญั ญตั ิในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้ความ
คุม้ ครองจึงมิใช่เป็ นคดีครอบครัว หรือการท่ีผูเ้ ยาวก์ ระทาละเมิดโจทก์จึงฟ้องเรียกค่าเสียหายจาก
ผูเ้ ยาว์และบิดามารดาของผูเ้ ยาว์ก็มิได้เก่ียวด้วยส่วนได้เสียของผูเ้ ยาว์ท่ีบทบัญญัติในประมวล
กฎหมายแพง่ และพาณิชยใ์ ห้ความคุม้ ครองและมิไดเ้ กี่ยวดว้ ยสถานะทางกฎหมายของผเู้ ยาว์ แมจ้ ะมี
การกลา่ วอา้ งถึงการร่วมรับผดิ ชอบของบิดามารดาผเู้ ยาวต์ ามมาตรา 429 แต่บทบญั ญตั ิดงั กลา่ วหาได้
เกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวของผูเ้ ยาว์ตามบรรพ 5 ไม่จึงมิใช่เป็ นคดีครอบครัวไม่อยู่ในอานาจ
พิจารณาพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัวแต่อยู่ในอานาจของศาลแขวงศาลจงั หวดั หรือศาล
แพ่งและหากมีทุนทรัพยไ์ ม่เกิน 50,000 บาทก็อุทธรณ์ข้อเท็จจริงไม่ได้ต้องห้ามตามประมวล
กฎหมายวิธีพิจารณาความแพง่ มาตรา 224

-18-

คาวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาท่ี ยช. 11 / 2558 พี่ฟ้องน้องให้เพิกถอนการใช้นามสกุล
ร่วมกนั ไม่ใช่ฟ้องบุคคลในครอบครัวและเป็ นการโตแ้ ยง้ สิทธิและหน้าที่ตามพระราชบญั ญัติช่ือ
บคุ คล ไมใ่ ช่คดีครอบครัว13

บทสรุป
กฎหมายครอบครัวเป็ นกฎหมายท่ีบัญญัติเก่ียวกับความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลภายใน
ครอบครัวหรือเครือญาติ โดยกฎหมายยงั เก่ียวขอ้ งกบั หลกั ศีลธรรมและขนบธรรมเนียมประเพณี
เช่น เงื่อนไขเกี่ยวกับการหม้นั การสมรส และกฎหมายครอบครัวเป็ นกฎหมายเก่าแก่ท่ีถูกบญั ญตั ิ
ข้นึ มาหลายยคุ หลายสมยั ก่อนท่ีจะมีการประกาศใชบ้ งั คบั ประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ บรรพ
5 ได้มีกฎหมายที่ใช้บงั คบั เกี่ยวกับครอบครัว คือ กฎหมายลกั ษณะผวั เมีย ซ่ึงปัจจุบนั น้ีก็ยงั คงใช้
บงั คบั กบั สามีภริยาที่สมรสกนั ก่อนประกาศใชป้ ระมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ในบาง
เร่ือง และไดเ้ ร่ิมใช้บงั คบั ต้งั แต่วนั ที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2478 และได้มีการชาระใหม่ในปี พ.ศ. 2519
แกไ้ ขเพิ่มเติม พ.ศ. 2533 โดยหลกั แลว้ กฎหมายแพ่งและพาณิชยว์ ่าดว้ ยครอบครัวมีผลใช้บงั คบั ทว่ั
ราชอาณาจกั ร แต่ก็มีข้อยกเวน้ ตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจงั หวดั
ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ. 2489 วา่ ไม่ใหใ้ ชบ้ งั คบั แก่ผูท้ ่ีนบั ถือศาสนาอิสลามที่อยูใ่ น 4
จงั หวดั ภาคใต้ คือ ปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล ท้งั น้ี เพราะหลกั ของศาสนาอิสลามมีความ
แตกต่างกบั วฒั นธรรมและประเพณีของสังคมไทย โดยคดีครอบครัวคดี หมายถึง คดีแพ่งที่ฟ้องหรือ
ร้องขอต่อศาลหรือกระทาการใดๆ ในทางศาลเกี่ยวกบั ผูเ้ ยาวห์ รือครอบครัวซ่ึงจะตอ้ งบงั คบั ตาม
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิ ชย์กฎหมายว่าด้วยการจด ทะเบี ยนครอบครัวหรื อกฎหมายอ่ื นที่
เกี่ยวกบั ครอบครัวนน่ั เอง

13อาเลก็ จรรยาาทรัพยก์ ิจ. คาวินจิ ฉัยของประธานศาลฎีกา. วารสารยตุ ิธรรม จาก
http://elib.coj.go.th/Article/c10_5_1.pdf

-19-

คาถามท้ายบท
1. จงอธิบาย วิวฒั นาการของกฎหมายครอบครัว มาพอสังเขป
2. ขอบเขตของกฎหมายครอบครัว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชยบ์ รรพ 5 ใช้

บงั คบั ท้งั ราชอาณาจกั รไทยอยา่ งไร
3. คดีสาคญั ที่เกิดข้ึน ในสมยั พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จงอธิบาย คดีอาแดง

ป้อมกบั นายบญุ ศรี มาโดยสงั เขป
4. ศาลท่ีมีอานาจในการพิจารณาคดีครอบครัวคือศาลใดม คดีครอบครัวหมายถึงคดีใดบ้าง

จงยกตวั อยา่ ง
5. จงอธิบายถึง เง่ือนไขในการใชก้ ฎหมายอิสลามเกี่ยวกบั คดีครอบครัว

-20-

เอกสารอ้างองิ
กาธร กาประเสริฐและสุเมธ จานประดบั . (2543). ประวตั ศิ าสตร์กฎหมายไทยและระบบกฎหมาย

หลกั . กรุงเทพฯ:,มหาวิทยาลยั รามคาแหง.
ชาติชาย อคั รวบิ ลู ย.์ (2552). คาอธบิ ายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณชิ ย์ บรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว

(พมิ พค์ ร้ังที่ 4). กรุงเทพฯ : วิญญชู น.
ประสพสุข บุญเดช. (2555). หลกั กฎหมายครอบครัว. (พิมพค์ ร้ังท่ี 14). กรุงเทพฯ : สานกั พิมพ์

วิญญชู น.
__________. (2559). คาอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว.

(พมิ พค์ ร้ังท่ี 22). กรุงเทพฯ : สานกั อบรมศึกษากฎหมายแห่งเนติบณั ฑิตยสภา.
พิธินยั ไชยแสงสุขกุล. (2528). กฎหมายครอบครัว: เปรียบเทยี บกฎหมายมงั รายศาสตร์กบั

กฎหมายตราสามดวง.(งานวิจยั ) กรุงเทพฯ:มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์.
ไพโรจน์ กมั พูศิริ. (2551). คาอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว.

(พิมพค์ ร้ังที่ 6). กรุงเทพฯ : มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์.
รัศฎา เอกบุตร. (2555). คาอธบิ ายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณชิ ย์ บรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว บดิ า

มารดาและบุตร. (พิมพค์ ร้ังท่ี 6). กรุงเทพฯ : นิติธรรม.
__________. (2555). คาอธิบายกฎหมายครอบครัว การหม้ัน. (พิมพค์ รังที่ 3). กรุงเทพฯ: นิติธรรม.
__________. (2554). ถาม-ตอบกฎหมายครอบครัว. (พิมพค์ ร้ังท่ี 9). กรุงเทพฯ : วญิ ญูชน.
รวมคาวินิจฉยั ของประธานศาลฎีกา ในคดีเยาวชนและครอบครัว ปี 2546-2556 จาก

http://www.supremecourt.or.th/webportal/maincode/admin/announcements/files/Fe
bruary_4_2015_2_06_51fe8deb24232c37437489b389ba2f12.pdf
แลงกาต์ โรแบร์. (2510). ประวัติศาสตร์กฎหมายไทย(กฎหมายเอกชน). พระนคร:
มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์.
วารี นาสกลุ และเบญจวรรณ ธรรมรัตน.์ (2554). กฎหมายแพ่งและพาณชิ ย์ว่าด้วยครอบครัว.
(พิมพค์ ร้ังท่ี 1). กรุงเทพฯ : พลสยาม.
แสวง บญุ เฉลิมวภิ าส. (2552). ประวัตศิ าสตร์กฎหมายไทย. กรุงเทพฯ: วิญญูชน.
อาเลก็ จรรยาาทรัพยก์ ิจ. คาวินิจฉยั ของประธานศาลฎีกา. วารสารยตุ ิธรรม จาก
http://elib.coj.go.th/Article/c10_5_1.pdf
สมชยั ฑีฆาอุตมากร. (2554). ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณชิ ย์ บรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว.
กรุงเทพฯ: พลสยาม พริ้นติ้ง (ประเทศไทย)

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 2

มส.นศ.321 กฎหมายครอบครัว 3(3-0-6)
(Family Law) จานวน 6 คาบเรียน
บทที่ 2 การหม้นั
ผู้เขยี น ผชู้ ่วยศาสตราจารยภ์ วู เดช วงศเ์ คี่ยม

จดุ ประสงค์

1. ผเู้ รียนอธิบายความหมายของการหม้นั อยา่ งถกู ตอ้ ง
2. ผเู้ รียนสามารถยกตวั อยา่ งกรณีการหม้นั ไดอ้ ยา่ งถกู ตอ้ ง
3. ผเู้ รียนเขา้ ใจถึงเงื่อนไขของการหม้นั แบบของสญั ญาหม้นั ไดอ้ ยา่ งถกู ตอ้ ง

เนื้อหาสาระ
เน้ือหาในบทน้ี กล่าวถึง การหม้นั ความหมายของการหม้นั เงื่อนไขของการหม้นั แบบของ

สัญญาหม้นั ของหม้นั และสินสอด การผิดสัญญาหม้นั และค่าทดแทน การเลิกสัญญาหม้นั และอายุ
ความ

กจิ กรรมการเรียนการสอน

1. ศึกษาเอกสารคาสอนบทท่ี 2 การหม้นั
2. ซกั ถามผเู้ รียนเกี่ยวกบั การหม้นั เงื่อนไขของการหม้นั แบบของสญั ญาหม้นั
3. ผเู้ รียนสามารถยกตวั อยา่ งกรณีการผดิ สัญญาหม้นั การเลิกสญั ญาหม้นั ได้
4. มอบหมายแบบฝึกหดั เป็นการบา้ น

ส่ือการสอน

1. เอกสารประกอบการสอนบทท่ี 2 การหม้นั
2. Microsoft Power Point
3. การเขยี น Mapping ตวั อยา่ ง

-22-

การวัดผลและการประเมินผล
1. สังเกตความสนใจและการมีส่วนร่วมในช้นั เรียน
2. สงั เกตการณ์ซกั ถาม
3. สงั เกตจากผลการตรวจแบบฝึกหัด

กจิ กรรมเสนอแนะ
แนะนาให้ผูเ้ รียนใช้เวลานอกช้ันเรียนอ่านคาอธิบายในส่วนของมาตรา 1435 ถึงมาตรา

1447/2 และศึกษาคาพิพากษาฎีกาที่เก่ียวขอ้ งกบั ประเดน็ เรื่องของหม้นั และสินสอด

-23-

บทที่ 2
การหม้นั

ตามธรรมเนียมของการสมรสต้งั แตส่ มยั โบราณ ก่อนท่ีจะมีงานมงคลสมรสข้นึ จะตอ้ งมีการ
หม้ันหมายกันเป็ นธรรมเนียมก่อนเสมอ และธรรมเนียมน้ีก็ได้รับการสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
ถึงแมว้ ่าปัจจุบนั ชายหญิงคู่หม้นั บางคู่อาจไม่มีข้นั ตอนน้ีไปบา้ งอาจเพื่อเป็นการประหยดั ค่าใชจ้ ่ายก็
ตาม แต่ชายหญิงคู่หม้ันส่วนใหญ่ก็ยงั คงรักษาธรรมเนียมท่ีต้องมีการหม้ันไวอ้ ยู่ การศึกษาถึง
กฎหมายเกี่ยวกบั การหม้นั น้ี โดยในบทน้ีจะกล่าวถึง ความหมายของการหม้นั เง่ือนไขของการหม้นั
แบบของสญั ญาหม้นั ของหม้นั และสินสอด การผิดสญั ญาหม้นั และค่าทดแทน การเลิกสัญญาหม้นั
และอายคุ วาม

2.1 ความหมายของการหม้ัน
กฎหมายมิไดบ้ ญั ญตั ิความหมายของการหม้นั ไว้ แต่ศาลฎีกาไดใ้ ห้ความหมายว่า การหม้นั

เป็นสัญญาซ่ึงฝ่ายชายทากบั ฝ่ายหญิงโดยชอบดว้ ยกฎหมายเพื่อชายและหญิงจะไดส้ มรสกนั 1
สัญญาหม้นั จึงเป็ นเพียงสัญญาจองกนั ไวก้ ่อนยงั ไม่ถึงข้นั แต่งงานกนั เด็ดขาด จะเห็นไดว้ ่า

กฎหมายจึงไม่บงั คบั ว่าการสมรสจะตอ้ งมีการหม้นั ก่อนแต่อย่างใด จะทาการสมรสกนั เลยทีเดียว
โดยไม่มีการหม้นั ก็ไดแ้ ต่การสมรสน้นั ไม่ไดบ้ งั คบั วา่ จะตอ้ งมีการหม้นั กนั ก่อนจะทาการสมรสกนั
เลยที่เดียวก็ได้เงื่อนไขของการหม้นั ดังน้ัน แม้ว่าการหม้ันเป็ นสัญญาอย่างหน่ึง แต่ถ้าเร่ืองใด
กฎหมายครอบครัวบญั ญตั ิไวโ้ ดยเฉพาะแลว้ จะนาหลกั ทว่ั ไปของการทาสัญญาหรือผลของสัญญา
ตามกฎหมายนิติกรรมสัญญามาใชบ้ งั คบั ไมไ่ ด้ เช่น ผลของสัญญาหม้นั ที่เป็นโมฆะหรือโมฆียะ เป็น
ตน้ อยา่ งไรก็ตามเม่ือจะตอ้ งมีการหม้นั ก็เท่ากบั วา่ เป็นการบอกกล่าววา่ ชายและหญิงน้นั จะเป็นสามี
ภริยากนั ในอนาคตต่อไป ดงั น้นั ก็ควรจะตอ้ งกระทากนั เป็นกิจจะลกั ษณะและเปิ ดเผยให้เป็ นที่รับรู้
ของบคุ คลทวั่ ไปเพียงแต่การสู่ขอกนั จึงไม่อาจเรียกไดว้ า่ เป็นการหม้นั กนั ตามกฎหมาย2

2.2 เง่ือนไขของการหม้ัน
เงื่อนไขของการหม้ันมี 2 ประการ คือ
1. อายุของคู่หม้นั ต้องถึงเกณฑ์ที่กาหนด (มาตรา 1435)

1 คาพิพากษาฎีกาที่ 763/2526
2 คาพพิ ากษาฎีกาท่ี 1034/2535

-24-

มาตรา 1435 บญั ญตั ิวา่ “การหม้นั จะทาไดก้ ต็ อ่ เม่ือชายและหญิงมีอายสุ ิบเจ็ดปี บริบูรณ์แลว้
การหม้นั ท่ีฝ่าฝืนบทบญั ญตั ิวรรคหน่ึงเป็นโมฆะ”
ในแต่ละประเทศ การกาหนดอายุข้นั ต่าของชายหญิงท่ีจะทาการหม้นั และการสมรสจะ
แตกต่างกนั ท้งั น้ีข้ึนอยู่กบั เหตุผลหลายประการ สาหรับกฎหมายไทยกาหนดอายขุ ้นั ต่ากวา่ “ตอ้ งมี
อายุ 17 ปี บริบรู ณ์แลว้ ” จึงจะทาการหม้นั ได้
การที่ชายจะทาการหม้นั หญิงไดน้ ้นั ชายและหญิงตอ้ งมีอายุข้นั ต่า 17 ปี บริบูรณ์ การหม้นั ที่
ฝ่าฝื นเง่ือนไขในขอ้ น้ี มีผลเป็นโมฆะตามมาตรา 1435 วรรคสอง ถือเสมือนมิไดเ้ คยหม้นั กนั เลย แม้
ตอ่ มาชายและหญิงจะอายคุ รบ 17 ปี บริบูรณ์แลว้ กไ็ ม่ถือวา่ การหม้นั สมบรู ณ์เพราะใหส้ ัตยาบนั ไมไ่ ด้
กล่าวคือ แมว้ ่าบิดามารดาหรือผูป้ กครองจะใหค้ วามยนิ ยอมก็ตาม ท้งั น้ีเพราะอายุท่ีกาหนดไวน้ ้ีเป็น
คุณสมบตั ิอนั เป็นสาระสาคญั แห่งความสมบูรณ์ของการหม้นั มิใช่เร่ืองความสามารถของบุคคลใน
การทานิติกรรมท่ีจะนาบทบญั ญตั ิมาตรา 21 หลกั ทวั่ ไปที่ใหน้ ิติกรรมเป็นโมฆียะมาใชบ้ งั คบั ไม่ได้
เมื่อกฎหมายบญั ญัติไวโ้ ดยเฉพาะแล้วให้ถือเป็ นโมฆะ ก็ต้องเป็ นไปตามน้ัน ท้ังกฎหมายก็มิได้
บงั คบั วา่ ตอ้ งมีการหม้นั เม่ือชายและหญิงเลือกท่ีจะทาการหม้นั ก็จะตอ้ งปฏิบตั ิตามกฎหมายในเรื่อง
อายุ
ชายและหญิง อายุ 17 ปี บริบูรณ์ นบั อายุตอ้ งครบในวนั ทาการหม้นั มิฉะน้ันตกเป็นโมฆะ
(นบั อายตุ าม มาตรา 16)
หากพ่อแม่ของท้งั 2 ครอบครัวท่ีเป็ นเพ่ือนกนั เคยพูดทาบทามกนั ไว้ หากครอบครัวมีลูก
ขอใหล้ ูกเราหม้นั กนั ไวแ้ ต่เด็กหรือหม้นั กนั ต้งั แตใ่ นทอ้ ง ไมอ่ าจทาไดต้ อ้ งรออายคุ รบตามที่กฎหมาย
กาหนดสัญญาหม้นั จึงตกเป็นโมฆะ
การหม้นั ที่ตกเป็นโมฆะดงั กลา่ วและตอ่ มาชายและหญิงจะมีอายุ 17 ปี บริบูรณ์ท้งั สองคน ก็
ไม่ทาให้สัญญาหม้นั ที่ตกเป็ นโมฆะกลบั เป็ นสัญญาหม้นั ท่ีสมบูรณ์ได้ อีกท้งั ชายและหญิงน้นั หรือ
ผูม้ ีส่วนไดเ้ สียก็จะให้สัตยาบนั ไม่ไดด้ ว้ ย เพราะโมฆะกรรมน้ันไม่อาจให้สัตยาบนั แก่กนั ได้ ตาม
มาตรา 172 วรรคแรก หากตอ้ งการใหส้ ัญญาหม้นั สมบรู ณ์ก็ตอ้ งทาการบา้ นใหม่อีกคร้ังหน่ึง
อยา่ งไรก็ตาม คหู่ ม้นั จะมีเพศเดียวกนั หาไดไ้ ม่ เพราะกฎหมายบญั ญตั ิไวโ้ ดยชดั แจง้ วา่ “ชาย
และหญิง” การหม้นั ของบุคคลเพศเดียวกนั ย่อมตกเป็นโมฆะ ตามมาตรา 150 เพราะขดั ต่อกฎหมาย
และศีลธรรมอนั ดีของประชาชน เช่น ชายทาการหม้นั กบั สาวประเภทสอง (กะเทย) ซ่ึงมีลกั ษณะ
คลา้ ยผหู้ ญิงทุกอยา่ ง แมช้ ายจะเขา้ ใจวา่ บุคคลน้นั เป็นหญิง สัญญาหม้นั กต็ กเป็นโมฆะ
สัญญาหม้นั ที่เป็นโมฆะ (ชายและหญิงอายุยงั ไม่ครบ 17 ปี บริบูรณ์) น้ี คู่สญั ญาแต่ละฝ่ายคง
อยใู่ นฐานะเดิมเหมือนอยา่ งเช่นมิไดเ้ ขา้ ทาสัญญาหม้นั และผมู้ ีส่วนไดเ้ สียจะกล่าวอา้ งความเสียเปล่า
แห่งโมฆะกรรมไดต้ ามมาตรา 172 หากมีการให้ของหม้นั และสินสอดแก่ฝ่ ายหญิงก็ถือว่าเป็ นการ

-25-

กระทาอนั ปราศจากมูลอนั จะอา้ งกฎหมายได้ ฝ่ายชายจึงมีสิทธิเรียกร้องเอาของหม้นั และสินสอดคืน
ไดต้ ามหลกั กฎหมายวา่ ดว้ ยลาภมิควรไดต้ ามมาตรา 142 หรือมาตรา 143 แต่ท้งั น้ีฝ่ายชายจะตอ้ งฟ้อง
เรียกคนื ศาลจะสั่งใหค้ ืนเองไม่ได้ ไม่มีกฎหมายใหอ้ านาจ

การที่ฝ่ ายชายจะเรียกร้องเอาของหม้นั และสินสอดคืนในเหตุท่ีสัญญาหม้นั เป็ นโมฆะ ตาม
มาตรา 1435 วรรคสอง โดยไม่ถือว่าเป็ นฝ่ ายชายชาระหน้ีตามอาเภอใจตามมาตรา 4073 จะตอ้ งเป็ น
กรณีท่ีฝ่ ายชายไมร่ ู้วา่ หญิงค่หู ม้นั อายุยงั ไม่ครบ 17 ปี บริบรู ณ์หากฝ่ ายชายรู้อยแู่ ลว้ วา่ หญิงคู่หม้นั อายุ
ไม่ครบ 17 ปี บริบูรณ์หรือชายเองอายยุ งั ไม่ครบ 17 ปี เช่นน้ีตอ้ งถือว่าฝ่ ายชายไดช้ าระหน้ีอนั เป็นการ
ฝ่าฝืนขอ้ หา้ มตามกฎหมายตามมาตรา 411 ฝ่ายชายจึงไม่มีสิทธิเรียกร้องของหม้นั และสินสอดคืน

ส่วนกรณีที่มีการใหท้ รัพยส์ ินเป็นของหม้นั และสินสอดกนั โดยฝ่ายชายทราบวา่ หญิงคู่หม้นั
อายยุ งั ไม่ครบ 17 ปี บริบูรณ์ แต่ไดท้ าการสมรสกนั ตามประเพณีและอยกู่ ินดว้ ยกนั ฉนั สามีภริยาโดย
ไม่มีเจตนาที่จะจดทะเบียนสมรสกนั ตามกฎหมายน้ันศาลมีแนวโน้มท่ีจะถือว่าทรัพยส์ ินดงั กล่าว
ไมใ่ ช่ของหม้นั และสินสอดฝ่ายชายจึงไมม่ ีสิทธิเรียกคนื เช่นเดียวกนั

ข้อสังเกตเกยี่ วกบั อายขุ องคู่หม้นั ตามมาตรา 1435
1. ชายและหญิงจะตอ้ งมีอายุ 17 ปี บริบูรณ์แลว้ หากฝ่ ายใดฝ่ ายหน่ึงเพียงฝ่ ายเดียวมีอายุ 17
ปี บริบูรณ์เทา่ น้นั สัญญาหม้นั ยอ่ มตกเป็นโมฆะ
2. ชายและหญิงที่มีอายตุ ่ากวา่ 17 ปี บริบูรณ์ จะขออนุญาตศาลทาการหม้นั ไม่ไดเ้ พราะไม่มี
กฎหมายให้อานาจไว้ ต่างกบั กรณีการสมรส ซ่ึงหากมีเหตุอนั สมควร บทบญั ญตั ิมาตรา 1448 ให้
อานาจศาลท่ีจะอนุญาตใหช้ ายและหรือหญิงท่ีมีอายตุ ่ากวา่ 17 ปี บริบูรณ์สามารถทาการสมรสได้
ดงั น้ัน กรณีหม้นั ต่างกบั กรณีสมรส กล่าวคือ การสมรสสามารถขอต่อศาลให้ศาลอนุญาต
ใหส้ มรสได้ กรณีมีเหตุอนั สมควร มาตรา 1448 แต่การหม้นั ไม่มีกฎหมายให้ขอความยนิ ยอมต่อศาล
ในการหม้นั

3 คาพิพากษาฎีกาท่ี 3072/2547 ในขณะท่ีนาย อ. ทาการหม้นั กบั นางสาว บ. น้นั นางสาว บ. อายุยงั ไม่
ครบ 17 ปี บริบูรณ์ โดยมีอายุเพียง 15 ปี เศษ การหม้ันดังกล่าวจึงฝ่ าฝื นบทบัญญัติประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชยม์ าตรา 1435 วรรคหน่ึง ย่อมตกเป็ นโมฆะตามมาตรา 1435 วรรคสอง นอกจากน้ีมาตรา 172 วรรคสอง
บญั ญตั ิว่า ถ้าจะตอ้ งคืนทรัพย์สินอนั เกิดจากโมฆะกรรม ให้นาบทบัญญตั ิว่าดว้ ยลาภมิควรไดม้ าใช้บังคบั เม่ือ
ข้อเท็จจริงไม่ปรากฏว่าโจทก์ทราบว่านางสาว บ. อายไุ ม่ครบ 17 ปี จาเลยและนางสาว บ. จึงต้องคืนของหม้นั และ
สินสอดให้แก่โจทก์ตามมาตรา 412 และ 413 โดยจะถือว่าโจทก์ชาระหนี้ตามอาเภอใจตามมาตรา 407 หาได้ไม่
ดงั น้ัน การท่ีโจทก์จาเลยซ่ึงเป็ นบิดาและมารดาของนาย อ. และนางสาว บ. ทาบนั ทึกขอ้ ตกลงภายหลังที่นาย อ.
กบั นางสาว บ. เลิกการอยกู่ ินเป็นสามีภริยากนั ว่าจาเลยตกลงจะคืนเงินสินสอดและของหม้นั แก่โจทก์ จึงมีมูลหน้ี
และใชบ้ งั คบั ได้ หาไดข้ ดั ต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอนั ดีของประชาชนไม่

-26-

3. ชายและหญิงที่มีอายุต่ากว่า 17 ปี บริบูรณ์ ศาลอนุญาตให้ทาการสมรส ตามมาตรา 1448
แลว้ ต่อมาการสมรสสิ้นสุดลง ก็จะทาการหม้นั ใหม่ในขณะท่ีตนอายุยงั ไม่ครบ 17 ปี บริบูรณ์ไม่ได้
แมว้ ่าจะบรรลุนิติภาวะตามมาตรา 20 แลว้ ก็ตาม เพราะขดั ต่อมาตรา 1435 ในเร่ืองอายุเป็ นสาคญั
เช่น นาย ก. อายุ 18 ปี อยกู่ ินฉันสามีภริยากบั นาง ข. อายุ 15 ปี จน นาง ข. ต้งั ครรภ์ ท้งั สองจึงขอร้อง
ต่อศาลให้ทาการสมรสตามมาตรา 1448 ศาลมีคาส่ังอนุญาต ผลคือท้งั สองคนบรรลุนิติภาวะตาม
มาตรา 20 หากต่อมาอีก 3 เดือน หลงั จากศาลมีคาสั่ง ปรากฏว่า นาย ก. ถึงแก่ความตาย การสมรส
ยอ่ มสิ้นสุดลงตามมาตรา 1501 หาก นาง ข. ทาสัญญาหม้นั กบั นาย ค. เช่นน้ี นาง ข.ไม่สามารถทา
ได้ เพราะนาง ข. อายุยงั ไม่ครบ 17 ปี บริบูรณ์ แมจ้ ะบรรลุนิติภาวะแลว้ ก็ตาม และถา้ นาง ข. ฝ่ าฝื น
คาสญั ญาหม้นั กบั นาย ค. ไปจะตกเป็นโมฆะ ตามมาตรา 1435 วรรคสอง

4. คากล่าวที่วา่ “หม้นั หมายกนั ต้งั แต่เกิดหรือต้งั แต่เดก็ ” ในทางปฏิบตั ิสามารถทาได้ แต่ใน
แง่กฎหมายถือว่าการหม้นั ตกเป็ นโมฆะ ตามมาตรา 1435 วรรคสอง เพราะในขณะทาสัญญาหม้นั
ชายและหญิงอายไุ มค่ รบ 17 ปี บริบูรณ์ จึงไม่อาจทาไดต้ อ้ งรออายคุ รบตามท่ีกฎหมายกาหนด สญั ญา
หม้นั จึงตกเป็นโมฆะ

2. ต้องได้รับความยินยอมจากบดิ ามารดาหรือผ้ปู กครอง (มาตรา1436)
มาตรา 1436 บัญญัติว่า “ ผูเ้ ยาว์จะทาการหม้ันได้ต้องได้รับความยินยอมของบุคคล
ดงั ตอ่ ไปน้ี
(1) บิดาและมารดา ในกรณีท่ีมีท้งั บิดามารดา
(2) บิดาหรือมารดา ในกรณีที่มารดาหรือบิดาตายหรือถูกถอนอานาจปกครองหรือไมอ่ ยู่ใน
สภาพหรือฐานะพ่ีอาจใหค้ วามยนิ ยอม หรือโดยพฤติการณ์ผเู้ ยาวไ์ ม่อาจขอความยินยอมจากมารดา
หรือบิดาได้
(3) ผรู้ ับบุตรบุญธรรม ในกรณีที่ผเู้ ยาวเ์ ป็นบุตรบุญธรรม
(4) ผูป้ กครอง ในกรณีท่ีไม่มีบุคคลซ่ึงอาจให้ความยุติธรรมตาม (1) (2) และ (3) หรือมีแต่
บคุ คลถูกถอนอานาจปกครอง
การหม้นั ที่ผเู้ ยาวท์ าโดยปราศจากความยนิ ยอมดงั กล่าวเป็นโมฆียะ”
สาหรับการหม้นั น้ัน ถา้ บุคคลที่จะเป็ นคู่หม้นั เป็ นผูเ้ ยาว์ คือ ชายหญิงที่มีอายุต้งั แต่ 17 ปี
บริบูรณ์ แต่ยงั มีอายไุ มค่ รบ 20 ปี บริบูรณ์ กฎหมายกาหนดวา่ จะตอ้ งขอความยนิ ยอมและไดร้ ับความ
ยินยอมจากผูม้ ีอานาจให้ความยินยอมตามกฎหมายก่อน จึงจะทาการหม้นั ไดโ้ ดยผลสมบูรณ์ ใน
กรณีท่ีผูเ้ ยาวจ์ ะทาการหม้นั น้ันมาตรา 1436 ได้บญั ญัติเงื่อนไขไวว้ ่าผูเ้ ยาว์จะทาการหม้ันไดต้ อ้ ง
ไดร้ ับความยินยอมของบุคคลตามมาตรา 1436 วรรคหน่ึง ส่วนบุคคลอ่ืนใดนอกเหนือจากท่ีบญั ญตั ิ

-27-

ไวใ้ นมาตรา 1436 วรรคหน่ึง แมบ้ คุ คลน้นั จะให้ความยนิ ยอม การหม้นั กต็ กเป็นโมฆียะ ตามมาตรา
1436 วรรคสอง สาหรับบคุ คลตามมาตรา 1436 ท่ีจะใหค้ วามยนิ ยอมแก่ผเู้ ยาวใ์ นการหม้นั มีดงั น้ี

1. บิดาและมารดา ในกรณีท่ีมีท้งั บิดามารดา
ในกรณีท่ีผูเ้ ยาวม์ ีท้งั บิดามารดาเพราะบิดาและมารดาท้งั สองคนเป็ นผูใ้ ช้อานาจปกครอง
บุตรผูเ้ ยาวจ์ ึงตอ้ งไดร้ ับความยินยอมจากท้งั สองคน แต่ถา้ บิดามารดาทิ้งร้างกนั ไป แยกกนั อยู่ แต่ยงั
ไม่ไดห้ ยา่ กนั กต็ อ้ งขอความยนิ ยอมจากท้งั 2 คนท้งั บิดาและมารดา เพราะไปตราบใดท่ีการสมรสยงั
ไม่สิ้นสุดลง การใชอ้ านาจปกครองก็ตอ้ งใชร้ ่วมกนั ถา้ ผูเ้ ยาวไ์ ดร้ ับความยนิ ยอมจากบิดาหรือมารดา
เพียงฝ่ายเดียว การหม้นั ยอ่ มตกเป็นโมฆียะ ตามมาตรา 1436 วรรคสอง
หากกรณีท่ีบิดามารดามิไดจ้ ดทะเบียนสมรสกนั บตุ รถือว่าเป็นบุตรท่ีชอบดว้ ยกฎหมายของ
มารดาแต่เพียงผูเ้ ดียว บุตรผูเ้ ยาวห์ ากจะทาการหม้นั จึงตอ้ งไดร้ ับความยินยอมแต่เฉพาะจากมารดา
เพยี งคนเดียวเท่าน้นั
2. บิดาหรือมารดา ในกรณีที่มารดาหรือบิดาตายหนูถูกถอนอานาจปกครองหรือไม่อยู่ใน
สภาพหรือฐานะท่ีอาจให้ความยนิ ยอม หรือโดยพฤติกรรมผูเ้ ยาวไ์ ม่อาจขอความยนิ ยอมจากมารดา
หรือบิดาได้
ผเู้ ยาวม์ ีสิทธิทาการบา้ นโดยไดร้ ับความยนิ ยอมจากบิดาหรือมารดาที่เหลืออย่เู พียงคนเดียว
น้นั ได้ ในกรณีต่อไปน้ี คือ
(ก) มารดาหรือบิดาตายหรือถกู ถอนอานาจปกครอง
มารดาหรือบิดาถึงแก่ความตาย กรณีตายน้นั ตอ้ งตายแบบวิธีทางธรรมชาติ เช่น ถูกฆ่าตาย
แก่ตาย ฯลฯ เมื่อฝ่ ายใดตายอีกฝ่ ายตอ้ งเป็ นผูใ้ ห้ความยินยอม ส่วนกรณีถูกถอนอานาจปกครองไป
แลว้ บิดาหรือมารดาที่เหลืออยู่เป็ นผูใ้ ช้อานาจปกครองผเู้ ยาวเ์ พียงคนเดียวจึงมีอานาจท่ีจะให้ความ
ยนิ ยอมให้ผเู้ ยาวท์ าการหม้นั โดยลาพงั คนเดียว เช่น ผอู้ านาจปกครองตกเป็นคนไร้ความสามารถ ใช้
อานาจปกครองผเู้ ยาวโ์ ดยมิชอบ ตามมาตรา 1582 เป็นตน้
(ข) มารดาหรือบิดาไม่อยใู่ นสภาพหรือฐานะใหค้ วามยนิ ยอมได้
เช่น เป็ นคนวิกลจริตหรือถูกศาลส่ังให้เป็ นคนไร้ความสามารถ หรือคนเสมือนไร้
ความสามารถ คนท่ีจิตฟ่ันเฟื อนไม่สมประกอบ คนป่ วยท่ีไม่อาจแสดงเจตนาได้ เช่น เจ้าชาย เจา้
หญิงนิทรา ป่ วยอาการ (โคม่า) ดงั น้นั ถา้ บิดาหรือมารดาตกอย่ใู นสภาพดงั กล่าวก็คงลาบากท่ีจะให้
ความยินยอมได้ กรณีเช่นน้ีบุตรผูเ้ ยาวก์ ็ขอความยินยอมแต่เฉพาะบิดาหรือมารดาท่ีเป็ นปกติอยู่
แต่ผเู้ ดียวใหต้ นทาการหม้นั ได้
กรณีที่มารดาหรือบิดาอยู่ในฐานะที่ไม่อาจให้ความยินยอมได้ เช่น บิดาเป็ นบิดาที่ไม่ชอบ
ดว้ ยกฎหมาย

-28-

(ค) โดยพฤติการณ์ ผูเ้ ยาวไ์ มอ่ าจขอความยนิ ยอมจากมารดาหรือบิดาได้
เช่น บิดาหรือมารดาหายไปจากถ่ินที่อย่โู ดยไม่มีใครทราบว่าเป็ นตายร้ายดีอย่างไร หรือไม่
เคยเห็นหนา้ ตากนั เลยต้งั แต่เด็ก หรือไปอยู่ต่างประเทศแลว้ ไม่ยอมส่งข่าวคราวกลบั มาเลยหรือไม่
สามารถติดต่อส่ือสารกนั ได้ เป็ นตน้ เช่นน้ี บุตรผูเ้ ยาว์ก็ขอความยินยอมจากบิดาหรือมารดาท่ียงั
เหลืออยเู่ พียงคนเดียวใหต้ นทาการหม้นั ได้
3. ผรู้ ับบุตรบุญธรรม ในกรณีที่ผเู้ ยาวเ์ ป็นบุตรบุญธรรม
ผรู้ ับบุตรบุญธรรม กรณีน้ีหมายถึง ผรู้ ับบุตรบุญธรรมใดที่ไดจ้ ดทะเบียนรับผูเ้ ยาวเ์ ป็นบุตร
บุญธรรมเท่าน้นั เมื่อมีการรับบุตรบุญธรรมอานาจปกครองยอ่ มตกเป็นของผรู้ ับบุตรบุญธรรม บิดา
มารดาโดยกาเนิดจึงหมดอานาจปกครองนับแต่น้ันไป ตามมาตรา 1598/28 หากบุตรบุญธรรมซ่ึง
เป็นผเู้ ยาวจ์ ะหม้นั จึงตอ้ งไดร้ ับความยนิ ยอมจากผรู้ ับบุตรบุญธรรมก่อน
4. ผูป้ กครอง ในกรณีที่ไม่มีบิดามารดาหรือผูร้ ับบุตรบุญธรรม หรือมีแต่บุคคลดังกล่าว
ถกู ถอนอานาจปกครอง
ในกรณีน้ี ตอ้ งไม่มีใครเลย กล่าวคือ ผูเ้ ยาว์ไม่มีท้งั บิดาและมารดา ไม่มีมีบิดาหรือมารดา
เหลืออยู่เพียงคนเดียว หรือไม่มีผูร้ ับบุตรบุญธรรม ไม่มีใครใช้อานาจปกครองหรือมีบิดามารดาแต่
ถูกถอนอานาจปกครองไปแลว้ ก็ตอ้ งให้ผูป้ กครองเป็ นผูใ้ ห้ความยินยอม ซ่ึงผูป้ กครองในกรณีน้ี
หมายถึง ผปู้ กครองตามกฎหมายที่ศาลเป็นผูต้ ้งั โดยตอ้ งมีผูไ้ ปร้องศาลขอต้งั ผปู้ กครอง มาตรา 1585
ดงั น้นั เม่ือศาลต้งั ผปู้ กครองใหแ้ ลว้ ผเู้ ยาวต์ อ้ งมาขอความยนิ ยอมจากผปู้ กครองใหท้ าการหม้นั
คาถาม การหม้ัน การให้ความยนิ ยอมกฎหมายบังคับต้องทาเป็ นลายลกั ษณ์อกั ษรหรือไม่
คาตอบ คือ การให้ความยนิ ยอมในการหม้นั กฎหมายไม่ได้กาหนดแบบพิธีไว้ ฉะน้ัน บิดา
มารดาหรือผูร้ ับบุตรบุญธรรมหรือผูป้ กครองจึงอาจให้ความยินยอมดว้ ยวาจาหรือโดยลายลกั ษณ์
อกั ษรก็ได้ มีผลสมบูรณ์ (ไม่ตอ้ งทาเป็ นหนงั สือและจดทะเบียนต่อพนกั งานเจา้ หนา้ ท่ี) แต่เร่ืองการ
สมรสตอ้ งทาเป็นลายลกั ษณ์อกั ษร มาตรา 1455
ในกรณีที่ผูเ้ ยาวไ์ ม่มีท้งั บิดามารดาหรือผูป้ กครองท่ีจะให้ความยนิ ยอมในการหม้นั ก็จาเป็ น
ท่ีจะต้องจดั ให้มีผูป้ กครองข้ึนตามมาตรา 1545 เสียก่อนเม่ือมีผูป้ กครองแลว้ จึงจะขอรับความ
ยนิ ยอมจากผูป้ กครองน้นั เพ่ือทาการหมน่ั ต่อไปผเู้ ยาวจ์ ะขออนุญาตศาลให้ทาการหม้นั เหมือนเช่น
กรณีขออนุญาตศาลใหท้ าการสมรสไมไ่ ด้
การหม้ันที่ผูเ้ ยาว์ทาโดยปราศจากความยินยอมของบิดามารดาผูร้ ับบุตรบุญธรรมหรือ
ผปู้ กครองดงั กล่าวเป็นโมฆียะ กล่าวคอื ผเู้ ยาวม์ ีสิทธิที่จะบอกลา้ งการหม้นั น้นั ไดต้ ามมาตรา 175 (1)
แมใ้ นระหวา่ งเป็นผเู้ ยาวก์ ็บอกลา้ งไดถ้ า้ ไดร้ ับความยินยอมของผแู้ ทนโดยชอบธรรมเม่ือบอกลา้ งก็

-29-

ถือว่าเป็ นโมฆะมาแต่แรกเร่ิมผูเ้ ยาวอ์ าจให้สัตยาบนั ในสัญญาหม้นั น้ันไดเ้ ม่ือตนไดบ้ รรลุนิติภาวะ
แลว้ ตามมาตรา 177

สาหรับบิดามารดา ผูร้ ับบุตรบุญธรรม หรือผูป้ กครองก็อาจจะให้สัตยาบนั สัญญาหม้นั ที่
เป็ นโมฆียะ ซ่ึงทาให้การหม้ันน้ันสมบูรณ์มาแต่แรกเร่ิมได้ตามมาตรา 177 แต่ก็ตอ้ งเป็ นไปตาม
เง่ือนไขในเร่ืองการให้ความยนิ ยอม กล่าวคือ ถา้ กรณีที่จะตอ้ งไดร้ ับความยนิ ยอมจากบิดามารดาท้งั
สองคน การให้สัตยาบนั ก็ตอ้ งให้ความยินยอมท้งั สองคนเป็ นตน้ แต่สาหรับเร่ืองบอกลา้ งสัญญา
หม้ันท่ีเป็ นโมฆียะน้ันเป็ นไปตามมาตรา 175 (1) กล่าวคือ บิดามารดาผู้รับบุตรบุญธรรมหรือ
ผปู้ กครองคนใดคนหน่ึงมีสิทธิบอกลา้ งการหม้นั ที่เป็นโมฆียะน้ีไดโ้ ดยลาพงั

2.3 แบบของสัญญาหม้นั
มาตรา 1437 บญั ญตั ิวา่ “การหม้นั จะสมบูรณ์เม่ือฝ่ ายชายไดส้ ่งมอบหรือโอนทรัพยส์ ินอนั

เป็นของหม้นั ใหแ้ ก่หญิง เพ่ือเป็นหลกั ฐานวา่ จะสมรสกบั หญิงน้นั
เมื่อหม้นั แลว้ ใหข้ องหม้นั ตกเป็นสิทธิแก่หญิง
สินสอด เป็ นทรัพยส์ ินซ่ึงฝ่ ายชายให้แก่บิดามารดา ผูร้ ับบุตรบุญธรรมหรือผูป้ กครองฝ่ าย

หญิง แลว้ แต่กรณี เพื่อตอบแทนการท่ีหญิงยอมสมรสถา้ ไม่มีการสมรสโดยมีเหตุสาคญั อนั เกิดแก่
หญิง หรือโดยมีพฤติการณ์ซ่ึงฝ่ ายหญิงตอ้ งรับผิดชอบ ทาให้ชายไม่สมควรหรือไม่อาจสมรสกับ
หญิงน้นั ฝ่ายชายเรียกสินสอดคนื ได้

ถา้ จะตอ้ งคืนของหม้นั หรือสินสอดตามหมวดน้ี ให้นาบทบญั ญตั ิมาตรา 412 ถึงมาตรา418
แห่งประมวลกฎหมายน้ี วา่ ดว้ ยลาภมิควรไดม้ าใชบ้ งั คบั โดยอนุโลม”

จากบทบัญญัติมาตรา 1437 ได้กาหนดแบบเพ่ือความสมบูรณ์ของการหม้ันไว้โดย
กาหนดใหก้ ารหม้นั ตอ้ งมีของหม้นั มิฉะน้นั การหม้นั ไมส่ มบูรณ์ สัญญาหม้นั อาจจะกระทาดว้ ยวาจา
หรือโดยลายลกั ษณ์อกั ษรก็ได้ โดยมาตรา 1437 วรรคแรก ได้บญั ญตั ิรูปแบบของการหม้นั ที่มีผล
สมบูรณ์ คือ การหม้นั น้นั ไม่ตอ้ งทาเป็นหนงั สือ และไมต่ อ้ งไปจดทะเบียนต่อพนกั งานเจา้ หนา้ ท่ีแต่
อยา่ งใด เพียงแต่ฝ่ ายชายส่งมอบหรือโอนทรัพยส์ ินอนั เป็นของหม้นั ให้แก่หญิงเพื่อเป็นหลกั ฐานว่า
จะจดทะเบียนสมรสกนั ในอนาคต เพยี งเท่าน้ีก็มีผลสมบูรณ์เป็นสญั ญาหม้นั กนั แลว้

นอกจากน้ี สัญญาหม้นั ยงั ตอ้ งอย่ใู นบงั คบั ตามหลกั ทวั่ ไปในเรื่องการแสดงเจตนาในการทา
นิติกรรม เช่น การทาสัญญาหม้นั เพราะถูกข่มขู่สัญญาหมน่ั ดงั กล่าวเป็ นโมฆะหรือสัญญาหม้นั ท่ีมี
วตั ถุประสงค์อันขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอนั ดีของประชาชนสัญญาหม้ันน้ันเป็ น
โมฆะตามมาตรา 150 เช่น ป่ ูหม้นั กบั หลานสาว เช่นน้ี สัญญาหม้นั น้นั เป็นโมฆะ หรือชายมีภริยาอยู่

-30-

แลว้ ยงั ไปทาการหม้นั กบั หญิงอ่ืนอีกเช่นน้ี สัญญาหม้นั มีวตั ถุประสงค์ท่ีขดั ต่อความสงบเรียบร้อย
หรือศีลธรรมอนั ดีของประชาชนยอ่ มตกเป็นโมฆะ

สัญญาหม้นั จะใชบ้ งั คบั ก็แต่เฉพาะกรณีที่ชายไปทาการหม้นั หญิงเท่าน้นั หากมีหญิงไปทา
การหม้นั ชายหรือหญิงกบั หญิงหม้นั กนั หรือชายกบั ชายหม้นั กนั สัญญาหม้นั เช่นวา่ น้ีเป็นโมฆะตาม
มาตรา 150 เพราะเป็ นการขดั ต่อศีลธรรมอนั ดีของประชาชนการท่ีชายและหญิงตกลงจะทาการ
สมรสกนั แต่ไม่มีการมอบของหม้นั ให้แก่กนั ไม่ถือว่าเป็ นการหม้นั หากมีการผิดสัญญาข้ึนจะเรียก
ค่าทดแทนจากกนั ไมไ่ ด4้

ในกรณีท่ีชายหญิงจดทะเบียนสมรสกนั แลว้ แตม่ าทาพิธีมงคลสมรสกนั ในภายหลงั แมจ้ ะมี
การส่งมอบหรือโอนทรัพยส์ ินโดยระบุวา่ เป็นของหม้นั ดว้ ย ก็ไม่ถือว่าเป็ นของหม้นั และไม่ถือว่ามี
สัญญาหม้นั เกิดข้ึน เพราะสัญญาหม้นั เป็นสญั ญาท่ีตกลงว่าจะสมรสกนั จึงเกิดข้ึนภายหลงั การสมรส
ไมไ่ ด้ ตอ้ งเกิดข้นึ ก่อนการสมรสเทา่ น้นั

สัญญาหม้ันจะสมบูรณ์กต็ ่อเมื่อ
1. มีการส่งมอบหรือโอนทรัพยส์ ินอนั เป็นของหม้นั และ
2. คู่หม้นั มีเจตนาที่จะสมรสกนั (ฎีกาที่ 8954/2549)5

4 คาพิพากษาศาลฎีกาที่ 676/2557
5 คาพิพากษาฎีกาที่ 8954/2549 การที่ศาลจะวินิจฉัยว่าฝ่ ายจาเลยผิดสัญญาหม้นั หรือไม่ จะตอ้ งฟังให้ได้
เสียก่อนว่า โจทก์ที่ 2 และจาเลยท่ี 2 มีเจตนาท่ีจะสมรสโดยจดทะเบียนสมรสตามประมวลกฎหมายแพ่งและ
พาณิชย์ มาตรา 1457 หรือไม่ เพราะการหม้นั ตามกฎหมายน้นั ตอ้ งมีเจตนาจะสมรสกนั ตามกฎหมาย มิใช่เม่ือมีการ
มอบของหม้นั แลว้ กม็ ีผลสมบรู ณ์ตามมาตรา 1437
ฝ่ ายโจทกแ์ ละฝ่ ายจาเลยทาพิธีหม้นั ตามประเพณี โดยไม่มีเจตนาท่ีจะจดทะเบียนสมรสตอ่ กนั ทรัพยส์ ิน
ท่ีฝ่ ายจาเลยมอบให้ฝ่ ายโจทก์จึงไม่ใช่ของหม้ัน เพราะไม่ใช่ทรัพยส์ ินท่ีฝ่ ายจาเลยมอบให้ฝ่ ายโจทก์เพ่ือเป็ น
หลกั ฐานการหม้นั และประกนั ว่าจะสมรส ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1437 วรรคหน่ึง ดงั น้นั
เงินสดจานวน 1,444,000 บาท และทองคารูปพรรณท่ีจาเลยที่ 1 นาไปมอบให้แก่ฝ่ ายโจทก์จึงไม่ใช่ของหม้ัน
โจทกท์ ้งั สองจึงไม่อาจฟ้องเรียกคนื ฐานผดิ สัญญาหม้นั ได้
ฝ่ ายโจทกแ์ ละฝ่ ายจาเลยมีขอ้ ตกลงกนั ว่าโจทก์ท้งั สองจะคืนเงินสดและทองรูปพรรณที่ใชใ้ นพิธีหม้นั ให้
จาเลยท่ี 1 ในวนั แต่งงาน ดงั น้ัน เงินสดและทองรูปพรรณดงั กล่าวจึงไม่ใช่ทรัพยส์ ินท่ีจาเลยท่ี 1 ให้แก่โจทกท์ ี่ 2
แต่เป็นท่ีเขา้ ใจตรงกนั ท้งั สองฝ่ ายว่าเป็ นทรัพยส์ ินท่ีนามาแสดงในวนั หม้นั เพื่อให้เหมาะสมกบั ฐานะท้งั สองฝ่ าย
เท่าน้ัน กรรมสิทธ์ิในเงินสดและทองคารูปพรรณดังกล่าวจึงไม่ตกเป็ นของโจทก์ที่ 2 การที่โจทก์ท่ี 2 นาไปให้
จาเลยที่ 1 ในวนั แต่งงานจึงเป็นการส่งคืนทรัพยข์ องจาเลยที่ 1 ตามขอ้ ตกลง มิใช่การฝากทรัพย์ โจทกท์ ้งั สองจึงไม่
มีสิทธิเรียกคืน

-31-

ดงั น้นั สัญญาใดๆ ท่ีขาดองคป์ ระกอบดงั กล่าวท้งั 2 ประการขา้ งตน้ ยอ่ มเป็นสัญญาหม้นั ที่
ไม่สมบูรณ์ หรือถือว่าไม่มีสัญญาหม้ันเกิดข้ึนน่ันเอง กล่าวคือ เพียงแต่มีการส่งมอบหรือโอน
ทรัพยส์ ิน แต่ไม่มีเจตนาจะสมรสกนั กเ็ ท่ากบั เป็นการใหท้ รัพยส์ ินกนั โดยเสน่หา (มาตรา 531) หรือ
มีเจตนาที่จะสมรสกัน แต่ยงั ไม่มีการส่งมอบหรือโอนทรัพยส์ ิน สัญญาหม้ันก็ไม่อาจเกิดข้ึนได้
เป็ นตน้

อยา่ งไรก็ดี แมส้ ญั ญาหม้นั จะครบองคป์ ระกอบท้งั 2 ประการ แตก่ ็ไม่อาจเป็นโมฆะได้ หาก
มีขอ้ สัญญาหรือขอ้ ตกลงที่ขดั ตอ่ กฎหมาย หรือความสงบเรียบร้อยของประชาชน เช่น มีขอ้ ตกลงวา่
จะตอ้ งมีการร่วมประเวณีก่อนการสมรส เป็นตน้

การท่ีฝ่ ายชายให้ทรัพยส์ ินแก่ฝ่ ายหญิง โดยไม่มีเจตนาท่ีจะสมรสกันจริง ถือไม่ไดว้ ่าเป็ น
การหม้นั แต่ถือเป็ นการให้โดยเสน่หา แมภ้ ายหลงั ฝ่ ายหญิงจะไม่ยอม อยู่กินฉันสามีภริยากบั ฝ่ าย
ชาย ก็ถือไมไ่ ดว้ า่ ผดิ สัญญาหม้นั และไม่จาตอ้ งคนื ทรัพยส์ ินดงั กลา่ วใหแ้ ก่ฝ่ายชาย

คาพิพากษาศาลฎีกาที่ 1298/2558 สินสอดจะมีได้ก็แต่เพียงมีการหม้ันโดยสมบูรณ์แลว้
ดงั น้นั จึงอาจกลา่ วไดว้ า่ การท่ีฝ่ ายชายมอบทรัพยส์ ินใหก้ บั บิดามารดาของหญิงเพ่ือตอบแทนการท่ี
หญิงยอมสมรสกบั ตนน้นั โดยมิไดม้ ีการหม้นั กนั มาก่อน เป็นการให้โดยเสน่หา หาใช่เป็นการมอบ
สินสอดใหแ้ ก่กนั แต่อยา่ งใดไม่

คาพิพากษาฎีกาท่ี 6886/2555 ทางปฏิบตั ิระหว่างโจทก์และจาเลยที่ 1 ตามที่ไดค้ วามจาก
ทางพิจารณาประกอบรายงานแสดงขอ้ เท็จจริงเก่ียวกบั ครอบครัวแสดงให้เห็นว่า โจทก์และจาเลย
ท่ี 1 ไม่มีเจตนาท่ีจะสมรสกนั จริง การที่โจทก์มอบทรัพยส์ ินให้แก่จาเลยท้งั สองจึงถือเป็ นการให้
เพ่ือให้จาเลยท่ี 1 อยู่กินฉนั สามีภริยากบั โจทก์เท่าน้ัน หาใช่เป็ นการหม้นั ไม่ เพราะการหม้นั ถือเอา
การสมรส ซ่ึงจะตอ้ งจดทะเบียนสมรสการตามกฎหมายเป็นสาระสาคญั ดงั น้ีทรัพยส์ ินที่โจทกม์ อบ
ให้แก่จาเลยท้งั สอง จึงมิใช่ของหม้นั และสินสอดที่ให้เนื่องจากการหม้นั ดังน้ัน แมห้ ากจะฟังว่า
จาเลยท่ี 1 ไม่ยอมอยู่กินฉันสามีภริยากับโจทก์ก็ไม่ถือเป็ นการผิดสัญญาหม้ัน จาเลยท้ังสองไม่
จาตอ้ งคนื ทรัพยส์ ิน รวมท้งั ใชค้ า่ ทดแทนใหแ้ ก่โจทกเ์ พราะเหตดุ งั กลา่ ว

คาพิพากษาศาลฎีกาท่ี 4905/2543 พฤติการณ์ท่ีจาเลยซ้ือแหวนเรือนทองฝังเพชรมอบให้
โจทกต์ ลอดจนการจองสถานที่จดั งานพิธีสมรสและพิมพบ์ ตั รเชิญงานสมรสรวมท้งั การติดตอ่ ผใู้ หญ่
ใหม้ าเป็นเจา้ ภาพในงานพธิ ีสมรสลว้ นส่อแสดงว่าจาเลยประสงคจ์ ะสมรสกบั โจทกก์ ารใหแ้ หวนกนั
ดงั กล่าวถือไดว้ ่าเป็นการหม้นั และเพ่ือเป็ นหลกั ฐานวา่ จะมีการสมรสกนั ในเวลาต่อมาแมก้ ารหม้นั
จะมิไดจ้ ดั พิธีตามประเพณีหรือมีผใู้ หญ่ท้งั สองฝ่ายมาร่วมเป็นสักขีพยานกเ็ ป็นการหม้นั โดยสมบรู ณ์
ตามกฎหมายเม่ือจาเลยไปสมรสกบั น. โดยมิไดส้ มรสกบั โจทกจ์ าเลยจึงเป็นฝ่ายผดิ สญั ญาหม้นั

-32-

คาพิพากษาศาลฎีกาที่ 6446/2555 ทางปฏิบตั ิระหว่างโจทก์และจาเลยที่ 1 ตามท่ีได้ความ
จากทางพิจารณาประกอบรายงานแสดงขอ้ เท็จจริงเก่ียวกับครอบครัวแสดงให้เห็นว่าโจทก์และ
จาเลยท่ี 1 ไม่มีเจตนาท่ีจะสมรสกนั จริงการที่โจทก์มอบทรัพยส์ ินใหแ้ ก่จาเลยท้งั สองจึงถือเป็นการ
ให้เพ่ือใหจ้ าเลยท่ี 1 อยู่กินฉนั สามีภริยากบั โจทก์เท่าน้นั หาใช่เป็นการหม้นั ไม่เพราะการหม้นั ถือเอา
การสมรสซ่ึงจะตอ้ งจดทะเบียนสมรสกนั ตามกฎหมายเป็ นสาระสาคญั ดงั น้ีทรัพยส์ ินท่ีโจทก์มอบ
ให้แก่ จาเลยท้ ังส องดังกล่าวจึงมิ ใช่ ของห ม้ ัน และสิ นส อดท่ี ให้เน่ื องจากการห ม้ ันห ากจะฟั งว่า
จาเลยท่ี 1 ไมย่ อมอยกู่ ินฉนั สามีภริยากบั โจทกก์ ็ไม่ถือเป็นการผิดสัญญาหม้นั จาเลยท้งั สองไมจ่ าตอ้ ง
คนื ทรัพยส์ ินรวมท้งั ใชค้ ่าทดแทนใหแ้ ก่โจทกเ์ พราะเหตดุ งั กลา่ ว

2.4 ของหม้ันและสินสอด
ของหม้ัน
สัญญาหม้นั จะตอ้ งมีทรัพยส์ ินที่เรียกว่าของหม้นั ด้วยเสมอ ถา้ ไม่มีของหม้นั มาประกอบ

สัญญาหม้นั การหม้นั ย่อมไม่สมบูรณ์ ของหม้นั ถา้ ไดม้ ีการส่งมอบหรือโอนแก่หญิงแลว้ ยอ่ มตกเป็น
สิทธิของหญิงทนั ทีตามมาตรา 1437 วรรคสอง หญิงจึงมีสิทธิจาหน่ายจ่ายโอนไดท้ นั ที และถือเป็ น
สินส่วนตวั ตามมาตรา 1471 (4)

การให้ทรัพยเ์ ป็ นของหม้นั การที่ฝ่ ายชายมอบของหมน่ั ส่วนหน่ึงให้แก่ฝ่ ายหญิง อีกส่วน
หน่ึงสัญญาจะนามามอบให้ในวนั หน้าน้ันคงเป็ นของหม้นั เฉพาะทรัพยส์ ่วนที่มอบให้ ส่วนท่ียงั
ไม่ไดม้ อบไม่เป็ นของหม้นั ฉะน้นั เม่ือชายตายของหม้นั ท่ีมอบให้หญิงไวแ้ ลว้ ตกเป็ นของหญิงแต่
หญิงจะฟ้องเรียกส่วนที่ยงั ไม่ได้นามามอบให้ไม่ไดข้ องหม้นั จะมีราคามากน้อยเท่าใดไม่ใช่เป็ น
ขอ้ สาคญั

ลกั ษณะสาคัญของของหม้ันว่าจะต้องเข้าหลกั เกณฑ์ 4 ประการดังนี้
1. ต้องเป็ นทรัพย์สิน หมายความรวมท้งั ทรัพยท์ ้งั วตั ถุไม่มีรูปร่าง ซ่ึงอาจมีราคาและถือเอา
ได้ เช่น ทรัพยส์ ินต่างๆ จึงอาจเป็นของหม้นั ได้ ไมว่ ่าจะมีราคามาก หรือนอ้ ยเช่น ที่ดิน บา้ น ซ่ึงเป็น
อสังหาริมทรัพย์ เพชร ทอง รถยนต์ รถยนต์ สัตวเ์ ล้ียง บา้ นและที่ดิน ฯลฯ ซ่ึงเป็ นสังหาริมทรัพย์
ผลไม้ อาหาร ซ่ึงเป็ นโภคทรัพย์ หรือ เงินตรา เหล่าน้ี ย่อมนามาเป็ นของหม้ันได้ท้ังสิ้น รวมถึง
ลิขสิทธ์ิ สิทธิบตั ร หรือแมแ้ ตส่ ิทธ์ิเรียกร้องอนั เป็นสิทธ์ิท่ีเจา้ หน้ีจะเรียกบงั คบั ใหล้ ูกหน้ีชาระหน้ี ถือ
ไดว้ า่ เป็นทรัพยส์ ินที่นามาเป็นของหม้นั ไดเ้ ช่นกนั
2. ต้องเป็ นของฝ่ ายชายให้ไว้แก่หญิง ในทางตรงกนั ขา้ มหากเป็นของท่ีหญิงใหแ้ ก่ชายไม่ถือ
ว่าเป็ นของหม้นั หรือหญิงนาแหวนเพชรของตนมาให้ชายเพื่อมอบกลบั ให้ตนในวนั ทาพิธีหม้นั

-33-

เพื่ออวดแขกท่ีมาในพิธีการหม้นั ไม่สมบูรณ์ เพราะไม่มีของหม้นั แต่ถา้ ชายและหญิงออกเงินกนั คน
ละคร่ึงไปซ้ือแหวนหม้นั แหวนน้ีเป็นของหม้นั ได้

กรณีของหม้นั เป็นของบุคคลภายนอกมีขอ้ พิจารณา ดงั น้ี
(1) ถ้าทรัพย์สินท่ีนาไปเป็ นของหม้ัน และเจ้าของไม่ยินยอมอนุญาตให้ยืมเอาไปเป็ นของ
หม้ัน เจ้าของน้ันมีสิทธิติดตามเอาคืนได้ตามมาตรา 1336 เช่น ชายไปเอาแหวนเพชรของแม่ โดยแม่
ไมย่ ินยอม กรรมสิทธ์ิยอ่ มเป็นของแม่อยู่ แมจ้ ะเอาไปหม้นั หญิงคู่หม้นั การหม้นั ก็ไม่สมบูรณ์ เพราะ
แหวนน้นั มิใช่ของหม้นั แต่ถ้าเจา้ ของทรัพยส์ ินเป็นหญิงคูห่ ม้นั เอง ทรัพยส์ ินน้นั ยอ่ มไม่ใช่ของหม้นั
(2) ถ้าทรัพย์สินที่นาไปเป็ นของหม้ัน เจ้าของทรัพย์สินให้ยืมไปทาการหม้ัน แม้จะตกลง
ให้ยืมช่ัวคราว เม่ือหญิงไม่รู้เร่ืองด้วยแล้ว ของหม้ันน้ันก็ตกเป็ นสิทธิแก่หญิงคู่หม้ัน (ฎีกาท่ี
1198/2492) แตถ่ า้ หญิงรู้ ของหม้นั กย็ งั คงเป็นของเจา้ ของทรัพย์
ถา้ เจา้ ของยินยอมกรณีเป็นทรัพยส์ ิน ตอ้ งไปพิจารณาต่อวา่ หญิงคู่หม้นั รู้ (ไม่สุจริต) ผลคือ
ไมเ่ ป็นสิทธิแก่หญิงคหู่ ม้นั แต่ถา้ หญิงน้นั ไม่รู้ (สุจริต) ผลกค็ ือ ตกเป็นสิทธิแก่หญิงค่หู ม้นั
แตถ่ า้ เป็นเงินตราและหญิงคู่หม้นั รับไวโ้ ดยสุจริตแลว้ เจา้ ของเงินตรามาเอาคืนไม่ได้ เพราะ
สิทธิของหญิงค่หู ม้นั ท่ีไดเ้ งินตรามาโดยสุจริตไมเ่ สียไปตามมาตรา 13316
3) ทรัพย์สินทช่ี ายให้แก่หญงิ ในฐานะอ่ืนที่มิได้ให้เป็ นของหม้ัน
เช่น ให้เน่ืองในงานวนั เกิด วนั ข้ึนปี ใหม่ หรือให้โดยเสน่หา มาตรา 531 ก็ไม่ถือเป็ นของ
หม้ันเช่นน้ี ชายจะเรียกคืนฐานผิดสัญญาหม้นั ไม่ได้ เรียกไดแ้ ต่เหตุประพฤติเนรคุณเท่าน้ันตาม
มาตรา 5317 เทา่ น้นั อายคุ วาม 2 ปี
3. ต้องให้ไว้ในเวลาทาสัญญาและหญงิ ต้องได้รับไว้แล้ว หากเพียงสญั ญาจะใหท้ รัพยส์ ินเป็น
ของหม้นั กนั ในวนั ขา้ งหน้ายงั ไม่ไดม้ ีการมอบทรัพยส์ ินให้แก่กนั อย่างแทจ้ ริงไม่ถือว่าเป็ นการให้
ของหม้นั ตามกฎหมายตามมาตรา 1437

6 มาตรา 1331 บญั ญตั ิว่า “สิทธิของบุคคลผูไ้ ดเ้ งินตรามาโดยสุจริตน้นั ท่านว่ามิเสียไป ถึงแมภ้ ายหลงั จะ
พิสูจน์ไดว้ า่ เงินน้นั มิใช่ของบุคคลซ่ึงไดโ้ อนใหม้ า”

7 มาตรา 531 บญั ญตั ิวา่ “อนั ผใู้ ห้จะเรียกถอนคนื การใหเ้ พราะเหตผุ รู้ ับประพฤติเนรคณุ น้นั ทา่ นวา่ อาจจะ
เรียกไดแ้ ต่เพยี งในกรณีดงั จะกลา่ วตอ่ ไปน้ี

(1) ถา้ ผูร้ ับไดป้ ระทุษร้ายต่อผูใ้ ห้เป็ นความผิดฐานอาชญาอยา่ งร้ายแรงตามประมวลกฎหมายลกั ษณะ
อาชญา หรือ

(2) ถา้ ผรู้ ับไดท้ าให้ผใู้ หเ้ สียชื่อเสียง หรือหม่ินประมาทผใู้ ห้อยา่ งร้ายแรง หรือ
(3) ถา้ ผรู้ ับไดบ้ อกปัดไม่ยอมให้ส่ิงของจาเป็นเล้ียงชีวิตแก่ผใู้ ห้ ในเวลาท่ีผใู้ หย้ ากไร้และผรู้ ับยงั สามารถ
จะให้ได”้

-34-

ของหม้นั น้นั ฝ่ ายชายจะตอ้ งไดส้ ่งมอบหรือโอนให้หญิงไวเ้ ป็นกรรมสิทธ์ิ เพียงแต่สัญญา
วา่ จะส่งทรัพยใ์ หเ้ ป็นของหม้นั ไม่ถือวา่ เป็นการใหท้ รัพยเ์ ป็นของหม้นั เช่น ช. บอกจะยกท่ีดินใหแ้ ต่
ไมไ่ ดใ้ หใ้ นวนั ทาสญั ญาหม้นั ไมเ่ ป็นของหม้นั หรือการท่ีฝ่ ายชายมอบของหม้นั ส่วนหน่ึงใหแ้ ก่หญิง
อีกส่วนหน่ึงจะนามามอบให้ในวนั หน้าน้ันคงเป็ นของหม้นั เฉพาะทรัพยส์ ่วนที่มอบให้ ส่วนที่ยงั
ไมไ่ ดม้ อบไม่เป็นของหม้นั เช่น ชายให้ทองคาหนกั 10 บาท โดยชายมอบไวใ้ ห้ 5 บาท ส่วนอีกบาท
จะให้ภายหลงั ดงั น้ัน อีก 5 บาทท่ีจะให้ไม่เป็ นนของหม้นั ฉะน้ันเม่ือชายตายของหม้นั ที่มอบให้
หญิงไวแ้ ลว้ ตกเป็นของหญิง แตห่ ญิงจะฟ้องเรียกส่วนที่ยงั ไมไ่ ดน้ ามามอบใหไ้ ม่ได8้

ของหม้นั ตอ้ งใหแ้ ก่หญิงในเวลาทาสัญญาหม้นั เท่าน้นั ถา้ ใหก้ ่อนหรือหลงั ยอ่ มไม่เป็นของ
หม้นั และถา้ เป็ นอสังหาริมทรัพยห์ รือสัตวพ์ าหนะ ตอ้ งจดทะเบียนโอนด้วยในวนั ทาสัญญาหม้นั
และในกรณีน้ีถือวา่ สัญญาหม้นั เกิดข้ึนในวนั ท่ีมีการจดทะเบียนโอนกรรมสิทธ์ิ ดงั น้นั ถา้ เพียงแต่นา
โฉนดท่ีดินมาหม้นั โดยไม่มีการจดทะเบียนโอน จะถือวา่ ที่ดินเป็นของหม้นั ไม่ได9้

ในกรณีที่สัญญาว่าจะให้ทรัพยส์ ินที่เป็ นของหม้นั ในวนั ขา้ งหน้า แต่ยงั ไม่มีการส่งมอบ
ทรัพยส์ ินให้แก่กนั เช่น ทาสัญญากูย้ ดึ ถือไว้ ไม่ถือว่าเป็ นการให้ของหม้นั ตามกฎหมาย หญิงฟ้อง
เรียกสัญญากู้ไม่ได้ (ฎีกาที่ 1852/2506) ต่างกบั สินสอดซ่ึงไม่จากดั ตอ้ งส่งมอบในขณะทาสัญญา
หม้นั ดงั น้นั จึงสามารถทาสญั ญากูไ้ วแ้ ทนสินสอดได้ ไม่มีกฎหมายหา้ ม (ฎีกาที่ 878/2518)

4. ต้องเป็ นการให้ไว้เพ่ือเป็ นหลักฐานว่าจะสมรสกับหญิงน้ันและต้องให้ไว้ก่อนสมรส
ถา้ ใหเ้ มื่อหลงั สมรสแลว้ ทรัพยส์ ินน้นั ไม่ใช่ของหม้นั

ชายและหญิงน้นั ตอ้ งมีเจตนาท่ีจะสมรสกนั ตามกฎหมายดว้ ย หากประสงคอ์ ยู่กินฉันสามี
ภริยา โดยไม่ตอ้ งการจดทะเบียนสมรส ทรัพยส์ ินท่ีให้กันก็ไม่เป็ นของหม้นั แม้จะประกอบพิธี
แตง่ งานตามประเพณีกต็ าม

เจตนาของชายหญิงท่ีจะทาการสมรสกันน้ี พิจารณาในขณะทาสัญญาหม้นั ดังน้ัน หาก
ในขณะทาสัญญาหม้นั มีเจตนาจะทาการสมรสกนั แต่ไดอ้ ยูก่ ินกนั มา โดยมิไดน้ าพา หรือมิไดส้ นใจ
ที่จะจดทะเบียนสมรส ดังน้ี ทรัพยส์ ินน้ันก็ยงั ถือว่าเป็ นของหม้นั และเป็ นสัญญาหม้นั ท่ีสมบูรณ์
เพยี งแต่วา่ ต่อมาภายหลงั จะอา้ งวา่ ฝ่ายใดฝ่ายหน่ึงผิดสัญญาหม้นั ไมไ่ ดเ้ ท่าน้นั 10

คาพิพากษาศาลฎีกาท่ี 1117/2535 ขณะหม้นั หญิงคู่หม้นั อายุยงั ไม่ครบ 17 ปี บริบูรณ์ หลงั
แต่งงานและอยู่กินดว้ ยกนั นานประมาณ 1 เดือน ชายไดห้ นีออกจากบา้ นหญิง ขอ้ เท็จจริงไม่ปรากฏ
วา่ ท้งั ก่อนและในวนั แตง่ งานฝ่ ายชายไดเ้ คยพูดกบั ทางฝ่ ายหญิงถึงเรื่องการจดทะเบียนสมรสใหเ้ ป็น

8คาพิพากษาศาลฎีกาที่ 1089/2492 (ประชุมใหญ่)
9 คาพิพากษาศาลฎีกาที่ 1049/2492
10 คาพพิ ากษาศาลฎีกาท่ี 1336/2518

-35-

กิจจะลกั ษณะ ตลอดเวลาที่อยู่กินดว้ ยกนั ชายมุ่งประสงค์จะแต่งงานอยู่กินกับตามประเพณี เป็ น
สาคญั หาไดน้ าพาต่อการจดทะเบียนสมรสไม่ เงินท้งั หลายท่ีชายมอบให้แก่หญิงจึงไม่ใช่ของหม้นั
และสินสอดตามกฎหมายแมจ้ ะมีการหม้นั กนั ตามประเพณีและมอบทรัพยส์ ินให้แก่กนั ชายก็หามี
สิทธิเรียกคนื ไม่

คาพิพากษาศาลฎีกาที่ 592/2540 โจทกต์ กลงแต่งงานกบั จาเลยที่ 3 โดยวิธีผกู ขอ้ มือ แสดง
วา่ มิไดม้ ีเจตนาจะทาการสมรสโดยจดทะเบียนสมรสตามมาตรา 1457 ดงั น้นั ทรัพยส์ ินที่โจทกม์ อบ
ใหแ้ ก่จาเลยท้งั สามจึงไมใ่ ช่ของหม้นั และสินสอด โจทกจ์ ึงไม่มีสิทธิเรียกคนื

คาพพิ ากษาศาลฎีกาที่ 7031/2549 ตกลงกนั เพียงวา่ ให้ ว.เรียนจบและบวชแลว้ ว.และจาเลย
ท่ี 3 จะแต่งงานอยู่กินกันฉันสามีภริยา แสดงว่าท้งั สองฝ่ ายไม่ได้มีเจตนาท่ีจะทาการสมรสตาม
กฎหมายซ่ึงจะตอ้ งมีการจดทะเบียนสมรสตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1457 จึง
ถือไม่ไดว้ ่าท้งั สองฝ่ ายทาสัญญาหม้นั ต่อกนั ทรัพยส์ ินโจทกม์ อบให้จาเลยท้งั สามจึงไม่ใช่ของหม้นั
และสินสอดตามกฎหมาย โจทกจ์ ึงไมม่ ีสิทธิเรียกทรัพยด์ งั กลา่ วคืนจากจาเลยเลยท้งั สาม

คาพิพากษาฎีกา 3865/2526 สัญญาท่ีโจทก์นามาฟ้องจาเลยมีสาระสาคัญว่าให้จาเลยจด
ทะเบียนสมรสกบั โจทก์ หากจาเลยไม่ยอมจด ถือว่าเป็ นฝ่ ายผิดสัญญา ตอ้ งใช้ค่าเสียหายน้ัน เป็ น
สัญญาที่ไม่มีกฎหมายสนับสนุน เพราะไม่ใช่สัญญาหม้นั จึงไม่อาจบงั คบั ได้ คดีไม่จาเป็ นจะตอ้ ง
สืบพยานกนั ต่อไป

คาพิพากษาฎีกา 1507/2531 เม่ือโจทก์กบั จาเลยท่ี 1 เพียงแต่ประกอบพิธีสมรสโดยมิไดม้ ี
เจตนาจะสมรสกนั ตามกฎหมาย เงินท่ีโจทก์อา้ งว่าได้มอบให้แก่ฝ่ ายหญิงจึงหาไดใ้ ห้ในฐานะเป็ น
ของหม้นั และสินสอดตามกฎหมายไม่ โจทกไ์ ม่มีสิทธิเรียกคืน

คาพิพากษาศาลฎีกาท่ี 4954/2549 การท่ีศาลจะวินิจฉัยว่าฝ่ ายจาเลยผิดสัญญาหม้นั หรือไม่
จะตอ้ งฟังให้ไดเ้ สียก่อนว่าโจทก์ที่ 2 และจาเลยท่ี 2 มีเจตนาท่ีจะสมรสโดยจดทะเบียนสมรสตาม
ประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชยม์ าตรา 1457 หรือไม่ เพราะการหม้นั ตามกฎหมายน้นั ตอ้ งมีเจตนา
จะสมรสกนั ตามกฎหมายมิใช่เม่ือมีการมอบของหม้นั แลว้ ก็มีผลสมบูรณ์ตามมาตรา 1437 ดงั น้ัน
เงินสดและทองรูปพรรณที่ฝ่ายจาเลยนาไปมอบใหฝ้ ่ายโจทกจ์ ึงมิใช่ของหม้นั

คู่สัญญาหม้นั
คู่สัญญาหม้นั หมายถึง ผูซ้ ่ึงไปตกลงทาสัญญาหม้นั ซ่ึงอาจตอ้ งรับผิดเม่ือมีการผิดสัญญา
หม้นั บคุ คลที่จะเป็นคู่สญั ญาหม้นั มี 3 จาพวก ไดแ้ ก่
1) ตวั ชายและหญิงคู่หม้นั
2) บิดามารดาชายคู่หม้นั และบิดามารดาหญิงคหู่ ม้นั และ
3) บุคคลผกู้ ระทาการในฐานะเช่นบิดามารดาชายหญิงคู่หม้นั