ราชาศัพท์

หมวดที่ ๕

เครอื่ งแตง่ กาย เครอ่ื งประดบั ภาชนะใชส้ อย อาหาร

และเครอ่ื งใชท้ ว่ั ไป

เครอื่ งแต่งกาย


ราชาศัพท ์ ความหมาย ใชแ้ ก่


ฉลองพระองค(์ ๑) เครื่องแต่งกาย – พระมหากษัตรยิ ์ถงึ พระองค์เจา้


ฉลองพระองคค์ รุย ครุยสำหรับทรงในงาน – พระมหากษตั รยิ ์

พระราชพิธี


ฉลององค์ เครื่องแต่งกาย – หมอ่ มเจา้


ฉลองพระองค์เครอ่ื งตน้ เครอ่ื งทรงในพระราชพิธ ี – พระมหากษัตรยิ ์

เชน่ พระราชพิธีบรม-

ราชาภิเษก


เส้อื ทรง เสือ้ – หม่อมเจา้


พระสนบั เพลา(๒) กางเกง – พระมหากษัตรยิ ถ์ ึงพระองคเ์ จ้า


สนบั เพลา กางเกง – หม่อมเจา้


พระภษู า,(๓) ภูษาทรง ผ้าน่งุ – พระมหากษัตรยิ ์ถึงพระองคเ์ จา้


ผ้าทรง ผ้านุ่ง – หมอ่ มเจ้า


ผา้ วงพระศอ, ผา้ พนั พระศอ ผ้าพนั คอ – พระมหากษตั รยิ ถ์ งึ พระองค์เจา้


ผ้าวงศอ, ผา้ พนั ศอ ผา้ พนั คอ – หมอ่ มเจา้


พระภูษาสนบั เพลา ผ้านงุ่ ทบั กางเกง – พระมหากษตั รยิ ์


พระโกไสยพสั ตร(์ ๔) ผ้าไหม – พระมหากษตั รยิ ์


พระกปั ปาสกิ พัสตร(์ ๕) ผ้าฝา้ ย – พระมหากษัตริย์


พระอทุ ุมพรพัสตร์(๖) ผ้าใยมะเด่อื – พระมหากษัตรยิ ์


(๑) เม่ือจะกล่าวถึงฉลองพระองค์ชุดใด ให้เติมคำนั้นข้างท้าย เช่น ฉลองพระองค์เครื่องแบบทหารบก ฉลองพระองค์สากล
ฉลองพระองค์จอมพล ฉลองพระองคเ์ ต็มยศทหารบก


(๒) พระสนับเพลาที่ใชก้ ับเคร่อื งบรมขัตติยราชภษู ติ าภรณ์ เรียกว่า พระสนบั เพลาเชิงงอน

(๓) เมือ่ จะกลา่ วถงึ พระภษู าประเภทใดก็ใหเ้ ตมิ คำน้นั ข้างท้าย เช่น พระภูษาไหม พระภษู าโสรง่ พระภูษาฝ้าย พระภูษาโจง

(๔)–(๖) พระโกไสยพัสตร์ พระกปั ปาสกิ พัสตร์ พระอทุ มุ พรพัสตร์ ๓ ชนิดนี้ เปน็ คำในวรรณคดี หมายถงึ ผ้าเคร่อื งราชบรรณาการ


101

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชาศพั ท ์ ความหมาย ใชแ้ ก
่

พระรตั กมั พล(๑) ผา้ ส่านแดง – พระมหากษตั ริย ์

(ผา้ ขนสัตว์สีแดง)

– พระมหากษัตริย์

พระกัมพล(๒) ผ้าสา่ น (ผา้ ขนสัตว)์
– พระมหากษตั ริยถ์ งึ พระองคเ์ จ้า

ผ้าทรงสะพัก, ทรงสะพกั ผ้าห่ม, ผา้ สไบ
– พระมหากษัตรยิ ์

พระภูษาชบุ สรง ผา้ นุ่งอาบน้ำ (ชาย) สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเดจ็ พระยพุ ราช

สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช

สยามมกฎุ ราชกมุ าร


– พระราชวงศต์ งั้ แตส่ มเดจ็ เจา้ ฟา้

ผา้ ชบุ สรง, ผ้าสรง ผา้ นุ่งอาบนำ้ (ชาย) ถึงหมอ่ มเจ้า


– พระมหากษตั ริย ์

พระเวฐนะ ผ้าโพกหวั , ผ้าพนั หัว
– พระมหากษตั รยิ ถ์ ึงพระองคเ์ จา้

ผ้าโพกพระเศยี ร ผ้าโพกหัว, ผา้ พนั หวั
– พระมหากษัตรยิ ถ์ งึ พระองค์เจา้

ผ้าคลุมพระองค์ ผา้ หม่
– พระมหากษตั ริย์ถงึ พระองค์เจ้า

ถุงพระหัตถ,์ ฉลองพระหัตถ์ ถงุ มอื
– พระมหากษัตรยิ ถ์ ึงพระองค์เจา้

ถงุ พระบาท ถุงเท้า
– พระมหากษัตรยิ
์
ฉลองพระบาท รองเท้า สมเด็จพระบรมราชินนี าถ

สมเดจ็ พระบรมราชนิ
ี
สมเด็จพระบรมราชชนก

สมเด็จพระบรมราชชนน
ี
สมเดจ็ พระยุพราช



(๑)–(๒) พระรัตกัมพล และพระกัมพล ๒ ชนดิ นี้ เปน็ คำในวรรณคดี หมายถึงผา้ เครื่องราชบรรณาการ


102

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชาศพั ท์ ความหมาย ใชแ้ ก่


สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช

สยามมกฎุ ราชกมุ าร


สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดาฯ


สยามบรมราชกุมาร
ี

รองพระบาท รองเท้า – พระราชวงศ์ชน้ั สมเดจ็ เจา้ ฟา้

และพระองค์เจ้า


รองบาท รองเทา้ – หมอ่ มเจา้


สนับพระชงฆ์ สนับเขา่ , สนับแข้ง – พระมหากษตั รยิ ์ถึงพระองคเ์ จ้า


พระดุม กระดมุ , ลกู ดมุ – พระมหากษัตรยิ ์ถึงพระองค์เจา้




103

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เครอื่ งประดับ
ความหมาย

ปิ่นปักผม

ราชาศพั ท์ กรอบหนา้

พระจฑุ ามณ ี เครอ่ื งสวมหวั

พระอณุ หิส เครอ่ื งสวมคอ ลักษณะเป็นผ้านวมปกั ด้วย

พระมหามงกฎุ อญั มณี เช่น แหวน ต่างหู จ้ี ใช้เวลาโสกันต์

กรองพระศอ เจา้ นาย หมดงานแลว้ แกะออก

ตา่ งหู

เครอ่ื งประดับจอนหู

ตมุ้ พระกรรณ, พระกุณฑล สรอ้ ยอ่อน, ทองต้นแขน

พระกรรเจียก สร้อยคอ

เกยรู สร้อยตัว

สรอ้ ยพระศอ สรอ้ ยตวั , สรอ้ ยยาวสวมเฉวียงบา่

พระมหาสังวาล(๑) กำไลข้อมอื

พระสังวาล กำไลต้นแขน

ทองพระกร, พระกำไล, พระวลัย สร้อยขอ้ มอื

พาหรุ ดั กำไลขอ้ เทา้

สรอ้ ยขอ้ พระหตั ถ์, พระวลยั แหวน

กำไลขอ้ พระบาท, ทองพระบาท เขม็ ขัด

พระธำมรงค ์ หัวเขม็ ขดั

รัดพระองค์
พระป้ันเหน่ง

(๑) ใชเ้ ฉพาะพระมหากษัตริย
์

104

ราชาศัพท์


ภาชนะใชส้ อย
เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชาศัพท์ ความหมาย


พระสพุ รรณภาชน ์ โต๊ะทองคำสำหรับต้งั สำรับคาวหวาน


พระสุพรรณราช กระโถนใหญ่


พระสุพรรณศร ี กระโถนเลก็


พระทวย เครอื่ งรองรับขันหรือกระโถน

ม
ลี กั ษณะเปน็ คนั ยาว ใชใ้ นขบวนพยหุ ยาตรา

ทางสถลมารค


บว้ นพระโอษฐ ์ กระโถน


โต๊ะเสวย โตะ๊ อาหาร


ฉลองพระหัตถ์ชอ้ น ช้อน


ฉลองพระหตั ถ์ส้อม ส้อม


ฉลองพระหตั ถม์ ดี มีดใชบ้ นโตะ๊ อาหาร


ฉลองพระหัตถ์ตะเกียบ ตะเกยี บ


ชามชำระพระหตั ถ์ ชามล้างมอื


พระมังส ี พานรองสงั ข์, จอกหมาก


พระตะพาบ, พระเตา้ คนโทนำ้


พระมณฑปรัตนกรัณฑ์ ขันน้ำทรงมณฑปมีพานรองและมจี อกลอย


พระเต้าทักษโิ ณทก เต้ากรวดนำ้


พระสุวรรณภิงคาร หมอ้ นำ้ ทองคำรปู คนโท


ถว้ ยชามเครอื่ งตน้ ถว้ ยชาม


จานเครือ่ งต้น จานอาหาร


ทพ่ี ระสุธารส ชดุ เครื่องน้ำร้อนน้ำเยน็


ถาดพระสุธารส ถาดเคร่อื งนำ้ รอ้ นนำ้ เยน็


ถว้ ยพระสุธารส ถว้ ยน้ำ




105

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


อาหาร


ราชาศพั ท์ ความหมาย

ของคาว, อาหารคาว

เครือ่ งคาว, เคร่ืองต้นคาว ของหวาน, อาหารหวาน

ของวา่ ง, อาหารว่าง

เครอ่ื งหวาน, เคร่อื งต้นหวาน ของกนิ , อาหาร

ข้าวสวย

เครอื่ งว่าง ขา้ วตม้

ข้าวตงั

เคร่อื งเสวย, เครอื่ งต้น, พระกระยาหาร(๑) น้ำดืม่ , เครือ่ งด่มื

เหล้า

พระกระยาเสวย, พระกระยา

พระกระยาตม้

พระกระยาตงั

พระสธุ ารส(๒)

น้ำจัณฑ ์

(๑) บางทีใชค้ ำให้สน้ั ลงว่า “เคร่ือง” ก็ม
ี
(๒) ถา้ ตอ้ งการบอกชนดิ ของเครอ่ื งดมื่ เติมคำลงขา้ งท้าย เช่น พระสุธารสชา พระสธุ ารสเย็น


106

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔





เครื่องใชท้ วั่ ไป


ราชาศพั ท์ ความหมาย


โตะ๊ ทรงพระอักษร โต๊ะเขียนหนังสอื

โต๊ะเลก็ ข้างเตยี งนอน

โตะ๊ ข้างพระท ี่ เตียง

เตยี งนอน

พระแทน่ ท่นี อน

ผ้าไหมทอสลับลายเส้นเงินเส้นทองที่ปูลาดไว้

พระแทน่ บรรทม สำหรับนั่ง, ยืน, ต้งั เก้าอ
้ี
พระราชบรรจถรณ(์ ๑) ฟูก, นวมท่ปี ูลาดไว
้
ผา้ ปทู น่ี อน

พระสุจหนี่ ผ้าหม่ นอน

ผ้าคลมุ เตยี ง

เกา้ อ
้ี
พระยี่ภู ่ เก้าอี้พนักสูง

ท่ีอยอู่ าศัย, ท่ีนง่ั

ผา้ ลาดพระท่,ี ผา้ ลาดพระแท่น
พระราชทรพั ย์สำหรับทรงใช้สอยสว่ นพระองค ์

ผ้าคลมุ บรรทม หมอนหนนุ

หมอนข้าง

ผา้ คลมุ พระแทน่ บรรทม หมอนองิ

พระราชอาสน,์ (๒) พระเกา้ อ ้ี
พระโธรน(๓)

พระทีน่ ่ัง

เงนิ ทา้ ยพระทน่ี งั่ , เงนิ ท้ายที่น่งั (๔)

พระเขนย
พระเขนยขา้ ง(๕)
พระเขนยอิง, พระขนน(๖)

(๑)–(๔) ใช้เฉพาะพระมหากษตั ริย
์
(๕) บางแห่งเรยี กว่า เขนยเคียง เชน่ ในบทร้องเพลงเทพบรรทมทว่ี ่า “พระกรเกยเขนยเคียง” เป็นต้น

(๖) พระขนน เป็นคำในวรรณคดี



107

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชาศัพท ์ ความหมาย

พระวิสตู ร, พระสูตร
มา่ น, มงุ้

สายสตู ร
เชอื กหุ้มผ้าขาวสำหรับทรงถอื ในการ

หล่อพระพทุ ธรปู หรอื ทรงชกั ในการยกช่อฟา้

เปน็ ตน้

พระอู,่ พระอังรงึ
เปล

พระแว่นสูรยกานต์
แวน่ รวมแสงอาทติ ยส์ ำหรบั จดุ ไฟ

พระฉาย
กระจกเงา

พระคันฉอ่ ง
กระจกเงามีคนั ถอื , แวน่ โลหะขดั เงา

มดี า้ มใชเ้ ป็นกระจกเงา

พระสาง
หว
ี
พระสางเสนยี ด
หวีเสนยี ด

พระสางวงเดอื น
หววี งเดอื น

เคร่อื งพระสุคนธ ์
เครอื่ งหอม เชน่ นำ้ อบ, นำ้ หอม, นำ้ ปรงุ ,

แป้งผัดหนา้ , แป้งกระแจะ

เคร่ืองพระสำอาง
เครอ่ื งประทินผวิ , เครื่องสำอาง

อา่ งสรง
อ่างอาบนำ้

อา่ งชำระพระหตั ถ ์
อ่างลา้ งมอื

อา่ งสรงพระพกั ตร์, ที่สรงพระพักตร์
อ่างลา้ งหน้า

ถาดสรงพระพกั ตร ์
ภาชนะใส่เคร่ืองลา้ งหน้า

ราวผ้าซบั พระพักตร ์
ราวพาดผา้ เชด็ หน้า

ผ้าซบั พระองค ์
ผ้าเช็ดตัว

ผา้ ซับพระพักตร์

ผ้าเชด็ หนา้

108

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชาศัพท์ ความหมาย


ผ้าซับพระโอษฐ ์ ผา้ เชด็ ปาก


ผา้ เช็ดพระหตั ถ ์ ผ้าเชด็ มอื


ผา้ เชด็ พระบาท ผ้าเชด็ เท้า


ลาดพระบาท พรมทางเดนิ


พานพระขนั หมาก พานหมากของพระมหากษตั รยิ ์

พานพระศร,ี พานหมากเสวย(๑) พานหมาก


หีบพระศร,ี หบี หมากเสวย หีบหมาก


กระเป๋าทรง กระเปา๋ ถอื


พระลว่ ม กระเปา๋ ใสห่ มากพลูและบหุ ร
ี่

พระศรี หมาก


พระโอสถสูบ, พระโอสถมวน บุหรี่, ซิกา้ ร์


พระโอสถ ยารกั ษาโรค


พระโอสถประจ,ุ พระโอสถปัด ยาถ่าย, ยาระบาย


พระโอสถเสน้ ยาเส้นสำหรบั สูบด้วยกล้อง

พระรัตนกรัณฑ(์ ๒) ตลบั ประดับเพชร


ตลับพระมณฑปเล็ก ตลบั ยอดมณฑป


ฉลองพระเนตร แว่นตา


พระพัชนี พัด


แคะพระกรรณ ไมแ้ คะห
ู

แคะพระทนต์ ไม้จมิ้ ฟัน


พระเต้า หมอ้ นำ้


(๑) ใช้แก่พระมหากษัตริย์ถึงพระองค์เจ้า ประกอบด้วยพาน พร้อมเคร่ืองใน เช่น ซองพลู ตลับใส่พิมเสน ตลับใส่กานพลู ตลับ
ใส่หมาก ตลับใส่สีผง้ึ ตลบั ใสย่ าเส้น


(๒) ใชเ้ ฉพาะพระมหากษตั ริย์


109

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ราชาศพั ท์ ความหมาย


ฉลองพระหตั ถ์, ฉลองได, ไมเ้ กาหลงั

นารายณห์ ตั ถ
์

พระแสง อาวธุ ต่างๆ


พระแสงปนื ปืน


พระแสงดาบ ดาบ


พระแสงกระบี ่ กระบ่
ี

พระแสงหอก หอก


พระแสงงา้ ว ง้าว


พระแสงของ้าว อาวุธท่ีมที งั้ ขอและง้าวใช้บนหลงั ชา้ ง


พระแสงทวน ทวน


พระแสงเขน เขน


พระแสงก้ันหยนั่ ก้นั หย่นั


พระแสงกริช กริช


พระแสงเกาทณั ฑ์ เกาทณั ฑ์


พระแสงธน ู ธนู


พระแสงศร ศร


พระกล้องสลดั กล้องที่ใสอ่ าวธุ ซัด


พระแสงกระสุน ลูกกระสุน


พระแสงกรรบิด มีดโกน


พระแสงปนาค, พระแสงกรรไกร กรรไกร


พระแสงกสั สะ แหนบถอนหนวด


ธารพระกร ไมเ้ ทา้


พระตรา ดวงตราเครอ่ื งราชอิสริยาภรณ,์


ตราสว่ นพระองคข์ องพระราชวงศ์



110

หมวดที่ ๖

ศพั ท์ทีใ่ ชใ้ นการพระราชพิธีและการพระราชกุศล


การพระราชกศุ ล – การทำบุญ


โสกนั ต ์ – พระราชพธิ ตี ัดจุกโกนจกุ สมเดจ็ เจ้าฟา้ และพระองค์เจ้า


เกศากันต์ – พระราชพิธีตัดจุกโกนจุกหมอ่ มเจ้า


ขับไม้ – การขับลำนำประเภทหน่ึงในพระราชพิธีสมโภชเดือนและ
ข้ึนพระอู่พระบรมวงศ์ช้ันสมเด็จเจ้าฟ้า พระราชพิธีสมโภช
พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร และพระราชพิธีรับและ
สมโภชข้ึนระวางช้างสำคัญ มีคนขับไม้ ๑ คน คนสีซอ
สามสาย ๑ คน คนไกวบัณเฑาะว์ ๑ คน บทท่ีขับเรียกว่า
กาพย์ขับไม
้

คลิ านภตั ร – ภัตตาหารถวายพระภกิ ษุสงฆท์ ่อี าพาธ


เคร่อื งขมา – เคร่ืองขมาศพท่ีพระมหากษัตริย์พระราชทานพร้อมกับไฟ
ในการพระราชทานเพลิงเผาศพ ประกอบด้วยช่อดอกไม้
จันทน์ ธูปไม้ระกำ เทียน กระทงข้าวตอก กระทงดอกไม้
อยา่ งละ ๑ กระทง


เครื่องนมสั การ – เคร่ืองสักการบูชาท่ีใช้ในงานพระราชพิธีต่าง ๆ มีอยู่ ๑๒
อย่างคือ เครื่องนมัสการทองใหญ่ เครื่องนมัสการพาน
ทองสองช้ัน เคร่ืองนมัสการทองลงยาราชาวดี เคร่ือง
นมัสการทองลงยารอง เครื่องนมัสการทองทิศ เครื่อง
นมัสการทองน้อย เคร่ืองนมัสการกระบะถม เคร่ือง
นมัสการกระบะมุก เครื่องนมัสการท้ายท่ีน่ัง เคร่ือง
นมัสการเคร่ืองแก้ว เครื่องนมัสการบูชายิ่ง และเครื่อง
ทรงธรรมสำรับใหญ
่

๑. เคร่ืองนมัสการทองใหญ่ ต้ังประจำในพระอุโบสถวัด
พระศรรี ัตนศาสดาราม ใช้ในงานทีเ่ ป็นพระราชพธิ ี สำหรับ
พระมหากษัตริย์ทรงบูชาพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
ประกอบด้วยแท่นไม้สลักลายปิดทองขนาดใหญ่รองพาน

111

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ทองคำสลักลาย วางพุ่มดอกไม้ ๕ พุ่ม พุ่มข้าวตอก ๕ พุ่ม
และเชิงโลหะกะไหล่ทองปักเทียน ๕ เชิง ปักธูปไม้ระกำ
๕ เชงิ

๒. เคร่ืองนมัสการพานทองสองชั้น สำหรับพระมหา
กษัตริย์ทรงบูชาพระพุทธรูปสำคัญในงานพระราชพิธีและ
การทรงบำเพ็ญพระราชกุศล เช่น พระราชพิธีทรงบำเพ็ญ
พระราชกุศลทักษิณานุปทานเน่ืองในพระราชพิธีฉัตรมงคล
ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ตั้งเคร่ืองนมัสการพานทอง
สองช้ันที่หน้าพระที่น่ังบุษบกมาลา และในพระราชพิธี
ฉัตรมงคล ณ พระที่น่ังดุสิตมหาปราสาท ต้ังเคร่ือง
นมัสการพานทองสองชั้นที่หน้าพระแท่นมุกสำหรับทรงจุด
บูชาพระพุทธปฏิมาชัยวัฒน์ ประกอบด้วยแท่นถมทอง
สลักลาย สำหรับต้ังพานปากกระจับซ้อนสองช้ันรองพุ่ม
ดอกไม้ ๕ พุ่ม พุ่มข้าวตอก ๕ พุ่ม เชิงทองสลักลายปัก
เทียน ๕ เชิง ปกั ธปู ไม้ระกำ ๕ เชิง

๓. เคร่ืองนมัสการทองลงยาราชาวดี สำหรับพระมหา
กษัตริย์ทรงบูชาพระพุทธรูปสำคัญ และทรงสักการะ
พระบรมศพ พระบรมอัฐิในงานพระราชพิธีและการทรง
บำเพ็ญพระราชกุศล ณ พระที่นั่งในพระบรมมหาราชวัง
เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีเฉลิม
พระชนมพรรษา พระราชพิธีสงกรานต์ และพระราชพิธี
ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลวันคล้ายวันสวรรคตพระบาท
สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประกอบด้วยแท่นลงยา
ราชาวดี สำหรับต้ังพานทองคำลงยาราชาวดีรองพุ่ม
ดอกไม้ ๕ พุ่ม พุ่มข้าวตอก ๕ พุ่ม เชิงหุ้มทองคำลงยา
ราชาวดี ปักเทียน ๕ เชงิ ปักธปู ไม้ระกำ ๕ เชิง

๔. เครื่องนมัสการทองลงยารอง สำหรับสมเด็จพระบรม-
ราชินีนาถทรงบูชาพระพุทธรูปสำคัญ ทรงสักการะพระ
บรมศพ พระบรมอัฐิ ในงานพระราชพิธีซ่ึงเป็นงานของ
ฝ่ายในที่สมเด็จพระบรมราชินีนาถหรือสมเด็จพระบรม-
ราชินีทรงเปน็ ประธานของงาน


112

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เครื่องนมัสการทองใหญ่


เคร่ืองนมสั การทองลงยาราชาวด
ี
113

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยูห่ ัวทรงจุดธูปเทียนเครอ่ื งนมสั การพานทองสองช้นั

บูชาพระพุทธปฏิมาชัยวัฒน
์

เครอ่ื งนมัสการพานทองสองช้ัน

114

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยูห่ ัวทรงจุดธปู เทยี นเครื่องนมัสการทองทิศ บชู าพระพทุ ธปฎิมา

ปางประจำรัชกาลสมเด็จพระบรู พกษัตรยิ าธิราชเจ้า


เครอ่ื งนมัสการทองทิศ

115

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เครือ่ งนมสั การทองนอ้ ย
เครอื่ งนมัสการทองน้อย

(เครื่องหา้ )
(ปากกระจับเลก็ )


เคร่ืองนมสั การทองนอ้ ย
เคร่ืองนมัสการทองนอ้ ย

(ปากกระจบั ใหญ)่
(ลงยาราชาวดี)


116

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เครอื่ งนมสั การทองนอ้ ย
เครอ่ื งนมสั การทา้ ยที่นง่ั


เครอ่ื งนมัสการกระบะถม
เครือ่ งนมสั การเครือ่ งแก้ว


117

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อย่หู ัวทรงจดุ ธูปเทียนเครือ่ งนมัสการกระบะมกุ


เครือ่ งนมัสการกระบะมุก

118

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เคร่ืองนมสั การบูชายง่ิ ในงานเทศน์มหาชาติ


เคร่อื งนมสั การบชู าย่งิ

119

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ ัวทรงจุดธูปเทียนเครอื่ งทรงธรรมสำรับใหญ่ท่หี น้าพระราชอาสน
์

เครอื่ งทรงธรรมสำรบั ใหญ่ (ขาดเชิงเทียนทฐี่ านมอี ักษรพระปรมาภิไธย จ.ป.ร. 1 ค)ู่

120

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


สงั ข์คว่ำ
สังขห์ งาย


แตรงอน


แตรฝร่งั

121

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ปี่ไฉน (ทำดว้ ยงาชา้ ง)


กลองชนะเงิน
กลองชนะทอง


122

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


กลองชนะแดงลายทอง
กลองชนะเขยี วลายเงนิ


กลองชนะแดง

123

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


มโหระทึก


ชาวพนักงานประโคม

124

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระมหาสงั ขท์ กั ษณิ าวัฏ


พระมหาสังขเ์ ดมิ

125

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระมหาสงั ขเ์ ดมิ โถเจมิ ใบมะตูม และผ้าเช็ดพระหัตถ
์

สงั ข์พธิ ีของหลวง โถเจิม และใบมะตมู

126

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


สังข์นคร


โถเจิม
พระเต้า

127

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระสุหรา่ ย โถเจิม ผา้ เชด็ พระหัตถ
์

พระสหุ รา่ ย
พระสุหรา่ ย


128

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


จงกลธรรมาสน
์ พระเต้าเบญจครรภโมราแดงยอดเกีย้ ว
พระเตา้ เทวบฐิ


พระเต้าเบญจครรภ
พระครอบพรอ้ มพานรองสำหรบั บรรจุ

นำ้ พระพุทธมนต์


129

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระธำมรงค์รตั นวราวธุ สำหรับพระมหากษัตริย์ทรงในพระราชพธิ บี รมราชาภิเษก


พระธำมรงค์องค์ตา่ งๆ สำหรับพระมหากษตั ริย์ทรงในพระราชพิธบี รมราชาภิเษก

130

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เทยี นเท่าพระองค์


แทน่ เบญพาด

131

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั สรงมูรธาภิเษก ณ มณฑปพระกระยาสนาน

ในงานพระราชพิธีบรมราชาภเิ ษก วนั ที่ 5 พฤษภาคม พทุ ธศกั ราช 2493


132

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพล

อดุลยเดชจัดเป็นเคร่ืองนมัสการสำหรับสมเด็จพระบรม-
ราชินีนาถทรงสักการะในงานพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระ
ราชกศุ ลเฉพาะ ณ พระบรมมหาราชวงั เชน่ งานพระบรมศพ
พระราชพิธีสงกรานต์ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศล
ทักษิณานุปทานเน่ืองในพระราชพิธีฉัตรมงคล ประกอบด้วย
แท่นถมทองสลักลาย สำหรับต้ังพานทองสลักลายลงยา

สแี ดงรองพ่มุ ดอกไม้ ๕ พุ่ม พมุ่ ข้าวตอก ๕ พ่มุ เชงิ ทองสลกั
ลายลงยา ปักเทียน ๕ เชงิ ปักธูปไม้ระกำ ๕ เชงิ


๕. เคร่ืองนมัสการทองทิศ เป็นเครื่องนมัสการอย่างเดียว
กับเคร่ืองนมัสการทองใหญ่ แต่มีขนาดเล็กกว่าเพื่อสะดวก
แก่การขนย้ายไปตั้งแต่ง ณ สถานที่ต่างๆ สำหรับพระมหา
กษัตริย์ถึงสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราช-
กุมารี ทรงใช้บูชาพระพุทธรูปหรือปูชนียสถานสำคัญ
ประกอบด้วยแท่นไม้สลักลายมังกรปิดทอง สำหรับตั้ง
พานทองคำสลักลายรองพุ่มดอกไม้ ๕ พุ่ม พุ่มข้าวตอก

๕ พุ่ม เชิงโลหะกะไหล่ทองปักเทียน ๕ เชิง ปักธูปไม้ระกำ

๕ เชงิ


๖. เคร่ืองนมัสการทองน้อย เป็นเคร่ืองบูชาขนาดเล็ก
สำหรับพระมหากษัตริย์ถึงพระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าใช้
ทรงธรรม ทรงสักการะพระบรมศพ พระศพ พระบรมอัฐิ
พระอัฐิ และทรงบูชาปูชนียสถานต่างๆ ในงานพระราชพิธี
และการทรงบำเพ็ญพระราชกุศล เคร่ืองนมัสการทองน้อย

มหี ลายประเภท ดงั น้ี


๖.๑ เครื่องนมัสการทองน้อย (เคร่ืองห้า) ทำด้วย
ทองคำลงยาท้ังสำรับ สำหรับพระมหากษัตริย์ใช้เป็นเครื่อง
ราชสักการะ และทรงธรรมในงานพระราชพิธีซ่ึงเป็นงาน
ปรกติ(๑)ประกอบด้วยพานทองคำสลักลายกลีบบัวลงยา


(๑) ในงานพระราชพิธีซึ่งกำหนดให้แต่งกายเต็มยศและครึ่งยศ พระมหากษัตริย์ทรงใช้เครื่องทรงธรรมสำรับใหญ่ท่ีสร้างขึ้นใน

รชั กาลท่ี ๕ สมเดจ็ พระบรมราชินีนาถทรงใช้เครือ่ งนมัสการทองน้อย (เครอ่ื งห้า)


133

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ตั้งกรวยเชิงทองคำลงยาใส่พุ่มดอกไม้ ๕ พุ่ม เชิงทองคำ
ลงยาปักเทียน ๒ เชิง กระถางธูปทำด้วยแก้วหุ้มทองท่ีปาก
และฐานปักธูปหาง

๖.๒ เครื่องนมัสการทองน้อย (เคร่ืองหงส์) ทำด้วย
ทองคำลงยาท้ังสำรับ สำหรับพระมหากษัตริย์ถึงพระบรม-
วงศ์ช้ันสมเด็จเจ้าฟ้า ใช้เป็นเครื่องราชสักการะและ
ทรงธรรมในงานพระราชพิธีซึ่งเป็นงานปรกติ เช่น สักการะ
พระบรมศพ พระบรมอัฐิ และปูชนียสถานต่างๆ ประกอบ
ด้วยพานทองคำสลักลายลงยา บนพานตั้งกรวยเชิงทองคำ
ลงยาใส่พุ่มดอกไม้ ๓ พุ่ม เชิงเป็นรูปหงส์ทำด้วยทองคำ
ลงยา ๒ เชงิ ปกั เทียน ๑ เชงิ ปกั ธูปไม้ระกำ ๑ เชิง

๖.๓ เครื่องนมัสการทองน้อย (ปากกระจับ) สำหรับ
พระมหากษัตริย์ถึงพระบรมวงศ์ช้ันสมเด็จเจ้าฟ้า ใช้เป็น
เคร่ืองราชสักการะและทรงธรรมในงานพระราชพิธีซึ่งเป็น
งานปรกติ เช่น สักการะพระบรมศพ พระบรมอัฐิ และ
ปูชนียสถานต่าง ๆ ประกอบด้วยพานทองคำสลักลาย ขอบ
ปากพานเป็นรูปกระจังกลีบบัว (ปากกระจับ) ต้ังกรวยเชิง
ทองคำลงยาใส่พุ่มดอกไม้ ๓ พุ่ม เชิงทองคำลงยาปักเทียน
๑ เชงิ ปกั ธูปไมร้ ะกำ ๑ เชิง

๖.๔ เครื่องนมัสการทองน้อยแก้ว สำหรับพระมหา
กษัตริย์ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร
และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอทรงใช้บูชาพระรัตนตรัยและ
ทรงธรรมเป็นประจำขณะทรงพระผนวชหรอื ทรงผนวช และ
พระสงฆ์ชั้นสมเด็จพระราชาคณะใช้บูชาพระรัตนตรัย
ลักษณะเหมือนกับเคร่ืองนมัสการทองน้อยทองคำลงยา
(เครอื่ งหา้ ) แต่ทำด้วยแก้วเจียระไนทัง้ ชุด ประกอบด้วยพาน
กรวยเชิง ๓ กรวยใส่พุ่มดอกไม้ ๓ พุ่ม เชิงแก้วปักเทียน
๑ เชงิ และปักธูปไมร้ ะกำ ๑ เชิง

๗. เครื่องนมัสการกระบะถม สำหรับพระมหากษัตริย์ถึง
พระบรมวงศ์ช้ันสมเด็จเจ้าฟ้าทรงจุดบูชาพระรัตนตรัยใน

134

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


การบำเพ็ญพระราชกุศลภายในเป็นส่วนพระองค์ และ
สำหรับใช้ในการเสด็จพระราชดำเนินไปต่างจังหวัดประกอบ
ด้วยกระบะถมทองย่อมุมไม้สิบสอง สำหรับตั้งพานทองคำ
สลกั ลายรองพุ่มดอกไม้ ๔ พ่มุ พ่มุ ขา้ วตอก ๔ พมุ่ เชงิ โลหะ
หุ้มทองคำปักเทียน ๔ เชิง ปักธูปไมร้ ะกำ ๔ เชิง

๘. เครื่องนมัสการกระบะมุก ใช้ในงานหลวงทั่วไป และ
พระราชวงศ์ช้ันพระองค์เจ้าทรงบูชาพระรัตนตรัยในการทรง
บำเพ็ญพระกุศล เช่น เสด็จถวายผ้าพระกฐินพระราชทาน
และจัดเป็นเครื่องพระราชทานพระเกียรติยศแก่พระศพ
พระราชวงศ์ช้ันพระองค์เจ้าและศพหม่อมเจ้า ศพพระสงฆ ์
ช้ันพระราชาคณะ ศพข้าราชการท่ัวไปท่ีอยู่ในพระบรม-
ราชานุเคราะห์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระพิธี
ธรรมสวดพระอภิธรรม ประกอบด้วยกระบะย่อมุมไม้
สิบสองลงรักประดับมุก สำหรับต้ังกรวยเชิงทำด้วยแก้ว
ใส่พุ่มดอกไม้ ๔ พุ่ม เชิงแก้วปักเทียน ๔ เชิง ปักธูป

ไมร้ ะกำ ๑ เชงิ

๙. เคร่ืองนมัสการท้ายท่ีนั่ง ประกอบด้วยดอกไม้ธูปเทียน
ทเ่ี จา้ หน้าที่ตามเสดจ็ เชญิ ไปสำหรับทูลเกลา้ ฯ ถวายพระมหา
กษัตริย์ถึงพระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้า เม่ือมีพระราช-
ประสงค์จะทรงสักการะพระพุทธรูปหรือปูชนียสถานสำคัญ
ประกอบด้วยโต๊ะส่ีเหลี่ยมขนาดย่อมสำหรับตั้งพานโลหะ
กะไหล่ทอง วางดอกไม้กระทงเจิม ๑ พาน เชิงโลหะกะไหล่
ทอง ๑ คู่ ปักเทียน กระถางโลหะกะไหล่ทองปักธูปหาง ๓
ดอก

๑๐. เครื่องนมสั การเครื่องแกว้ มี ๒ ชดุ

ชุดที่ ๑ สร้างข้ึนในรัชกาลท่ี ๔ สำหรับทรงธรรม
ในวันพระ ต่อมาใช้เป็นเคร่ืองบูชาพระรัตนตรัยสำหรับ
พระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้า เครื่องนมัสการชุดน้ีประกอบ
ด้วยแท่นไม้ประดับกระจก ต้ังพานแก้วเจียระไน ใส่พุ่ม
ดอกไม้ ๕ พ่มุ พุ่มขา้ วตอก ๕ พ่มุ เชงิ แก้วเจียระไนปักเทยี น
๕ เชงิ ปักธูปไมร้ ะกำ ๕ เชิง


135

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ชุดท่ี ๒ สำหรับพระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าทรง
จุดบูชาพระรัตนตรัยในงานฉลองพระชนมายุหรือทรง
บำเพ็ญพระราชกุศลอ่ืน ๆ ประกอบด้วยแท่นไม้สลักลาย
มังกรปิดทองเท้าสิงห์ เช่นเดียวกับเคร่ืองนมัสการทองทิศ
ต้ังพานแก้วเจียระไนใสพ่ มุ่ ดอกไม้ ๕ พุ่ม พุ่มขา้ วตอก ๕ พ่มุ
เชงิ แก้วเจยี ระไนปกั เทยี น ๕ เชงิ ปักธูปไมร้ ะกำ ๕ เชิง


๑๑. เคร่ืองนมัสการบูชาย่ิง สำหรับพระมหากษัตริย์ถึง
พระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าทรงใช้สักการบูชาในการทรง
บำเพ็ญพระราชกุศลเทศน์มหาชาติ ประกอบด้วยกระบะมุก
ย่อมุมไม้สิบสอง มีพานแก้ววางพุ่มข้าวตอก พุ่มดอกไม ้
พุ่มถั่ว พุ่มงา และพุม่ หญ้าแพรกอยา่ งละพุม่ หน้ากระบะมกุ
ต้ังเคร่ืองนมัสการทองน้อย ๑ เคร่ือง ถัดออกมาต้ังเครื่อง
นมัสการทองนอ้ ยแกว้ ๕ เครอื่ ง


๑๒. เคร่ืองทรงธรรมสำรับใหญ่ สำหรับพระมหากษัตริย์
ทรงใช้บูชาเมื่อทรงสดับพระธรรมเทศนา ในพระราชพิธีการ
พระราชกศุ ลทเี่ ปน็ งานเตม็ ยศหรอื คร่งึ ยศ ประกอบด้วยแทน่
โลหะกะไหล่ทองเท้าคู้ ขอบแท่นยกเป็นกระจังร้ัวสลักโปร่ง
มีพานแบบจานเชิงทำด้วยโลหะทอง ต้ังกรวยเชิงทองคำใส่
พุ่มดอกไม้สด ๔ พุ่ม พานทำด้วยโลหะทองใส่ดอกไม้สด ๓
พาน เชิงโลหะกะไหล่ทอง ปักเทียน ๒ เชิง ท่ีมุมในแท่น
โลหะกะไหล่ทอง สองข้างตั้งแจกันโลหะทองปักดอกไม้สด
ข้างแจกันต้ังพานใส่ดอกไม้สด ๒ พาน ข้างหลังพานแบบ
จานเชิงต้ังกระถางธูปหยกปักธูป สองข้างแท่นโลหะกะไหล่
ทองตั้งเชิงโลหะกะไหล่ทอง ยอดฉตั รปกั เทียน ลำตน้ ของเชิง
เทียนคล้ายต้นปาล์ม มีช้างหล่อกะไหล่ทองยืนที่โคนต้น ท่ี
ฐานเชิงเทียนมีอักษรพระปรมาภิไธย จ.ป.ร. ติดเป็นตรา
วงกลม


เคร่ืองประโคม – เคร่ืองดนตรีที่ใช้ประโคมประกอบพระราชอิสริยยศของ
พระมหากษัตริย์ มีอยู่ ๒ ประเภท คือเคร่ืองประโคมแตร
กับมโหระทกึ และเครือ่ งประโคมสงั ข์ แตร กลองชนะ


136

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เครื่องประโคมแตรกับมโหระทึก เคร่ืองประโคมใช้
ในการเสด็จออกขุนนาง หรือทรงเปิดประชุมรัฐสภา หรือนำ
เสด็จในขบวนราบน้อย ในพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระ
นังคัลแรกนาขวัญ และพระราชพิธีโล้ชิงช้า มีเจ้าพนักงาน
เป่าแตรงอน ๔ คน และกระทัง่ มโหระทึก ๒ คน


เครอื่ งประโคมสงั ข์ แตร กลองชนะ เครื่องประโคม

ในเวลาเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหยาตราหรือเสด็จ

ออกในงานพระราชพิธีใหญ่ เคร่ืองประโคมมีสังข์ แตรงอน

แตรฝรั่ง ปี่ กลองสองหน้าชนิด เปิงมาง กลองชนะเงิน

กลองชนะทอง กลองชนะเขียวลายเงิน กลองชนะแดงลาย

ทอง


จงกลธรรมาสน ์ – ท่ีปักเทียน มีลักษณะเป็นกรวย ปากเป็นรูปกลีบบัว อยู่สอง


ข้างธรรมาสน์ ปักเทียนข้างละเล่ม หนักเล่มละ ๑๒๐ กรัม


สำหรับพระมหากษัตริย์ทรงจุดถวายพระสงฆ์เพ่ืออ่านคัมภีร
์

เทศน์


เวียนเทยี นสมโภช – การเวียนเทียนในพระราชพิธี ใช้เทียนท่ีติดกับแว่นเทียน


เวียนรอบบุคคลหรือปูชนียวัตถุ ๓ รอบ (เวียนตามเข็ม


นาฬกิ า) เพ่ือใหเ้ ปน็ สิรมิ งคล


เดนิ เทยี น – เดินประทักษิณปูชนียสถาน ปูชนียวัตถุ เช่น พระอุโบสถ


อุโบสถ หรือพระพุทธรูป ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา


ในมือถือดอกไม้ ธูป เทียน ประนมอยู่ โดยให้ปูชนียสถาน


ปูชนียวัตถุอยทู่ างขวามือของผู้เดนิ


สรงน้ำพระบรมศพ – อาบน้ำศพพระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ที่ได้รับสถาปนา


พระอิสริยยศเปน็ พิเศษ


สรงนำ้ พระศพ – อาบน้ำศพพระราชวงศ์ช้นั สมเดจ็ เจ้าฟ้าและพระองค์เจา้


ถวายศลี – ประธานสงฆ์ใหศ้ ีลแด่พระมหากษัตริย์ถงึ หม่อมเจา้


ถวายพรพระ – พระสงฆ์เจริญชัยมงคลคาถาสรรเสริญพระพุทธเจ้า ก่อนท
ี่

จะรับประเคนและฉันภตั ตาหารในพิธตี า่ ง ๆ


137

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ทรงจดุ ธปู เทยี นเครอ่ื งทรงธรรม – จดุ ธูปเทียนเคร่ืองบชู าก่อนพระเทศน์


ทรงสดบั พระธรรมเทศนา – ฟงั เทศน์ ใชแ้ กพ่ ระมหากษตั รยิ ถ์ งึ สมเดจ็ พระเทพรตั นราช-
สดุ าฯ สยามบรมราชกมุ ารี


ทรงธรรม – ฟงั เทศน์ ใชแ้ กพ่ ระราชวงศต์ ง้ั แตส่ มเดจ็ เจา้ ฟา้ ถงึ หมอ่ มเจา้


ทรงประเคนจตุปัจจยั ไทยธรรม – ถวายใบปวารณาและเครื่องสมณบริโภคแก่พระสงฆ์ โดย
เสด็จพระราชดำเนินไปทรงประเคนเฉพาะสมเดจ็ พระราชา
คณะซ่ึงนั่งอยู่ที่อาสน์สงฆ์ พระสงฆ์นอกจากน้ันเดินเข้าไป
รับประเคนตามลำดบั


ทรงหล่ังทักษิโณทก – กรวดน้ำ(๑) ใชแ้ กพ่ ระมหากษตั รยิ ถ์ งึ พระองค์เจ้า


ทรงกรวดน้ำ – แผส่ ว่ นบุญดว้ ยวิธหี ลัง่ น้ำ ใช้แก่หม่อมเจา้


ถวายอนโุ มทนา – พระสงฆใ์ หพ้ รในพระราชพธิ แี ละพิธ(ี ๒) หรือ

เรียกเปน็ สามญั วา่ “ยถา สพพฺ ี”


ถวายอดิเรก(๓) – ประธานสงฆ์ให้พรเป็นพิเศษเฉพาะแด่พระมหากษัตริย์
สมเด็จพระบรมราชนิ นี าถ และสมเด็จพระบรมราชนิ ี


ถวายพระพรลา – รองประธานสงฆก์ ลา่ วลาพระมหากษตั รยิ ์ สมเดจ็ พระบรม-
ราชนิ ีนาถ สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี เมอื่ เสรจ็ พระราชพิธีหรอื
พิธี กอ่ นทพ่ี ระสงฆ์จะลกุ จากอาสน์สงฆ์


ทรงบำเพญ็ พระราชกศุ ล – ทำบุญ ใช้แก่พระมหากษัตริย์ถึงสมเด็จพระเทพรัตนราช-
สดุ าฯ สยามบรมราชกมุ าร ี


ทรงบำเพ็ญพระกศุ ล – ทำบญุ ใชแ้ กพ่ ระราชวงศช์ ัน้ สมเดจ็ เจา้ ฟา้ และพระองค์เจา้


(๑) เม่ือประธานสงฆ์เร่ิมสวด “ยถา...ฯลฯ” จนถึง “มณิโชติ รโส ยถา” ระหว่างนั้นทุกคนในมณฑลพิธีไม่ต้องพนมมือ เมื่อ
พระสงฆส์ วดสพั พจี งึ พนมมือรับพรได
้

(๒) ระหวา่ งประธานสงฆส์ วด “ยถา...ฯลฯ” จนถงึ “มณโิ ชติ รโส ยถา” ประธานในพิธหี ลงั่ น้ำแผส่ ่วนบุญสว่ นกศุ ล

(๓) ขั้นตอนในการถวายอดิเรก คือ หลังจากที่พระสงฆ์ถวายอนุโมทนา (ที่เรียกว่า ยถา สพฺพี) แล้ว สมเด็จพระราชาคณะหรือ

พระราชาคณะผู้เป็นประธานในพิธีถวายพระพรเป็นภาษาบาลี ด้วยบทว่า “อติเรก วสฺสสตํ ชีวตุ ฯลฯ” ในขณะท่ีพระสงฆ์
ถวายอดิเรกและถวายพระพรลาน้ัน ผู้ร่วมในพระราชพิธีหรือพิธีไม่ต้องพนมมือรับ จบแล้วรองประธานสงฆ์ถวายพระพรลา
พระสงฆ์ลุกจากอาสนะออกจากมณฑลพิธไี ป


138

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


ทรงบำเพ็ญกุศล – ทำบญุ ใชแ้ ก่หมอ่ มเจา้

ทรงพระสหุ รา่ ย
ทรงเจมิ – ประพรมน้ำพระพุทธมนต์ดว้ ยพระสุหร่าย

ทักษิณานุปทาน
เทยี นท่ฝี าครอบพระกร่งิ – เจมิ แปง้ หอมทหี่ น้าผากหรอื วัตถเุ พื่อสิรมิ งคล

เทียนบชู าเทวดานพเคราะห ์
– พระมหากษตั รยิ ท์ ำบญุ อทุ ศิ สว่ นกศุ ลให้ผู้ท่ีลว่ งลับไปแลว้

เทียนปาฏิโมกข ์
– เทียนขี้ผึ้งแท้หนัก ๑ บาท (หนัก ๑๕ กรัม) ติดท่ีฝาครอบ
เทยี นพระมหามงคล พระกริ่ง เป็นเทียนมงคลสำหรับพระมหากษัตริย์ทรงจุด
และทรงประเคนประธานสงฆท์ ่ีเจริญพระปริตร

เทียนเทา่ พระองค ์
– เทียนและธูป จำนวนอย่างละ ๑๑๗ สำหรับจุดบูชาเทวดา
นพเคราะห์ ๙ องค์ ตามกำลังวัน ได้แก่ พระอาทิตย์ ๖
พระจันทร์ ๑๕ พระอังคาร ๘ พระพุธ ๑๗ พระพฤหัสบดี
๑๙ พระศุกร์ ๒๑ พระเสาร์ ๑๐ พระราหู ๑๒ พระเกตุ ๙
ใช้ในการเจริญพระพุทธมนต์นวัคคหายุสมธัมม์ เน่ืองใน
งานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา บุคคลท่ัวไปท่ีทำบุญ
อายแุ ละมีพธิ สี วดนพเคราะห์กใ็ ชไ้ ด้


– เทียนที่พระราชทานในพธิ ีกฐินกรรม จำนวน ๒๖ เลม่ หนกั
เล่มละ๕๐ กรัม สำหรับพระสงฆ์จุดบูชาพระประธานใน
พระอุโบสถหรืออุโบสถ ในวันทำปาฏิโมกข์คร้ังละ ๑ เล่ม
ตลอดทัง้ ปี


– เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เทียนมงคล ขนาดยาวเท่ากับรอบ
พระเจ้า ตั้งเป็นคู่ ปักบนธรรมมาสน์ศิลาในวัดพระ
ศรีรัตนศาสดาราม และท่ีพระแท่นราชบัลลังก์ภายใต้
นพปฎลมหาเศวตฉตั รในพระทน่ี ง่ั อมรนิ ทรวนิ จิ ฉยั จดุ ในงาน
พระราชพธิ มี งคล เชน่ งานเฉลมิ พระชนมพรรษา งานหลอ่
พระพทุ ธรูปประจำพระชนมวาร เป็นต้น จุดคู่กับเทียนเท่า
พระองค์


– เทียนมงคล ขนาดสูงเท่าพระองค์ วัดต้ังแต่พระเจ้าถึง
พระบาท ต้ังเป็นคู่ อยู่ในตู้ข้างธรรมาสน์ศิลา ๒ ด้าน ใน
พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และอยู่ในตู้ข้าง

139

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระแท่นราชบลั ลงั ก์ ณ พระทีน่ ั่งอมรนิ ทรวินจิ ฉัย จุดค่กู บั
เทียนพระมหามงคล การจุดต้องจุดเทียนพระมหามงคล
ก่อน แลว้ จึงจุดเทียนเท่าพระองค์


นติ ยภตั ร – เงินค่าอาหารท่ีถวายภกิ ษุสามเณรเป็นรายเดอื น


บนั ไดแกว้ – ท่ีสำหรับวางเคร่อื งราชศตั ราวธุ


พระเต้าเบญจครรภ – พระเต้าเบญจครรภ เป็นพระเต้าสำหรับบรรจุน้ำพระพุทธ-
มนต์และน้ำเทพมนตร์ ถวายพระมหากษัตริย์ในพระราช-
พิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา
เปน็ ตน้ พระเตา้ เบญจครรภมหี ลายองคท์ ำดว้ ยศลิ าสีตา่ งๆ


บางองค์ภายในแบ่งเป็น ๕ ห้อง ตรงกลางพระเต้า

มีดอกอย่างดาว ๕ กลีบ ทำด้วยทองคำ แต่ละกลีบประดับ
ด้วยรตั นชาติ สีแดง สีเหลือง สขี าว สีดำ และสีเขยี ว ตาม
ลำดับอย่างที่เรียกว่าเบญจรงค์ ใต้ดอกมีก้านทองคำ ๕
ก้าน จารึกพระนามพระพุทธเจ้า ๕ พระองค์ แต่ละก้าน
เสียบลงแตล่ ะห้อง เชน่ พระเตา้ เบญจครรภรัชกาลที่ ๔


บางองค์ไม่แบ่งเป็นห้อง แต่มีแผ่นทองคำรูปกลม ๕
แผน่ จารึกพระนามพระพทุ ธเจา้ ๕ พระองค์ เชน่ พระเตา้
เบญจครรภรชั กาลท่ี ๑ และพระเตา้ เบญจครรภ โมราแดง


บางองค์ภายในไม่แบ่งเป็นห้อง และไม่มีแผ่นทองจารึก
พระนามพระพุทธเจ้า เช่น พระเต้าเบญจครรภโมราดำ
และพระเตา้ เบญจครรภกลีบบวั


แทน่ เบญพาด – แท่นซึ่งมีเสาตะลุง เบญพาด คือ เสาตะลุงท่ีมีไม้พาดกัน
เพ่ือยนั ใหม้ นั่ คง สำหรับผูกช้าง


ประกาศเทวดา(๑) – คำประกาศอัญเชิญเทวดามาชุมนุมรับพระราชกุศล และ
เป็นสักขีพยานถวายพระพรและอวยพรในการประกอบ
พระราชพิธีต่างๆ ที่เป็นพระราชพิธีประจำและพระราช-

พิธีจร เทวดาท่ีเชิญมาชุมนุมเป็นสักขีพยานถวายพระพร

(๑) ดูตัวอย่างท้ายบทประกอบ


140

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


และอวยพรนัน้ มีจำนวนมาก เชน่ ท้าวจาตมุ หาราช เทวดา

ผู้รักษาพระราชอาณาเขต พระเสื้อเมือง พระทรงเมือง
พระหลักเมือง พระกาฬไชยศรี ยักษ์กุมภัณฑ์ คนธรรพ์
นาคา เป็นต้น


ประกาศพระราชพิธี(๑) – ค ำ ป ร ะ ก า ศ เร่ื อ ง ร า ว ค ว า ม เป็ น ม า ข อ ง ง า น พ ร ะ ร า ช พิ ธ
ี
ซึง่ โปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มให้พราหมณ์อ่าน ปัจจุบันอ่าน
เฉพาะในพระราชพิธฉี ัตรมงคล และพระราชพธิ ีพชื มงคล


ประกาศสังเวยเทวดา(๒) – คำประกาศอัญเชิญเทวดามาชุมนุมรับเคร่ืองสังเวยและ
ส่วนพระราชกุศลในการพระราชพธิ ีตา่ งๆ เช่น พระราชพธิ ี
บรมราชาภิเษก พระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์

ครบ ๒๐๐ ปี พระราชพธิ ีรัชมงั คลาภิเษก เปน็ ต้น


สงั เวยเทวดา – บวงสรวงเทวดาด้วยเคร่ืองกระยาสังเวย และอ่านประกาศ
เทวดา


ประเพณวี ัง – ระเบียบแบบแผน ขนบธรรมเนียมประเพณีท่ีใช้ใน

พระราชสำนัก


สดับปกรณผ์ ้าคู่ – ผ้าขาวคู่หนึ่ง ผืนหนึ่งสมมติเป็นผ้านุ่ง อีกผืนหน่ึงสมมติ
เป็นผ้าห่ม ผูกรวมกันใช้ถวายพระสงฆ์ในการสดับปกรณ์
พระบรมอฐั แิ ละพระอฐั ิ ในพระราชพิธีสงกรานต์


พระเตา้ ทกั ษโิ ณทก – เต้าหรือคนโทเล็กๆ มีพานรองเป็นท่ีรองรับน้ำ ใช้สำหรับ
กรวดน้ำเพ่อื อทุ ศิ ส่วนกศุ ล


พระแทน่ มณฑล – พระแท่นมีเสา ๔ เสา เพดานดาดและระบายด้วยผ้าขาว
ประดิษฐานพระพุทธรูปและเคร่ืองประกอบในพระราชพธิ ี


พระพทุ ธรปู ประจำพระชนมพรรษา – พระพุทธรูปท่ีทรงสร้างเนื่องในงานพระราชพิธีเฉลิม
พระชนมพรรษา


พระพทุ ธรูปประจำพระชนมวาร – พระพุทธรูปประจำวันเกิด (คือ วันอาทิตย์ วันจันทร์

วันอังคาร ฯลฯ)

(๑)-(๒) ดตู วั อยา่ งท้ายบทประกอบ


141

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เลยี บพระนคร – การเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหยาตราทางสถล-
สดบั ปกรณ ์ มารค หรอื ทางชลมารค ใหร้ าษฎรเฝา้ ทลู ละอองธลุ พี ระบาท
เนอื่ งในพระราชพิธีสำคัญ เชน่ พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา พระราชพิธีสมโภช

กรงุ รัตนโกสนิ ทร์ครบ ๑๐๐ ปี ฯลฯ


– บังสุกุล(๑) ใช้สำหรับพระบรมศพและพระบรมอัฐิ พระศพ
และพระอัฐิของพระราชวงศ์ชั้นพระองค์เจ้าขึ้นไป ศพและ
อฐั ิของหม่อมเจา้


ยนื โรง – ช้างสำคัญทข่ี น้ึ ระวางแล้วอย่ปู ระจำทโ่ี รงชา้ งต้น


ยืนแท่น – ช้างสำคัญผูกเคร่ืองคชาภรณ์ที่โปรดให้นำไปยืนบนแท่น
เบญพาดในพระราชพิธี


สรงพระกระยาสนาน – การอาบน้ำในพระราชพธิ ีตามลัทธิพราหมณ์


มณฑปพระกระยาสนาน – พระแท่นมีเสา ๔ เสา หุ้มด้วยผ้าขาว เพดานดาดและ
ระบายด้วยผ้าขาว ใช้สำหรับอาบน้ำในพระราชพิธีตาม
ลัทธิพราหมณ์


พระราชพธิ ีและการพระราชกุศล – พระราชพิธีที่พระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า
โปรดกระหม่อมให้ประกอบขึ้นเป็นพระราชพิธีปรกติประจำ
แผ่นดิน บ้างก็เป็นพระราชประเพณีที่ถือปฏิบัติสืบกันมา
แต่โบราณ บ้างก็ยกเลิกไป หรือเปลี่ยนชื่อและรูปแบบ
พระราชพิธีไป เช่น พระราชพิธีศรีสัจจปานกาล (ถือน้ำ
พระพิพัฒน์สัตยา ปัจจุบันเป็นส่วนหน่ึงของพระราชพิธี
พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีศักด์ิรามาธิบดี)
บ้างก็เพิ่งจะมาเร่ิมกำหนดเป็นพระราชพิธีเมื่อสมัยต้นกรุง
รัตนโกสินทร์ เช่น พระราชพิธีฉัตรมงคล พระราชพิธีและ
การพระราชกศุ ลประจำปี เช่น พระราชพิธสี งกรานต์ พระ
ราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ พระราชพิธี
เฉลมิ พระชนมพรรษา พระราชพธิ ีทรงบำเพญ็ พระราชกศุ ล

(๑) กิริยาท่ีพระสงฆ์ชักผ้าจากศพ หรือท่ีทอดไว้หน้าศพ หรือท่ีทอดบนด้ายสายสิญจน์ หรือผ้าภูษาโยงที่ต่อจากศพ ด้วยการปลง
กรรมฐาน


142

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เนื่องในวันสำคัญทางศาสนา มีพระราชพิธีทรงบำเพ็ญ

พระราชกุศลมาฆบูชา พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราช-
กุศลวิสาขบูชา พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเนื่อง
ในวันอาสาฬหบูชาและเทศกาลเข้าพรรษา พระราชกุศล
ฉลองเทยี นพรรษา พระราชพธิ ีถวายผ้าพระกฐิน พระราช-
พิธีเปล่ียนเคร่ืองทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
เป็นต้น


พระราชพธิ ปี ระจำ – พระราชพิธีที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม

ให้จัดเป็นประจำทกุ ปี ส่วนใหญ่เปน็ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญ
พระราชกศุ ลทางพระพุทธศาสนา


พระราชพิธที รงเปลยี่ นเครอ่ื งทรง – พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร หรือท่ีเรียกกันทั่วไปว่า

พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
พระแก้วมรกต เป็นพระพุทธรูปสำคัญของชาติไทย


พระราชพิธีทรงเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตน-
ปฏิมากร เริ่มเป็นครั้งแรกในรัชกาลพระบาทสมเด็จ
พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อทรงพระกรุณาโปรด
เกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

ข้ึนในพระบรมมหาราชวัง เพื่อประดิษฐานพระพุทธมหา
มณีรัตนปฏิมากร แล้วมีพระราชศรัทธาสร้างเคร่ืองทรง

ฤดูร้อนและฤดูฝนถวายเป็นพุทธบูชา แล้วเสด็จพระราช-
ดำเนินไปทรงเปล่ียนเครื่องทรงถวายเป็นราชประเพณ
ี
ต้งั แต่น้นั มา

ครน้ั ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยหู่ วั ได้
ทรงสร้างเครื่องทรงฤดูหนาวถวายเป็นพุทธบูชาอีกชุดหนึ่ง
จงึ มีเครื่องทรงเปลีย่ นตามฤดูกาลมาจนปัจจุบัน(๑) คือ


วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ เปล่ยี นเครือ่ งทรงฤดหู นาวเป็น

เคร่อื งทรงฤดรู ้อน


วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ เปล่ียนเคร่ืองทรงฤดูร้อนเป็น

เครอื่ งทรงฤดูฝน


(๑) พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานพระบรมราชานุญาต

ให้สร้างเครอ่ื งทรงพระแกว้ มรกตสำรับใหม่ถวายทั้ง ๓ ฤดู เน่ืองในโอกาสพระราชพิธีกาญจนาภิเษก เมือ่ พทุ ธศกั ราช ๒๕๓๙





143

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ เปล่ียนเครื่องทรงฤดูฝนเป็น

เครอื่ งทรงฤดหู นาว


พระราชพธิ ที รงเปลยี่ นเครอื่ งทรงพระพทุ ธมหามณรี ตั น-
ปฏิมากร เป็นพระราชกรณียกิจท่ีพระบาทสมเด็จพระเจ้า
อยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปลี่ยนเคร่ืองทรงด้วย
พระองค์เอง หากไม่สามารถเสด็จพระราชดำเนินไปได้ จะ
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระราชวงศ์
ฝา่ ยหน้าเสด็จพระราชดำเนินไปทรงปฏิบตั ิแทนพระองค
์

พระราชพิธีทรงเปลี่ยนเคร่ืองทรงพระพุทธมหามณ
ี
รัตนปฏิมากรน้ัน ก่อนเวลาเสด็จพระราชดำเนินเจ้าหน้าท่
ี
วัดพระศรีรัตนศาสดารามจะเปล้ืองเคร่ืองทรงฤดูก่อน

ออก เหลือไว้แต่ศิราภรณ์ ครั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้า

อยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปยังพระอุโบสถวัดพระ
ศรรี ตั นศาสดาราม ณ ประตทู างเขา้ วดั เจ้าหนา้ ท่ีพระแสง
ต้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายพระแสงดาบคาบค่าย

ซ่ึงเป็นพระแสงดาบที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า

จุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างขึ้น
แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงรับแล้วพระราชทาน
ใหม้ หาดเล็กเชิญตามเสดจ็


เมื่อเสด็จพระราชดำเนินเข้าพระอุโบสถแล้ว เสด็จขึ้น
บันไดเกยด้านหลังบุษบกประดิษฐานพระพุทธมหามณ
ี
รัตนปฏิมากร เมื่อถึงบุษบกทรงกราบ แล้วทรงเปล้ือง
ศิราภรณอ์ อกจากพระเศยี ร ทรงหล่ังน้ำพระสุคนธด์ ว้ ยพระ
มหาสังข์ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรง
สร้างถวายไว้ประจำพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร แล้ว
ทรงหล่ังน้ำพระสุคนธ์ด้วยพระมหาสังข์เพชรน้อย เสร็จ
แล้วทรงซับองค์พระด้วยผ้าขาว ๔ ผืน จากน้ันทรงสวม
ศิราภรณ์ถวายตามฤดูกาล แล้วเสด็จลงไปประทับพระ
เก้าอ้ีข้างฐานชุกชี ทรงจุ่มผ้าท่ีซับองค์พระพุทธมหามณี

144

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


รัตนปฏิมากรลงในหม้อพระสุคนธ์แล้วทรงบิดลงในโถแก้ว
เพื่อเป็นน้ำพระพุทธมนต์สำหรับพระราชทานแก่พระบรม-
วงศานวุ งศ์ และข้าทลู ละอองธลุ พี ระบาท


ครั้นแล้วเสด็จออกหน้าฐานชุกชี ทรงเปล่ียนยอดพระ
รัศมีพระสัมพุทธพรรณี(๑) ตามฤดูกาล ทรงจุดธูปเทียนท้าย
ที่นั่งบูชาพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร พระสัมพุทธ-
พรรณี พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระพุทธเลิศหล้านภา
ไลย แล้วทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการทองใหญ่บูชา
พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร จากนั้นประทับพระราช-
อาสน์ เจ้าหน้าท่ีเชิญพระมหาสังข์เพชรน้อยบรรจุน้ำ
พระพุทธมนต์ท่ีสรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรทูลเกล้า
ทูลกระหม่อมถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับ
ทรงหล่ังน้ำพระพุทธมนต์จากพระมหาสังข์ที่พระเศียรของ
พระองค์ แล้วทรงหลั่งน้ำพระพุทธมนต์พระราชทาน

พระบรมวงศานุวงศ์ จากนั้นเสด็จพระราชดำเนินไปทรง
พระสุหร่ายน้ำพระพุทธมนต์พระราชทานแก่ข้าทูลละออง
ธุลีพระบาทท่ียืนเฝ้าฯ ภายในพระอุโบสถ แล้วประทับ

พระราชอาสน์ พราหมณ์เบิกแว่น เวียนเทียนสมโภช

ขณะน้ันเจ้าหน้าท่ีวัดพระศรีรัตนศาสดารามขึ้นไปแต่ง
เคร่ืองทรงถวายพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร เม่ือ

เวียนเทียนครบ ๓ รอบ หัวหน้าพราหมณ์ข้ึนไปเจิมที
่
ฐานพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร แล้วพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวทรงกราบท่ีหน้าเครื่องนมัสการ เสด็จ

ออกจากพระอุโบสถทรงพระสุหร่ายน้ำพระพุทธมนต์
พระราชทานแก่ประชาชนท่ีเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท

ตามทางเสด็จพระราชดำเนินกลับ ก่อนเสด็จออกจาก
ประตูวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระราชทานพระแสง
ดาบคาบค่ายคืนเจา้ หน้าท่นี ำไปเก็บรกั ษา


(๑) พระสมั พทุ ธพรรณี เป็นพระพทุ ธรปู ทีพ่ ระบาทสมเดจ็ พระจอมเกล้าเจา้ อยหู่ ัวทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมใหส้ รา้ งขึ้น
ยอดพระรัศมีเป็นเกลียวหมุนถอดเปลี่ยนตามฤดูกาล ฤดูร้อน ทำด้วยโลหะกะไหล่ทอง ฤดูฝน ทำด้วยแก้วสีน้ำเงิน ฤดูหนาว

ทำดว้ ยแก้วสีขาว





145

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราช – การบำเพ็ญพระราชกุศลในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา
ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๓ หรือเดือน ๔ ในปีอธิกมาส (ปีที่
กุศลมาฆบชู า

มีเดือน ๘ สองครั้ง) เพื่อระลึกถึงเหตุการณ์สำคัญใน

พระพุทธศาสนา หลังจากสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรง

ตรัสรแู้ ลว้ ๙ เดือน ประกอบดว้ ยองค์ ๔ คือ


๑. ว นั น้นั เป็นวนั เพญ็ ดวงจันทรเ์ สวยมาฆฤกษ
์

๒. พ ระสงฆ์ ๑,๒๕๐ รูปมาประชุมพร้อมกันโดยมิได้

นดั หมาย

๓. พ ระสงฆ์ท่ีมาประชุมนั้นล้วนได้รับเอหิภิกขุอุปสัมปทา

(พระสงฆท์ พี่ ระพุทธเจา้ ทรงบวชให)้

๔. พ ระสงฆ์ท่ีมาล้วนเป็นพระอรหนั ต์ทัง้ สิ้น


พระราชพิธีน้ีมีข้ึนเป็นครั้งแรกในรัชกาลพระบาท
สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลปัจจุบัน กำหนด
บำเพ็ญพระราชกุศล ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดา
ราม เวลา ๑๘ นาฬิกา เสด็จพระราชดำเนินเข้าสู่พระ
อุโบสถ ทรงจุดธูปเทียนนมัสการพระพุทธมหามณีรัตน-
ปฏิมากร พระสงฆ์ ๓๐ รูปเจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว

ทรงจุดธูปเทียนเครื่องทรงธรรม พระราชาคณะถวายศีล
และถวายพระธรรมเทศนา ๑ กัณฑ์ พระสงฆ์ถวาย
อนุโมทนา ทรงประเคนจตุปัจจัยไทยธรรม พระราชาคณะ
ถวายอดเิ รก เปน็ เสรจ็ พิธี


พระราชพิธีสงกรานต์ – ก่อนวันที่ ๑ เมษายน รัตนโกสินทรศก ๑๐๘ พุทธศักราช
๒๔๓๒ ข้ึนไป ประเทศไทยยังมีประเพณีนับวันเดือนปีทาง
จันทรคติอยู่ แม้ทางราชการก็ใช้วันขึ้น แรม เดือนอ้าย
เดือนย่ี ปีชวด ฉลู ขาล เถาะ ซ่ึงส้ินปีนักษัตรเม่ือวันแรม
๑๕ เดือน ๔ และข้ึนปีนักษัตรใหม่เมื่อวันขึ้น ๑

เดือน ๕ ต่อมาเปล่ียนใช้ปฏิทินทางสุริยคติหรือปฏิทินแบบ
เกรโกเรียนตามประกาศพระบรมราชโองการในรัชกาลท่ี ๕
เมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๒ เป็นต้นมา แต่ตามธรรมเนียมเดิม
นนั้ กใ็ ชว่ า่ จะไมน่ บั วนั เดอื นปที างสรุ ยิ คตเิ สยี ทเี ดยี ว เพราะ

146

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


เมือ่ จะเปล่ียนจุลศกั ราชใหม่ จะตอ้ งรอให้พระอาทติ ยย์ กข้ึน
สู่ราศีเมษเสียก่อน เรียกวันน้ันว่า วันมหาสงกรานต์ ภาย
หลังวันมหาสงกรานต์แล้ววันหน่ึงหรือสองวันจึงจะถึงวัน
เถลิงศก เปลี่ยนจุลศักราชด้วย เหตุท่ีวันเปลี่ยนปีมีสอง
อยา่ ง คอื เปลีย่ นปนี ักษตั รหรือปที างจนั ทรคติอยา่ งหน่งึ กบั
ปจี ลุ ศกั ราชหรือปที างสุรยิ คตอิ กี อย่างหน่งึ ด้วย ดังน้ี วันขึ้น
ปีใหม่ของไทยจึงมีเป็นสองขยักเรียกว่า “ตรุษ” คราวหนึ่ง
“สงกรานต์” อีกคราวหน่ึง ตรุษ นั้น นับแต่วันแรม
๑๓-๑๔-๑๕ ค่ำ เดือน ๔ และเกาะเกี่ยวมาถึงวันขึ้น ๑ ค่ำ
เดือน ๕ อันเป็นวันเปล่ียนปีนักษัตรด้วย รวมเป็น ๔ วัน
ด้วยกัน สงกรานต์ นับเอาวันมหาสงกรานต์ที่พระอาทิตย์
ยกข้ึนราศีเมษวันหนึ่ง วันเนาหรือวันระหว่างกลาง วัน ๑
หรือ ๒ วัน กับ วันเถลิงศก อีกวันหนึ่งรวมเข้าด้วยกัน
เป็น ๓ หรือ ๔ วัน


ในปัจจุบัน มีพระราชพิธีในวันเถลิงศก คือ วันท่ี ๑๕
เมษายน เพียงวันเดยี ว


เวลาเช้า โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพนักงาน
นิมนต์พระสงฆ์ ๑๕๐ รูป เข้าไปรับพระราชทานอาหาร
บิณฑบาตในพระบรมมหาราชวงั


เวลา ๑๐ นาฬิกา ๓๐ นาที เสด็จพระราชดำเนินไปยัง
พระมหามณเฑียร ทรงสรงน้ำพระพุทธรูปสำคัญท่ีหอพระ
สุลาลัยพิมาน ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการ แล้วเสด็จฯ
ไปทรงจุดธูปเทียนบูชาพระสยามเทวาธิราชท่ีพระที่น่ัง
ไพศาลทักษิณ แล้วเสด็จฯ ไปยังหอพระธาตุมณเฑียร ทรง
จุดธูปเทียนเคร่ืองราชสักการะ และสรงน้ำพระบรมอัฐิ
พระอัฐิ แล้วเสด็จออก ณ พระท่ีนั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรง
จุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการบูชาพระรัตนตรัย พระสงฆ์ทรง
สมณศักด์ิ ๗๕ รูป(๑) เจริญพระพุทธมนต์การพระราชพิธี

(๑) เทา่ จำนวนพระโกศพระบรมอัฐิ พระอัฐิท่ีเชญิ มาบำเพ็ญพระราชกุศลในปัจจุบัน


147

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


สงกรานต์ จบแล้วทรงประเคนภัตตาหาร เมื่อพระสงฆ์รับ
พระราชทานฉันเสร็จ เจ้าพนักงานเชิญพระบรมอัฐิและ
พระอัฐิออกประดิษฐานบนพระราชบัลลังก์ภายใต้นพปฎล
มหาเศวตฉัตร และบนพระที่นั่งกงภายใต้ฉัตรขาวลาย
ทอง ๕ ชั้น ทรงจุดธูปเทียนเครื่องราชสักการะถวายบังคม
พระบรมอัฐิ พระอัฐิแล้ว ทรงทอดผ้าคู่ คือผ้าขาว ๒ ผืน
สมมุติแทนผ้านุ่งผืนหนึ่ง ผ้าห่มผืนหน่ึง อนุโลมตามผ้าที่
พระราชทานในการรดน้ำสงกรานต์ พระสงฆ์ท่ีสดับปกรณ์
พระบรมอัฐิและพระอัฐิ มิได้น่ังตามลำดับสมณศักดิ์ หาก
น่ังตามลำดับพระบรมอัฐิและพระอัฐิ เช่น อธิบดีสงฆ์วัด
ประจำรัชกาลที่ ๑ สดับปกรณ์พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จ
พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช อธิบดีสงฆ์วัดประจำ
รัชกาลท่ี ๒ สดับปกรณ์พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จ
พระพุทธเลิศหล้านภาลัย เป็นต้น พระสงฆ์สดบั ปกรณแ์ ลว้
ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก ถวายพระพรลา จึงเสด็จ
พระราชดำเนนิ กลบั


เวลาบ่าย โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระราชวงศ์
เสด็จไปปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์ท่ีวัดพระ
ศรีรัตนศาสดาราม คือทรงพระสุหร่ายสรงน้ำพระพุทธ-
มหามณีรัตนปฏิมากร พระสัมพุทธพรรณี พระพุทธ-
ยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย และสรงน้ำ
ปูชนยี วตั ถตุ ามเจดยี สถานในพระอาราม แล้วเสดจ็ ไปถวาย
สักการะพระอัฐิสมเด็จพระบวรราชเจ้า พระบรมอัฐิพระ
บาทสมเด็จพระป่ินเกล้าเจ้าอยู่หัวภายในหอพระนากแล้ว
ทรงทอดผ้า พระสงฆ์สดับปกรณ์พระบรมอัฐิและพระอัฐ ิ
ที่ประดิษฐานในหอพระนาก แล้วถวายอนุโมทนา ถวาย
อดิเรก เป็นเสร็จการ ภายหลังพระราชพิธีแล้ว ยังทรง
พระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เชิญน้ำสงกรานต์
ไปพระราชทานพระราชวงศ์กับทั้งข้าทูลละอองธุลีพระบาท
ผู้ใหญ่ และถวายสมเด็จพระสังฆราชตามโบราณราช-
ประเพณดี ว้ ย


148

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


พระราชพิธีฉตั รมงคล – การบำเพ็ญพระราชกุศลหรือทำบุญในวันคล้ายวันบรม-
ราชาภเิ ษก ซงึ่ จะเปลย่ี นวนั ไปตามรชั กาล ในรชั กาลปจั จบุ นั
พระราชพธิ ีนี้มีการบำเพญ็ พระราชกุศลรวม ๓ วนั วันแรก
เริ่มงาน เป็นการพระราชกุศลทักษิณานุปทาน เชิญพระ
โกศพระบรมอัฐิ และพระอัฐิสมเด็จพระบรมราชบุรพการี
ออกประดิษฐานเหนือพระราชบัลลังก์ภายใต้นพปฎลมหา
เศวตฉัตร พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ มีพระธรรมเทศนา
กัณฑ์หน่ึงแล้วสดับปกรณ์ วันที่ ๒ เป็นวันฉัตรมงคล
พราหมณ์อ่านประกาศพระราชพิธีฉัตรมงคล พระสงฆ์
เจริญพระพุทธมนต์ วันที่ ๓ เวลาเช้า ถวายภัตตาหาร
พระสงฆ์ที่เจริญพระพุทธมนต์แต่วันก่อน แล้วพราหมณ์
เบิกแว่นเวียนเทียนสมโภชพระมหาเศวตฉัตร เครื่องราช-
กกุธภัณฑ์ และพระแสงสำคัญ เวลาบ่ายพระราชทาน
เคร่อื งราชอิสรยิ าภรณ์จลุ จอมเกลา้


พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราช- – การบำเพ็ญพระราชกุศลในวันวิสาขบูชา ตรงกับวันขึ้น ๑๕
กศุ ลวสิ าขบูชา
เดือน ๖ หรือเดือน ๗ ในปีอธิกมาส เป็นวันประสูติ

ตรัสรู้ และปรินิพพานของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า


เร่ิมมีขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลศิ หลา้ นภาลยั

ในรัชกาลปัจจุบัน กำหนดบำเพ็ญพระราชกุศล ณ พระ

อุโบสถวัดพระศรรี ตั นศาสดาราม


วันข้ึน ๑๔ เวลา ๑๖ นาฬิกา ๓๐ นาที เสด็จ
พระราชดำเนินไปยังพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
ทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการบูชาพระพุทธมหามณีรัตน-
ปฏิมากร ทรงประเคนผ้าไตร ประกาศนียบัตรพัดยศ

ตั้งพระภิกษุและสามเณรเปรียญ พระสงฆ์ออกไปครองผ้า
แล้วกลับมานั่งยังอาสนะ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก
ออกจากพระอุโบสถ แลว้ เสดจ็ พระราชดำเนนิ กลับ


วันขนึ้ ๑๕ เวลา ๑๘ นาฬกิ า เสดจ็ พระราชดำเนนิ
ไปยังพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงจุดธูป
เทียนเครื่องนมัสการบูชาพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร

149

ราชาศัพท์


เฉลิมพระเกียรติในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๗ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๔


แล้วเสด็จออกหน้าพระอุโบสถ ทรงจุดธูปเทียนบูชา
สรรเสริญคุณพระรัตนตรัย แล้วเสด็จพระราชดำเนิน
ประทกั ษณิ พระอโุ บสถ พรอ้ มด้วยพระบรมวงศานวุ งศ์และ
ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายในถ้วนสามรอบ
เสด็จขึ้นพระอุโบสถ ทรงสดับพระธรรมเทศนาซึ่ง

พระราชาคณะถวายกัณฑ์ ๑ แล้วเสดจ็ พระราชดำเนินกลบั


พระราชพิธีพืชมงคล – พระราชพิธีแรกนาในเดือน ๖ พระมหากษัตริย์เสด็จ
จรดพระนังคลั แรกนาขวัญ(๑)
พระราชดำเนินไปทรงเป็นประธานในพระราชพิธี ทรง

แต่งต้ังพระยาแรกนาเป็นผู้แทนพระองค์ไปจรดคันไถ


ณ บริเวณนาจำลองที่ท้องสนามหลวง และมีนางเทพีคู่

หาบทอง ๑ คู่ คู่หาบเงิน ๑ คู่ หาบพันธ์ุข้าวท่ีทำขวัญแล้ว

ตามหลงั ไปใหพ้ ระยาแรกนาหว่าน เสมอื นเปน็ การประกาศ

แกเ่ กษตรกรวา่ เรมิ่ ฤดกู าลทำนาแลว้ โดยสมมตุ วิ า่ พระมหา

กษัตริย์ทรงเร่ิมการหว่านไถเป็นแบบอย่างและเป็นมงคล

เมล็ดพันธ์ุข้าวท่ีหว่านแล้วน้ัน เกษตรกรและราษฎรเก็บนำ

ไปเจอื ผสมในพันธ์ขุ ้าวหวา่ นของตน


พระราชกศุ ลฉลองเทียนพรรษา – การบำเพ็ญพระราชกุศลเข้าพรรษาในเดือนแปด พระสงฆ์
สวดมนต์วันข้ึน ๑๓ ค่ำและรับพระราชทานฉัน วันข้ึน ๑๔
ค่ำ ทรงพระสหุ ร่ายประพรม และเจิมเทียนพรรษา พระ
ราชทานให้นำไปต้ังในพระอุโบสถวัดต่างๆ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ
เวลาเช้า เสด็จฯไปยังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ถวาย
ภัตตาหารแด่พระสงฆ์ และทรงจุดเทียนพรรษาวัดพระศรี
รตั นศาสดาราม สว่ นทว่ี ดั อน่ื ๆ โปรดใหพ้ ระบรมวงศานวุ งศ์
ไปทรงจุด ปัจจุบันงานน้ีเปลี่ยนแปลง มีเฉพาะแต่เสด็จ

พระราชดำเนินมาถวายพุ่มแด่พระสงฆ์ชั้นสมเด็จพระสังฆ-
ราช สมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะ เจา้ อาวาสพระ
อารามหลวง พระภิกษุนาคหลวง พร้อมกับพระราชทาน

(๑) เดิมมีเฉพาะพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯให้เพ่ิมพระราชพิธี
พืชมงคลซง่ึ เปน็ พระราชพธิ ที างพระพทุ ธศาสนาอกี ๑ วนั โดยประกอบพระราชพธิ ใี นพระอโุ บสถวดั พระศรรี ตั นศาสดาราม กอ่ น
พระราชพธิ จี รดพระนงั คลั แรกนาขวญั ๑ วนั





150