ราชาศัพท์

301

302

303

304

ตวั อยา่ งหมายกำหนดการ

305

306

ตัวอยา่ งกำหนดการ

307

- ๒ -


308

บทที่ ๕

การใช้ราชาศพั ทใ์ นการเขยี นหนังสือ

การกราบบังคมทลู พระกรุณา กราบบงั คมทลู กราบทลู


และทูลดว้ ยวาจา





การใชร้ าชาศพั ท์ในการเขียนหนังสอื กราบบังคมทลู พระกรณุ า กราบบงั คมทลู

กราบทูล และทลู


คำขนึ้ ตน้ คำสรรพนาม คำลงท้าย


๑. พระมหากษตั รยิ ์

พระบาทสมเด็จพระปรมนิ ทรมหาภูมพิ ลอดลุ ยเดช


คำขึน้ ต้น

ขอเดชะฝ่าละอองธลุ พี ระบาทปกเกลา้ ปกกระหม่อม

ข้าพระพุทธเจ้า [ออกชอื่ เจ้าของหนงั สือและตำแหนง่ (ถ้ามี)] ขอพระราชทาน

กราบบงั คมทูลพระกรณุ าทราบฝา่ ละอองธลุ ีพระบาท...(๑)


คำสรรพนาม

ใตฝ้ า่ ละอองธลุ พี ระบาท แทน พระบาทสมเดจ็ พระเจ้าอยู่หัว

ข้าพระพุทธเจ้า แทน ผกู้ ราบบังคมทลู พระกรณุ า


คำลงท้าย

(๑) ควรมิควรแลว้ แต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ขอเดชะ(๒)


ข้าพระพุทธเจ้า (ลงช่อื )


(พิมพ์ช่อื เต็ม)


ตำแหน่ง


(๑) เป็นตวั อย่างการขน้ึ ต้นเนอื้ ความ
ขอเดชะ

(๒) หรอื ควรมคิ วรสดุ แต่จะทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม

309

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


หรอื (๒) ควรมิควรแลว้ แต่จะทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม


ข้าพระพุทธเจา้ (ลงชอื่ ) ขอเดชะ


(พมิ พช์ ื่อเตม็ )


ตำแหนง่




คำจ่าหนา้ ซอง

ขอพระราชทานทูลเกล้าทลู กระหม่อมถวาย ขอเดชะ


๒. สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ

สมเด็จพระนางเจา้ สริ ิกิต์ิ พระบรมราชนิ ีนาถ


คำขน้ึ ตน้

ขอเดชะฝา่ ละอองธุลีพระบาทปกเกลา้ ปกกระหมอ่ ม

ขา้ พระพทุ ธเจา้ [ออกชอื่ เจา้ ของหนงั สือและตำแหนง่ (ถ้าม)ี ] ขอพระราชทาน

กราบบงั คมทูลทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท...


คำสรรพนาม
แทน สมเดจ็ พระบรมราชินนี าถ

ใต้ฝ่าละอองธุลพี ระบาท แทน ผู้กราบบงั คมทูล

ข้าพระพุทธเจา้

คำลงท้าย

(๑) ควรมคิ วรแล้วแต่จะทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ขอเดชะ(๑)


ข้าพระพุทธเจา้ (ลงชอ่ื )


(พมิ พ์ชื่อเตม็ )


ตำแหนง่


หรอื (๒) ควรมคิ วรแล้วแตจ่ ะทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม


ข้าพระพทุ ธเจา้ (ลงช่อื ) ขอเดชะ


(พิมพ์ชื่อเต็ม)


ตำแหน่ง


คำจ่าหน้าซอง

ขอพระราชทานทลู เกลา้ ทลู กระหม่อมถวาย ขอเดชะ


(1) หรอื ควรมิควรสุดแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ ม ขอเดชะ


310

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๓. พระบรมวงศ์ และ พระอนวุ งศ์

๓.๑ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระยุพราช สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎ
ราชกมุ าร สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี
คำข้นึ ต้น

ขอพระราชทานกราบบงั คมทลู (ระบพุ ระนาม) ทราบฝา่ ละอองพระบาท


คำสรรพนาม
แทน พระบรมวงศ์

ใตฝ้ า่ ละอองพระบาท แทน ผกู้ ราบบังคมทลู

ขา้ พระพุทธเจ้า

คำลงทา้ ย

ควรมิควรแลว้ แต่จะทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม(๑)

ขา้ พระพทุ ธเจ้า (ลงชือ่ )

(พมิ พช์ อ่ื เตม็ )

ตำแหน่ง


คำจ่าหน้าซอง

ขอพระราชทานกราบบงั คมทลู (ระบพุ ระนาม)


๓.๒ พระบรมวงศช์ ัน้ สมเด็จเจา้ ฟ้า

ในรชั กาลปจั จบุ ัน ไดแ้ ก
่
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลยั ลักษณ์ อคั รราชกมุ าร
ี

คำขนึ้ ตน้

ขอพระราชทานกราบทูล (ระบุพระนาม) ทราบฝา่ พระบาท


คำสรรพนาม
แทน สมเด็จเจ้าฟา้

ใต้ฝ่าพระบาท แทน ผกู้ ราบทลู

ขา้ พระพทุ ธเจ้า

คำลงท้าย

ควรมคิ วรแลว้ แตจ่ ะโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ ม

ข้าพระพุทธเจา้ (ลงชอ่ื )

(พิมพช์ อื่ เต็ม)


ตำแหน่ง


(1) หรอื ควรมคิ วรสดุ แต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ ม


311

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำจา่ หนา้ ซอง

ขอพระราชทานกราบทลู (ระบุพระนาม)


๓.๓ พระบรมวงศ์ชั้นพระองค์เจ้า หมายถึง พระองค์เจ้าท่ีเป็นพระราชโอรสธิดาของ
พระมหากษัตริย์ (ซง่ึ ในรชั กาลปัจจบุ ันไม่ม)ี


คำขึ้นตน้

ขอประทานกราบทลู (ระบพุ ระนาม) ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน พระบรมวงศช์ ัน้ พระองค์เจ้า

ใตฝ้ ่าพระบาท แทน ผ้กู ราบทลู

ข้าพระพทุ ธเจ้า

คำลงท้าย

ควรมคิ วรแล้วแตจ่ ะโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม

ขา้ พระพทุ ธเจา้ (ลงช่อื )

(พมิ พช์ ื่อเต็ม)

ตำแหนง่


คำจา่ หนา้ ซอง

ขอประทานกราบทูล (ระบุพระนาม)


๓.๔ พระอนุวงศ์ช้ันพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ท่ีมิได้ทรงกรม) และพระวรวงศ์
เธอ พระองค์เจา้ (ท่ที รงกรม)

ในรัชกาลปจั จุบันได้แก
่
๑. พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จ้าศรีรัศม์ิ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธริ าชฯ

สยามมกุฎราชกมุ าร

๒. พระเจ้าวรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ โสมสวลี พระวรราชาทนิ ัดดามาตุ

๓. พระเจ้าหลานเธอ พระองคเ์ จ้าพัชรกิตยิ าภา

๔. พระเจ้าหลานเธอ พระองคเ์ จ้าสริ ิวัณณวรนี ารรี ตั น์

๕. พระเจา้ หลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรศั มีโชต
ิ
๖. พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจา้ สิรภิ าจุฑาภรณ์

๗. พระเจา้ หลานเธอ พระองค์เจ้าอทิตยาทรกิติคณุ


คำขึน้ ต้น

กราบทลู (ระบพุ ระนาม) ทราบฝ่าพระบาท


312

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสรรพนาม
แทน พระองคเ์ จ้า

ฝา่ พระบาท แทน ผกู้ ราบทลู (ชาย)

เกลา้ กระหม่อม แทน ผู้กราบทูล (หญงิ )

เกล้ากระหมอ่ มฉนั

คำลงทา้ ย

ควรมิควรแลว้ แตจ่ ะโปรด


เกล้ากระหม่อม หรอื เกลา้ กระหมอ่ มฉัน (ลงชื่อ)


(พิมพช์ ื่อเต็ม)


ตำแหน่ง


คำจา่ หนา้ ซอง

กราบทูล (ระบุพระนาม)


๓.๕ พระอนุวงศช์ น้ั พระวรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ (ทีม่ ไิ ดท้ รงกรม)


คำขึ้นตน้

ทูล (ระบุพระนาม)


คำสรรพนาม
แทน พระองคเ์ จา้

ฝา่ พระบาท แทน ผ้ทู ลู (ชาย)

กระหม่อม แทน ผู้ทลู (หญิง)

หมอ่ มฉนั

คำลงท้าย

ควรมิควรแล้วแตจ่ ะโปรด


กระหมอ่ ม หรือ หมอ่ มฉัน (ลงชือ่ )


(พิมพช์ ือ่ เต็ม)


ตำแหน่ง


คำจา่ หน้าซอง

ทลู (ระบุพระนาม)


313

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๓.๖ พระอนวุ งศ์ชั้นหม่อมเจา้ เชน่

๑. หมอ่ มเจา้ กรณกิ า จิตรพงศ์

๒. หมอ่ มเจา้ ปสุ าณ สวสั ดิวตั น์

๓. หม่อมเจ้ามงคลเฉลมิ ยคุ ล

๔. หมอ่ มเจา้ ภศี เดช รชั น
ี

คำขน้ึ ตน้

ทูล (ระบุพระนาม)


คำสรรพนาม
แทน หม่อมเจา้

ฝ่าพระบาท แทน ผู้ทูล (ชาย)

กระหม่อม แทน ผทู้ ูล (หญิง)

หม่อมฉนั

คำลงทา้ ย

แล้วแต่จะโปรด


กระหมอ่ ม หรือ หมอ่ มฉัน (ลงชอื่ )


(พิมพ์ชอ่ื เตม็ )


ตำแหน่ง


คำจ่าหนา้ ซอง

ทลู (ระบพุ ระนาม)


๔. พระภิกษ
ุ
๔.๑ สมเด็จพระมหาสมณเจา้


คำขึน้ ต้น

ขอประทานกราบทูล (ระบพุ ระนาม) ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

ใต้ฝา่ พระบาท สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

แทน ผู้กราบทูล

ข้าพระพทุ ธเจ้า

314

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำลงทา้ ย

ควรมิควรแล้วแตจ่ ะโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม

ขา้ พระพทุ ธเจ้า (ลงชื่อ)

(พิมพช์ ื่อเตม็ )

ตำแหนง่


คำจา่ หนา้ ซอง

ขอประทานกราบทลู (ระบุพระนาม)


๔.๒ สมเด็จพระสงั ฆราชเจ้า สมเดจ็ พระสังฆราช

ปัจจบุ ันไดแ้ ก่ สมเดจ็ พระญาณสังวร สมเดจ็ พระสงั ฆราช สกลมหาสงั ฆปริณายก


คำข้นึ ต้น

กราบทูล (ระบุพระนาม) ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน สมเด็จพระสงั ฆราช

ฝ่าพระบาท แทน ผู้กราบทูล (ชาย)

เกลา้ กระหมอ่ ม แทน ผ้กู ราบทลู (หญิง)

เกล้ากระหมอ่ มฉัน

คำลงท้าย

ควรมิควรแลว้ แตจ่ ะโปรด

เกล้ากระหม่อม หรือ เกล้ากระหมอ่ มฉัน (ลงชื่อ)

(พมิ พ์ชอ่ื เต็ม)

ตำแหน่ง

คำจ่าหน้าซอง

กราบทลู (ระบพุ ระนาม)


หมายเหตุ (๑) การเขียนหนังสือกราบบังคมทูลพระกรุณา กราบบังคมทูล กราบทูลพระมหา
กษัตริย์จนถึงพระอนุวงศ์ช้ันพระองค์เจ้านั้นไม่สมควรเขียนไปกราบบังคมทูล

พระกรุณา กราบบังคมทูล กราบทูล โดยตรง ให้เขียนถึงราชเลขาธิการ หรือ

ราชเลขานุการในพระองค์ หรือเลขานุการของพระบรมวงศ์หรือพระอนุวงศ์
พระองคน์ น้ั เพื่อขอใหน้ ำความกราบบงั คมทลู พระกรณุ า กราบบังคมทูล กราบทูล

(๒) ในพระราชพิธีบวงสรวงต่างๆ ผู้ได้รับพระบรมราชโองการให้อ่านประกาศ

บวงสรวง จะขน้ึ ตน้ คำประกาศบวงสรวงว่า “สรวมชีพ”



315

ตวั อยา่ ง


316

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


317

คำอธบิ าย


๑. คำกราบบังคมทูลที่ข้ึนต้นหรือลงท้ายว่า ขอเดชะ แต่ก่อนใช้แก่พระมหากษัตริย์เพียง
พระองค์เดียว ต่อมาเมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๙ ได้มีประกาศพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ใช้คำกราบบังคมทูลสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรม-

ราชินีนาถเสมอด้วยคำกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ เว้นแต่คำว่า บรม และ พระกรุณา ไม่

ต้องใช้ ดังน้ัน คำกราบบังคมทูล สมเด็จพระบรมราชินีนาถ จึงเปลี่ยนไปตามพระบรมราชโองการ
ดังกล่าว ส่วนคำกราบบังคมทูล สมเด็จพระบรมราชินียังคงถือตามคำกราบบังคมทูลสมเด็จ

พระอัครมเหสที ่ีมมี าแต่โบราณ

พระมหากษัตรยิ ์เมอ่ื ทรงรับราชสมบตั ิแลว้ แตย่ งั มิไดท้ รงรบั บรมราชาภเิ ษก ออกพระนามแต่
เพียง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คำกราบบังคมทูลท้ังที่ข้ึนต้นหรือลงท้ายยังไม่ต้อง ขอเดชะ และ

คำสั่งยังไม่ใช้ พระบรมราชโองการ คงใช้ พระราชโองการ ดังตัวอย่างหนังสือเจ้าพระยาธรรมา

ธิกรณาธิบดี กราบบงั คมทูลพระบาทสมเดจ็ พระปรมินทรมหาประชาธิปก เมอื่ ก่อนบรมราชาภเิ ษก

๒. คำว่า กราบบงั คมทูลพระกรุณา แปลวา่ กราบบงั คมทูลพระมหากษัตรยิ ์ ฉะนน้ั จะนำไป
ใชก้ ับเจา้ นายพระองคอ์ ่ืนไม่ได้

๓. คำว่า ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท และทราบฝ่าละอองพระบาท แปลว่า รู้ พระบาท
สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงประกาศไว้เม่ือพุทธศักราช ๒๔๑๑ ว่า ไม่มี ทรง นำหน้า มี
ทรง นำหน้าเฉพาะคำว่า ทรงทราบ เท่านนั้ เพราะ ทราบ เปน็ คำสามญั มิใชร่ าชาศัพท์ เม่อื จะใช้
เปน็ กริยาในราชาศพั ท์ จึงตอ้ งมคี ำวา่ ทรง นำหน้า

๔. ตำแหน่งสมเด็จพระอัครมเหสีและพระมเหสีรองน้ัน ตามหลักในกฎมณเฑียรบาลว่าด้วย
การสืบราชสันตติวงศ์ พ.ศ. ๒๔๖๗ ให้คำนิยามศัพท์ไว้ว่า “สมเด็จพระอัครมเหสี” คือ พระชายา
หลวงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่มีพระบรมราชโองการสถาปนาข้ึนเป็นสมเด็จพระบรม-
ราชินี ส่วน “พระมเหสีรอง” คือ พระชายาของพระมหากษัตริย์ที่ดำรงพระเกียรติรองจาก สมเด็จ
พระบรมราชนิ ี

๕. พระบรมวงศ์ชั้นพระองค์เจ้า หมายความว่า พระองค์เจ้าพระองค์นั้นเป็นพระราชโอรส
ธิดาในพระมหากษตั รยิ ไ์ ม่ว่ารชั กาลใด

๖. พระอนุวงศ์ หมายถึงพระราชวงศ์ที่เป็นพระราชนัดดา พระราชปนัดดาในพระมหา
กษตั ริย์ไม่วา่ รชั กาลใด


318

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๗. คำว่า ทรงกรม หมายความว่า พระราชวงศ์ตั้งแต่ชั้นพระองค์เจ้าข้ึนไปทรงได้รับการ
สถาปนาเปน็ กรมหมืน่ กรมขนุ กรมหลวง กรมพระ และกรมพระยา

๘. การใช้ราชาศัพท์กับ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า และสมเด็จพระสังฆราชเจ้า น้ัน ใช้เสมอ
การใช้ราชาศัพท์กับพระราชวงศ์ชั้นพระองค์เจ้าท่ีเป็นพระราชโอรสในพระมหากษัตริย์ ส่วนสมเด็จ
พระสังฆราชนั้น ใช้ราชาศัพท์เสมอพระราชวงศ์ช้ันพระองค์เจ้าท่ีเป็นพระราชนัดดาในพระมหา
กษตั รยิ ์




319

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


การใชค้ ำราชาศัพท์ในการกราบบงั คมทลู พระกรณุ า กราบบงั คมทลู กราบทูล
และทูลด้วยวาจา





คำข้นึ ต้น คำสรรพนาม คำลงทา้ ย


๑. พระมหากษตั ริย
์
พระบาทสมเดจ็ พระปรมินทรมหาภมู พิ ลอดุลยเดช

คำขึ้นตน้

ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกลา้ ปกกระหม่อม

คำสรรพนาม

ใต้ฝา่ ละอองธุลพี ระบาท แทน พระมหากษตั รยิ
์
ขา้ พระพทุ ธเจ้า แทน ผ้กู ราบบังคมทูลพระกรุณา

คำลงท้าย

ดว้ ยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ


๒. สมเด็จพระบรมราชนิ นี าถ

สมเดจ็ พระนางเจ้าสริ ิกติ ิ์ พระบรมราชนิ นี าถ

คำขนึ้ ตน้

ขอเดชะฝา่ ละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหมอ่ ม

คำสรรพนาม

ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท แทน สมเดจ็ พระบรมราชนิ นี าถ

ขา้ พระพุทธเจา้ แทน ผกู้ ราบบงั คมทูล

คำลงท้าย

ดว้ ยเกลา้ ด้วยกระหม่อม ขอเดชะ


๓. พระบรมวงศ์ และ พระอนวุ งศ
์
๓.๑ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระยุพราช สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎ
ราชกมุ าร สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร
ี
คำข้นึ ตน้

ขอพระราชทานกราบบังคมทลู ทราบฝา่ ละอองพระบาท


320

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสรรพนาม
แทน พระบรมวงศ์

ใตฝ้ า่ ละอองพระบาท แทน ผูก้ ราบบังคมทลู

ขา้ พระพทุ ธเจา้

คำลงทา้ ย

ด้วยเกลา้ ดว้ ยกระหม่อม หรือ

ควรมคิ วรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ ม


๓.๒ พระบรมวงศ์ช้ันสมเดจ็ เจ้าฟา้

ในรชั กาลปัจจุบนั ได้แก่

สมเด็จพระเจา้ ลกู เธอ เจา้ ฟา้ จุฬาภรณวลยั ลกั ษณ์ อัครราชกุมาร
ี
คำขนึ้ ตน้

ขอพระราชทานกราบทูล ทราบฝา่ พระบาท


คำสรรพนาม
แทน สมเดจ็ เจา้ ฟ้า

ใตฝ้ ่าพระบาท แทน ผ้กู ราบทูล

ขา้ พระพุทธเจา้

คำลงท้าย

ควรมคิ วรแลว้ แต่จะโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม


๓.๓ พระบรมวงศ์ชั้นพระองค์เจ้า หมายถึง พระองค์เจ้าท่ีเป็นพระราชโอรสธิดาของ
พระมหากษตั ริย์ (ซง่ึ ในรชั กาลปจั จบุ นั ไม่ม)ี


คำขึ้นตน้

ขอประทานกราบทูล ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน พระบรมวงศช์ น้ั พระองค์เจ้า

ใตฝ้ า่ พระบาท

ข้าพระพทุ ธเจา้ แทน ผูก้ ราบทลู


คำลงท้าย

ควรมิควรแลว้ แต่จะโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม


๓.๔ พระอนวุ งศช์ น้ั พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ (ทมี่ ไิ ดท้ รงกรม) และพระวรวงศเ์ ธอ

พระองค์เจ้า (ทท่ี รงกรม)

ในรัชกาลปจั จุบนั ไดแ้ ก่


321

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๑. พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจา้ ศรีรศั มิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรม-

โอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกมุ าร

๒. พระเจา้ วรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทนิ ัดดามาต
ุ
๓. พระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จ้าพัชรกิติยาภา

๔. พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าสิริวัณณวรีนารีรัตน์

๕. พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจา้ ทปี งั กรรศั มโี ชติ

๖. พระเจา้ หลานเธอ พระองค์เจ้าสิริภาจุฑาภรณ
์
๗. พระเจ้าหลานเธอ พระองคเ์ จา้ อทติ ยาทรกิตคิ ุณ


คำข้นึ ตน้

กราบทลู ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน พระองค์เจ้า

ฝา่ พระบาท แทน ผู้กราบทลู (ชาย)

เกล้ากระหมอ่ ม แทน ผกู้ ราบทูล (หญงิ )

เกลา้ กระหม่อมฉัน

คำลงทา้ ย

ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด


๓.๕ พระอนุวงศ์ช้ันพระวรวงศ์เธอ พระองคเ์ จ้า (ทมี่ ิได้ทรงกรม)


คำขึน้ ตน้

ทลู ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน พระองค์เจ้า

ฝ่าพระบาท แทน ผูท้ ลู (ชาย)

กระหม่อม แทน ผู้ทูล (หญิง)

หม่อมฉนั

คำลงทา้ ย

ควรมิควรแล้วแตจ่ ะโปรด


๓.๖ พระอนุวงศช์ น้ั หม่อมเจา้ เชน่

๑. หมอ่ มเจา้ กรณิกา จติ รพงศ์

๒. หมอ่ มเจา้ ปุสาณ สวสั ดวิ ตั น
์

322

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๓. หมอ่ มเจา้ มงคลเฉลมิ ยคุ ล

๔. หมอ่ มเจา้ ภีศเดช รัชน
ี

คำขึ้นตน้

ทูล ฝา่ พระบาท


คำสรรพนาม
แทน หม่อมเจ้า

ฝ่าพระบาท แทน ผทู้ ูล (ชาย)

กระหมอ่ ม แทน ผทู้ ูล (หญิง)

หม่อมฉัน

คำลงท้าย

แลว้ แต่จะโปรด



หมายเหตุ ข้อ ๑-๓ ในการเร่ิมกราบบังคมทูลพระกรุณา กราบบังคมทูล กราบทูล ทูล ต่อจาก
คำว่า ข้าพระพุทธเจ้า เกล้ากระหม่อม เกล้ากระหม่อมฉัน กระหม่อม หม่อมฉัน ให้ออกนามและ
ตำแหนง่ ของผู้พดู ดว้ ย เชน่ ขา้ พระพทุ ธเจา้ นาย........นายกรัฐมนตร
ี

๔. พระภิกษุ


๔.๑ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า


คำขนึ้ ตน้

ขอประทานกราบทลู ทราบฝา่ พระบาท


คำสรรพนาม

ใตฝ้ ่าพระบาท แทน สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราชเจ้า

ข้าพระพุทธเจ้า แทน ผกู้ ราบทูล


คำลงท้าย

ควรมิควรแลว้ แต่จะโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม


323

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๔.๒ สมเดจ็ พระสงั ฆราช

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ปัจจุบันได้แก่ สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช
สกลมหาสังฆปรณิ ายก


คำข้นึ ตน้

กราบทูล ทราบฝ่าพระบาท


คำสรรพนาม
แทน สมเด็จพระสังฆราช

ฝา่ พระบาท แทน ผ้กู ราบทูล (ชาย)

เกลา้ กระหมอ่ ม แทน ผกู้ ราบทูล (หญงิ )

เกล้ากระหมอ่ มฉนั

คำลงท้าย

ควรมิควรแลว้ แต่จะโปรด




324

คำอธบิ าย




การกราบบงั คมทลู ตามธรรมดา เชน่

มีกระแสพระราชดำรสั ถามวา่ ชื่ออะไร

ใหก้ ราบบงั คมทลู ว่า ข้าพระพทุ ธเจา้ ชือ่ ......พระพทุ ธเจา้ ข้า

คำกราบบังคมทูลถงึ ความสะดวกสบายหรอื รอดพ้นอันตรายของตน ใชค้ ำข้นึ ต้นว่า

เดชะพระบารมีปกเกลา้ ปกกระหม่อม... แลว้ จงึ กราบบงั คมทลู ต่อไป

คำกราบบงั คมทลู ถงึ การทีไ่ ดท้ ำผิดพลาด หรือไม่สมควร ใชค้ ำข้นึ ต้นวา่

พระราชอาญาไม่พ้นเกลา้ พ้นกระหมอ่ ม

คำกราบบังคมทลู ขอพระราชทานพระมหากรณุ า ใช้คำนำว่า

ขอพระบารมีปกเกลา้ ปกกระหม่อม

คำกราบบังคมทลู เป็นกลาง ๆ เพอ่ื จะได้ทรงเลอื ก ให้ลงท้ายว่า

การจะควรมิควรประการใดแลว้ แต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม

หรอื การจะควรมคิ วรประการใดสุดแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม

คำกราบบังคมทูลความเห็นของตน ใชว้ า่

เห็นดว้ ยเกล้าด้วยกระหมอ่ มวา่

คำกราบบังคมทลู ถึงส่ิงท่ที ราบมา ใชว้ า่


ทราบเกลา้ ทราบกระหมอ่ มว่า

คำกราบบังคมทูลถงึ การทำส่ิงหนง่ึ ส่ิงใดถวาย ใชว้ า่


สนองพระมหากรุณาธิคณุ หรอื สนองพระเดชพระคณุ

การแสดงถวายทอดพระเนตร ใชว้ า่


แสดงเฉพาะพระพกั ตร์ หรือ แสดงหน้าทน่ี ่ัง


325

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


1. การใชค้ ำขน้ึ ตน้ คำสรรพนาม คำลงท้าย ในหนงั สือกราบบังคมทลู พระกรุณา กราบบังคมทูล กราบทลู ทูล และการจ่าหน้าซอง



ผู้รบั หนังสือ คำข้ึนตน้ คำสรรพนาม คำลงทา้ ย คำทีใ่ ช้ในการจ่าหน้าซอง


1. พระมหากษตั ริย์ ขอเดชะฝ่าละอองธลุ ีพระบาท ใตฝ้ ่าละอองธลุ ี ควรมิควรแลว้ แตจ่ ะทรง ขอพระราชทานทูลเกลา้


ปกเกล้าปกกระหม่อม พระบาท พระกรุณาโปรดเกลา้ ทูลกระหม่อมถวาย


ขา้ พระพทุ ธเจา้ [ออกชื่อ ข้าพระพุทธเจา้ โปรดกระหมอ่ ม ขอเดชะ ขอเดชะ


เจา้ ของหนังสือและตำแหนง่ [ข้าพระพุทธเจา้ (ลงลายมอื


(ถา้ มี)] ขอพระราชทานกราบ ช่อื ) หรอื จะนำคำว่า


บังคมทลู พระกรุณาทราบ ขอเดชะมาไวท้ า้ ยชอ่ื เจ้า


ฝ่าละอองธุลีพระบาท ของหนังสือก็ได้]


2. สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ขอเดชะฝา่ ละอองธุลีพระบาท ใตฝ้ า่ ละอองธุล ี ควรมิควรแลว้ แตจ่ ะทรง ขอพระราชทานทูลเกลา้


ปกเกล้าปกกระหมอ่ ม พระบาท พระกรณุ าโปรดเกลา้ ทลู กระหม่อมถวาย


ข้าพระพุทธเจา้ [ออกชอ่ื ขา้ พระพุทธเจ้า โปรดกระหม่อม ขอเดชะ ขอเดชะ


เจา้ ของหนังสอื และตำแหนง่ [ข้าพระพุทธเจา้


(ถา้ ม)ี ] ขอพระราชทานกราบ (ลงลายมือชือ่ ) หรอื


บงั คมทลู ทราบฝา่ ละอองธลุ ี จะนำคำวา่ ขอเดชะมา


พระบาท ไว้ทา้ ยชื่อเจ้าของหนงั สือ


กไ็ ด]้


326

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



ผรู้ บั หนังสอื คำขึ้นต้น คำสรรพนาม คำลงท้าย คำทใ่ี ช้ในการจา่ หนา้ ซอง

ขอพระราชทานกราบบังคมทูล

3. พระบรมวงศ์ และพระอนวุ งศ์
(ระบพุ ระนาม)


3.1 สมเด็จพระบรมราชนิ ี ขอพระราชทานกราบบงั คมทูล ใตฝ้ า่ ละอองพระบาท ควรมคิ วรแล้วแตจ่ ะทรง ขอพระราชทานกราบทลู

(ระบุพระนาม)

สมเด็จพระยุพราช (ระบพุ ระนาม) ทราบฝา่ ข้าพระพทุ ธเจา้ พระกรุณาโปรดเกล้า
ขอประทานกราบทลู

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช ละอองพระบาท โปรดกระหม่อม
(ระบุพระนาม)


สยามมกุฎราชกุมาร ข้าพระพทุ ธเจ้า [ออกชอ่ื เจา้ ของ ข้าพระพุทธเจา้


สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ าฯ หนังสอื และตำแหน่ง (ถ้าม)ี ] (ลงลายมือชอื่ )


สยามบรมราชกมุ าร ี ขอพระราชทานกราบบงั คมทลู


3.2 พระบรมวงศช์ ้นั สมเด็จ ขอพระราชทานกราบทลู ใต้ฝ่าพระบาท ควรมิควรแล้วแตจ่ ะโปรด
เกลา้ โปรดกระหม่อม
เจ้าฟ้า (ระบพุ ระนาม) ทราบฝา่ พระบาท ขา้ พระพทุ ธเจา้ ขา้ พระพุทธเจ้า (ลงช่อื )


ข้าพระพุทธเจ้า [ออกชอ่ื เจา้ ของ

หนงั สอื และตำแหน่ง (ถา้ ม)ี ]


ขอพระราชทานกราบทลู


3.3 พระบรมวงศช์ น้ั พระองค ์ ขอประทานกราบทูล ใตฝ้ า่ พระบาท ควรมคิ วรแลว้ แตจ่ ะโปรด
เกลา้ โปรดกระหม่อม
เจ้า (พระราชโอรสธดิ า (ระบพุ ระนาม) ทราบฝา่ พระบาท ข้าพระพทุ ธเจา้ ขา้ พระพุทธเจ้า (ลงชื่อ)


ของพระมหากษัตรยิ ์) ข้าพระพุทธเจ้า [ออกชอื่ เจา้ ของ

หนังสือและตำแหนง่ (ถ้าม]ี )


ขอประทานกราบทลู


327

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



ผู้รับหนังสอื คำขึ้นตน้ คำสรรพนาม คำลงท้าย คำท่ีใชใ้ นการจ่าหน้าซอง


3.4 พระอนวุ งศ์ชนั้ พระเจ้า กราบทลู (ระบพุ ระนาม) ฝา่ พระบาท ควรมคิ วรแล้วแต่จะโปรด กราบทูล (ระบพุ ระนาม)

เกลา้ กระหมอ่ ม (ชาย)

วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ ทราบฝา่ พระบาท เกล้ากระหม่อม (ลงชื่อ)

หรือ

(ท่ีมไิ ดท้ รงกรม) และ เกลา้ กระหม่อม (ชาย) หรือ (ชาย) เกล้ากระหม่อมฉัน (หญงิ )

(ลงชอ่ื )

พระวรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ เกลา้ กระหม่อมฉนั (หญิง) เกล้ากระหมอ่ มฉนั

(ท่ีทรงกรม) [ออกช่ือ เจ้าของหนงั สอื และ (หญิง)

ตำแหนง่ (ถ้ามี)] ขอกราบทูล

3.5 พระอนวุ งศ์ช้ันพระวรวงศ ์ ทลู (ระบพุ ระนาม) ทราบฝา่ ฝา่ พระบาท ควรมิควรแล้วแตจ่ ะโปรด ทูล (ระบพุ ระนาม)


เธอ พระองคเ์ จ้า (ท่ีมิได ้ พระบาท กระหมอ่ ม (ชาย) กระหม่อม (ชาย)


ทรงกรม) กระหม่อม (ชาย) หรอื หม่อมฉัน (หญิง) (ลงชือ่ )


หมอ่ มฉัน (หญงิ ) หรอื


[ออกชอ่ื เจ้าของหนังสือ หมอ่ มฉนั (หญิง)


และตำแหน่ง ( ถ้ามี)] ขอทูล (ลงช่ือ)


3.6 พระอนุวงศ์ชนั้ หมอ่ มเจ้า ทูล (ระบพุ ระนาม) ฝ่าพระบาท แล้วแต่จะโปรด ทลู (ระบพุ ระนาม)

กระหม่อม (ชาย)

กระหม่อม (ชาย) หรือ กระหม่อม (ชาย) (ลงช่อื ) หรือ

หม่อมฉนั (หญิง)

หมอ่ มฉัน (หญงิ ) [ออกช่อื หม่อมฉัน (หญิง) (ลงช่ือ)


เจ้าของหนังสอื และตำแหน่ง

(ถา้ ม)ี ] ขอทูล

328

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



ผูร้ บั หนังสือ คำขนึ้ ตน้ คำสรรพนาม คำลงทา้ ย คำทใี่ ช้ในการจา่ หน้าซอง


4. พระภกิ ษ
ุ

4.1 สมเด็จพระมหาสมณเจา้ ขอประทานกราบทลู ใต้ฝ่าพระบาท ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด ขอประทานกราบทูล

เกล้าโปรดกระหม่อม (ระบุพระนาม)

(ระบุพระนาม) ข้าพระพทุ ธเจา้ ขา้ พระพุทธเจา้ (ลงชอ่ื )


ทราบฝา่ พระบาท

ขา้ พระพุทธเจา้ [ออกชอ่ื


เจา้ ของหนงั สอื และตำแหนง่


(ถา้ ม)ี ] ขอประทานกราบทูล


4.2 สมเดจ็ พระสงั ฆราชเจา้ , กราบทูล (ออกพระนาม) ฝา่ พระบาท ควรมคิ วรแล้วแต่จะโปรด กราบทลู (ระบุพระนาม)


สมเด็จพระสังฆราช ทราบฝา่ พระบาท เกล้ากระหม่อม เกลา้ กระหม่อม (ชาย)


เกล้ากระหมอ่ ม (ชาย) หรือ (ชาย) (ลงชอื่ ) หรือ


เกล้ากระหม่อมฉนั (หญงิ ) เกล้ากระหม่อมฉัน เกลา้ กระหม่อมฉนั (หญงิ )


[ออกช่อื เจ้าของหนงั สือและ (หญิง) (ลงช่อื )


ตำแหนง่ (ถ้าม)ี ] ขอกราบทลู


329

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔




2. การใช้คำขึ้นต้น คำสรรพนาม และคำลงทา้ ย ในการกราบบังคมทลู พระกรณุ า กราบบงั คมทูล กราบทูล และทูลด้วยวาจา



ผ้ฟู ัง คำขึ้นต้น คำสรรพนาม คำลงท้าย


1. พระมหากษตั รยิ ์ ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ดว้ ยเกลา้ ด้วยกระหมอ่ ม ขอเดชะ


ปกเกลา้ ปกกระหมอ่ ม ขา้ พระพทุ ธเจา้


ข้าพระพุทธเจ้า [ออกช่อื


ผ้กู ราบบังคมทูลพระกรณุ าและ


ตำแหนง่ (ถา้ ม)ี ] ขอพระราชทาน


กราบบังคมทลู พระกรณุ า


ทราบฝา่ ละอองธลุ พี ระบาท


2. สมเด็จพระบรมราชินนี าถ ขอเดชะฝ่าละอองธลุ พี ระบาท ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ดว้ ยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ

ขา้ พระพุทธเจา้

ปกเกล้าปกกระหม่อม

ข้าพระพุทธเจ้า [ออกชื่อผูก้ ราบ


บงั คมทูลและตำแหนง่ (ถ้าม)ี ]


ขอพระราชทานกราบบังคมทูล


ทราบฝ่าละอองธลุ พี ระบาท


330

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



ผฟู้ ัง คำขนึ้ ต้น คำสรรพนาม คำลงทา้ ย


3. พระบรมวงศ์ และ พระอนวุ งศ์
ขอพระราชทานกราบบังคมทลู ใตฝ้ า่ ละอองพระบาท ดว้ ยเกล้าด้วยกระหมอ่ ม หรอื ควรมิควร

3.1 สมเด็จพระบรมราชนิ ี
สมเดจ็ พระยพุ ราช ทราบฝ่าละอองพระบาท ข้าพระพทุ ธเจา้ แลว้ แต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ข้าพระพุทธเจา้ [ออกชอ่ื ผ้กู ราบ โปรดกระหม่อม(1)

สยามมกฎุ ราชกมุ าร
สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ าฯ บังคมทลู และตำแหน่ง (ถา้ ม)ี ]

สยามบรมราชกมุ ารี

ขอพระราชทานกราบบังคมทลู


3.2 พระบรมวงศ์ช้นั สมเด็จเจ้าฟา้ ขอพระราชทานกราบทลู ใต้ฝ่าพระบาท ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกลา้

โปรดกระหมอ่ ม(2)

ทราบฝ่าพระบาท ขา้ พระพทุ ธเจา้

ขา้ พระพทุ ธเจา้ [ออกชอื่ ผกู้ ราบทลู


และตำแหน่ง (ถ้าม)ี ]


ขอพระราชทานกราบทลู


(1) หรือใช้ “ควรมิควรสุดแตจ่ ะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม

(2) หรอื ใช้ “ควรมคิ วรสดุ แตจ่ ะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม


331

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



ผ้ฟู ัง คำข้ึนต้น คำสรรพนาม คำลงท้าย


3.3 พระบรมวงศ์ชัน้ พระองคเ์ จ้า ขอประทานกราบทูล ใตฝ้ ่าพระบาท ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า

โปรดกระหมอ่ ม(1)

(พระราชโอรส ธดิ าของพระมหากษตั ริย)์ ทราบฝ่าพระบาท ขา้ พระพุทธเจา้

ข้าพระพุทธเจา้ [ออกชอื่ ผู้ขอ


ประทานกราบทลู และตำแหนง่


(ถ้ามี)] ขอประทานกราบทูล


3.4 พระอนุวงศช์ ั้นพระเจา้ วรวงศเ์ ธอ กราบทลู ทราบฝา่ พระบาท ฝา่ พระบาท ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด

พระองคเ์ จ้า (ทม่ี ไิ ดท้ รงกรม) และ เกล้ากระหมอ่ ม (ชาย) หรอื เกลา้ กระหมอ่ ม (ชาย) หรอื

พระวรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ (ที่ทรงกรม) เกล้ากระหมอ่ มฉนั (หญิง) เกล้ากระหม่อมฉัน (หญิง)

[ออกชอื่ ผกู้ ราบทลู และตำแหนง่

(ถา้ มี)] ขอกราบทลู


3.5 พระอนวุ งศช์ ้นั พระวรวงศเ์ ธอ ทลู ฝา่ พระบาท ฝ่าพระบาท ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด

พระองคเ์ จ้า (ทม่ี ไิ ดท้ รงกรม) กระหมอ่ ม (ชาย) หรอื กระหมอ่ ม (ชาย) หรือ

หมอ่ มฉนั (หญงิ ) [ออกชื่อผู้ทูล หม่อมฉัน (หญิง)

และตำแหน่ง (ถ้ามี)] ขอทลู


(3) หรือใช้ “ควรมิควรสุดแตจ่ ะโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อม


332

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



ผู้ฟัง คำข้ึนตน้ คำสรรพนาม คำลงทา้ ย

ฝา่ พระบาท แล้วแต่จะโปรด

3.6 พระอนวุ งศช์ น้ั หมอ่ มเจา้ ทลู ฝ่าพระบาท กระหมอ่ ม (ชาย) หรือ

กระหม่อม (ชาย) หรือ หม่อมฉัน (หญิง)

หม่อมฉนั (หญิง) [ออกชอ่ื ผทู้ ลู
และตำแหน่ง (ถ้าม)ี ] ขอทูล


4. พระภกิ ษุ
ขอประทานกราบทูล
4.1 สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า ใต้ฝา่ พระบาท ควรมคิ วรแล้วแต่จะโปรดเกลา้

ทราบฝา่ พระบาท ขา้ พระพทุ ธเจ้า โปรดกระหมอ่ ม

ข้าพระพทุ ธเจ้า [ออกช่อื ผขู้ อ

ประทานกราบทลู และตำแหนง่


(ถ้าม)ี ] ขอประทานกราบทูล


4.2 สมเด็จพระสงั ฆราชเจา้ , กราบทลู ทราบฝา่ พระบาท ฝา่ พระบาท ควรมิควรแล้วแตจ่ ะโปรด


สมเดจ็ พระสงั ฆราช เกลา้ กระหมอ่ ม (ชาย) หรือ เกล้ากระหมอ่ ม (ชาย) หรือ


เกล้ากระหมอ่ มฉัน (หญิง) เกล้ากระหม่อมฉัน (หญงิ )


[ออกชอ่ื ผกู้ ราบทลู และตำแหนง่


(ถา้ มี)] ขอกราบทูล


333

ภาคผนวก

ภาคผนวกท่ี 1


คำสุภาพ


คำสภุ าพ หมายถงึ คำทไี่ มห่ ยาบกระดา้ งนา่ รงั เกยี จ สมควรจะใชก้ ราบบงั คมทลู พระกรณุ า
หรอื ใช้เปน็ ภาษาราชการ เปน็ ภาษาแบบแผน ใช้แกพ่ ระสงฆ์ ขุนนาง และบุคคลทว่ั ไป

1. คำทีใ่ ชแ้ กพ่ ระสงฆ์

พระสงฆ์มีหลายชั้น และมสี ามานยนามบอกสมณศักดิ์นำนามตา่ งกนั ตามชนั้ ดังนี้

1.1 คำสามานยนามบอกสมณศกั ด์ิ ใช้นำหน้าราชทนิ นาม มีดังน้ี

1.1.1 สมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระสังฆราชท่ีมิใช่เจ้านาย ใช้ว่า “สมเด็จพระ
อริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก”(1) และลงนามเดิม และนาม
ฉายา เช่น สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก (จวน
อุฏฺ าย)ี

1.1.2 สมเด็จพระราชาคณะ ใช้คำ สมเด็จพระ นำหน้าราชทินนาม และจะลงนาม
เดมิ นามฉายา เพอ่ื ใหแ้ น่ชัดดว้ ยก็ควร เช่น สมเดจ็ พระพุฒาจารย(์ 2) (นวม(3) พทุ ธฺ สโร(4))

1.1.3 พระราชาคณะเจา้ คณะรอง เชน่ พระวิสุทธาธิบดี พระพรหมเมธ
ี
1.1.4 พระราชาคณะช้ันธรรม ใช้คำ พระธรรม นำหน้าราชทินนาม เช่น พระธรรม-
กิตติวงศ์ พระธรรมวราจารย์ (เขียนปรกติจะไม่ใช้นามเดิม ใช้แต่ราชทินนาม จะใช้นามเดิมเมื่อ
ทำทำเนยี บหรอื ทำประวตั ิ)

1.1.5 พระราชาคณะชน้ั เทพ ใชค้ ำ พระเทพ นำหนา้ ราชทนิ นาม เชน่ พระเทพปญั ญา
สธุ ี พระเทพประสทิ ธคิ ณุ

1.1.6 พระราชาคณะชน้ั ราช ใชค้ ำ พระราช นำหนา้ ราชทนิ นาม เชน่ พระราชปญั ญา
วสิ ารัท พระราชสารโกศล

1.1.7 พระราชาคณะชั้นสามัญ ใช้คำ พระ นำหน้าราชทินนาม เช่น พระประศาธน์
โสภณ พระปรยิ ตั ิโสภณ


(1) เม่ือ พ.ศ. 2532 ทรงพระกรุณาโปรดให้สถาปนาสมณศักดิ์ สมเด็จพระญาณสังวร ข้ึนเป็นสมเด็จพระญาณสังวร
สมเดจ็ พระสงั ฆราช สกลมหาสงั ฆปรณิ ายก (เจริญ สวุ ฒฺโน) เปน็ กรณเี ฉพาะพระองค์


(2) ราชทนิ นาม

(3) นามเดิม

(4) นามฉายา


335

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


1.1.8 พระครู ใช้คำ พระครู นำหน้า เช่น พระครูวิบูลโชติวัฒน์(1) พระครูไพโรจน์
โพธวิ ัฒน์(2)

1.1.9 พระสงฆ์ที่เป็นเปรียญ ใช้คำ พระมหา นำหน้าชื่อและนามสกุลพร้อมทั้งนาม
ฉายา และจะบอกเปรยี ญธรรมเทา่ ประโยคทส่ี อบไล่ไดด้ ว้ ยกไ็ ด้ เชน่ พระมหาทมิ ช่นื ชอ้ ย (เขมโิ ก
ป.ธ. 3)

1.1.10 พระสงฆ์ท่ีมีตำแหน่งต่างๆ ก็มีคำสามานยนามนำช่ือต่างกันไปตามตำแหน่ง
เชน่ เจา้ อธิการ(3) สริ ิ โอบออ้ ม (สริ ิคตุ โฺ ต) พระอธกิ าร(4) ทิม ชื่นชอ้ ย (เขมิโก) พระปลัด(5) ชอบ
ชน่ื แช่ม (ปยิ วณฺโณ) พระสมุห์อม่ิ อาบเอม (เปมงกฺ โร) พระใบฎกี าเนียม ช่นื ชอบ (ปภากโร)

1.1.11 พระอนุจร ใช้คำ พระ นำหน้าชื่อ นามสกุล และนามฉายา เช่น พระผิน
เกิดชอบ ( าณทีโป) หากเป็นนักธรรมจะลงวุฒิต่อท้ายก็ได้ เช่น พระผิน เกิดชอบ ( าณทีโป
น.ธ. เอก)

1.1.12 สามเณร ใช้คำ สามเณร นำหน้าช่ือ นามสกุล และจะลงวุฒิเปรียญ หรือ
นักธรรม หรือลงทั้งสองประการด้วยกันก็ได้ เช่น สามเณรสุโข สราญใจ สามเณรสุโข สราญใจ
(น.ธ.โท) สามเณรสุโข สราญใจ (ป.ธ. 4, น.ธ. โท)



1.2 คำสรรพนามหรือคำแทนชอื่

ในไวยากรณ์ คำสรรพนามท่ีจะต้องเปล่ียนแปลงใช้ตามบุคคล คือ บุรุษสรรพนาม และ
มคี ำใช้แกพ่ ระสงฆต์ า่ งชน้ั กัน ท่ใี ชก้ นั เปน็ แบบแผนแตก่ ่อนมดี งั น้ี


(1)–(2) พระครสู ัญญาบัตร

(3) เจา้ อธิการ คือ เจ้าอาวาสวดั ราษฎร์ทีเ่ ปน็ เจา้ คณะตำบล แตย่ ังไมม่ ีสมณศักดิ์

(4) พระอธิการ คอื เจา้ อาวาสวดั ราษฎรท์ ย่ี ังไมม่ ีสมณศกั ด์ิ

(5) พระปลัดก็ดี พระสมุห์ก็ดี พระใบฎีกาก็ดี เป็นฐานานุกรมของพระราชาคณะช้ันสามัญ ถ้าเป็นพระฐานานุกรมของ

พระราชาคณะชน้ั สงู ตอ้ งเปลย่ี นเป็น พระครปู ลัด พระครสู มุห์ พระครูใบฎกี า ฯลฯ


336

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


บุรษุ ที่ 1


คำสรรพนาม ผพู้ ูด ใช้แก ่

เกลา้ กระผม พระสงฆ์ สมเด็จพระราชาคณะ

พระราชาคณะ

กระผม พระสงฆ ์ พระครสู ญั ญาบัตร

พระครูฐานานุกรม

พระครปู ระทวน

พระเปรยี ญ

ผม พระสงฆ ์ พระสงฆด์ ว้ ยกัน

อาตมภาพ พระสงฆ์ บคุ คลท่วั ไป

เกล้ากระผม บคุ คลทว่ั ไป สมเด็จพระราชาคณะ

กระผม (ภาษาปาก) พระราชาคณะ

ผม (ภาษาปาก) (ชาย)

ดิฉนั (หญิง)

ผม (ชาย) บุคคลทว่ั ไป พระครสู ญั ญาบตั ร

ดิฉัน (หญิง) พระครูฐานานุกรม

พระครูประทวน

พระเปรยี ญ

ผม (ชาย) บุคคลทัว่ ไป พระสงฆ์ทวั่ ไป

ดฉี นั , ดิฉัน (หญิง)

ใช้แก่

บุรษุ ท่ี 2
สมเดจ็ พระราชาคณะ



คำสรรพนาม ผพู้ ูด

พระเดชพระคณุ ท่าน พระสงฆ์
เจ้าพระคณุ , บคุ คลทว่ั ไป

พระเดชพระคณุ ทา่ น

เจ้าประคุณ,

ท่านเจ้าพระคณุ (ภาษาปาก),


ท่านเจา้ ประคุณ (ภาษาปาก)


337

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสรรพนาม ผู้พูด ใช้แก่

พระราชาคณะ

พระเดชพระคุณทา่ นเจ้าคุณ พระสงฆ ์
บคุ คลทว่ั ไป
พระครสู ญั ญาบตั ร

พระคณุ เจ้า
พระครูฐานานุกรม

ทา่ นเจา้ คณุ (ภาษาปาก)
พระครูประทวน

พระเปรยี ญ

ทา่ นพระคร ู พระสงฆ ์ พระสงฆ์


พระคุณเจา้ บคุ คลท่วั ไป พระมหากษัตรยิ
์

สมเด็จพระบรมราชินนี าถ

สมเด็จพระบรมราชนิ ี

ท่าน พระสงฆ์ สมเดจ็ พระบรมราชชนก

พระคณุ ทา่ น บุคคลทวั่ ไป
สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยุพราช

สมเดจ็ บรมบพติ ร พระสงฆ ์ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช

พระราชสมภารเจา้
สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ

บรมบพติ ร พระสงฆ์ สยามบรมราชกมุ าร
ี
พระราชสมภารเจา้ , พระบรมวงศ์ตัง้ แตส่ มเด็จเจา้ ฟา้ ถึง

มหาบพติ ร หม่อมเจา้








บพติ ร(1) พระสงฆ ์


(1) ถา้ เปน็ การเขยี นหนงั สอื พระสงฆม์ แี บบใชส้ รรพนามบรุ ษุ ที่ 2 เปลย่ี นไปตามพระอสิ รยิ ยศของเจา้ นาย เชน่ สมเดจ็ พระราชภคนิ ี
บพิตร สมเด็จพระบรมวงศ์บพติ ร พระบรมวงศบ์ พติ ร พระเจา้ วรวงศ์บพติ ร พระวรวงศบ์ พติ ร


338

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


บรุ ษุ ท่ี 3



คำสรรพนาม ผ้พู ดู ใชแ้ ก่

ท่าน ผู้น้อย พระสงฆ
์

1.3 คำกรยิ า
ใช้แก่

พระสงฆ
์

คำกริยา ผพู้ ูด พระสงฆ์

ฉัน (กนิ , ดืม่ ) พระสงฆ ์ พระสงฆ์

สมเด็จพระสังฆราช

มรณภาพ (ตาย) บคุ คลทั่วไป
ใชแ้ ก่

ถวาย (ให้) บุคคลท่ัวไป พระมหากษัตรยิ ถ์ งึ หม่อมเจา้

บคุ คลท่ัวไป

ขอพระทาน, บคุ คลท่วั ไป

ขอประทาน




1.4 คำวเิ ศษณท์ ี่เป็นคำข้นึ ต้นและคำรบั



คำสรรพนาม ผพู้ ูด
ขอถวายพระพร พระสงฆ ์

เจริญพร พระสงฆ ์



339

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


1.5 ศัพทเ์ ฉพาะสำหรับพระสงฆ(์ 1)


1.5.1 คำนาม
ความหมาย

คำท่ีใช้แกพ่ ระสงฆ ์

ไทยธรรม(2), ไทยทาน(3) ของถวายพระ, ของทำบญุ ต่างๆ


ญัตต ิ คำประกาศใหส้ งฆ์ทราบเพอ่ื ทำกจิ ร่วมกนั


ถวายพระพร คำเรมิ่ และคำรับทพี่ ระสงฆ์ใชแ้ ก่พระมหา


กษตั ริย์ถึงหมอ่ มเจ้า


เจริญพร คำเริม่ และคำรบั ทพ่ี ระสงฆใ์ ชแ้ กค่ นท่ัวไป


โยม(4) คำที่พระสงฆ์เรียกฆราวาส และคำท่ีฆราวาส

ใชแ้ ทนตัวเองเมื่อพดู กบั พระสงฆ์


อฐั บรขิ าร เครอ่ื งใช้จำเป็นของพระสงฆ์ มี 8 อย่าง

คอื สบง จีวร สังฆาฏิ บาตร มดี โกน เข็ม

รดั ประคด และกระบอกกรองนำ้


ไตรจีวร เคร่อื งนุ่งห่ม ประกอบด้วย สบง จวี ร สังฆาฏ
ิ

จตปุ จั จัย เครื่องอาศัยเล้ียงชีวิตของพระสงฆ์ในพระพุทธ-

ศาสนามี 4 อย่าง คือ จีวร (ผ้านุ่งห่ม)

บิณฑบาต (อาหาร) เสนาสนะ (ท่ีอยู่)

คลิ านเภสชั (ยา)


ปัจจัย เงินตรา

ลขิ ิต จดหมาย ใชแ้ ก่พระสงฆ์ท่ัวไป


ฉายา ช่ือที่พระอุปัชฌาย์ต้ังให้เป็นภาษาบาลีเม่ือ


อปุ สมบท


(1) ข้อมูลจากหนงั สอื ราชาศพั ท์ ฉบบั ราชบณั ฑิตยสถาน พิมพ์พุทธศักราช 2550 หน้า 245-249

(2)–(3) คำว่า “ไทยธรรม” และ “ไทยทาน” มคี วามหมายเหมือนกนั คอื หมายถงึ ของถวายพระ ของทำบุญต่างๆ

โยมพอ่ โยมแม่ โยมป้า โยมอา

(4) เช่น

340

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำทใ่ี ชแ้ กพ่ ระสงฆ ์ ความหมาย


อาสนะ ท่นี ง่ั , เคร่อื งปูรองนัง่


เสนาสนะ ทน่ี ง่ั , ที่นอน, ท่อี ยู่


อาสนส์ งฆ์ ทย่ี กพื้นสำหรับนง่ั


ธรรมาสน์ ที่สำหรบั นั่งแสดงธรรม


กุฏิ ที่อยู่อาศัย


อาบัต ิ โทษที่เกิดจากการละเมิดสกิ ขาบท


อัฐบาน นำ้ ทค่ี น้ั จากผลไม้ มี 8 อย่าง คือ น้ำผลมะมว่ ง

น้ำผลชมพู่หรือน้ำผลหว้า น้ำผลกล้วยม ี

เมล็ดหรือน้ำผลกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำผล

มะซาง น้ำผลจันทน์หรือน้ำผลองุ่น น้ำ

เหงา้ บวั และนำ้ ผลมะปรางหรือน้ำผลล้ินจ
่ี

เจ้าอาวาส พระภิกษผุ ปู้ กครองวัด


คิลานเภสัช ยารกั ษาโรค


อนั เตวาสกิ ศิษย์ที่อยู่ในปกครองหรือที่อาศัยอยู่กับอาจารย์

จะเป็นพระสงฆ์หรือฆราวาสกไ็ ด้


สทั ธวิ หิ าริก, สทั ธงิ วหิ ารกิ คำเรียกผู้ได้รับการอุปสมบทแล้ว ถ้าอุปสมบท

กับพระอุปัชฌาย์องค์ใด ก็เป็นสัทธิวิหาริก

พระอุปชั ฌายอ์ งค์น้ัน


ฎีกา หนงั สอื ที่เขยี นนมิ นต
์

ภัตตาหาร, จงั หัน อาหาร


ภตั ตาหารเชา้ , จงั หันเช้า อาหารเชา้


ภตั ตาหารเพล, จังหนั เพล อาหารเพล

341

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


1.5.2 คำกรยิ า
ความหมาย

คำทใ่ี ชแ้ ก่พระสงฆ ์

นมสั การ กราบ, ไหว
้
กิน, ด่มื

ฉัน กนิ อาหาร

ฉนั จงั หัน,(1) ฉนั ภตั ตาหาร กินอาหารเช้า


ฉันจังหนั เช้า, ฉันภตั ตาหารเช้า, กินอาหารกลางวัน

ฉันเชา้ (ภาษาปาก)

โกนค้วิ

ฉนั จังหนั เพล, ฉนั ภตั ตาหารเพล, โกนผม

ฉนั เพล (ภาษาปาก)
โกนหนวด

ปลงคว้ิ ขอฝากตัวเปน็ ศิษย์พระอปุ ัชฌาย
์
ปลงผม ขอให้พระสงฆท์ ำอยา่ งใดอยา่ งหนงึ่

ปลงหนวด เชญิ

ขอนิสยั แจง้ ใหส้ งฆ์ทราบ

อาราธนา เจ็บปว่ ย

นมิ นต์ ตาย

เผดียงสงฆ ์

อาพาธ นอน, นอนหลบั

ถงึ แกม่ รณภาพ, ถึงมรณภาพ, น่งุ หม่

มรณภาพ บวชเป็นพระภิกษุ

จำวัด บวชเปน็ สามเณร

ครองผ้า
อปุ สมบท
บรรพชา

(1) คำว่า ฉนั จงั หนั เป็นคำที่มใี ช้มากอ่ น ต่อมาจึงมคี ำวา่ ฉันภัตตาหาร


342

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำทใี่ ชแ้ กพ่ ระสงฆ ์ ความหมาย


ถวายพระพรลา บอกลาเฉพาะพระมหากษตั ริย
์
สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชนิ (ี 1)

ปวารณา เปดิ โอกาสใหข้ อหรอื เรยี กรอ้ งเอาได
้
ไปห้องนำ้ , ไปถาน ไปส้วม

รว่ มสังฆกรรม(2) ร่วมทำกิจของสงฆ์ภายในพทั ธสีมา เช่น

การร่วมฟงั สวดพระปาติโมกข์ ในวันขึ้น

15 คำ่ วนั แรม 15 ค่ำ หรือวนั แรม 14

ค่ำในเดือนขาด

รับบิณฑบาต รับของใสบ่ าตร

รบั นมิ นต์ รับเชญิ

ลงอโุ บสถ, ลงอโุ บสถกรรม ลงสวดและฟงั พระปาตโิ มกขใ์ นพระอุโบสถ

และอุโบสถในวันข้นึ 15 คำ่ วันแรม 15

ค่ำ หรอื วันแรม 14 ค่ำในเดือนขาด

กราบลา ลา (ใช้แกพ่ ระสงฆ์ทน่ี ับถอื )

ลาสกิ ขา ลาสึกจากพระ

อังคาส เลี้ยงพระ, ถวายอาหารพระ

ทำวัตรเชา้ สวดมนต์ไหว้พระตอนเช้า

ทำวตั รเยน็ สวดมนต์ไหว้พระตอนเยน็

ทำวัตรคำ่ สวดมนตไ์ หว้พระตอนค่ำ

เทศน,์ เทศนา แสดงธรรม

ครองจีวร ห่มจวี ร


(1) พระบรมวงศ์และพระอนุวงศน์ อกนั้นไมม่ ีถวายพระพรลา

(2) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 นิยามคำว่า สังฆกรรม ว่า “[สังคะกำ] น. กิจท่ีพระสงฆ์ต้ังแต่

4 รปู ขึน้ ไป รวมกันทำภายในสมี า เชน่ การทำอโุ บสถ การสวดพระปาติโมกข.์ (ส. สฆ + กรมฺ นฺ; ป. สงฆฺ กมมฺ ).”


343

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำทใี่ ช้แก่พระสงฆ์ ความหมาย


ถวาย ให้


ประเคน ให้ในระยะไมเ่ กนิ หตั ถบาส(1)


ถวายอดเิ รก(2) ใหพ้ รพิเศษแด่พระมหากษัตริย์

สมเด็จพระบรมราชนิ ีนาถ

สมเด็จพระบรมราชิน
ี

สรงน้ำ อาบนำ้


ปลงอาบัติ แสดงความผิดเพื่อเปล้อื งโทษ

ทเี่ กดิ จากการล่วงละเมดิ สิกขาบท

ขนาดเบา ที่เรยี กวา่ “ลหกุ าบตั ”ิ


ปรับอาบัติ เอาโทษเป็นผิดตามพระวนิ ัย




2. ค ำทีใ่ ช้แก่ขนุ นางและบคุ คลทั่วไป


2.1 คำสามานยนามนำหนา้ ชื่อ ใชแ้ กข่ ุนนางและบุคคลทั่วไปมี 2 อย่าง คอื


2.1.1 คำสามานยนามบอกยศ ใช้ทั่วไปกับขุนนาง ปัจจุบันนี้มีแต่ยศทหารกับตำรวจ(3)
ซึ่งทราบกันแพร่หลายอยู่แล้ว แต่ยศทางพลเรือนซึ่งปัจจุบันไม่มีแล้วนั้น แต่ก่อนเคยมีท่ัวกันทุก
ฝ่ายทุกกระทรวง ท้ังช้ันสัญญาบัตรและประทวน จะขอกล่าวเฉพาะชั้นสัญญาบัตรพอให้เป็น
ความรู้ ดงั น้ี


ยศฝ่ายพลเรือน มี มหาอำมาตย์นายก มหาอำมาตย์ (เอก โท ตรี) อำมาตย์
(เอก โท ตร)ี รองอำมาตย์ (เอก โท ตร)ี แต่ฝา่ ยราชสำนกั มยี ศต่างออกไป ทัง้ แยกออกตามหน้าที่
กรมกองอีก


(1) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 นิยามคำ หัตถบาส ว่า “น. ระยะระหว่างพระสงฆ์ท่ีนั่งทำ
สังฆกรรมระหวา่ งพระภกิ ษุ สามเณร กบั คฤหัสถผ์ ู้ถวายของ ห่างกันไม่เกินศอกหนงึ่ . (ป.หตถฺ ปาส).”


(2) พระสงฆ์ทถ่ี วายอดิเรกตอ้ งเปน็ พระสงฆ์ชนั้ พระราชาคณะ

(3) ยศทหารและตำรวจแต่เดิม ถ้าเป็นนาย (ไม่ใช่พล) มีคำ นาย นำหน้าเสมอ เช่น นายพล นายพัน นายร้อย

จ่านายสิบ นายสิบ ต่อมามีสตรีเป็นทหารและตำรวจ คำว่า นาย จึงถูกลบท้ิงไป เพราะพระราชบัญญัติยศทหาร
(ฉบับท่ี 3) พุทธศักราช 2485 มีข้อสำคัญว่า ในกฎหมายว่าด้วยยศทหารและบรรดากฎหมายอ่ืนใดซ่ึงมีคำว่า นาย
ประกอบยศทหารอยู่ด้วยนั้น ให้ตัดคำว่า นาย ออกท้ังสิ้น และ ถ้าผู้ท่ีได้รับยศทหารเป็นหญิง ให้เติมคำว่า หญิง
ท้ายยศน้ันๆ ดว้ ย


344

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


2.1.2 คำสามานยนามที่เป็นคำนำชื่อ ได้แก่ บรรดาศักด์ิ กับคำที่กฎหมายเรียกว่า
คำนำนาม จะกลา่ วถึงพวกหลังกอ่ น

ชายที่มีอายุ 15 ปีลงมา มิใช่ผู้ท่ีเนื่องในพระราชวงศ์ ใช้คำนำหน้าชื่อพร้อมกับ
นามสกุลวา่ เดก็ ชาย เช่น เดก็ ชายชอบ เกดิ งาม ทม่ี ีอายุเกนิ 15 ปขี น้ึ ไป และมิใช่ผทู้ ีเ่ น่ืองในพระ
ราชวงศ์ ใช้คำนำหน้าชื่อพรอ้ มกบั นามสกุลว่า นาย เช่น นายชอบ เกิดงาม

หญิงโสดที่มีอายุ 15 ปีลงมา ซ่ึงมิใช่ผู้ที่เนื่องในพระราชวงศ์ ใช้คำนำหน้าชื่อว่า
เด็กหญิง เช่น เด็กหญิงชดช้อย ใจเย็น หญิงโสดท่ีมีอายุ 15 ปีขึ้นไป ซ่ึงมิใช่เป็นผู้ที่เนื่องในพระ
ราชวงศ์ ใช้คำนำหน้าช่ือว่า นางสาว เช่น นางสาวชดช้อย ใจเย็น หญิงสมรสแล้ว ซ่ึงมิใช่ผู้ที่
เนื่องในพระราชวงศ์ ใช้คำนำหน้าช่ือวา่ นาง เชน่ นางชดช้อย อนุ่ ใจ(1)


นอกจากคำนำหน้าชื่อสำหรับสามัญชนดังกล่าว ก็มีคำ “หม่อมราชวงศ์” กับ
“หม่อมหลวง” สำหรับนำหนา้ ชอื่ ผทู้ เี่ นอ่ื งในพระราชวงศ์อีกสองชน้ั


อน่ึง เด็กชาย เด็กหญิง นาย นางสาว และ นาง ผู้ท่ีใช้นามสกุลที่เป็น
ราชสกุล ใหล้ งคำว่า ณ อยุธยา(2) ต่อทา้ ยนามสกุลดว้ ยทกุ กรณ
ี

ผู้มีบรรดาศักดิ์อีกพวกหนึ่ง ซึ่งแม้จะไม่มีการแต่งต้ังแล้วโดยปรกติ แต่ก็ยังต้อง
กล่าวอ้างถึงอยู่ จึงควรทราบไวด้ ้วย ดังนี
้

สมเดจ็ เจ้าพระยา เชน่ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรสี ุริยวงศ์

เจา้ พระยา เชน่ เจ้าพระยาภธู ราภยั

พระยา เช่น พระยาสีหราชเดโชชยั

เจ้าหมื่น เชน่ เจ้าหม่นื ไวยวรนาถ

หม่อม เช่น หม่อมราโชทยั

พระ เชน่ พระพรหมพิจิตร

จมืน่ เช่น จม่นื ทิพเสนา

หลวง เชน่ หลวงคเชนทรามาตย
์
นาย เช่น นายวรกิจบรรหาร

ขุน เช่น ขุนสุนทรภาษติ

จ่า เชน่ จ่าผลาญอริพิษ

หม่ืน เช่น หมน่ื พากยฉ์ ันทวจั น์

พัน เชน่ พนั พฒุ อนรุ าช


(1) ในปจั จุบันใช้ นาง หรือ นางสาว หรือใช้นามสกุลเดิมกไ็ ด้ ตามพระราชบญั ญตั ิ คำนำหนา้ นามหญงิ พ.ศ. 2551

(2) เดมิ ใช้ “ณ กรงุ เทพ”


345

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ทางฝ่ายสตรีผู้มีบรรดาศักด์ิ ก็มีสามานยนามเป็นคำนำหน้าชื่อเป็นพิเศษต่างจาก
สามัญชนอกี มาก ควรทราบไวด้ ว้ ย เชน่

ท่านผู้หญิง(1) แต่ก่อนมาใช้นำหน้าช่ือภรรยาเอกของ เจ้าพระยา และเป็นผู้
ได้รับพระราชทานเคร่ืองยศท่านผู้หญิง ปัจจุบันนี้ใช้แก่สตรีท่ีมิใช่เจ้านายหรือมิใช่หม่อมห้ามของ
เจ้านาย และเป็นผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายในช้ันทุติยจุลจอม
เกล้าวิเศษขึ้นไป และคำ ท่านผู้หญิง นี้ ในกรณีแรก (ท่ีใช้กับเอกภรรยาของเจ้าพระยา) และสามี
ยังมีชีวิตอยู่ ให้ใช้คำน้ีนำหน้าราชทินนามของสามีทีเดียว เช่น “ท่านผู้หญิงยมราช” แต่หากสามี
ถงึ อสัญกรรมแลว้ จะตอ้ งลงช่อื ตวั เพ่มิ ลงหน้าราชทินนามดว้ ย เปน็ “ท่านผ้หู ญงิ ตลบั ยมราช” ใน
กรณีหลัง ที่เป็นท่านผู้หญิงเพราะได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ช้ันทุติยจุลจอมเกล้า
วิเศษฝ่ายในข้ึนไปนั้น ให้อนุโลมตามกรณีแรก คือ ใช้คำ ท่านผู้หญิง นำราชทินนามของสามี
เช่น “ท่านผู้หญิงดิฐการภักดี” “ท่านผู้หญิงละมูลบริรักษ์เวชชการ” แต่ถ้าสามีไม่มีบรรดาศักดิ ์
ให้ใช้คำ “ท่านผู้หญิง” นำหน้าชื่อตัวและนามสกุล เช่น “ท่านผู้หญิงพงา ธรรมศักด์ิ” ส่วนผู้เป็น
“หม่อมราชวงศ์” และ “หม่อมหลวง”(2) เมื่อได้เป็นท่านผู้หญิง ให้ใช้คำ ท่านผู้หญิง นำหน้าช่ือ
แทนคำ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง ได้ทีเดียว เช่น “หม่อมราชวงศ์พรพรรณ ทวีวงศ ์
ถวัลยศักดิ์” เป็น “ท่านผู้หญิงพรพรรณ ทวีวงศ์ถวัลยศักด์ิ” “หม่อมหลวงมณีรัตน์ บุนนาค” เป็น
“ทา่ นผู้หญงิ มณีรตั น์ บนุ นาค”

คุณหญิง ใช้นำหน้าชื่อภรรยาเอกของ พระยา และใช้นำหน้าชื่อสตรีที่ได้รับ
พระราชทานเคร่ืองราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายใน ตั้งแต่ชั้นจตุตถจุลจอมเกล้าข้ึนไปจนถึงชั้น
ทุติยจุลจอมเกล้า คำ คุณหญิง มีวิธีใช้นำหน้าช่ือทำนองเดียวกับคำ ท่านผู้หญิง ที่กล่าวมาแล้ว
เว้นแต่ผู้ท่ีเป็น หม่อมราชวงศ์ กับ หม่อมหลวง ให้ใช้ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง นำหน้า
ช่ืออยา่ งเดิม ห้ามมใิ หใ้ ช้คำ คณุ หญงิ แทนหรือเตมิ เขา้ อีกคำหนึ่ง

ภรรยาของผู้มีบรรดาศักดิ์ต่ำกว่า พระยา และมิได้เป็น หม่อมราชวงศ์ หรือ
หม่อมหลวง ให้ใช้คำว่า นาง นำหน้าราชทินนามของสามีเม่ือสามียังมีชีวิตอยู่ แต่ถ้าหากสามี
ถึงแก่กรรมแล้ว ให้ลงชื่อตัวลงหน้าราชทินนามของสามีด้วย ส่วนผู้ท่ีเป็น หม่อมราชวงศ์ และ
หม่อมหลวง ใช้คำว่า หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง นำหน้าช่ือตัวและราชทินนามของสามี
โดยตลอด


(1) ดูพระราชกฤษฎีกาคำนำนามสตรี พ.ศ. 2460 พระราชกฤษฎีกาคำนำนามสตรี เพ่ิมเติม พ.ศ. 2464 คำส่ังนายก
รัฐมนตรี เรื่องคำนำนามสตรี ลงวันที่ 17 ธันวาคม 2498 หนังสือกรมสารบัญคณะรัฐมนตรีฝ่ายบริหาร ท่ี น.ว.
267/2498 ลงวันที่ 17 ธันวาคม 2498 เรื่องการใช้คำนำนามสตรี และหนังสือสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
ท่ี ส.ร. 0204/ว. 75 ลงวนั ที่ 12 พฤษภาคม 2525 เรอ่ื งการใชค้ ำนำนามสตร ี


(2) คำ “หม่อมราชวงศ์” และ “หม่อมหลวง” ไม่พึงเขียนย่อด้วยวิธีใดๆ เลย เพราะไม่ถูกต้องตามทางราชการ และ
ราชภาษาราชาศพั ท์


346

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


สตรีโสด ที่มิใช่ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง ถ้าได้รับพระราชทานเครื่อง
ราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายใน ไม่ว่าชั้นหนึ่งชั้นใด ให้ใช้คำนำหน้าช่ือว่า คุณ ตลอดเวลา
ท่ีเป็นสมาชิกแห่งเคร่ืองราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าอยู่(1) เช่น คุณนงลักษณ์ ปาลกะวงศ์ ณ
อยธุ ยา คุณมานา บุญคนั้ ผล เปน็ ต้น

ท้าว เป็นคำนำนามข้าราชการฝ่ายในตำแหน่งท้าวนาง ใช้นำหน้าราชทินนาม
เช่น “ท้าวอินทรสุริยา” “ท้าวศรีสัจจา” “ท้าวโสภานิเวศน์” “ท้าวพิทักษ์อนงคนิกร” “ท้าว
อนงครกั ษา”


2.2 คำวิสามานยนามอันเป็นชื่อของบุคคล อาจแบ่งได้เป็น 2 อย่าง คือ ช่ือตัว กับ
ราชทนิ นาม

2.2.1 ชือ่ ตัว หรอื นามเดมิ ยอ่ มหมายรวมถงึ นามสกลุ ทบ่ี คุ คลใชต้ ามกฎหมายด้วย เชน่
“สัญญา สุเรนทรานนท์” หรือ “พรทิพย์ วัยกิจ” ซึ่งเม่ือเติมคำสามานยนามนำหน้าช่ือเป็น “นาย
สัญญา สุเรนทรานนท์” และ “นางสาวพรทิพย์ วัยกิจ” แล้ว ก็เป็นคำวิสามานยนามท่ีถูกต้อง
สมบรู ณ
์

2.2.2 ราชทินนาม คือ นามท่ีได้รับพระราชทานพร้อมกับอิสริยยศ สมณศักด์ิ และ
บรรดาศักดิ์ นามใดท่ีบุคคลชั้นใดได้รับพระราชทานโดยนัยนี้ถือเป็น “ราชทินนาม” ท้ังสิ้น เช่น
หมอ่ มราโชทัย (เจ้านาย) “อบุ าลคี ณุ ปู มาจารย์” (พระภิกษุ) “พหลพลพยหุ เสนา” (ขุนนาง) ซึ่งเมอื่
ประกอบสามานยนามเข้าข้างหน้าตามระเบียบแล้ว จะเป็นราชทินนามราชาศัพท์ที่สมบูรณ์ เช่น
“พระอบุ าลคี ณุ ปู มาจารย์” “พันเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา”


เมือ่ ทราบลกั ษณะของ “สามานยนามนำหนา้ ชอ่ื ” และ “วสิ ามานยนามอนั เป็นช่อื ” ของ
บุคคลช้ันต่างๆ แล้ว ก็พึงพิจารณาใช้ประกอบกันให้เป็น “วิสามานยนามราชาศัพท์” ให้ถูกต้อง
ในที่น้ีจะยกตวั อยา่ งไว้เปน็ แบบเพือ่ สงั เกต ดงั นี
้

จอมพล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์ กรมพระนครสวรรค์
วรพินิต


(1) พระราชกฤษฎีกาคำนำนามสตรี พ.ศ.2460 มีข้อความสำคัญเก่ียวด้วยการใช้คำนำนามสตรี ข้อ 7. สตรีท่ีมีคำนำ
นามว่า “ท่านผู้หญิง” “คุณหญิง” และ “นาง” ตามท่ีกล่าวมาแล้วใน ข้อ 1. ข้อ 2. ข้อ 3. และข้อ 4. น้ัน ให้พึง
เข้าใจว่า เฉพาะสำหรับผู้อ่ืนกล่าวถึง ถ้าจะเขียนนามของตนเองไซร้ไม่ต้องมีคำนำนามด้วย ตัวอย่างเช่น “แย้ม
มขุ มนตรี” “นวล เอกะวตั วิสิฐ” เปน็ ต้น


ผ้ทู ่มี คี ำนำนามวา่ “คณุ ” ตามพระราชกฤษฎกี าคำนำนามสตรี เพมิ่ เติม พ.ศ. 2464 กค็ งตอ้ งถอื ตามพระราช-
กฤษฎีกา พ.ศ. 2460 ดว้ ย



347

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


มหาอำมาตย์นายก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทวงศ์ กรม

พระยาเทวะวงศว์ โรปการ

พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมนื่ พิทยาลงกรณ์

พลเอก เจา้ พระยาวงศานปุ ระพทั ธ (หมอ่ มราชวงศ์สทา้ น สนทิ วงศ)์

มหาเสวกเอก เจ้าพระยาวรพงศพพิ ฒั น์ (หมอ่ มราชวงศเ์ ย็น อิศรเสนา)

ทา่ นผู้หญงิ สรุ ณรงค์ (จรวย โชติกเสถยี ร)

นายจำนงราชกจิ (จรญั บุณยรตั พนั ธ์ุ)

พลโท หมอ่ มหลวงจนิ ดา สนทิ วงศ์

พนั ตำรวจโท ประวิณ เกษมสุข

หวั หมืน่ พระยาประสานดุรยิ ศพั ท์ (แปลก ประสานศพั ท)์

สมเดจ็ พระมหาวรี วงศ์ (อ้วน ติสฺโส)

พระพรหมมุนี (ผนิ สุวโจ)

พระครไู พโรจนโ์ พธวิ ัฒน์ (เจรญิ โิ ตภาโส)

พระเจริญ ดอนจันทร์ ( ติ ปญโฺ น.ธ. เอก)

สามเณรสุโข สราญใจ

2.3 คำสรรพนามหรอื คำแทนชอ่ื

ในไวยากรณ์ คำสรรพนามท่ีจะต้องเปลี่ยนแปลงใช้ตามบุคคล คือบุรุษสรรพนาม และ
มคี ำใชม้ ากสำหรับบุคคลตา่ งชน้ั กัน ที่ใช้กนั เปน็ แบบแผนแต่กอ่ นมีดงั น้ี


บุรษุ ที่ 1


คำสรรพนาม ผู้พดู ใช้แก ่ หมายเหต
ุ

เกลา้ กระผม ผนู้ อ้ ย (ชาย) ขนุ นางผูใ้ หญ่
ปัจจบุ ันสตรี

กระผม ผ้นู อ้ ย (ชาย) ขนุ นางช้นั รอง
นำไปใช้

ผม ขุนนางผใู้ หญ ่ ขนุ นางเสมอกนั
คำน้ีปัจจบุ ันสตร
ี
ขนุ นาง ขนุ นางผนู้ อ้ ยกวา่
ไม่นิยมใช
้
บุคคลท่ัวไป บุคคลท่ัวไป

ดฉี ัน, ดิฉัน เจ้านาย พระสงฆ์ทรงสมณศกั ด์ิ
ขุนนาง
อฉี นั , อิฉัน ผู้น้อย (หญงิ ) ผู้ใหญ่
ผเู้ สมอกัน (หญิง) ผู้เสมอกนั

348

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสรรพนาม ผูพ้ ดู ใชแ้ ก ่ หมายเหต
ุ
หมายเหต
ุ
ฉนั ผู้ใหญ ่ ผนู้ อ้ ย

บุคคลทว่ั ไป บคุ คลทวั่ ไป

บุคคลทวั่ ไป

ข้าพเจ้า บคุ คลท่ัวไป ผูใ้ หญ่

บุคคลทว่ั ไป

ขา้ พเจ้า, กระผม, ผม บคุ คลทวั่ ไป (ชาย) ผ้ใู หญ ่

บคุ คลทวั่ ไป

บุคคลทว่ั ไป

ข้าพเจา้ , ดฉิ นั บุคคลทว่ั ไป (หญงิ ) บุคคลท่วั ไป



ผม บคุ คลทัว่ ไป (ชาย)

ดิฉัน บคุ คลท่วั ไป (หญงิ )

บรุ ุษท่ี 2
ผู้พดู ใชแ้ ก่

คำสรรพนาม ผูน้ ้อย สมเด็จเจ้าพระยา

สมเดจ็ พระราชาคณะ

ใต้เทา้ กรณุ าเจ้า, ขุนนางชนั้ สูง

ใตเ้ ทา้ กรุณา สตรีผมู้ ีบรรดาศกั ดส์ิ ูง

ผู้นอ้ ย พระราชาคณะ

ขุนนางผใู้ หญ่กวา่

ใต้เท้า สตรผี ้มู ีบรรดาศกั ดิ
์
ผู้ใหญ่ ผ้นู อ้ ยทีย่ กย่อง

ผ้ใู หญ่ ผู้น้อย

เธอ บคุ คลทว่ั ไป บคุ คลทว่ั ไป

เจา้ (1)
ท่าน

(1) ดูตวั อย่างในพระบรมราโชวาทในรชั กาลที่ 6 ทพ่ี ระราชทานแก่เสอื ปา่ นักเรียนมหาดเล็กหลวง นกั เรียนในพระบรม-
ราชูปถมั ภ์ ฯลฯ


349

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสรรพนาม ผพู้ ดู ใช้แก่ หมายเหต
ุ
หญิง

หล่อน ชาย หมายเหตุ

หญิง
ผใู้ หญ่

บคุ คลท่วั ไป


ท่าน บุคคลทั่วไป
คณุ บุคคลทวั่ ไป หมายเหตุ

สมเด็จฯ กรมพระยา

บรุ ุษที่ 3
ดำรงราชานุภาพ

ทรงใชค้ ำนสี้ ำหรบั

คำสรรพนาม ผพู้ ดู ใช้แก่ เจ้าคุณพระประยุรวงศ
์
ท่าน บุคคลทัว่ ไป พระสงฆ
์
ขนุ นาง เจา้ นาย

ขนุ นาง

ผ้ใู หญก่ วา่

ผนู้ ับถือ

บคุ คลท่ัวไป

เธอ บุคคลท่วั ไป บคุ คลทั่วไป
หลอ่ น บคุ คลทว่ั ไป ผหู้ ญิง

เขา บคุ คลท่ัวไป ผู้เสมอกนั

ผู้ไมส่ นิทสนมกนั

มัน บคุ คลท่ัวไป สตั ว
์
สง่ิ ของ


2.4 คำกริยา
ใชแ้ ก ่

คำกรยิ า คำสภุ าพ
บุคคลทั่วไป

กนิ รบั ประทาน เจ้าประเทศราช
สมเด็จเจา้ พระยา
ตาย ถึงแก่พริ าลยั




350