ราชาศัพท์

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระท่นี ั่งราชยานพุดตานทอง

251

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระท่นี ง่ั ราชยานพดุ ตานถมในพระทนี่ ง่ั จักรี

252

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระราชยานถม หรือพระเสลี่ยงถม


พระราชยานงา หรอื พระเสล่ยี งงา

253

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระทน่ี ่งั ราเชนทรยาน


พระยานมาศสามลำคาน

254

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระมหาพิชยั ราชรถ


พระเวชยันตราชรถ

255

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชรถนอ้ ย

256

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เรือพระที่น่งั สุพรรณหงส์


เรือพระที่นงั่ นารายณท์ รงสุบรรณ รชั กาลที่ 9

257

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


โขนเรอื พระที่นง่ั สุพรรณหงส์
โขนเรือพระทนี่ ง่ั นารายณ์ทรงสุบรรณ
โขนเรอื พระทีน่ ัง่ อนันตนาคราช

รชั กาลที่ 9


เรอื พระทีน่ ง่ั อนนั ตนาคราช

258

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระมหาพิชยั ราชรถ ทำดว้ ยไม้สกั แกะสลกั ลาย ทาชาด ปิดทอง ประดบั กระจก มีขนาด
กว้าง ๕.๐๐ เมตร ยาว ๑๕.๓๐ เมตร สูง ๑๑.๒๐ เมตร น้ำหนัก ๑๓.๗ ตัน โครงเครื่องล่างซ่ึงเป็น
ส่วนรบั นำ้ หนกั ประกอบดว้ ยลอ้ เหลก็ ดา้ นหนา้ (ล้อเลี้ยว) ๒ ลอ้ ล้อเหลก็ ดา้ นหลงั (ลอ้ หลัก) ๔ ล้อ
ลอ้ นำบงั คับเล้ยี ว ๑ ล้อ มีลอ้ ประดับซ้ายขวา ๔ ล้อ เฉพาะลอ้ ประดับทำดว้ ยไมส้ ักแกะสลกั ลายปดิ
ทองประดับกระจก ระหว่างล้อหน้ากับล้อหลังทั้งสองด้านมีแปรกประกับ ส่วนหน้าสุดของราชรถ
ประกอบด้วยงอนรถ ๓ งอน ทำด้วยไม้กลึงรูปรีทาสีแดงเรียบ งอนรถด้านซ้ายและขวาปลาย
แกะสลักเป็นรูปเศียรนาค ส่วนงอนรถงอนกลางแกะสลักเป็นรูปนาคสามเศียร ประดับธงสามชาย
พืน้ แดงลายทองแผ่ลวดประดบั พู่สขี าวทัง้ ๓ งอน


ตัวราชรถ พ้ืนทาสีแดง ประกอบด้วยช้ันเกรินลดหลั่นกัน ๕ ช้ัน พนมของเกรินแต่ละช้ัน
ด้านหน้าประดับไม้แกะสลักเป็นรูปหัวนาคประกอบลายกระหนกปิดทองประดับกระจก ด้านหลัง
ประดับไม้แกะสลักลายกระหนก ท้ายเกรินปิดทองประดับกระจก เกรินชั้นท่ี ๑ หน้าเกรินติดต้ัง
แท่นท่ีนั่งประดับลายกระหนกหัวนาคสำหรับเป็นท่ีน่ังของสารถี ถือแพนหางนกยูง ท้ายเกรินติดตั้ง
แท่นที่น่ังประดับลายกระหนกสำหรับเป็นท่ีนั่งของผู้เชิญพัดโบก ใต้ฐานเกรินชั้นท่ี ๑ มีห่วงสำหรับ
คล้องเชือกท่ีใช้ฉุดชักราชรถทำด้วยเชือกมนิลาหุ้มผ้าแดง ด้านหน้า ๔ สาย ด้านหลัง ๒ สาย
เหนือท้องไม้ข้างเกรินช้ันท่ี ๒ ช้ันท่ี ๓ และช้ันที่ ๔ ประดับไม้แกะสลักรูปเทพนมปิดทองประดับ
กระจก ช้นั ละ ๕๘ องค์ ช้นั ท่ี ๕ มี ๒๒ องค์ เหนอื ฐานเกริน ชั้นที่ ๕ ประดิษฐานบุษบก


บุษบกสำหรับประดิษฐานพระโกศพระบรมศพหรือพระศพ ฐานพนักด้านซ้ายถอด
ประกอบได้ เพื่อให้พระโกศเคลื่อนเข้าประดิษฐานในบุษบกได้ ใต้องค์บุษบกมีกว้านไขพื้นบุษบกส่ง
พระโกศขณะเข้าประดิษฐานอยู่ในบุษบกให้สูงขึ้นพ้นพนักเห็นเด่นชัดสง่างามตลอดทั้งองค์ เมื่อจะ
เลื่อนพระโกศลง เกรินจะหมุนกว้านลงเพ่ือให้ฐานพระโกศเสมอพ้ืนบุษบกเช่นเดิม เครื่องกว้านส่ง
นเ้ี ปน็ เทคนคิ ของช่างฝมี อื เอกในรัชกาลท่ี ๒ คือ พระสัมพันธวงศเ์ ธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพทิ ักษ์มนตรี
(ต้นราชสกุล มนตรีกุล) พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
สมเด็จพระเจ้าพ่ีนางเธอในรัชกาลที่ ๑ เสาบุษบกย่อมุมไม้สิบสอง โคนเสาบุษบกประดับกาบ
พรหมศร หัวเสามีคันทวยสลักลาย เสาบุษบกแต่ละต้นผูกม่านตาดทองซับในสีแดง รวบกลางม่าน
ท่ีประจำยามรัดอกของเสา หลังคาบุษบกประกอบชั้นเชิงกลอน ๕ ชั้น ประดับบันแถลง ช่อฟ้า
บราลี นาคปกั องค์ระฆงั เหม ๓ ชน้ั แกะสลักย่อมุมไมส้ บิ สอง บวั กลุ่ม ๕ ชั้น ปลยี อดปดิ ทองทบึ
ลูกแก้วแกะสลักลาย ยอดประกอบด้วยเม็ดน้ำค้างและพุ่มข้าวบิณฑ์ เพดานหลังคาบุษบกประดับ
ลายดาวจงกลและดอกจอก


259

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๒.๒ พระเวชยันตราชรถ เป็นราชรถที่สร้างข้ึนในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธ-

ยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ราวพุทธศักราช ๒๓๔๒ สำหรับใช้เชิญพระศพพระบรมวงศ์ซ่ึงทรงศักด์ิ
สูงช้ันสมเด็จเจ้าฟ้า เป็นราชรถซึ่งมีรูปทรงและขนาดใกล้เคียงกับพระมหาพิชัยราชรถ ต่างกันแต่
ลกั ษณะลวดลายทีจ่ ำหลักและตกแต่งทีอ่ งคร์ าชรถเท่านัน้ ต่อมาพระเวชยนั ตราชรถได้ใชเ้ ป็นราชรถ
เชิญพระบรมศพพระมหากษัตริย์ และพระศพสมเด็จพระอัครมเหสีแทนพระมหาพิชัยราชรถ เร่ิม
แต่ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เน่ืองจากพระมหาพิชัยราชรถน้ันชำรุด
ทรุดโทรมมากจนเคล่ือนออกจากที่ไม่ได้แล้ว ส่วนพระเวชยันตราชรถอยู่ในสภาพดีกว่าเน่ืองจาก
ไดร้ ับการซอ่ มบรู ณะเพื่อใช้งานบอ่ ยคร้ังกว่า

พระเวชยันตราชรถ เมื่อแรกสร้างเสร็จได้พระราชทานช่ือว่า “เวไชยยันตราชรถ” แต่มา
ภายหลังได้เปล่ียนไปเป็น “เวชยันตราชรถ” มีลักษณะเป็นราชรถไม้ ทำด้วยไม้สักแกะสลักลาย
ทาชาด ปิดทอง ประดับกระจก มีขนาดกว้าง ๕.๐๐ เมตร ยาว ๑๔.๑๐ เมตร สูง ๑๑.๙๐ เมตร
น้ำหนัก ๑๒.๒๕ ตัน โครงเครื่องล่างซึ่งเป็นส่วนรับน้ำหนักประกอบด้วยล้อเหล็กด้านหน้า (ล้อ
เล้ียว) ๒ ล้อ ล้อเหล็กด้านหลัง (ล้อหลัก) ๔ ล้อ ล้อนำบังคับเลี้ยว ๑ ล้อ และล้อประดับซ้ายขวา
๔ ล้อ เฉพาะล้อประดับทำด้วยไม้แกะสลักลายปิดทองประดับกระจก ระหว่างล้อหน้ากับล้อหลัง
ทั้งสองดา้ นมแี ปรกประกบั สว่ นหนา้ สุดของราชรถประกอบด้วยงอนรถ ๓ งอน ทำดว้ ยไมก้ ลึง รูปรี
ทาสีแดงเรียบ ปลายแกะสลักเป็นรูปเศียรนาค ประดับธงสามชายพื้นแดงลายทองแผ่ลวด ประดับ
พูส่ ขี าว

ตัวราชรถ พ้ืนทาสีแดง ประกอบด้วยชั้นเกรินลดหลั่นกัน ๕ ช้ัน พนมของเกรินแต่ละช้ัน
ด้านหน้าประดับไม้แกะสลักเป็นรูปหัวนาคประกอบลายกระหนก ด้านหลังประดับไม้แกะสลักเป็น
รูปหางนาคประกอบลายกระหนกกระทบครึ่งซีก รายละเอียดนอกนั้นเหมือนพระมหาพิชัยราชรถ
ยกเวน้ รูปเทพนมท่ฐี านเกรนิ ช้นั ที่ ๕ มี ๒๐ องค์

๒.๓ ราชรถน้อย เป็นราชรถท่ีสร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
มหาราช ประมาณพุทธศักราช ๒๓๓๘ เพื่อใช้เป็นราชรถพระนำ สำหรับสมเด็จพระสังฆราช
ประทับอ่านพระอภิธรรมนำพระโกศพระบรมอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกออกถวายพระเพลิง
ณ พระเมรุมาศท้องสนามหลวง เมื่อพุทธศักราช ๒๓๓๙ ในรัชกาลต่อๆ มาทรงพระกรุณาโปรด
เกล้าโปรดกระหม่อมให้ใช้ในการอ่ืนด้วย เช่น เชิญพระชัย (หลังช้าง) โดยขบวนพระอิสริยยศใน
พระราชพธิ สี มโภชกรงุ รัตนโกสนิ ทร์ ครบ ๒๐๐ ปี

ราชรถน้อยที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดให้สร้างข้ึนมี ๓ องค์
ท้ัง ๓ องค์มีลักษณะเป็นราชรถไม้ ทำด้วยไม้สักแกะสลักลายทาชาดปิดทอง ประดับกระจก ขนาด
กวา้ ง ๓.๘๐ เมตร ยาว ๘.๐๐ เมตร สงู ๗.๕๐ เมตร น้ำหนัก ๓.๘๕ ตัน ๓.๖๕ ตนั และ ๓.๖๕ ตนั

260

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ตามลำดับ โครงเคร่ืองล่างซึ่งเป็นส่วนรับน้ำหนักประกอบด้วย ล้อไม้ด้านหน้า (ล้อเลี้ยว) ๒ ล้อ
ล้อเหล็กด้านหลัง (ลอ้ หลัก) ๒ ลอ้ ล้อประดับซ้ายขวา มี ๔ ลอ้ เฉพาะล้อด้านหน้าและล้อประดับ
ประกอบไม้สักแกะสลักลายปิดทองประดับกระจก มีเหล็กรัดวงล้อ ระหว่างล้อหน้ากับล้อหลังท้ัง
สองด้านมีแปรกประกับ ส่วนหนา้ สดุ ของราชรถมงี อนรถ ๓ งอน ทำด้วยไม้กลึงรูปรี ทาสแี ดงเรยี บ
ปลายงอนรถเป็นไม้แกะสลักลายรูปเศียรนาค ประดับธงสามชายพ้ืนแดงลายทองแผ่ลวด ประดับ
พสู่ ีขาวทง้ั ๓ งอน


ตัวราชรถ พื้นทาสีแดง ประกอบด้วยช้ันเกรินลดหลั่นกัน ๔ ช้ัน พนมของเกรินแต่ละชั้น
ด้านหน้าประดับไม้แกะสลักรูปหัวนาคประกอบลายกระหนกปิดทองประดับกระจก ด้านหลัง
ประดับไม้แกะสลักรูปหางนาคประกอบกระหนกกระทบคร่ึงซีก เกรินชั้นที่ ๑ หน้าเกรินติดต้ังแท่น
ที่น่ังประดับลายกระหนกสำหรับเป็นท่ีน่ังของสารถีถือแพนหางนกยูง ท้ายเกรินติดต้ังแท่นที่น่ัง
ประดบั ลายกระหนกสำหรับเปน็ ทนี่ ัง่ ของผเู้ ชิญพดั โบก ใต้ฐานเกรินชนั้ ที่ ๑ มหี ว่ งสำหรบั คล้องเชือก
ที่ใช้ฉุดชักราชรถทำด้วยเชือกมนิลาหุ้มผ้าแดง ด้านหน้า ๔ สาย ด้านหลัง ๒ สาย เหนือท้องไม้
ฐานเกรนิ ช้ันท่ี ๒ ประดบั เทพนม ๓๔ องค์ เหนือท้องไม้ฐานเกรินชัน้ ที่ ๓ ประดับเทพนม ๓๐ องค์
เหนือเกรนิ ชั้นที่ ๔ ประดิษฐานบุษบกหลงั คาเครือ่ งยอด ด้านข้างท้ังสองดา้ นของชั้นฐานเกรนิ ทกุ ชัน้
เวน้ ช่องสำหรบั ขึน้ ลงบุษบก


บุษบกสำหรับสมเด็จพระสังฆราชประทับหรือสมเด็จพระราชาคณะน่ังอ่านพระอภิธรรม
ช้ันฐานบุษบกช้ันที่ ๑ ซ่ึงเป็นเกรินช้ันที่ ๔ ด้วย และฐานบุษบกชั้นท่ี ๒ ประดับเทพนมช้ันละ ๒๐
องค์ เสาบุษบกย่อมุมไม้สิบสอง หัวเสามีคันทวยสลักลาย เสาบุษบกแต่ละต้นผูกผ้าม่านตาดทอง
รวบกลางม่านที่ประจำยามรัดอกของเสา ด้านหลังบุษบกมีพนักพิง ส่วนหลังคาบุษบกประกอบช้ัน
เชิงกลอน ๕ ช้ัน แต่ละช้ันประดับบันแถลง ช่อฟ้า บราลี นาคปัก เหม ๓ ชั้น แกะสลักย่อมุมไม้
สิบสอง บัวกลุ่ม ๕ ชั้น ปลียอดปิดทองทึบ ลูกแก้วแกะสลักลาย ยอดประกอบด้วยเม็ดน้ำค้าง พุ่ม
ข้าวบิณฑ์ เพดานหลังคาบุษบกประดับลายดาวจงกลและดอกจอก มีชะเนาะหวาย(๑) จำนวน ๖
เสน้ ทำหนา้ ท่ยี ดึ โยงบษุ บกและแครร่ องบษุ บกกบั แครร่ าชรถสว่ นล่างทัง้ ๔ ด้าน


๓. เรือพระที่นั่ง ยานพาหนะทางน้ำ ใช้ในการเสด็จโดยขบวนเรือ ไม่ว่าจะโดยขบวนพยุหยาตรา
ทางชลมารค หรือขบวนปรกติ เรือลำที่ทรงแต่โบราณเรียกว่า เรือต้น ต่อมาเรียกเรือลำที่ทรงว่า
เรือพระที่นงั่


(๑) การซ่อมบูรณะราชรถน้อยท้ัง ๓ องค์ ในงานพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระเจ้าพ่ีนางเธอ เจ้าฟ้ากัลยา

ณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ พุทธศกั ราช ๒๕๕๑ ไดเ้ ปลย่ี นชะเนาะหวายเปน็ ลวดสลิง และใส่ลวดสลงิ ยึดฉัตรยอด
บุษบก ๔ เสน้


261

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เรอื พระท่นี งั่ (๑) มี ๔ ประเภท คอื


๓.๑ เรือพระที่นั่งกราบ สร้างด้วยไม้ ตัวเรือทาน้ำมัน ทอดบัลลังก์กัญญา เช่น เรือรุ้ง
ประสานสาย เรอื ประจำทวปี

กัญญาเรือ คือ ส่วนท่ีต้ังอยู่กลางลำเรือสำหรับนั่ง มีพื้น พนัก เสา ม่าน และหลังคา
ของเหล่าน้ีรวมเรียกว่า กัญญา ส่วนเรือกัญญา เป็นเรือประทุนสำหรับฝ่ายในโดยสาร หลังคา
กัญญา ส่วนกลางโค้งขึ้นไป ด้านหน้าคุ่มต่ำลง เป็นลักษณะเพรียวลม ทำให้เรือไม่ต้องถูกลมปะทะ
มากนกั


๓.๒ เรอื พระที่น่ังศรี สรา้ งดว้ ยไมส้ ลักลาย พื้นสี ปดิ ทอง ทอดบลั ลงั กก์ ัญญา เช่น


๓.๒.๑ เรือพระที่น่ังทวยเทพถวายกร สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอม
เกล้าเจ้าอยู่หัว พ้ืนสีแสด กว้าง ๒.๒๔ เมตร ยาว ๓๔.๖๕ เมตร กินน้ำลึก ๐.๓๐ เมตร ฝีพาย ๔๘
นาย พนั ทา้ ย ๒ นาย


๓.๒.๒ เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอม
เกล้าเจ้าอยู่หัว พื้นสีชมพู ตัวเรือสลักเป็นลายนาค ลำเรือกว้าง ๒.๙๑ เมตร ยาว ๔๕.๖๗ เมตร
กินนำ้ ลึก ๐.๙๑ เมตร ฝีพาย ๖๑ นาย พนั ทา้ ย ๒ นาย


๓.๓ เรือพระท่นี ่ังชยั สร้างด้วยไมส้ ลักลาย พน้ื สี ปดิ ทอง ทอดบลั ลงั ก์บษุ บกหรอื บลั ลงั ก์
กัญญา เช่น เรือพระที่นั่งประภัสสรชัย สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
มหาราช พ้ืนสีดำ ตัวเรือกว้าง ๒.๕๓ เมตร ยาว ๓๖.๙๕ เมตร กินน้ำลึก ๐.๓๗ เมตร ฝีพาย ๔๓
นาย พนั ทา้ ย ๒ นาย


๓.๔ เรือพระทน่ี งั่ กงิ่ มโี ขนเรอื สงู ขึน้ ไปสรา้ งดว้ ยไมส้ ลกั ลาย พื้นสี ปิดทอง ทอดบลั ลงั ก์
บุษบกหรอื บัลลงั ก์กัญญา ในสมัยกรงุ รัตนโกสินทร์ มี ๓ ลำ คอื


๓.๔.๑ เรือพระท่ีน่ังสุพรรณหงส์ สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า
จุฬาโลกมหาราช พระราชทานนามว่า ศรีสุพรรณหงส์ ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎ
เกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างลำใหม่ขึ้นแทนลำเดิมท่ีชำรุด พระราชทานนามว่า สุพรรณหงส์ โขน
เรือสลักเป็นรูปหงส์ พ้ืนสีดำ ตัวเรือกว้าง ๓.๑๗ เมตร ยาว ๔๖.๑๕ เมตร กินน้ำลึก ๐.๙๔ เมตร
ฝพี าย ๕๐ นาย พันทา้ ย ๒ นาย


(๑) ขนาดเรือ และจำนวนคนประจำเรอื ใชต้ ามหนังสือกระบวนพยหุ ยาตรา ของกองทพั เรือ พิมพเ์ ม่ือพุทธศักราช ๒๕๓๙


262

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๓.๔.๒ เรือพระที่น่ังอนันตนาคราช สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว โขนเรือเป็นรูปนาค ๗ เศียร พื้นสีเขียว ตัวเรือกว้าง ๒.๕๘ เมตร ยาว ๔๔.๘๕ เมตร
กนิ น้ำลกึ ๐.๘๗ เมตร ฝีพาย ๕๔ นาย พันท้าย ๒ นาย

๓.๔.๓ เรือพระที่น่ังนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ ๙ สร้างในรัชกาลพระบาท
สมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช โขนเรือจำหลักเป็นรูปพระนารายณ์ทรงยืนบนหลัง
พญาครุฑตามแบบเรือนารายณ์ทรงสุบรรณในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตัวเรือ
กวา้ ง ๓.๒๐ เมตร ยาว ๔๔.๓๐ เมตร กนิ นำ้ ลึก ๑.๑๐ เมตร ฝพี าย ๕๐ นาย พนั ทา้ ย ๒ นาย

๔. รถไฟพระทน่ี ่งั รถยนตพ์ ระท่นี งั่ เรอื ยนต์พระทีน่ ่งั เครอ่ื งบินพระทนี่ งั่ เฮลคิ อปเตอร์พระท่ีนง่ั
เป็นยานพาหนะสำหรับพระมหากษัตริย์ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จ
พระบรมราชชนก สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระยุพราช สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช
สยามมกุฎราชกุมาร สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี
รถยนต์ที่น่ัง เรือยนต์ท่ีนั่ง เครื่องบินท่ีนั่ง เฮลิคอปเตอร์ท่ีน่ัง ยานพาหนะสำหรับสมเด็จ
พระบรมวงศช์ ้ันสมเด็จเจา้ ฟา้ และพระองค์เจา้

รถยนต์พระประเทียบ เรือยนต์พระประเทียบ ยานพาหนะสำหรับสมเด็จพระสังฆราช
และหม่อมเจ้าที่พระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เป็นผู้แทนพระองค์
หรือใช้เชญิ พระพทุ ธรูปสำคญั

รถยนต์ประเทียบ เรือยนต์ประเทียบ ยานพาหนะสำหรับองคมนตรีท่ีพระมหากษัตริย์
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เปน็ ผแู้ ทนพระองค
์
รถยนต์หลวง ยานพาหนะสำหรับหม่อมเจ้า และข้าราชการช้ันผู้ใหญ่ท่ีไปปฏิบัติหน้าที่
เปน็ ผ้แู ทนพระองคส์ มเดจ็ พระบรมราชนิ นี าถ สมเด็จพระบรมราชินี และพระบรมวงศานุวงศ์


263

หมวดที่ ๑๐

ลักษณนาม (๑)


ในหนังสือราชาศัพท์แบ่งคำราชาศัพท์เป็น ๑๐ หมวด ได้แก่ หมวดขัตติยตระกูล หมวด
ร่างกาย หมวดอาการ หมวดนาม หมวดเครื่องแต่งกาย เคร่ืองประดับ ภาชนะใช้สอย อาหาร

และเครื่องใช้ท่ัวไป หมวดศัพท์ท่ีใช้ในการพระราชพิธีและการพระราชกุศล หมวดเคร่ืองราช-

กกุธภัณฑ์และเคร่ืองราชูปโภค หมวดพระราชนิเวศน์มณเฑียรสถาน หมวดพระราชพาหนะ และ
หมวดลักษณนาม การใช้คำลักษณนามสำหรับพระมหากษัตริย์ส่วนใหญ่จะใช้คำว่า “พระองค์”

และ “องค”์ จะมบี างคำเทา่ น้นั ทใ่ี ชล้ ักษณนามตา่ งออกไป


๑. หมวดขัตติยตระกูล ใช้ลักษณนามแตกต่างกันไปตามฐานันดรศักด์ิ ได้แก่ พระมหากษัตริย์
สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระบรมราชชนก สมเด็จพระบรมราช-

ชนนี สมเด็จพระยุพราช สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร สมเด็จพระเทพรัตน
ราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พระบรมวงศ์ท่ีเป็นพระราชโอรสพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์
และพระอนุวงศ์ชนั้ พระองคเ์ จ้า ใช้ลักษณนาม พระองค์

พระอนุวงศช์ ัน้ หมอ่ มเจ้า ใช้ลักษณนาม องค์


๒. หมวดรา่ งกาย ใช้ลกั ษณนาม องค์ เช่น
๑ องค์

พระทนต์

พระองคลุ ี, น้วิ พระหัตถ ์ ๑๐ องค
์

๓. หมวดนาม ใชล้ กั ษณนาม องค์ เช่น
๑ องค
์
พระบรมราชานุสาวรยี ์, พระบรมรูปปน้ั ,

พระบรมราชโองการ ๑ องค
์
พระบรมราโชวาท, พระราโชวาท ๑ องค์


ยกเว้นบางคำ เชน่
๑ พระรูป(๒)

พระบรมฉายาลักษณ ์ ๑ พระรูป(๓)

พระฉายาลกั ษณ์ ๑ พระรูป(๔)

พระรูป ๑ พระรูป(๕)

พระบรมสาทสิ ลักษณ์ ๑ พระรูป(๖)

พระสาทสิ ลกั ษณ์

(๑) คำโบราณเรยี กวา่ อักขรานกุ รมปลายบาทสงั ขยา

(๒) –(๖ฺ ) โบราณใชอ้ งค
์

264

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระราชสาส์น ๑ ฉบับ

พระราชหตั ถเลขา ๑ ฉบับ

ลายพระหตั ถ ์ ๑ ฉบับ


๔. หมวดเครอื่ งแตง่ กาย เคร่อื งประดับ ภาชนะใช้สอย อาหาร และเครือ่ งใช้ทั่วไปใช้ลักษณนาม
ตา่ งกนั ดงั นี
้
เคร่ืองแต่งกาย ใช้ องค์ เชน่

ฉลองพระองค์ ๑ องค
์
สรอ้ ยพระศอ ๑ องค์

ยกเว้นบางคำ เชน่

ผา้ วงพระศอ, ผ้าพันพระศอ ๑ ผืน

ถุงพระหัตถ ์ ๑ องค์, คู
่
ถุงพระบาท ๑ องค์, คู่

ภาชนะใชส้ อย ใช้ลกั ษณนาม องค์ เชน่

ฉลองพระหตั ถ์ชอ้ น ๑ องค ์

พระมณฑปรัตนกรณั ฑ์ ๑ องค ์

พระเตา้ ทักษโิ ณทก ๑ องค
์
ยกเวน้ บางคำ เชน่

ฉลองพระหัตถต์ ะเกียบ ๑ คู่


เคร่ืองใชท้ ัว่ ไป ใช้ลกั ษณนาม องค์ เช่น
๑ องค ์

กระเป๋าทรง ๑ องค
์
พระราชลญั จกร

ยกเว้นบางคำ เช่น ๑ ผืน

พระสจุ หนี ่

๕. หมวดศพั ท์ทีใ่ ช้ในการพระราชพธิ ีและการพระราชกุศล ใช้ลักษณนาม เคร่อื ง เช่น

เครื่องนมสั การทองใหญ ่ ๑ เคร่อื ง

เครือ่ งนมสั การทองทิศ ๒ เครอื่ ง

เคร่อื งนมสั การทองน้อย ๓ เครื่อง


๖. หมวดเคร่อื งราชกกุธภณั ฑแ์ ละเครือ่ งราชปู โภค ใชล้ กั ษณนาม องค์ เชน่

พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ๑ องค
์

พระมหามงกุฎ ๑ องค์


พระราชยาน ๑ องค์


265

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ยกเวน้ บางคำ เช่น
๑ คนั

ฉตั รโหมด ๑ คัน

ฉตั รตาด ๑ คัน

ฉตั รเบญจา ๑ สำรบั

ฉตั รเครื่องสูงทองแผ่ลวด

๗. หมวดพระราชนิเวศน์มณเฑียรสถาน ใชล้ กั ษณนาม องค์ เชน่

พระทีน่ ง่ั ๑ องค
์
พระตำหนกั ๑ องค
์
ยกเว้นบางคำ เชน่

ตำหนกั ๑ หลัง

พลับพลา ๑ หลัง


๘. หมวดพระราชพาหนะ ใช้ลกั ษณนาม องค์ เช่น
๑ องค์

ราชยาน
๑ องค์

– พระท่นี งั่ ราชยานพดุ ตานถม ๑ องค
์
– พระราชยานทองลงยา ๑ องค์

– พระท่นี ง่ั ราชยานพุดตานทอง ๑ องค์

– พระที่นัง่ ราเชนทรยาน ๑ องค
์
ราชรถ
๑ องค
์
– พระมหาพิชยั ราชรถ
– พระเวชยนั ตราชรถ
– ราชรถนอ้ ย
ยกเว้นบางคำ เชน่


เรอื พระทีน่ งั่ ใชล้ ักษณนาม ลำ เชน่
๑ ลำ

– เรอื พระที่นงั่ กราบ

รถยนตพ์ ระท่นี ่งั ใช้ลกั ษณนาม คัน เช่น ๑ คัน

– รถยนต์พระทีน่ ง่ั เปดิ ประทุน

เรอื ยนต์พระทีน่ งั่ เครือ่ งบินพระทน่ี ่ัง เฮลิคอปเตอรพ์ ระที่นง่ั ใช้ลกั ษณนาม ลำ


พระราชพาหนะ ที่เปน็ ช้าง ม้า ใช้ลักษณนามซ้ำคำ เช่น

– ช้างต้น ๑ ชา้ ง


– มา้ ตน้ ๑ มา้


266

บทที่ ๓

คำนำพระนามและคำนำนาม


พระปรมาภิไธยของพระมหากษัตริย์และพระนามของพระบรมวงศานุวงศ์ ใช้ราชาศัพท์
ลดหลนั่ กนั ลงมาตามลำดบั ดังน
ี้
๑. พระราชวงศ์พระองค์ใดทรงรับราชการแผ่นดิน มีพระยศทางทหารก็นำ พระยศทาง
ทหาร มากลา่ วไว้ก่อนเป็นลำดับแรก เช่น

จอมพล สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยา
ภาณพุ นั ธุวงศวรเดช

พลเอก สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกมุ าร

พลเอกหญิง สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมาร
ี
๒. ต่อจากยศทางทหารจึงเป็น คำนำพระนาม เพ่ือแสดงให้เห็นว่าพระราชวงศ์พระองค์
นนั้ เปน็ พระประยูรญาตใิ นลำดบั ใดของพระมหากษตั รยิ ์ เชน่

จอมพล สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข(๑) เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยา
ภาณพุ นั ธุวงศวรเดช

พลเอก สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร

๓. ต่อจากคำนำพระนามจึงเป็น สกุลยศ หมายความว่า พระราชวงศ์พระองค์น้ัน
ถือกำเนิดมามีพระยศทางขัตติยราชสกุลชั้นใด เช่น เจ้าฟ้า พระองค์เจ้า หรือหม่อมเจ้า เป็นต้น
เชน่

จอมพล สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยา
ภาณุพันธวุ งศวรเดช

พลเอก สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช เจา้ ฟ้ามหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุ ราชกุมาร

๔. ตอ่ จากคำนำพระนามและสกุลยศ จึงเป็น พระนาม เช่น

จอมพล สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยา
ภาณพุ ันธุวงศวรเดช

พลเอก สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจา้ ฟา้ มหาวชิราลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร

พลเอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านกั ขตั รมงคล กรมหมืน่ จันทบรุ ีสุรนาถ


(๑) ทรงเป็นอาของพระบาทสมเด็จพระปกเกลา้ เจา้ อยหู่ วั


267

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๕. หลังจากพระนาม ถ้าพระราชวงศ์พระองค์นั้นได้ปฏิบัติราชการแผ่นดินมีความดี
ความชอบ ได้รับการสถาปนาพระอิสริยยศขึ้นเป็น เจ้าต่างกรม จึงต่อ พระนามกรม ไว้ท้าย
พระนามเดิม เช่น

จอมพล สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยา
ภาณุพนั ธวุ งศวรเดช

พลเอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจา้ นกั ขตั รมงคล กรมหมืน่ จนั ทบรุ ีสุรนาถ

คำนำพระนามนั้น เนื่องจากเป็นคำท่ีมีความหมายเพ่ือจะให้ทราบว่าเป็นพระประยูรญาติ
ช้ันใดของพระมหากษัตริย์ จึงมักจะมกี ารเปลี่ยนแปลงตามรชั กาลแห่งพระมหากษตั ริย์ เช่น ถ้าเปน็
พระราชโอรส พระราชธิดา ก็เรียกว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้า
ลูกยาเธอ พระเจ้าลูกเธอ ถ้าเป็น พ่ี น้อง ก็ใช้คำนำพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าพ่ียาเธอ สมเด็จ
พระเจ้าพ่ีนางเธอ พระเจ้าน้องนางเธอ เป็นต้น ถ้าเป็นพระประยูรญาติผู้ใหญ่ที่เป็นลูกชาย
ลูกสาวของพระมหากษัตริย์พระองค์ก่อน ซ่ึงนับลำดับพระประยูรญาติทรงเป็น น้า ป้า ลุง ของ
พระมหากษัตริย์พระองค์ท่ีทรงครองราชย์อยู่ ก็ใช้คำนำพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
หรือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ถ้าทรงเป็นพระประยูรญาติผู้ใหญ่ เช่น ปู่ ย่า ตา ยาย ก็ใช้คำนำ
พระนามว่า สมเด็จพระบรมอัยกา สมเด็จพระบรมอัยยิกา เป็นต้น ส่วนพระประยูรญาติชั้นรอง
ของพระมหากษัตริย์เรียกว่า พระอนุวงศ์ ได้แก่ ชั้นหลาน ก็ใช้คำนำหน้าพระนามว่า พระเจ้า
หลานเธอ พระหลานเธอ ถ้าสน้ิ รัชกาลของพระมหากษตั รยิ พ์ ระองค์ท่เี ป็น ปู่ แล้ว กม็ กั จะใชค้ ำนำ
พระนามว่า พระเจา้ วรวงศ์เธอ หรอื พระวรวงศ์เธอ


ตัวอย่างคำนำพระปรมาภิไธยของพระมหากษัตริย์ และพระนามของพระบรมวงศานุวงศ์
มีดังนี้


พระบาทสมเด็จพระปรเมนทร, – คำนำพระปรมาภิไธยของพระมหากษัตริย์ซ่ึงทรงรับพระ
พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทร
บรมราชาภิเษกแล้ว เร่ิมใช้ตั้งแต่รัชกาลพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นคร้ังแรก โดยใช้พระบาท
สมเด็จพระปรเมนทร สำหรับพระองค์เอง และโปรดให้ใช้
พระบาทสมเด็จพระปรมินทร สำหรับรัชกาลต่อไป และ
สลบั กันในรัชกาลตอ่ ๆไป


พระบาทสมเดจ็ พระเจ้าอยู่หัว – คำเรียกพระมหากษัตริย์อย่างไม่ออกพระนามเฉพาะ
พระมหากษตั ริย์ทที่ รงรบั พระบรมราชาภิเษกแลว้


268

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


สมเด็จพระเจา้ ลูกยาเธอ – คำนำพระนามสมเด็จเจา้ ฟา้ ท่ีเปน็ ลกู ชายพระมหากษัตรยิ
์
สมเดจ็ พระเจา้ ลกู เธอ – คำนำพระนามสมเด็จเจ้าฟ้า ที่เป็นลกู สาวพระมหากษัตริย์

พระเจ้าลกู ยาเธอ – คำนำพระนามพระองค์เจ้า ทีเ่ ปน็ ลูกชายพระมหากษตั ริย
์
พระเจา้ ลูกเธอ – คำนำพระนามพระองค์เจา้ ทเ่ี ป็นลกู สาวพระมหากษตั ริย์

สมเดจ็ พระเจ้าพย่ี าเธอ – คำนำพระนามสมเด็จเจ้าฟา้ ทเ่ี ป็นพ่ชี ายพระมหากษัตรยิ ์

สมเดจ็ พระเจา้ พ่ีนางเธอ – คำนำพระนามสมเดจ็ เจา้ ฟ้า ท่ีเปน็ พี่สาวพระมหากษัตรยิ ์

พระเจา้ พี่ยาเธอ – คำนำพระนามพระองคเ์ จา้ ท่ีเป็นพช่ี ายพระมหากษัตริย์

พระเจ้าพ่นี างเธอ – คำนำพระนามพระองค์เจา้ ทเ่ี ป็นพีส่ าวพระมหากษัตรยิ ์

สมเดจ็ พระเจา้ น้องยาเธอ – คำนำพระนามสมเดจ็ เจา้ ฟา้ ทเ่ี ปน็ นอ้ งชายพระมหากษตั รยิ ์

สมเดจ็ พระเจ้าน้องนางเธอ – คำนำพระนามสมเดจ็ เจา้ ฟา้ ทเี่ ปน็ นอ้ งสาวพระมหากษตั รยิ ์

พระเจ้านอ้ งยาเธอ – คำนำพระนามพระองคเ์ จ้า ทีเ่ ปน็ นอ้ งชายพระมหากษตั รยิ ์

พระเจ้าน้องนางเธอ – คำนำพระนามพระองค์เจา้ ทเ่ี ปน็ นอ้ งสาวพระมหากษตั รยิ ์

สมเดจ็ พระเจ้าบรมวงศเ์ ธอ – คำนำพระนามสมเด็จเจ้าฟ้า ท่ีเป็นลูกชายลูกสาวพระมหา

กษตั ริยร์ ชั กาลกอ่ น

– คำนำพระนามพระองค์เจ้า ท่ีทรงสถาปนาข้ึนเป็นสมเด็จ
พระเจา้ บรมวงศเ์ ธอ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ และทรงกรมเป็นกรมพระยาหรือ
พระประพนั ธวงศ์เธอ(๑) กรมพระ

– คำนำพระนามพระองค์เจ้า ที่เป็นลูกชายลูกสาวพระมหา
(๑) ปัจจบุ นั เลกิ ใช
้ กษตั รยิ ์รัชกาลกอ่ น

– คำนำพระนามลูกชายลูกสาว ของพระบาทสมเด็จพระ
ปน่ิ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั ทอ่ี ายสุ งู กวา่ พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอม
เกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้า

อยู่หัวโปรดให้ใช้เป็นคำนำพระนามพระราชวงศ์ที่เป็น


269

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระประยูรญาติข้างฝ่ายสมเด็จพระบรมราชชนนี คือ
ลูกชายลูกสาวของสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ
กรมหม่ืนมาตยาพิทักษ์ ท่ีได้รับสถาปนาพระยศขึ้นเป็น
พระองคเ์ จา้ และต่อมาโปรดให้ใชว้ ่า พระสมั พันธวงศ์เธอ


พระเจา้ บวรราชวงศเ์ ธอ(๑) – คำนำพระนามลูกชายลูกสาว สมเด็จพระบวรราชเจ้า

กรมพระราชวงั บวรสถานมงคล ยกเว้นกรมพระราชวังบวร
วิไชยชาญ ต่อมาใช้ พระเจ้าบวรวงศ์เธอ และ พระบวร-
วงศ์เธอ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้
เปลย่ี นเปน็ พระราชวรวงศ์เธอ


พระสัมพนั ธวงศ์เธอ(๒) – คำนำพระนามลกู ชายลกู สาว ของกรมพระราชวงั บวรสถาน
ภิมุข ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
มหาราชโปรดใหใ้ ชค้ ำนำพระนามว่า พระเจา้ หลานเธอ


สมเดจ็ พระเจา้ ภาตกิ าเธอ(๓) – คำนำพระนามเจ้าฟ้าท่ีเป็นลูกของพี่ชายหรือน้องชายของ
พระมหากษตั ริย ์


สมเด็จพระเจา้ ภคินเี ธอ – คำนำพระนามเจ้าฟ้าที่เป็นลูกพี่ลูกน้องหญิงของพระมหา
กษตั รยิ ์


พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ – คำนำพระนามหลานของพระมหากษัตริย์รัชกาลก่อนท่ี
มารดาเป็นเจา้ นาย


พระวรวงศเ์ ธอ – คำนำพระนามหลานของพระมหากษัตริย์รัชกาลก่อนที่
มารดาเป็นสามัญชน


กรมสมเดจ็ พระ – พระยศเจ้าตา่ งกรมชน้ั สูง ปรากฏในรชั กาลพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ตอ่ มาพระบาทสมเดจ็ พระมงกฎุ เกลา้
เจ้าอยู่หัว โปรดให้เปล่ียนพระยศเจ้าต่างกรม ชั้น กรม
สมเด็จพระ เป็น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา
และ สมเดจ็ พระเจ้าบรมวงศเ์ ธอ กรมพระ


(๑)–(๒) ปจั จุบันเลิกใช้

(๓) ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ใช้คำนำ

พระนามวา่ สมเด็จพระเจ้าภาตกิ าเธอ


270

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ตัวอย่างคำนำพระนามและตำแหน่งภรรยาพระมหากษัตริย์ มดี ังน
้ี

สมเดจ็ พระนางเจา้ – คำนำพระนามพระมเหสีเอก ชั้นพระบรมราชเทว
ี
พระอคั รราชเทวี พระวรราชเทวี


พระนางเจา้ – คำนำพระนามพระมเหสชี ั้น พระราชเทวี


พระนางเธอ – คำนำพระนามพระมเหสรี อง


สมเดจ็ พระบรมราชินนี าถ – คำเรียกพระมเหสีเอกที่ทรงได้รับพระบรมราชโองการโปรด
เกล้าโปรดกระหม่อมให้ทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการ
แผ่นดินแทนพระองค์ การสถาปนาพระยศนี้มีคร้ังแรก

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรง
สถาปนาสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระอัคร-
ราชเทวี เป็นสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรม-
ราชนิ นี าถ และมขี ึ้นเปน็ ครงั้ ท่ี ๒ ในรัชกาลพระบาทสมเดจ็
พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เมื่อเสด็จออกทรงพระ
ผนวช ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีทรงเป็นผู้สำเร็จ
ราชการแทนพระองค ์ ต่อมาจึงทรงสถาปนาเฉลิมพระ
เกียรติยศเป็น สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ิ พระบรมราชินี
นาถ เม่อื พุทธศกั ราช ๒๔๙๙


สมเด็จพระบรมราชนิ ี – คำเรียกพระมเหสีเอก ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎ
เกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาพระวรราชชายาเธอ พระ
อินทรศักดิศจีเป็นสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระ
บรมราชินี เมื่อพุทธศักราช ๒๔๖๕ ในรัชสมัยพระบาท
สมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาหม่อมเจ้ารำไพ
พรรณี พระวรราชชายา เป็น สมเด็จพระนางเจ้ารำไพ
พรรณี พระบรมราชินี เมื่อพุทธศักราช ๒๔๖๘ และใน
รัชกาลพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
เม่ือเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้ว ทรง
สถาปนาเฉลิมพระเกียรติยศ สมเด็จพระราชินีสิริกิต์ิ เป็น
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ิ พระบรมราชินี เมื่อพุทธศักราช
๒๔๙๓


271

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


สมเด็จพระราชินี – ค ำ เรี ย ก พ ร ะ ม เห สี เ อ ก ข อ ง พ ร ะ ม ห า ก ษั ต ริ ย์ ท่ี ยั ง มิ ได้ รั บ
พระบรมราชาภิเษก เช่น ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระ

ปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เมื่อมีพระราชพิธีราชาภิเษก
สมรสกับหม่อมราชวงศ์สิริกิต์ิ กิติยากรแล้ว ทรงสถาปนา
หม่อมราชวงศ์สิริกิติ์ กิติยากร เป็น สมเด็จพระราชินี
สริ กิ ิต์ิ


พระอคั รมเหสี – คำเรยี กตำแหนง่ พระมเหสีเอก


พระอัครราชเทวี – คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีเอกของพระบาทสมเด็จพระ
จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ซง่ึ เทยี บไดก้ บั ตำแหนง่ สมเดจ็ พระบรม -
ราชนิ ี คอื สมเดจ็ พระนางเจา้ โสมนสั วฒั นาวดี ซงึ่ พระบาท
สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
สถาปนาพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้า
โสมนัสวัฒนาวดี ในท่ีสมเด็จพระนางนาฏบรมอัคร-
ราชเทว(ี ๑)


พระบรมราชเทวี – คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีเอกของพระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา
พระบรมราชเทวี ซึ่งต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระ
ปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร

ทรงสถาปนาขน้ึ เปน็ สมเดจ็ พระศรสี วรนิ ทริ า บรมราชเทว ี

พระพันวัสสาอยั ยกิ าเจ้า


พระอัครเทวี – คำเรยี กตำแหน่งพระมเหสรี องลงมาจากพระอคั รมเหสี


พระวรราชเทวี – คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีของพระบาทสมเด็จพระจุลจอม
เกล้าเจ้าอยู่หัว คือ พระนางเธอ พระองค์เจ้าเสาวภา
ผอ่ งศรี ทรงได้รบั สถาปนาเป็น พระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี
พระวรราชเทวี และของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า
เจ้าอยหู่ ัว คอื พระนางเจา้ สวุ ทั นา พระวรราชเทว
ี

พระราชเทวี – คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีรองลงมาจากพระอัครมเหสี
และพระอัครเทวี ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอม


(๑) อา้ งถงึ ในประกาศสถาปนาหม่อมเจ้ารำเพยภมราภิรมย์ เปน็ พระองคเ์ จา้ สะกดว่า สมเด็จพระนางนาฎบรมอรรคราชเทว ี



272

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาพระนางเธอ พระองค์เจ้า
พระอคั รชายาเธอ สขุ มุ าลยม์ ารศรี เปน็ พระนางเจา้ สขุ มุ าลยม์ ารศรี พระราชเทว
ี

พระอคั รชายา – คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีของพระบาทสมเด็จพระจุลจอม
พระวรราชชายาเธอ เกล้าเจ้าอยู่หัว ซ่ึงเป็นพระราชนัดดาของพระบาทสมเด็จ
พระวรราชชายา พระน่ังเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้แก่ พระอัครชายาเธอ พระองค์
พระราชชายา เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา พระอัคร-
เจ้าจอม ชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน และพระอัคร-
เจ้าจอมมารดา ชายาเธอ พระองค์เจา้ สายสวลีภริ มย์ กรมขนุ สุทธาสินีนาฏ
เจา้ คุณจอมมารดา
– คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีรองลงมาจากพระอัครมเหสี
พระอคั รเทวี และพระราชเทวี


– คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎ
เกล้าเจา้ อยู่หัว คือ พระวรราชชายาเธอ พระอินทรศักดิศจี
เม่อื พทุ ธศกั ราช ๒๔๖๕


– คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎ
เกล้าเจ้าอยู่หัว คือ สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระ
วรราชชายา เมอ่ื พทุ ธศกั ราช ๒๔๖๘


– คำเรียกตำแหน่งพระมเหสีของพระบาทสมเด็จพระจุลจอม
เกลา้ เจา้ อยหู่ ัว คือ พระราชชายา เจา้ ดารารัศมี


– คำเรียกตำแหน่งภรรยาของพระมหากษัตริย์ที่มิได้เป็นเจ้า
และไมม่ ีลูก


– คำเรียกตำแหน่งภรรยาของพระมหากษัตริย์ ที่มิได้เป็นเจ้า
ซ่งึ มลี กู


– คำเรียกตำแหน่งภรรยาของพระมหากษัตริย์ ที่มิได้เป็นเจ้า
ซึ่งเป็นเจ้าขรัวยายของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้า

เช่น เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม เจ้าคุณจอมมารดาสำลี ใน
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นเจ้าขรัวยาย
ของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้า ในพระบาทสมเด็จ

พระจลุ จอมเกลา้ เจ้าอย่หู ัว

273

บทท่ี ๔

คำนามและคำกรยิ าท่ีมคี วามหมายอยา่ งเดียวกัน


แต่ใช้ราชาศัพท์ตา่ งกัน


คำสามญั ทเ่ี ป็นคำนามและคำกรยิ า ใช้ราชาศัพทต์ า่ งกนั ตามพระอสิ รยิ ยศ ดงั น้
ี

คำสามญั ราชาศพั ท์ ใชแ้ ก่


คำสงั่ (๑) พระบรมราชโองการ พระมหากษัตริย์


พระบวรราชโองการ พระบาทสมเด็จพระปนิ่ เกลา้ เจ้าอยู่หวั


พระราชโองการ พระมหากษตั ริย์ทย่ี ังไม่ไดท้ รงรับพระบรมราชาภเิ ษก

กษตั รยิ ์ตา่ งประเทศ(๒)


พระราชเสาวนยี ์ สมเด็จพระบรมราชินนี าถ

สมเด็จพระบรมราชินี

สมเดจ็ พระราชนิ ตี ่างประเทศ

สมเดจ็ พระบรมราชชนนี


พระเสาวนยี ์ สมเด็จพระราชินี


พระราชบณั ฑูร, สมเด็จพระยุพราช

พระราชดำรัสส่งั สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเดจ็ พระบวรราชเจา้ มหาสุรสงิ หนาท

กรมพระราชวงั บวรสถานมงคล

สมเด็จพระบวรราชเจา้ มหาเสนานรุ กั ษ์

กรมพระราชวงั บวรสถานมงคล

สมเดจ็ พระบวรราชเจ้ามหาศกั ดิพลเสพย์

กรมพระราชวังบวรสถานมงคล


พระบณั ฑรู กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ


(๑) ดูคำอธิบายท้ายบท ขอ้ ๑

(๒) หมายถึง พระประมขุ ท้ังบุรษุ และสตร
ี

274

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสามัญ ราชาศัพท ์ ใชแ้ ก
่

พระราชบัญชา สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมารี


พระดำรสั สงั่ , พระราชวงศช์ น้ั สมเดจ็ เจ้าฟ้าและพระองค์เจา้

พระบัญชา สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราช


คำพูด พระราชดำรสั , พระมหากษัตรยิ
์
พระราชกระแส(๑) สมเด็จพระบรมราชินีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี

สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี


พระดำรัส พระราชวงศ์ชนั้ สมเด็จเจา้ ฟา้ และพระองคเ์ จา้

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

สมเด็จพระสังฆราช


ตรสั , รับสงั่ พระราชวงศต์ ง้ั แตส่ มเด็จเจา้ ฟ้าถึงหม่อมเจ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเด็จพระสงั ฆราชเจา้

สมเด็จพระสงั ฆราช


คำสอน พระบรมราโชวาท พระมหากษัตริย
์

พระราโชวาท สมเดจ็ พระบรมราชนิ ีนาถ

สมเด็จพระบรมราชนิ ี

สมเดจ็ พระบรมราชชนก




(๑) ดคู ำอธบิ ายทา้ ยบท ขอ้ ๒


275

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามญั ราชาศัพท์ ใชแ้ ก
่

สมเด็จพระบรมราชชนนี

สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร
ี
พระราชวงศช์ นั้ สมเดจ็ เจ้าฟา้ และพระองค์เจา้

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

พระโอวาท สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราช

พระมหากษตั รยิ ์

สมเดจ็ พระบรมราชนิ นี าถ

สมเด็จพระบรมราชนิ ี

คำปรารภ พระราชปรารภ, สมเด็จพระบรมราชชนก

กระแสพระราช สมเดจ็ พระบรมราชชนนี

ปรารภ, สมเด็จพระยพุ ราช

พระราชดำรัส สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

ปรารภ สมเด็จพระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

พระราชวงศ์ชนั้ สมเด็จเจ้าฟ้าและพระองค์เจ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเด็จพระสงั ฆราชเจา้

สมเด็จพระสงั ฆราช

พระดำรัสปรารภ พระมหากษัตริย
์
สมเด็จพระบรมราชนิ ีนาถ

สมเด็จพระบรมราชนิ
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี
ปรารภ ทรงพระราชปรารภ สมเดจ็ พระยุพราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี

276

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามญั ราชาศพั ท ์ ใช้แก่


รบั สงั่ ปรารภ, ตรสั ปรารภ, พระราชวงศ์ตง้ั แต่สมเด็จเจา้ ฟา้ ถึงหมอ่ มเจา้

ทรงปรารภ สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้


สมเด็จพระสังฆราชเจา้


สมเด็จพระสังฆราช


หารือขอ้ ปฏิบตั ิ เรียนพระราชปฏบิ ตั ิ พระมหากษตั ริย์

สมเดจ็ พระบรมราชนิ ีนาถ

สมเด็จพระบรมราชนิ
ี
สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนนี

สมเด็จพระยพุ ราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมารี


เรียนพระปฏบิ ัติ พระราชวงศ์ต้งั แต่สมเด็จเจ้าฟา้ ถงึ หม่อมเจ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจา้

สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

สมเด็จพระสังฆราช


จดหมาย พระราชหตั ถเลขา พระมหากษัตรยิ
์

ลายพระราชหตั ถ์ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ

สมเด็จพระบรมราชนิ
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนนี

สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี


พระมหาสมณสาสน์ สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้


พระสมณสาส์น สมเด็จพระสังฆราชเจ้า

สมเด็จพระสังฆราช


277

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔




คำสามญั ราชาศพั ท ์ ใช้แก่

พระราชวงศ์ต้ังแตส่ มเด็จเจ้าฟา้ ถงึ หมอ่ มเจ้า

ลายพระหัตถ ์

ลายมือ(ท่ีเขยี น ลายพระหตั ถ์ พระมหากษตั รยิ ์ถงึ หมอ่ มเจ้า


เป็นตวั อกั ษร) สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราชเจา้

สมเด็จพระสังฆราช


จดหมายท่ีใช ้ พระราชสาส์น พระมหากษตั ริย์

ในการเจรญิ

สมั พันธไมตรี

ระหว่าง

ประเทศ


โทรเลข พระราชโทรเลข พระมหากษัตริย
์
สมเดจ็ พระบรมราชนิ นี าถ

สมเดจ็ พระบรมราชิน
ี
สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกุมาร

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี

พระโทรเลข พระราชวงศ์ชน้ั สมเด็จเจ้าฟา้ และพระองคเ์ จ้า


เกิด ทรงพระราชสมภพ, พระมหากษตั ริย์


เสด็จพระราชสมภพ สมเด็จพระบรมราชินนี าถ


สมเดจ็ พระบรมราชิน
ี

สมเด็จพระบรมราชชนก


สมเด็จพระบรมราชชนนี


สมเดจ็ พระยุพราช


สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกุมาร


สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมารี




278

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามญั ราชาศพั ท ์ ใชแ้ ก่


สมภพ, ประสูติ พระราชวงศต์ ง้ั แต่สมเด็จเจ้าฟา้ ถึงหม่อมเจ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจา้

สมเด็จพระสงั ฆราชเจา้

สมเด็จพระสงั ฆราช


วนั เกดิ วนั พระบรมราชสมภพ(๑) พระมหากษตั รยิ
์

วนั พระราชสมภพ สมเดจ็ พระบรมราชนิ นี าถ

สมเด็จพระบรมราชินี

สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนนี

สมเด็จพระยุพราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกุมาร

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี

วนั ประสตู ิ พระราชวงศ์ตงั้ แต่สมเด็จเจา้ ฟา้ ถงึ หมอ่ มเจา้

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราช


วนั คลา้ ยวนั เกดิ วันเฉลิมพระชนม- พระมหากษัตริย์

พรรษา สมเดจ็ พระบรมราชนิ นี าถ

สมเดจ็ พระบรมราชินี


วนั คลา้ ยวันพระราช- สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมภพ สมเดจ็ พระบรมราชชนนี

สมเดจ็ พระยุพราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร
ี

(๑) ดูคำอธบิ ายทา้ ยบท ข้อ ๔, ๕


279

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามญั
ราชาศพั ท์ ใชแ้ ก่


วนั คลา้ ยวนั ประสตู ิ พระราชวงศ์ตง้ั แต่สมเด็จเจา้ ฟ้าถงึ หม่อมเจ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจา้

สมเดจ็ พระสงั ฆราชเจา้

สมเด็จพระสังฆราช





งานบำเพ็ญ พระราชพธิ ีเฉลมิ พระมหากษัตริย์


กุศลเน่ืองใน พระชนมพรรษา สมเดจ็ พระบรมราชินนี าถ


โอกาสวนั


คลา้ ยวันเกิด


พระราชพธิ บี ำเพญ็ สมเด็จพระบรมราชินี


พระราชกศุ ลเฉลิม สมเดจ็ พระยพุ ราช


พระชนมพรรษา สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกมุ าร


พระราชพธิ บี ำเพญ็ สมเดจ็ พระบรมราชชนก


พระราชกศุ ล สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี

ฉลองพระชนมาย ุ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมารี


บำเพญ็ พระกุศลวัน พระราชวงศ์ตง้ั แต่สมเดจ็ เจา้ ฟา้ ถึงหมอ่ มเจา้

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

คลา้ ยวนั ประสูต ิ สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราช





อายุ.....ป ี พระชนมพรรษา(๑) พระมหากษัตริย
์
.....พรรษา สมเด็จพระบรมราชนิ ีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชิน
ี

พระชนมายุ.....พรรษา สมเด็จพระบรมราชชนก


สมเดจ็ พระบรมราชชนนี


สมเดจ็ พระยพุ ราช


สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกมุ าร


สมเด็จพระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี

(๑) ดูคำอธิบายท้ายบท ข้อ ๔, ๕


280

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามัญ ราชาศพั ท ์ ใช้แก
่

พระชันษา.....ป ี พระราชวงศช์ ั้นสมเด็จเจา้ ฟา้ และพระองคเ์ จ้า

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราชเจ้า

สมเด็จพระสังฆราช


ชันษา.....ปี หมอ่ มเจา้


ขอโอกาส ขอพระราชทาน พระมหากษัตริย
์
เข้าพบ พระบรมราชวโรกาส

เข้าเฝา้ ทูลละออง

ธลุ ีพระบาท(๑)


ขอพระราชทาน สมเด็จพระบรมราชนิ นี าถ

พระราชวโรกาส สมเดจ็ พระบรมราชนิ
ี
เข้าเฝ้าทูลละออง

ธุลพี ระบาท


ขอพระราชทาน สมเดจ็ พระบรมราชชนก

พระราชวโรกาส สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
เข้าเฝา้ ทลู ละออง สมเดจ็ พระยพุ ราช

พระบาท สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกุมาร

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมารี


ขอพระราชทาน สมเด็จเจา้ ฟา้

พระวโรกาสเขา้ เฝ้า


ขอประทาน พระองคเ์ จ้า


พระวโรกาสเขา้ เฝา้ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า


สมเดจ็ พระสังฆราชเจา้


สมเดจ็ พระสังฆราช


(๑) ดคู ำอธิบายทา้ ยบท ขอ้ ๖
281

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสามัญ ราชาศพั ท์ ใชแ้ ก
่

ขอประทาน หมอ่ มเจ้า

โอกาสเข้าเฝ้า
พระมหากษัตรยิ
์
ขออนุญาต ขอพระราชทานพระ
บรมราชานุญาต


ขอพระราชทานพระ สมเด็จพระบรมราชนิ ีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี

ราชานญุ าต สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนนี

สมเด็จพระยุพราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ ารี








ขอพระราชทานพระ พระราชวงศ์ช้นั สมเด็จเจา้ ฟา้


อนุญาต


ขอประทานพระ พระราชวงศช์ ้ันพระองคเ์ จา้ และหมอ่ มเจ้า


อนญุ าต


พระคณุ พระมหากรุณาธิคุณ(๑) พระมหากษตั ริย์


อนั เกดิ จาก สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ


ความกรณุ า สมเด็จพระบรมราชินี


พระกรุณาธิคุณ สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยุพราช


สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกฎุ ราชกุมาร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี

(๑) ดูคำอธิบายทา้ ยบท ขอ้ ๗


282

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามัญ ราชาศัพท์ ใชแ้ ก่


พระกรุณาคุณ พระราชวงศ์ชัน้ สมเด็จเจา้ ฟา้ และพระองคเ์ จ้า

สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

สมเด็จพระสงั ฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราช


กรณุ าคุณ หม่อมเจ้า


ความกรณุ า พระมหากรุณา พระมหากษตั รยิ
์
สมเด็จพระบรมราชนิ ีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี

สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนนี

สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร
ี

พระกรณุ า พระราชวงศช์ ัน้ สมเดจ็ เจา้ ฟ้าและพระองคเ์ จา้

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสงั ฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราช





บอก กราบบงั คมทลู พระมหากษตั รยิ
์
พระกรณุ า(๑)


กราบบังคมทลู (๒) สมเดจ็ พระบรมราชินนี าถ

สมเดจ็ พระบรมราชิน
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยุพราช






((๑๒)) เเมม่ืื่ออจจะะกกรราาบบบบังงั คคมมททููลลโโดดยยตตรรงง ใหใ้ ชว้ า่ ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณา (ดบู ทที่ ๕ ประกอบ)


ให้ใชว้ า่ ขอพระราชทานกราบบังคมทูล (ดบู ทท่ี ๕ ประกอบ)



283

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสามัญ ราชาศพั ท ์ ใชแ้ ก
่

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ ารี


กราบทูล(๑) พระราชวงศช์ ัน้ สมเด็จเจ้าฟา้ และพระองค์เจ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า

สมเด็จพระสงั ฆราชเจา้

สมเด็จพระสังฆราช


หม่อมเจ้า



ทูล

สำนึกใน รู้สกึ สำนึกในพระมหา พระมหากษัตริย
์
สมเดจ็ พระบรมราชนิ ีนาถ

พระคณุ กรุณาธคิ ุณ สมเด็จพระบรมราชนิ
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเด็จพระยพุ ราช

รสู้ กึ สำนกึ ใน สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมารี

พระกรณุ าธคิ ณุ







ร้สู กึ เป็นพระกรุณาคณุ พระราชวงศช์ ้ันสมเดจ็ เจา้ ฟ้าและพระองค์เจา้


สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า


สมเด็จพระสงั ฆราชเจา้


สมเดจ็ พระสังฆราช


สำนึกในกรุณาคุณ หมอ่ มเจ้า


อปุ ถมั ภ ์ พระบรมราชูปถมั ภ์ (๒) พระมหากษตั ริย
์
พระบรมราชนิ ูปถัมภ ์ สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ


พระราชูปถมั ภ์ สมเด็จพระบรมราชิน
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนนี


(๑) เมือ่ จะกราบทูลโดยตรง ถา้ เปน็ สมเดจ็ เจา้ ฟา้ ให้ใช้วา่ ขอพระราชทานกราบทูล ถ้าเป็นพระองค์เจ้าลกู หลวงให้ใชว้ า่ ขอประทาน
กราบทูล (ดบู ทที่ ๕ ประกอบ)

(๒) ดคู ำอธิบายท้ายบท ข้อ ๘
284

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามัญ ราชาศัพท์ ใช้แก่


สมเด็จพระยพุ ราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกุมาร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมาร
ี

พระอปุ ถมั ภ์ พระราชวงศ์ช้ันสมเดจ็ เจ้าฟา้ และพระองคเ์ จ้า

สมเด็จพระมหาสมณเจา้

สมเด็จพระสงั ฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราช


อนเุ คราะห์ พระบรมราชานเุ คราะห ์ พระมหากษตั รยิ ์


พระราชานุเคราะห์ สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ

สมเด็จพระบรมราชิน
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยุพราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี







พระอนุเคราะห์ พระราชวงศช์ น้ั สมเด็จเจา้ ฟ้าและพระองคเ์ จา้

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า

สมเด็จพระสังฆราช


ตาย สวรรคต, พระมหากษตั รยิ
์

เสด็จสวรรคต สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ


สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี


สมเด็จพระบวรราชเจา้ มหาสุรสงิ หนาท


กรมพระราชวังบวรสถานมงคล

สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานรุ กั ษ์

กรมพระราชวงั บวรสถานมงคล


285

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามัญ ราชาศัพท์ ใช้แก่


สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศกั ดพิ ลเสพย์

กรมพระราชวังบวรสถานมงคล

สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนนี

สมเด็จพระยุพราช


ทวิ งคต กรมพระราชวงั บวรวไิ ชยชาญ

กรมพระราชวังบวรสถานภิมขุ

เจ้าฟา้ ซ่งึ ได้รับการเฉลิมพระยศพเิ ศษ(๑)แตย่ ังคง

ทรงฉตั ร ๕ ชนั้


ส้ินพระชนม ์ พระราชวงศช์ ้ันสมเดจ็ เจ้าฟา้ และพระองค์เจ้า

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราชเจ้า

สมเดจ็ พระสังฆราช


ถึงชีพตักษัย, หม่อมเจา้

สน้ิ ชพี ตักษัย

ถงึ ชพี ติ กั ษยั ,

สนิ้ ชพี ติ กั ษยั


ท้อง พระนาภ ี ใช้สำหรับเจ้านายที่มีพระอาการประชวรเกี่ยวกับ

ท้อง เช่น ปวดพระนาภี หมายถึงปวดท้อง ลงพระ

นาภี หมายถึงทอ้ งรว่ ง


พระครรภ์ ใชแ้ กส่ มเดจ็ พระบรมราชินีนาถถงึ พระองคเ์ จา้ เชน่

ทรงพระครรภ์ หมายถึง มีทอ้ ง ประชวรพระครรภ ์

หมายถึงเจบ็ ท้องจะคลอดบตุ ร


พระอทุ ร ใชแ้ สดงถงึ สายสมั พันธ์ เช่น เปน็ พระขนิษฐารว่ ม

พระอุทร หมายถึง น้องที่เกิดจากแมเ่ ดียวกนั ใช
้
เกีย่ วกับอาการเจบ็ ป่วย เช่น พระบุพโพคัง่ ในพระ

อทุ ร หมายถึง หนองคง่ั ในชอ่ งทอ้ ง


(๑) ดูคำอธิบายท้ายบท ข้อ ๙


286

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามัญ ราชาศัพท ์ ใช้แก
่
พระมหากษัตริย์

หนา้ ต่าง สีหบญั ชร
พระมหากษัตรยิ
์
สำหรับเสด็จ
พระมหากษตั รยิ ์

ออกใหเ้ ฝ้าทูล
พระมหากษตั รยิ ์

ละอองธุล
ี
พระบาทใน

โอกาสสำคัญ

เชน่ ทพ่ี ระทน่ี งั่

สุทไธสวรรย
์
ปราสาท และ

ทพ่ี ระท่นี ง่ั

อนันตสมาคม

เปน็ หน้าตา่ ง

ยาวถงึ พื้น

มรี ะเบียงย่ืน

ออกไป


หนา้ ต่างของ พระบญั ชร
พระทน่ี ง่ั


หน้าตา่ งของ พระแกล
พระตำหนัก


มุข ส่วนของ มุขเด็จ
พระทนี่ ัง่ ซึ่งย่นื

ออกไปสำหรบั

ประทบั ว่า

ราชการหรือ

เสด็จออกให้

เฝ้าทลู ละออง

ธลุ พี ระบาทใน


287

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


คำสามัญ ราชาศพั ท์ ใช้แก
่

โอกาสสำคัญ
พระมหากษตั ริย์

เชน่ ท่ีพระทน่ี ง่ั

ดสุ ติ มหาปรา

สาทและพระ

ท่นี งั่ จกั รมี หา

ปราสาท


ประตูของ พระทวาร
พระทนี่ งั่ และ

พระตำหนัก


รูปถ่าย พระบรมฉายาลกั ษณ์, พระมหากษตั ริย์


พระบรมรปู ถา่ ย


พระบวรฉายาลักษณ์ สมเดจ็ พระบวรราชเจ้า


พระฉายาลกั ษณ ์ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ

สมเด็จพระบรมราชินี

สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร
ี

พระรูป พระราชวงศ์ต้งั แตส่ มเด็จเจา้ ฟา้ ถงึ หม่อมเจา้


รูปเขียน พระบรมสาทสิ ลกั ษณ,์ พระมหากษัตริย
์
พระบรมรปู เขยี น


พระบวรสาทสิ ลักษณ์ สมเดจ็ พระบวรราชเจ้า


พระสาทสิ ลักษณ์ สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชิน
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก




288

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามญั ราชาศพั ท ์ ใชแ้ ก่


สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเด็จพระยุพราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมาร ี


พระรปู เขยี น พระราชวงศต์ ้งั แตส่ มเดจ็ เจา้ ฟ้าถึงหม่อมเจา้


รปู หลอ่ , รปู ปนั้ พระบรมรูปหลอ่ , พระมหากษตั รยิ
์
พระบรมรปู ปนั้


พระบวรรปู หลอ่ , สมเด็จพระบวรราชเจ้า


พระบวรรูปปั้น


พระรูปหล่อ, สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถ

สมเด็จพระบรมราชนิ ี

พระรปู ปัน้ สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนนี

สมเด็จพระยพุ ราช

สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร
ี







อนุสาวรยี ์ พระบรมราชานสุ าวรีย์ พระมหากษัตรยิ ์


พระบวรราชานสุ าวรยี ์ สมเดจ็ พระบวรราชเจา้


พระราชานุสาวรยี ์ สมเด็จพระบรมราชินนี าถ

สมเดจ็ พระบรมราชินี

สมเดจ็ พระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเด็จพระยุพราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกมุ าร

สมเด็จพระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมาร
ี







289

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔



คำสามญั ราชาศพั ท์ ใช้แก
่
พระราชวงศ์ชน้ั สมเดจ็ เจา้ ฟ้าและพระองค์เจา้

พระอนุสาวรยี ์

แต่งงาน ราชาภเิ ษกสมรส พระมหากษตั รยิ ์

อภิเษกสมรส พระราชวงศช์ นั้ สมเด็จเจ้าฟา้

เสกสมรส พระราชวงศช์ ้ันพระองคเ์ จา้ และหมอ่ มเจา้


ช่ือ พระปรมาภิไธย, พระมหากษัตริย
์
พระบรมนามาภไิ ธย


พระบวรนามาภิไธย สมเดจ็ พระบวรราชเจา้


พระนามาภไิ ธย สมเดจ็ พระบรมราชนิ ีนาถ

สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี

สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกุฎราชกุมาร

สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ ารี


พระนาม พระราชวงศ์ตงั้ แต่สมเด็จเจา้ ฟ้าถึงหม่อมเจา้


รายงาน กราบบงั คมทูลรายงาน พระมหากษตั ริย
์

สมเดจ็ พระบรมราชินนี าถ


สมเดจ็ พระบรมราชิน
ี

สมเด็จพระบรมราชชนก


สมเด็จพระบรมราชชนนี


สมเดจ็ พระยพุ ราช


สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกมุ าร


สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมาร
ี

กราบทูลรายงาน พระราชวงศ์ช้ันสมเด็จเจ้าฟา้ และพระองค์เจ้า


ทูล หมอ่ มเจา้





290

คำอธิบายท้ายบท


การใช้ราชาศัพท์ต้องเข้าใจความหมายให้ลึกซึ้ง ใช้ให้ถูกต้องตามแบบแผน บางคำมี
ข้อกำหนดไวเ้ ฉพาะ ดงั น
ี้
๑. คำส่งั การผูกประโยคเก่ียวกับ คำส่งั ในราชาศพั ทท์ ่จี ะใหเ้ ปน็ พระเกยี รตยิ ศ ใชด้ ังน
้ี
ก. พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยู่หัว

– มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑรู สรุ สิงหนาท ใหป้ ระกาศว่า

– มีพระบรมราชโองการมานพระบณั ฑรู สรุ สงิ หนาทสงั่ วา่

– มีพระบรมราชโองการ(๑) โปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มใหป้ ระกาศว่า

ข. สมเดจ็ พระบรมราชินนี าถ สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี และสมเด็จ

พระบรมราชชนน
ี
– มพี ระราชเสาวนยี ว์ า่

ค. สมเด็จพระราชนิ
ี
– มพี ระเสาวนียว์ ่า

ง. สมเด็จพระยุพราช สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกฎุ ราชกุมาร

– มพี ระราชบัณฑูร(๒) วา่

จ. สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมาร
ี
– มีพระราชบญั ชาว่า

๒. พระราชดำรสั พระราชกระแส พระดำรัส รบั สั่ง ตรัส ดำรสั

ราชาศพั ทท์ ัง้ ๖ คำน้ี แปลว่า คำพูด หรอื พดู แต่ในคำราชาศพั ทแ์ ยกไว้ว่า

พระราชดำรัส พระราชกระแส ใช้แก่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ
สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระบรมราชชนก สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระยุพราช
สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราช-

กุมารี


(๑) พระราชโองการ เดิมหมายถึง พระมหากษัตริย์ ต่อมาความหมายย้ายที่เป็น คำส่ังของพระมหากษัตริย์ พระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้เพิ่มคำว่า บรม เป็น พระบรมราชโองการ เน่ืองจากโปรดให้ใช้คำว่า บวร แก่พระบาท
สมเดจ็ พระป่นิ เกล้าเจา้ อยู่หัว เป็น พระบวรราชโองการ


(๒) เดมิ เปน็ คำส่ังของพระมหากษตั ริย์ ตอ่ มาความหมายย้ายที่เปน็ คำสั่งของสมเดจ็ พระยพุ ราช


291

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระดำรัส รับสั่ง ตรัส ใช้แกพ่ ระราชวงศ์ช้นั สมเด็จเจา้ ฟา้ และพระองค์เจ้า

รบั สั่ง ตรัส ดำรสั ใชแ้ ก่หมอ่ มเจ้า

ในหนังสือเก่า เช่น “จดหมายหลวงอุดมสมบัติ” และฉบับอ่ืนๆ หลายเล่ม มีคำว่ารับสั่ง
ตรัส ดำรัส ใช้แก่พระมหากษัตริย์เหมือนกัน แล้วแต่น้ำหนักของเรื่องที่ทรงพูด เช่น ถ้าเป็นเรื่อง
ธรรมดาสามัญไม่ใช่ราชการ ใช้ รับส่ัง หรือ ตรัส ถ้าเป็นราชการเรื่องสำคัญ ใช้เป็นทางการว่า
พระราชดำรัส พระราชกระแส ถ้าเป็นคำสั่งที่ตราเป็นตัวบทกฎหมายก็ใช้ว่า พระบรมราช-
โองการ

๓. หมายรบั สั่ง หมายกำหนดการ กำหนดการ

ในบัตรหมายท่ีสั่งราชการในพระราชสำนักแบ่งเป็น ๒ อย่าง อย่างหนึ่งเรียกว่า
หมายรับสง่ั อกี อยา่ งหนง่ึ เรียกว่า หมายกำหนดการ

หมายรับส่ัง(๑) เป็นหมายส่ังเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการเป็นการภายใน และถึงบุคคล
ผู้มีตำแหน่งเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ตอนล่างสุดของหมายรับสั่งเขียนไว้ว่า “ท้ังนี้ให้จัดการ
ตามหน้าที่และกำหนดวันตามรับส่ังอย่าให้ขาดเหลือ ถ้าสงสัยก็ให้ถามผู้รับรับส่ังโดยหน้าที่
ราชการ”

หมายกำหนดการ(๒) เป็นเอกสารแจ้งกำหนดขั้นตอนของงานพระราชพิธีโดยเฉพาะ
ลักษณะของเอกสารจะต้องอ้างพระบรมราชโองการ คือขึ้นต้นด้วยข้อความว่า “นายกรัฐมนตรี
หรือเลขาธิการพระราชวัง รับพระบรมราชโองการเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมส่ังว่า” เสมอไป และ
ในทางปฏิบัติ เจ้าหน้าท่ีสำนักพระราชวังจะต้องส่งต้นหมายกำหนดการดังกล่าวนี้ เสนอนายก
รัฐมนตรลี งนามรบั สนองพระบรมราชโองการตามรฐั ธรรมนูญ

ส่วน กำหนดการ เป็นเอกสารแจ้งกำหนดข้ันตอนของงานโดยท่ัวไปท่ีทางราชการ
หรือเอกชนจัดทำขึ้นเอง แม้ว่างานนั้นๆ จะเป็นงานท่ีเก่ียวข้องกับพระมหากษัตริย์และพระบรม-
วงศานุวงศ์ เช่น เป็นงานท่ีเสด็จพระราชดำเนิน แต่ถ้างานนั้นมิได้เป็นงานพระราชพิธี ซ่ึงกำหนด
ข้ึนโดยพระบรมราชโองการแล้ว เรียกว่า กำหนดการ ท้ังสิ้น เช่น ข้ันตอนของงานสวนสนาม
สำแดงความสวามิภักด์ิของทหารรักษาพระองค์ ก็ใช้ว่า กำหนดการ เพราะงานนี้มิใช่พระราชพิธี
ท่ีมพี ระบรมราชโองการให้จัดข้นึ รายการต่างๆ ทก่ี ำหนดไว้ในการทำงาน หรือพิธีท่ีเจา้ ของงานหรอื
เจ้าภาพกำหนดข้ึนโดยเขียนไว้ในบัตรหรือบอกด้วยวาจา ให้ผู้ที่ไปร่วมงานหรือร่วมพิธีได้ทราบว่า
มีรายการใด วันเวลาใด สถานท่ีใด เช่น กำหนดการพิธีประชุมเพลิงศพ เขียนลงในบัตร แจ้งช่ือ
ผู้ตาย สถานที่ วัน เดือน ปี เวลา ไว้หน้าบัตร ส่วนหลังบัตรบอกรายการก่อนเวลาประชุมเพลิง

(๑)–(๒) ดตู วั อย่างประกอบ


292

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เชน่ ถวายภตั ตาหารพระสงฆ์ มาตกิ าบังสกุ ลุ แสดงพระธรรมเทศนา เคลอ่ื นศพ เวลาประชมุ เพลงิ
แม้งานพธิ ที ีบ่ คุ คลสำคญั เช่น นายกรฐั มนตรี รฐั มนตรีจดั ขึน้ ก็เรียกวา่ กำหนดการ

๔. วันเฉลิมพระชนมพรรษา

วันเฉลิมพระชนมพรรษา มิได้หมายความว่าเป็น วันพระบรมราชสมภพ หรือวัน
พระราชสมภพ แต่เป็นวันทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเฉลิมฉลองในมงคลสมัยคล้ายวันพระบรม-

ราชสมภพของพระมหากษัตริย์ และวันคล้ายวันพระราชสมภพของสมเด็จพระบรมราชินีนาถ
สมเดจ็ พระบรมราชินี ท่เี วียนมาบรรจบอกี ปหี น่ึง

วันพระบรมราชสมภพ ในรัชกาลปัจจุบัน คือ วันจันทร์ ที่ ๕ ธันวาคม พุทธศักราช
๒๔๗๐ ส่วนวันท่ี ๕ ธนั วาคมของทุกปี คือ วันคล้ายวนั พระบรมราชสมภพ

วันพระราชสมภพ และ วันคล้ายวันพระราชสมภพ ของพระบรมวงศานุวงศ์ก็ใช้ใน
ลักษณะเดยี วกัน

๕. พระชนมพรรษา พระชนมายุ พระชนั ษา ชันษา

ท้ัง ๔ คำน้ี แปลวา่ อายุ ใชแ้ ก่พระบาทสมเดจ็ พระเจ้าอยหู่ ัวและพระบรมวงศานวุ งศ์
ต่างกนั ตามลำดบั พระอิสริยยศ

พระชนมพรรษา ใช้แก่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระบรมราชินีนาถ
สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี เมือ่ ตอ้ งการใชว้ า่ อายกุ ี่ปี กี่เดอื น กว่ี นั ใหใ้ ชค้ ำว่า พระชนมายุ และจำนวน
ปีอายใุ ช้คำวา่ พรรษา

พระชนมายุ ใช้แก่สมเด็จพระบรมราชชนก สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระ
ยุพราช สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยาม
บรมราชกุมารี สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ผู้ได้รับมหาสมณุตมาภิเษก เป็น
สมเด็จพระมหาสมณเจา้ แทน อายุ และจำนวนปีอายุใช้คำว่า พรรษา

พระชันษา ใช้แก่พระบรมวงศานุวงศ์ นอกจากท่ีกล่าวแล้ว จำนวนปีอายุ ใช้ ปี
หม่อมเจ้าใชว้ า่ ชนั ษา และจำนวนปีอายใุ ช้ ปี

ชนั ษา ไม่ใชเ้ ป็นลกั ษณนามแทน ปี ให้ใช้ว่า หม่อมเจา้ ........... (ชือ่ ).......... ชันษา ๕๐ ปี

๖. พระบรมราชวโรกาส พระราชวโรกาส

พระบรมราชวโรกาส ใชแ้ ก่ พระมหากษัตริย
์

293

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระราชวโรกาส ใช้แก่ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จ
พระบรมราชชนก สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระยพุ ราช สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยาม
มกุฎราชกุมาร สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มีข้อจำกัดใช้ได้เพียง ๒ กรณี
คือ ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท หรือขอพระราชทานพระ
ราชวโรกาสเข้าเฝา้ ทูลละอองพระบาท กบั พระราชทานพระบรมราชวโรกาสใหเ้ ข้าเฝ้าทลู ละออง
ธุลพี ระบาท หรอื พระราชทานพระราชวโรกาสใหเ้ ข้าเฝ้าทูลละอองพระบาท

ในกรณีอื่นๆ หรือเนื้อความอื่นๆ ให้ใช้ โอกาส ไม่ใช้ว่า ในพระราชวโรกาสที่เสด็จ
พระราชดำเนินมาถึงท่ีนี้..... แต่ต้องใช้ว่า “ในโอกาสที่เสด็จพระราชดำเนินมาถึงที่นี้” หรือไม่ใช้ว่า
ในพระบรมราชวโรกาสน้ี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระบรมราโชวาทแก่ผู้เข้าเฝ้า
ทูลละอองธุลีพระบาท แต่ต้องใช้ว่า “ในโอกาสนี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทาน
พระบรมราโชวาทแก่ผเู้ ขา้ เฝา้ ทลู ละอองธลุ ีพระบาท”

๗. พระมหากรณุ าธิคุณ พระมหากรุณา

พระมหากรุณาธิคุณ แปลว่า พระคุณอันยิ่งท่ีมีความกรุณาใหญ่หลวง ความหมาย
สำคัญอยทู่ ่คี ำ พระคุณ

พระมหากรณุ า แปลว่า พระกรุณาใหญ่หลวง ความหมายสำคญั อยทู่ ค่ี ำ พระกรณุ า

ดังนั้น เม่ือใดต้องการจะพูดถึง พระคุณ ก็ใช้ พระมหากรุณาธิคุณ เม่ือใดต้องการ
จะพูดถึงพระกรุณา ก็ใช้ พระมหากรุณา ข้อสังเกตน้ี ขอให้นึกเทียบคำอ่ืนด้วย เช่น พระเกียรติ
กับ พระเกียรติคุณ เป็นต้น ถ้านึกถึงความหมายของคำให้ได้ก่อนก็จะไม่ใช้ผิด อีกอย่างหนึ่ง
พระคุณ เป็น คุณสมบัตใิ นตัวบุคคล เราจะเอาไปใหห้ รือไปขอจากท่านไม่ได้ ส่วน พระกรุณา หรอื
ความกรณุ าจึงควรขอท่านได้

๘. พระบรมราชูปถัมภ์ พระบรมราชานุเคราะห
์
คำว่า พระบรมราชูปถัมภ์ มีความหมายว่า พระราชทานช่วยเหลือเก้ือกูล ดังนั้น
ถ้าใช้กับสมาคม สโมสร หรือกิจกรรมบางอย่างท่ีทรงช่วยเหลือเกื้อกูล หรือช่วยค้ำจุน เช่น “ทรง
พระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้รับสมาคมนิสิตเก่าจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยไว้ในพระบรม-
ราชปู ถัมภ”์ อยา่ งน้ีถูกตอ้ ง

คำว่า พระบรมราชานุเคราะห์ หมายถึง พระราชทานเอื้อเฟ้ือช่วยเหลือ จึงทรง
พระเมตตา ทรงพระกรุณา เช่น ทรงช่วยในการรักษาพยาบาลราษฎรในชนบทคนหน่ึง ก็ใช้ว่า
“พระราชทานพระบรมราชานเุ คราะห์ในการรกั ษาพยาบาลแกน่ าย.....”


294

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ส่วนสมเด็จพระบรมราชินีนาถ มิได้ใช้คำว่า พระบรมราชูปถัมภ์ และ พระบรม
ราชานุเคราะห์ เพราะ บรมราช ในศัพท์น้ีหมายถึง บรมราชาธิราช คือ พระบาทสมเด็จพระเจ้า
อยู่หัวโดยเฉพาะ จึงเปลี่ยนไปใช้คำอื่น เช่น “พระราชูปถัมภ์ พระราชานุเคราะห์” แต่ในรัชกาล
ปัจจุบัน ได้มีผู้บัญญัติศัพท์ พระบรมราชินูปถัมภ์ ก็ไพเราะสมพระเกียรติยศมาก ในรัชกาล
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีเจ้านายบางพระองค์ทรงใช้ราชาศัพท์สำหรับสมเด็จ
พระบรมราชินีนาถว่า “พระบรมราชินยานเุ คราะห์” แตส่ มยั นีไ้ ม่ใช้แลว้


๙. สมเด็จเจ้าฟ้า ซึ่งได้รับการเฉลิมพระเกียรติยศเป็นพิเศษ ท่ีเคยมีมาในกรุงรัตน-
โกสินทร์ เชน่

(๑) สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุ
พนั ธุวงศวรเดช

(๒) สมเดจ็ พระเจา้ นอ้ งยาเธอ เจา้ ฟา้ จกั รพงศภ์ วู นาถ กรมหลวงพษิ ณโุ ลกประชานาถ

(๓) สมเด็จพระเจา้ นอ้ งยาเธอ เจ้าฟา้ อัษฎางคเ์ ดชาวุธ กรมหลวงนครราชสมี า


๑๐. คำกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ ที่ยังมิได้ทรงรับพระบรมราชาภิเษก ให้ใช้ตาม
ตวั อยา่ งของกระทรวงวัง ตอ่ ไปน้
ี

กระทรวงวัง


วนั ท่ี ๑๒ มกราคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๘


ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรณุ าทราบฝ่าละอองธลุ พี ระบาท

.....................................................................................................................................................................

........................................................................................................................................................................................

........................................................................................................................................................................................

ควรมิควรแลว้ แต่จะทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ ม



ขา้ พระพุทธเจ้า

เจา้ พระยาธรรมาธกิ รณาธิบดี


หนังสือของแผนกพระราชพิธี กระทรวงวัง เสนาบดีกระทรวงวัง กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จ
พระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ก่อนที่จะทรงรับพระบรมราชาภิเษก ไม่ใช้ว่า
ขอเดชะฝ่าละอองธลุ พี ระบาทปกเกลา้ ปกกระหมอ่ ม และไมล่ งท้ายวา่ ควรมคิ วรแล้วแตจ่ ะทรงพระ
กรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ ม ขอเดชะ


295

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


๑๑. เป็น ม
ี
คำว่า เป็น กับ มี ถ้าใช้นำหน้าคำท่ีเป็นราชาศัพท์ ไม่ใช้ว่า ทรงเป็น ทรงมี ใช้ว่า
เป็นพระราชโอรส เป็นพระราชนัดดา มีพระบรมราชโองการ มีพระราชเสาวนีย์ ต่อเมื่อใช้นำหน้า
คำธรรมดา จึงจะใช้ ทรงเป็น ทรงมี เช่น ทรงเป็นทหาร ทรงเป็นครู ทรงเป็นนักปราชญ์ ทรงมี
ทุกข์ ทรงมีเคร่อื งมอื สอ่ื สาร ทรงมแี ผนทค่ี ูพ่ ระหัตถ์

๑๒. ขอบใจ ขอบพระทัย

ถ้าพระมหากษัตริย์ทรงขอบใจ ใช้ว่า ทรงขอบใจ มีพระราชกระแสขอบใจ หรือ
พระราชทานพระราชกระแสขอบใจ ถา้ ผูท้ ี่ทรงขอบใจน้ันเปน็ พระราชวงศ์ ใชว้ ่า ขอบพระทยั

๑๓. พระราชอาคันตุกะ อาคนั ตุกะ

ถ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเป็นแขกของพระมหากษัตริย์ ก็ใช้ว่า เป็นพระ
ราชอาคันตุกะของพระมหากษัตริย์พระองค์น้ัน ถ้าทรงเป็นแขกของประธานาธิบดี ต้องใช้ว่า ทรง
เป็นอาคนั ตุกะของประธานาธบิ ดี

ถ้าพระมหากษัตริย์หรือประธานาธิบดีเป็นแขกของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ใช้
วา่ เปน็ พระราชอาคันตกุ ะ

๑๔. เสดจ็ พระราชดำเนนิ เสด็จ

คำว่า เสด็จ น้ัน กริยาแท้อยู่ที่คำที่ตามหลังมา เช่น เสด็จขึ้น เสด็จลง เสด็จออก
เสด็จเข้า เสด็จผ่านพิภพ เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ เสด็จประพาส เสด็จตรวจพล เสด็จแปร
พระราชฐาน ฯลฯ กริยาหลักที่เป็นเน้ือความอยู่ท่ีคำหลังทั้งสิ้น จึงสรุปได้ว่า การใช้ เสด็จ ในรูป
แบบนี้ พอเทียบได้กับใช้คำว่า ทรง เติมลงหน้ากริยาต่างๆ นั่นเอง เขมรก็ใช้เช่นน้ีเหมือนกัน เช่น
เสฎจ่เทา (เสด็จไป) เสฎจ่ยาง (เสด็จย่าง) เสฎจ่ยางมก่ (เสด็จย่างมา) อีกอย่างหนึ่ง คำว่า เสด็จ
ของเขมรหมายถึงกษัตริย์หรือผู้มิใช่ราษฎรสามัญได้ด้วย เช่น ชาติเสฎจ่ (ชาติกษัตริย์) ไทยใช้
หมายถึงกษัตรยิ ์ และเจา้ นายได้เหมือนกัน ดงั คำที่พดู ว่า รบั เสดจ็ ส่งเสดจ็

คำว่า เสด็จพระราชดำเนิน ใช้แก่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ
สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระบรมราชชนก สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระยุพราช
สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช สยามมกฎุ ราชกมุ าร สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราช-
กุมารี


296

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เนื่องจากคำว่าเสด็จพระราชดำเนิน หมายถึง เดนิ ทางทใี่ ช้พาหนะดว้ ย ดังนั้นจึงต้อง
เติมคำอันเป็นใจความสำคัญ ไป มา กลับ แปรพระราชฐานไป ไว้ข้างหลังด้วย เช่น เสด็จ
พระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งไปยังพระบรมมหาราชวัง เสด็จพระราชดำเนินไปทรงตรวจ
พลสวนสนาม เสดจ็ พระราชดำเนินมาทรงยกชอ่ ฟา้ เสดจ็ พระราชดำเนินกลบั กรงุ เทพฯ

ส่วนคำว่า เดิน ราชาศัพท์ใช้ว่า ทรงพระดำเนิน ไม่ใช้ว่า เสด็จพระดำเนิน ใช้แก่
พระมหากษตั รยิ ถ์ งึ พระองค์เจา้ หมอ่ มเจา้ ใชค้ ำวา่ ดำเนิน


297

ตวั อย่างหมายรับส่งั

298

299

300