PSB LLM Buku Final 730am 28 julai 2021 edit (BLEED MARK) (1) edit 4 flip

DESIRED STATE Peningkatan bilangan kontraktor Bumiputera yang berprestij tinggi dalam projek pembinaan lebuhraya
(SASARAN) dan penjanaan pendapatan kepada LLM melalui :

• Pengiktirafan kontraktor
• Pembaharuan Pendaftaran Kontraktor
• Maklumat kontraktor kepada pihak ketiga
• Latihan dan building capacity

TINDAKAN TKP(B)/PUBK

298 TAGLINE : : 0 – 12 bulan (0 – 1 tahun)
: 12 - 26 bulan (1 – 3 tahun)
Immediate Terms : 36 – 60 bulan (3 – 5 tahun)
Medium Terms
Long Terms

CARTA PERBATUAN STRATEGI PELAKSANAAN CADANGAN IDEA

299

FOKUS 8 :
MENGOPERASIKAN
DAN MEMANFAATKAN
SUMBER LEBUH RAYA

300

FOKUS : MENGOPERASIKAN DAN MEMANFAATKAN SUMBER LEBUHRAYA
IDEA : PENGOPERASIAN LEBUH RAYA YANG TAMAT TEMPOH KONSESI

1. Pendahuluan

Pada masa ini, lebuh raya bertol di Malaysia telah dilaksanakan secara
penswastaan melalui kaedah build – operate - transfer (BOT). Setiap lebuh raya
yang beroperasi akan diuruskan oleh suatu syarikat konsesi dengan tertakluk
kepada suatu tempoh operasi tertentu dan obligasi yang telah ditetapkan di
dalam Perjanjian Konsesi yang ditandatangani di antara syarikat konsesi dan
Kerajaan.

Sekiranya sesebuah lebuh raya telah tamat tempoh konsesi seperti yang
ditetapkan di dalam Perjanjian Konsesi, Kerajaan mempunyai pilihan untuk
melantik syarikat konsesi sedia ada atau pihak lain sebagai operator untuk
meneruskan kutipan tol dan operasi lebuh raya atau pun mengambilalih lebuh
raya tersebut dan menyerahkan kepada LLM untuk menguruskan kutipan tol
serta operasi dan penyenggaraannya.

Selaku sebuah agensi tunggal yang mengawalselia lebuh raya bertol di negara
ini, LLM wajar diberi peranan untuk menguruskan kutipan tol serta operasi dan
penyenggaraan bagi mana - mana lebuh raya yang telah tamat tempoh konsesi.
LLM merupakan satu-satunya agensi yang berpengalaman di dalam operasi dan
penyelenggaraan lebuh raya bertol di Malaysia.

LLM telah mempunyai pengalaman dalam operasi kutipan tol sejak
penubuhannya pada tahun 1980 sehingga Kerajaan menswastakan lebuh raya
bertol pada tahun 1988. Sepanjang tempoh tersebut LLM telah berjaya membina
dan mengoperasikan sebanyak lima (5) projek lebuh raya sepanjang 319
kilometer. LLM juga mempunyai pengalaman mengendalikan kutipan tol, operasi
dan penyenggaraan Lebuhraya Pantai Timur Fasa 2 (LPT2) untuk tempoh lima
(5) tahun sebelum ianya diswastakan pada Julai 2016.

Keupayaan LLM ini juga telah disokong oleh Perunding KPMG di mana di dalam
kajiannya menerusi Laporan Kajian Halatuju Lebuhraya Bertol Di Malaysia
Finale Report 2 – Volume 2 bertarikh April 2020, KPMG telah membuat beberapa
cadangan yang boleh dilaksanakan oleh LLM bagi mengambilalih kerja - kerja
operasi dan penyenggaraan lebuh raya yang dijangka akan tamat tempoh
konsesinya dalam tempoh terdekat.

301

Laporan tersebut menyatakan bahawa pengoperasian dan penyenggaraan
lebuh raya wajar diteruskan sendiri oleh LLM untuk memastikan standard lebuh
raya dari aspek keselamatan, keselesaan pengguna lebuh raya, kelancaran
trafik sentiasa pada tahap terbaik dan selaras dengan piawaian antarabangsa.

2. Isu/Penyataan Masalah

Beberapa lebuh raya yang sedang beroperasi bakal tamat tempoh konsesinya
dalam tempoh yang terdekat. Lebuh raya berkenaan akan diambilalih oleh LLM
yang mana LLM akan menjalankan fungsinya sebagai operator lebuh raya.

Syarikat – syarikat konsesi lebuh raya adalah melaksanakan kaedah
perolehannya sendiri bagi kontrak – kontrak kerja operasi dan penyenggaraan
lebuh raya tanpa campurtangan dari pihak LLM/Kerajaan. Oleh itu, LLM tiada
menyimpan rekod dan maklumat berkaitan kontraktor/ejen pemberi
perkhidmatan bagi kerja – kerja operasi dan penyenggaraan lebuh raya. Namun
Bahagian Ukur Bahan dan Kontrak mempunyai rekod dan maklumat berkaitan
penglibatan kontraktor Bumiputera semasa peringkat operasi lebuh raya serta
kos operasi dan penyenggaraan lebuh raya syarikat beroperasi mengikut tahun.
Namun maklumat kos yang disimpan dan dikumpul adalah oleh beberapa
pegawai dan tidak sistematik.

Sebagai badan yang mengawalselia lebuh raya pada masa ini, pegawai –
pegawai di LLM sebahagian besarnya tidak terdedah kepada pelaksanaan
kontrak secara terus bagi kerja – kerja operasi dan penyenggaraan lebuh raya
kerana sejak 25 tahun yang lepas LLM tidak mengendalikan kontrak – kontrak
sedemikian.

3. Cabaran Semasa

Pengambilalihan operasi dan penyelenggaraan bagi lebuh raya yang tamat
tempoh konsesi akan melibatkan pengurusan perolehan dan pentadbiran
kontrak berkaitan kerja - kerja operasi dan penyenggaraan lebuh raya yang
berskala besar dan kompleks serta memerlukan fokus di peringkat pra - tender
dan post tender. Pihak LLM perlu meneliti dan menentukan strategi perolehan
yang terbaik untuk dilaksanakan dengan kos yang paling efektif dengan Value
for money. Pendekatan ini adalah supaya kerja – kerja operasi dan
penyenggaraan lebuh raya dapat dilaksanakan berdasarkan standard dan
piawaian terbaik dengan memastikan keselamatan dan keselesaan pengguna

302

lebuh raya sentiasa pada tahap terbaik dengan kos yang efektif, kadar tol yang
dapat dikurangkan serta tanpa komitmen kewangan dari pihak Kerajaan.

Strategi dan kaedah perolehan yang dipilih/ditetapkan oleh LLM adalah penting
kerana LLM akan menyenggara dan mengoperasi lebuh raya yang telah tamat
tempoh konsesi dengan hasil kutipan tol yang diperolehi. Oleh yang demikian,
usaha untuk menetapkan kadar tol yang lebih rendah daripada kadar tol sedia
ada dan munasabah yang diterima rakyat serta mampu untuk menampung kos
operasi dan penyenggaraan lebuh raya sebagaimana piawaian LLM perlu
dilaksanakan sebaik mungkin.

Dalam usaha untuk melaksanakan aktiviti penyerahan semula lebuh raya yang
akan tamat tempoh konsesi, sumber manusia yang mencukupi adalah penting
untuk melaksanakan tugasan dan pertambahan perjawatan bagi melancarkan
operasi pengurusan penyerahan semula untuk LLM menguruskan
pengoperasian dan penyenggaraan lebuh raya. Penyediaan garis panduan yang
jelas dan proses pindaan/kemaskini berkaitan skop kerja untuk dikoordinasikan
juga adalah merupakan faktor utama dalam menentukan keberkesanan aktiviti
ini.

Ketiadaan maklumat dan data berkaitan kerja – kerja operasi dan
penyenggaraan lebuh raya seperti senarai kontraktor bagi kerja – kerja
penyenggaraan lebuh raya, senarai Ejen Perkhimatan bagi kerja – kerja operasi
lebuh raya, senarai kontraktor untuk pra – pelawaan bagi kerja – kerja
kecemasan lebuh raya, jadual kadarharga semasa bagi kerja – kerja
penyenggaraan dan operasi lebuh raya dalam Bandar, katalog bahan - bahan
binaan serta maklumat upah buruh dan peralatan jentera binaan juga adalah
satu cabaran yang perlu ditangani.

4. Idea

i. Memantapkan pengurusan organisasi dalam menyelaras proses
penyerahan aset lebuh raya selepas pemansuhan dan penamatan tempoh
konsesi.

ii. Mengenalpasti keperluan tindakan yang perlu dilaksanakan bagi tujuan
pembangunan prosedur untuk kemudahan rujukan dalam pelaksanaan
langkah melaksanakan pengoperasian dan penyenggaraan lebuh raya
yang telah tamat tempoh konsesi.

303

iii. Mengenalpasti strategi dan kaedah perolehan kerja - kerja operasi dan
penyenggaraan yang terbaik, cost effective dan paling menguntungkan
Kerajaan/LLM bagi lebuh raya – lebuh raya tamat tempoh konsesi:-

a. Mengenalpasti strategi/kaedah perolehan terbaik (best practice) yang
menguntungkan Kerajaan.

Mengenalpasti kaedah terbaik untuk perolehan ini adalah penting
kerana peruntukan bagi membiayai OPEX lebuh raya yang telah
diambilalih ini akan diperolehi daripada kutipan tol yang akan
dilaksanakan, jika strategi perolehan tidak tepat akan menyebabkan
perbelanjaan yang tinggi dan akan menjejaskan kualiti operasi dan
penyenggaraan lebuh raya serta tidak berada di tahap yang sediada.

LLM berhasrat untuk mendapatkan maklumat dan kepakaran dari pihak
stakeholders dan pemain - pemain industri lebuh raya berhubung
perkara perkara di atas melalui Bengkel Pengurusan Nilai termasuk
daripada pakar – pakar luar negara. Melalui Bengkel Pengurusan Nilai
ini, pandangan daripada pemain - pemain industri lebuh raya, opsyen –
opsyen, idea - idea daripada pihak - pihak yang berpengalaman dan
berkepakaran dalam hal hal berhubung strategi dan kaedah perolehan
kerja - kerja operasi dan penyenggaraan yang terbaik, cost effective dan
paling menguntungkan Kerajaan/LLM bagi lebuh raya – lebuh raya
tamat tempoh konsesi perlu dikenalpasti. Pengabungan idea dan
pengalaman melalui Bengkel tersebut diharap akan menghasilkan
Laporan Strategi Perolehan Terbaik.

b. Penubuhan Pusat Rujukan Kos (Cost Centre)

Penubuhan Pusat Rujukan Kos bagi pengumpulan data – data kos lebuh
raya dan maklumat pembekal dan kontraktor seperti yang dinyatakan di
atas adalah perlu untuk tujuan analisa dan benchmarking. Sekiranya
LLM berhasrat untuk mengambilalih kerja kerja operasi dan
penyenggaraan lebuh raya yang tamat tempoh konsesi dan mengurus
kontrak secara terus untuk mendapatkan kos yang efektif maka Pusat
Rujukan Kos LLM perlu ditubuhkan.

Selepas tamat tempoh konsesi, kos atau perbelanjaan bagi sesuatu
lebuh raya tidak lagi tertakluk kepada hutang dan bayaran dividen
kepada pemegang saham . Oleh itu hasil kutipan tol yang dipungut, yang
berkemungkinan akan dikurangkan, adalah digunakan untuk

304

menampung kos operasi dan penyenggaraan lebuh raya serta caj
kepada LLM .

iv. Menentukan kadar tol yang paling munasabah dan berdaya menampung
kos operasi dan penyenggaraan lebuh raya berdasarkan standard yang
ditetapkan LLM

v. Menjadi technical and economic regulator bagi lebuh raya tamat konsesi
dan diserahkan semula kepada kerajaan bagi tujuan operasi dan
penyenggaraan selanjutnya.

vi. Mengenalpasti keperluan melantik Juruperunding Penasihat Kewangan
LLM untuk menambah kepakaran dalam aspek kewangan dan komersial
bagi meneliti cadangan model kewangan yang dikemukakan oleh syarikat
konsesi dan meneroka peluang-peluang baharu bagi meningkat prestasi
kewangan LLM.

vii. Mewujudkan kepakaran dalam bidang Financial Modeling bagi menilai
kebolehlaksanaan (feasibility) dan berdaya maju (viability) sesuatu lebuh
raya untuk pengoperasian seterusnya. Memastikan standard
pengoperasian serta penyenggaraan lebuh raya yang tamat tempoh
konsesi selaras dengan piawaian antarabangsa.

IsIsuu//PPeennyyaattaaaMn aMsaaslaahlah CCaabbaarraann SSeemmaassaa

❖ Maklumat dan data berkaitan ❖ Strategi perolehan yang
terbaik dengan kos yang
kontraktor/ejen pemberi paling efektif (Value for
money).
perkhidmatan bagi kerja – kerja
❖ Penetapan kadar tol yang
operasi dan penyenggaraan lebuh munasabah.

raya yang tidak lengkap dan tidak ❖ Pengurusan sumber manusia
bagi pengoperasian lebuh
sistematik. raya yang tamat tempoh
❖ Kekangan sumber manusia dalam konsesi

pelaksanaan pengoperasian lebuh

raya yang tamat tempoh konsesi.

Idea:
Pengoperasian lebuh raya yang tamat tempoh konsesi

305

5. Strategi Pelaksanaan

Strategi pelaksanaan adalah seperti berikut:-

i. Mewujudkan bank data penyenggaraan dan operasi berdasarkan skop
kerja serta kos perbelanjaan lebuh raya sedia ada
Tempoh pelaksanaan : Jul 2021 – Dis 2022

ii. Mewujudkan pasukan khas pengurusan pengendalian pengoperasian dan
penyenggaraan operasi lebuh raya yang tamat tempoh konsesi
merangkumi pegawai pakar kewangan dan financial modeller serta pegawai
pakar trafik termasuklah memperkukuhkan Unit penyenggaraan dan
operasi lebuh raya (C&S dan M&E) dan unit Strategi Perolehan Bahagian
Ukur Bahan dan Kontrak.
Tempoh pelaksanaan : Julai 2021 – Jun 2024

iii. Penyediaan dokumen penyerahan aset lebuh raya dan lain-lain dokumen
berkaitan oleh syarikat konsesi serta pengauditan untuk penyerahan
semula aset lebuh raya dan penerimaan penyerahan lebuh raya
Tempoh pelaksanaan : Julai 2021 – Julai 2023

iv. Penyediaan data-data kutipan tol dan trafik sebenar
Tempoh pelaksanaan : Januari 2022 – Disember 2022

v. Memperkemaskan prosidur proses penyelarasan penstrukturan dan
penentuan kadar tol baharu bagi lebuh raya tamat konsesi
Tempoh pelaksanaan : Januari 2022 – Jun 2023

vi. Strategi Perolehan – menyediakan satu dokumen cadangan option dan
tawaran
a. Mengenalpasti strategi/kaedah perolehan terbaik (best practice) yang
menguntungkan Kerajaan.
b. Penubuhan Pusat Rujukan Kos (Cost Centre)
Tempoh pelaksanaan : Januari 2022 – Jun 2023

vii. Pengendalian lebuh raya tamat tempoh konsesi
Tempoh pelaksanaan : *Julai 2023/2028

*Nota:- Tertakluk kepada tarikh sebenar efektif tamat konsesi

306

Jul 2021 - Jun 2024 Jan – Dis 2022 Jan 2022 – Jun 2023
Mewujudkan pasukan Penyediaan data - data Strategi Perolehan:–
khas pengurusan kutipan tol dan trafik menyediakan satu
pengendalian sebenar dokumen cadangan
pengoperasian dan option dan tawaran
penyenggaraan
lebuh raya yang tamat
tempoh konsesi

Jul 2021 – Dis Jul 2021 - Jul 2023 Jan 2022 – Jun 2023 *Jul 2023/2028

2022 Penyediaan dokumen Memperkemaskan Pengendalian

Mewujudkan bank penyerahan aset prosidur proses lebuh raya tamat

data penyenggaraan lebuh raya dan lain- penyelarasan tempoh konsesi

dan operasi serta kos lain dokumen penstrukturan dan

perbelanjaan lebuh berkaitan oleh penentuan kadar tol

raya sedia ada syarikat konsesi serta baharu bagi lebuh raya

pengauditan untuk tamat konsesi

penyerahan semula

aset lebuh raya dan

penerimaan

penyerahan lebuh

raya

*Nota:- Tertakluk kepada tarikh sebenar efektif tamat konsesi

6. Sasaran (Outcome/Desire State)

i. LLM akan memastikan kualiti operasi dan penyenggaraan lebuh raya yang
telah tamat tempoh konsesi dikekalkan setara dengan operasi dan
penyenggaraan semasa dalam tempoh penswastaan. Ini adalah untuk
memastikan standard lebuh raya seperti kualiti penyenggaraan aset lebuh
raya, perkhidmatan rondaan, pengurusan trafik, tempoh tindak balas
terhadap sebarang insiden di lebuh raya, perkhidmatan kemudahan
kawasan rehat dan lain-lain perkhidmatan yang berkaitan masih dinikmati
oleh pengguna lebuh raya dan freight mover.

ii. Model penstrukturan lebuh raya baharu yang merangkumi
kebolehlaksanaan (feasibility) dan berdaya maju (viability) dengan
menetapkan kadar tol yang munasabah serta mesra rakyat bagi membiayai
kos operasi dan penyenggaraan lebuh raya supaya kekal atau setara
dengan lebuh raya dalam tempoh penswastaan tanpa membebankan
kewangan kerajaan.

307

iii. LLM sebagai pengendali operasi lebuh raya yang akan tamat tempoh
konsesi seperti berikut:-

TAHUN LEBUH RAYA TAMAT KONSESI

2021 – 2025 1) Lebuhraya Shah Alam (KESAS) – 2023/2028

2026 – 2030 2) Lebuhraya Butterworth Outer Ring Road (BORR) – 2028
3) Lebuhraya Bertingkat Ampang-Kuala Lumpur (AKLEH) – 2029
4) Lebuhraya Baru Pantai (NPE) – 2030
5) Lebuhraya Damansara-Puchong (LDP) – 2030

7. Kesimpulan Idea

Aktiviti pengoperasian dan penyenggaraan lebuh raya ini akan memastikan LLM
dapat melaksanakan fungsi dan tanggungjawab sebagaimana yang ditetapkan
dalam Perjanjian Konsesi, Garis Panduan dan Manual Prosidur Kerja serta akta
yang berkaitan. Menerusi penyelarasan dan pemantauan yang baik, keperluan
tindakan yang perlu dilaksanakan dapat dikenalpasti dan diuruskan dengan baik
dalam pengoperasian dan penyenggaraan lebuh raya yang akan tamat tempoh
konsesi.

308

TEMPLATE BAGI CADANGAN IDEA SBP
BAHAGIAN PEMANTAUAN OPERASI
FOKUS UTAMA : MENGOPERASIKAN DAN MEMANFAATKAN SUMBER LEBUH RAYA
MATLAMAT : MENGOPERASIKAN LEBUH RAYA YANG TELAH TAMAT TEMPOH KONSESI

CADANGAN IDEA : PENGOPERASIAN LEBUH RAYA YANG TAMAT TEMPOH KONSESI

CURRENT i. LLM perlu meneliti dan menentukan strategi perolehan yang terbaik untuk dilaksanakan dengan kos
STATE yang paling efektif dengan ‘Value for money’

(KEADAAN ii. Ketiadaan maklumat dan data berkaitan kerja – kerja operasi dan penyenggaraan lebuh raya
SEMASA)
iii. Memantapkan pengurusan organisasi dalam menyelaras proses penyerahan aset lebuh raya
STRATEGI
selepas penamatan tempoh konsesi

309 PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
(Immediate/Medium/
i. Mewujudkan bank data penyenggaraan dan operasi Jul 2021 – Dis
berdasarkan skop kerja serta kos perbelanjaan 2022 Long Term)
Lebuh raya sedia ada Medium term
Julai 2021 – Jun
ii. Mewujudkan pasukan khas pengurusan 2024 Long term
pengendalian pengoperasian dan penyenggaraan
lebuh raya yang tamat tempoh konsesi dengan Jan 2022 – Jun Long term
memperkukuhkan Unit penyenggaraan dan operasi 2023
lebuh raya (C&S dan M&E) dan unit Strategi
Perolehan Bahagian Ukur Bahan dan Kontrak.

iii. Strategi Perolehan – menyediakan satu dokumen
cadangan option dan tawaran
a) Mengenalpasti strategi/kaedah perolehan terbaik
(best practice) yang menguntungkan Kerajaan.
b) Penubuhan Pusat Rujukan Kos (Cost Centre)

iv. Penyediaan dokumen penyerahan aset lebuh raya Julai 2021 – Jun Long term
dan lain - lain dokumen berkaitan oleh syarikat 2023
konsesi serta pengauditan untuk penyerahan semula
aset lebuh raya dan penerimaan penyerahan lebuh
raya

v. Pengendalian lebuh raya tamat tempoh konsesi *Julai 2023/2028 Long term

DESIRED i. LLM akan memastikan kualiti operasi dan penyenggaraan lebuh raya yang telah tamat tempoh
STATE konsesi dikekalkan setara dengan operasi dan penyenggaraan semasa dalam tempoh
penswastaan. Ini adalah untuk memastikan standard lebuh raya seperti kualiti penyenggaraan aset
(SASARAN) lebuh raya, perkhidmatan rondaan, pengurusan trafik, tempoh tindak balas terhadap sebarang
insiden di lebuh raya, perkhidmatan kemudahan kawasan rehat dan lain - lain perkhidmatan yang
berkaitan masih dinikmati oleh pengguna lebuh raya dan freight mover.

ii. LLM sebagai pengendali operasi lebuh raya yang akan tamat tempoh konsesi.

TINDAKAN TKP(B)/BUBK/BPO/BME/BPT/BP

310 *Nota:- Tertakluk kepada tarikh sebenar efektif tamat konsesi

CARTA PERBATUAN STRATEGI PELAKSANAAN IDEA

Immediate term Medium term Long term
Tahun 2021 Tahun 2022
Tahun 2023 2024 2025
–
NO AKTIVITI Jul – Jan –
2030
Jan Dis Jun
Feb
Mac
Apr
Mei
Jun
Jul
Ogs
Sep
Okt
Nov
Dis
Jan
Feb
Mac
Apr
Mei
Jun
Jul
Ogs
Sep
Okt
Nov
Dis
Jan
Feb
Mac
Apr
Mei
Jun

1 Mewujudkan bank data penyenggaraan

dan operasi berdasarkan skop kerja

serta kos perbelanjaan Lebuh raya sedia

ada

2 Mewujudkan pasukan khas pengurusan

pengendalian pengoperasian dan

penyenggaraan lebuh raya yang tamat

tempoh konsesi dengan

memperkukuhkan Unit penyenggaraan

dan operasi lebuh raya (C&S dan M&E)

dan unit Strategi Perolehan Bahagian

311 Ukur Bahan dan Kontrak.

3 Strategi Perolehan: menyediakan satu

dokumen cadangan option dan tawaran:

a) Mengenalpasti strategi/kaedah

perolehan terbaik (best practice) yang

menguntungkan Kerajaan

b) Penubuhan Pusat Rujukan Kos (Cost

Centre)

4 Penyediaan dokumen penyerahan aset

lebuh raya dan lain - lain dokumen

berkaitan oleh syarikat konsesi serta

pengauditan untuk penyerahan semula

aset lebuh raya dan penerimaan

penyerahan lebuh raya

5 Pengendalian lebuh raya tamat tempoh

konsesi

FOKUS : MENGOPERASIKAN DAN MEMANFAATKAN SUMBER LEBUH RAYA
IDEA : PEMBANGUNAN SAMA ADA SECARA PAJAKAN/PENYEWAAN
TERHADAP TANAH-TANAH DI DALAM RIZAB LEBUH RAYA ANTARA
LEMBAGA LEBUHRAYA MALAYSIA DAN PESURUHJAYA TANAH
PERSEKUTUAN (PTP)

PENDAHULUAN

Cadangan bagi pajakan/penyewaan tanah rizab lebuh raya adalah selaras dengan
hasil Kajian Hala Tuju Lembaga Lebuhraya Malaysia (LLM) oleh Syarikat KPMG Sdn.
Bhd yang telah dipersetujui oleh Lembaga melalui Mesyuarat Lembaga Bil.1/2020
bertarikh 27 Februari 2020. Kategori tanah yang berpotensi untuk dimajukan adalah
seperti berikut :-

Tanah yang telah diambil balik
menerusi Akta Pengambilan Tanah
1960 dan Borang K didaftarkan di
dalam dokumen hakmilik, yang mana
terletak hak kepada Pihak Berkuasa
Negeri (PBN).

Tanah – tanah yang Tanah-tanah yang
hakmiliknya didaftarkan dirizabkan di bawah
atas nama peruntukan Seksyen
Pesuruhjaya Tanah 62 Kanun Tanah
Persekutuan (PTP) / Negara (KTN) 1965 di
Seksyen 76 KTN 1965 bawah PTP
– Tapak Komersil

Berdasarkan Laporan LLM berpotensi menjana
Kajian Hala Tuju pendapatan sebanyak
Lebuh Raya Bertol di RM20.4 juta setahun hasil
Malaysia oleh Syarikat daripada pajakan kecil
KPMG Sdn. Bhd. rizab lebuh raya kepada
pihak konsesi/ketiga.

312

Pada masa kini, aktiviti pajakan/penyewaan tanah-tanah di dalam rizab lebuh raya
adalah di antara pihak Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian (JKPTG) dan
syarikat konsesi lebuh raya serta pihak ketiga. Walau bagaimanapun, permohonan
untuk aktiviti tersebut telah
dikemukakan kepada LLM sebagai
agensi kawalselia tanah rizab lebuh
raya untuk penyediaan ulasan dan
pengesyoran. LLM tidak mengutip
sebarang caj sewaan atau membuat
pajakan ke atas pihak ketiga dan
syarikat konsesi yang telah mendapat
kelulusan daripada JKPTG bagi setiap aktiviti yang dipohon.

PERNYATAAN MASALAH `

Bayaran pajakan/sewaan adalah secara terus
kepada pihak JKPTG yang akan menjadi hasil
pendapatan terus ke Kerajaan Persekutuan.
LLM hanya bertindak sebagai agensi yang
memberi ulasan terhadap permohonan
daripada syarikat konsesi atau pihak ketiga
untuk sebarang aktiviti di dalam rizab
lebuhraya;

LLM akan terlepas peluang untuk
menjana pendapatan sendiri bagi
menampung kekurangan hasil sedia ada
yang sepatutnya wajar dikutip oleh LLM
sebagai agensi kawalselia lebuh raya ;

Pelbagai isu berkaitan permohonan
pembangunan tapak komersil
dibangkitkan oleh pihak ketiga
disebabkan perjanjian pajakan yang
belum dimeterai di antara PTP dan
syarikat konsesi.

313

CABARAN SEMASA

Mendapatkan kelulusan dan

Tiada punca kuasa atau persetujuan Jemaah Menteri

peruntukan sedia ada yang untuk LLM membuat pajakan

membolehkan LLM mengutip terus dengan PTP dan

sewa atau membuat perjanjian memajak kecil atau menyewa

pajakan dengan PTP/Syarikat tanah rizab lebuh raya

Konsesi/pihak ketiga bagi kepada syarikat

sebarang aktiviti konsesi/pihak ketiga

pembangunan tanah di dalam

rizab lebuh raya.

Mendapatkan persetujuan PBN Mendapatkan
persetujuan PTP untuk
untuk memajak tanah-tanah memajak tanah-tanah
yang telah selesai
yang telah selesai proses Seksyen 62
KTN melalui Seksyen
pengambilan (Borang K) 63 KTN.

- carve out

IDEA STRATEGIK

Bagi merealisasikan cadangan pembangunan tanah di dalam rizab lebuh raya dan

memantau aktiviti-aktiviti di dalam rizab lebuh raya, antara tindakan-tindakan yang

perlu diambil adalah seperti berikut:-

Menyediakan Memorandum Jemaah Menteri (MJM) bagi mendapatkan

01 kelulusan Mesyuarat Jemaah Menteri untuk membenarkan LLM

membuat pajakan ke atas tanah rizab lebuh raya milik PTP;

02 Menilai dan menganalisa tanah-tanah yang berpotensi untuk

dibangunkan ;
Melaksanakan kajian kemungkinan pembangunan yang sesuai

03 dijalankan dan menyediakan model perniagaan yang berdaya saing

untuk menjamin penjanaan serta pulangan kewangan/pelaburan yang
menguntungkan LLM ;

04 Mengadakan perjanjian pajakan dengan PTP sebelum memajak kecil
kepada syarikat konsesi/pihak ketiga;

05 Menyediakan perancangan bagi permohonan pajakan/penyewaan dan
rancangan pembangunan di dalam rizab lebuh raya;

06 Mengurus, memantau serta mengutip hasil daripada pembangunan yang
dilaksanakan.
314

STRATEGI PELAKSANAAN

Tempoh Pelaksanaan : April 2021 – Julai 2024 Pelaksanaan pajakan
kecil/penyewaan
Pembentangan terhadap tanah-tanah
di dalam rizab lebuh
kepada raya kepada Syarikat
Konsesi atau pihak
Pengurusan ketiga melalui RFP.

LLM berkenaan Jul 24

10

cadangan

tanah-tanah

yang telah

dikenalpasti.

Melantik Jun 23 09
Juruukur Tanah 08 Jul 23 - Jun 24
bagi tujuan
pajakan Membuat pajakan
(Jika Perlu)

Menerima Sept – Nov 22 dan sewaan
keputusan 06
Mesyuarat dengan PTP bagi
Jemaah Menteri.
07 tanah-tanah di
Dis 22 - Mei 23
Mengemukakan dalam rizab lebuh

deraf MJM raya yang

kepada KKR. Jan – Mac 22 Melantik JPPH berpotensi untuk

04 05 untuk membuat dibangunkan.

Jun - Jul 21 penilaian terhadap

02 Apr – Ogos 22 tanah - tanah rizab
03
lebuh raya yang

telah dikenalpasti

Ogos – Dis 21 Menganalisa tanah untuk dibuat

- tanah rizab lebuh pajakan dengan

Tindakan KKR raya yang akan dan PTP.
untuk
01 memperhalusi telah mendapat
Apr - Mei 2021 deraf MJM dan
pembentangan hakmilik tanah atas
ke Mesyuarat
Jemaah Menteri. nama PTP untuk

Sesi libat urus dan dibuat pajakan

menyediakan MJM dengan PTP dan

bagi mendapatkan seterusnya

kelulusan membuat pajakan

Mesyuarat Jemaah kecil kepada

Menteri untuk syarikat konsesi

membenarkan LLM atau pihak ketiga.

membuat pajakan

ke atas tanah rizab

lebuh raya milik 315

PTP.

SASARAN (Outcome / Desired State):
Pemberian hak kepada LLM untuk membuat pajakan dan
seterusnya melaksanakan pembangunan tanah secara
pajakan kecil/sewaan kepada syarikat konsesi/pihak
ketiga akan memberi impak positif kepada LLM sebagai
agensi pemantau tanah-tanah rizab lebuh raya selaras
dengan obligasi di dalam Perjanjian Konsesi. Kebenaran
pajakan ini juga dapat memperkasa peranan dan imej
LLM dalam membangunkan tanah - tanah di sepanjang
lebuh raya secara lebih komprehensif, sistematik,
optimum dan berstrategik di samping dapat menjana
pendapatan sendiri yang lebih konsisten kepada
organisasi.

KESIMPULAN
Bagi menjana pendapatan LLM, adalah wajar cadangan pembangunan tanah di
dalam rizab lebuh raya diteruskan. Cadangan ini juga akan memberi impak positif
terhadap proses kawalan LLM sebagai agensi pemantau tanah - tanah rizab lebuh
raya selaras dengan obligasi LLM di dalam Perjanjian Konsesi, yang mana ia juga
dapat mengawal aktiviti pencerobohan terhadap tanah-tanah tersebut. Usaha ini juga
adalah untuk memperkasa peranan LLM dalam membangunkan tanah-tanah di
sepanjang lebuh raya secara lebih komprehensif, optimum dan berstrategik selaras
dengan peruntukan Akta LLM 1980 (Akta 231) dan Perjanjian Konsesi lebuh raya.

316

FORMAT STRATEGI CADANGAN IDEA BSP
BAHAGIAN: PENGURUSAN TANAH

FOKUS UTAMA : MENGOPERASIKAN DAN MEMANFAATKAN SUMBER LEBUH RAYA

MATLAMAT : MELESTARIKAN SUMBER KEWANGAN

CADANGAN IDEA : PEMBANGUNAN SAMA ADA SECARA PAJAKAN/PENYEWAAN TERHADAP TANAH-TANAH DI

DALAM RIZAB LEBUH RAYA ANTARA LEMBAGA LEBUHRAYA MALAYSIA DAN PESURUHJAYA TANAH

PERSEKUTUAN (PTP)

CURRENT STATE Proses permohonan dan kelulusan pajakan dan sewaan tanah rizab lebuh raya melalui Jabatan Ketua
(KEADAAN Pengarah Tanah dan Galian (JKPTG).
SEMASA)

PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
(Immediate/Medium/Long Term)
317
Sesi libat urus dan menyediakan
Memorandum Jemaah Menteri (MJM) bagi April – Mei 2021 Immediate terms
mendapatkan kelulusan Mesyuarat Jemaah
STRATEGI Menteri untuk membenarkan LLM membuat
pajakan ke atas tanah rizab lebuh raya milik
Pesuruhjaya Tanah Persekutuan (PTP)
(BUT, BUU & BPO)

Mengemukakan deraf MJM kepada Jun – Julai 2021 Immediate terms
Kementerian Kerja Raya (KKR)

Tindakan KKR untuk memperhalusi deraf Ogos – Dis 2021 Immediate terms
MJM dan pembentangan ke Mesyuarat
Jemaah Menteri

PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
(Immediate/Medium/Long Term)

Menerima keputusan Mesyuarat Jemaah Jan - Mac 2022 Immediate terms
Menteri Immediate terms
Immediate terms
318 Menganalisa tanah-tanah rizab lebuh raya Apr – Ogos 2022 Immediate terms
yang akan dan telah mendapat hakmilik Sept – Nov 2022
STRATEGI tanah atas nama PTP untuk dibuat pajakan
dengan PTP dan seterusnya membuat
pajakan kecil kepada kepada syarikat
konsesi atau pihak ketiga.
(BUT, BPO dan PW)

Melantik Juruukur Tanah bagi tujuan Pajakan
(Jika Perlu)
(BUT, BKPA, BUBK)

Melantik Jabatan Perkhidmatan Penilaian Dis 2022 – Mei
Harta (JPPH) untuk membuat penilaian 2023
terhadap tanah - tanah rizab lebuh raya yang
telah dikenalpasti untuk dibuat pajakan
dengan PTP
(BUT, BPO, BKPA dan PW)

Pembentangan kepada Pengurusan LLM Jun 2023 Immediate terms
berkenaan cadangan tanah - tanah rizab
lebuh raya yang telah dikenalpasti untuk
dibuat pajakan dengan PTP

PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
(Immediate/Medium/Long Term)

Membuat pajakan/sewaan dengan PTP bagi Julai 2023 – Jun Medium terms
tanah - tanah di dalam rizab lebuh raya yang 2024 Long terms
berpotensi untuk dibangunkan.
(BUT, BKPA, BUU, PW) Julai 2024 -

319 Pelaksanaan pajakan kecil/penyewaan
terhadap tanah - tanah di dalam rizab lebuh
raya kepada Syarikat Konsesi atau pihak
ketiga melalui Request For Proposal (RFP)

SASARAN 1. Penjanaan pendapatan
TINDAKAN 2. Memberi impak positif terhadap proses kawalan dan imej LLM
3. Pemantauan tanah-tanah rizab lebuh raya selaras dengan obligasi LLM di dalam Perjanjian

Konsesi di samping dapat mengawal pencerobohan.

BUT, BKPA, BUBK, BUU, PW, BSMK

TAGLINE : : 0 – 12 bulan (0 – 1 tahun)

Immediate Terms : 12 - 26 bulan (1 – 3 tahun)
Medium Terms : 36 – 60 bulan (3 – 5 tahun)
Long Terms

FORMAT CARTA PERBATUAN BAGI STRATEGI PELAKSANAAN CADANGAN IDEA

AKTIVITI Immediate term Immediate term SASARAN
Tahun 2021 Tahun 2022
Sesi libat urus dan Apr Mei Okt Nov Dis
menyediakan Memorandum Jun Jul Ogs Sep Jan Feb Mac
Jemaah Menteri (MJM) bagi Apr - Mei
mendapatkan kelulusan Jan – Mac 2022
320 Mesyuarat Jemaah Menteri
untuk membenarkan LLM
membuat pajakan ke atas Jun - Jul
tanah rizab lebuh raya milik
Pesuruhjaya Tanah Ogos – Dis 2021
Persekutuan (PTP)
Mengemukakan deraf MJM
kepada Kementerian Kerja
Raya (KKR)
Tindakan KKR untuk
memperhalusi deraf MJM
dan pembentangan ke
Mesyuarat Jemaah Menteri

Menerima keputusan
Mesyuarat Jemaah Menteri

Immediate term

AKTIVITI Tahun 2022 2023 SASARAN

Apr Mei Jun Jul Ogos Sept Okt Nov Dis Jan Feb Mac Apr Mei

Menganalisa tanah -

tanah rizab lebuh raya

yang akan dan telah

mendapat hakmilik tanah

atas nama PTP untuk April – Ogos 2022
dibuat pajakan dengan

PTP dan seterusnya

membuat pajakan kecil

kepada kepada syarikat

321 konsesi atau pihak

ketiga.

Melantik Juruukur Tanah Sept – Nov 2022
bagi tujuan Pajakan
(Jika Perlu)

Melantik Jabatan Dis 2022 – Mei 2023
Perkhidmatan Penilaian
Harta (JPPH) untuk
membuat penilaian
terhadap tanah - tanah
rizab lebu hraya yang
telah dikenalpasti untuk
dibuat pajakan dengan
PTP

AKTIVITI Medium term Tahun 2024 SASARAN
Tahun 2023
Jun Feb Mac Apr Mei Jun
Jul Ogos Sept Okt Nov Dis Jan

322 Pembentangan kepada
Pengurusan LLM
berkenaan cadangan Julai 2023 - Jun 2024
tanah - tanah rizab
lebuh raya yang telah
dikenalpasti untuk
dibuat pajakan dengan
PTP
Membuat
pajakan/sewaan dengan
PTP bagi tanah - tanah
di dalam rizab lebuh
raya yang berpotensi
untuk dibangunkan.

Pelaksanaan pajakan kecil/penyewaan terhadap tanah - tanah di dalam rizab lebuh raya kepada Syarikat
Konsesi atau pihak ketiga melalui Request For Proposal (RFP)

FOKUS : MENGOPERASIKAN DAN MEMANFAATKAN SUMBER LEBUH RAYA
IDEA : MEMANTAPKAN PENGURUSAN ORGANISASI DALAM PEMBANGUNAN
KOMERSIL DI SEPANJANG LEBUHRAYA
1. Pendahuluan

Selaras dengan penambahbaikan jaringan lebuh raya dan pembangunan yang
pesat di sepanjang lebuh raya, LLM telah menerima impak di mana permohonan
bagi pembangunan tepi lebuh raya dan permohonan mendirikan struktur
paparan iklan telah meningkat. Pembangunan-pembangunan di sepanjang
lebuh raya ini telah menyumbang dan meningkatkan ekonomi negara. Selaras
dengan itu, pihak LLM perlu memberi perkhidmatan yang terbaik sejajar dengan
peningkatan pembangunan semasa.

2. Isu/Pernyataan Masalah
(a) Tiada unit khusus bagi pengurusan permohonan pembangunan tepi lebuh
raya, penganjuran acara dan permohonan mendirikan struktur paparan
iklan di dalam rezab lebuh raya.
(b) Mesyuarat Jawatankuasa diadakan secara berasingan menyebabkan
tempoh masa pengurusan permohonan yang panjang.
(c) Tiada punca kuasa bagi pengenaan bayaran permohonan pembangunan
tepi lebuhraya, penganjuran acara dan bayaran fi proses dan caj
permohonan mendirikan struktur paparan iklan, caj pemasangan visual
serta caj penalti tunggakan sewa paparan iklan di bawah Akta Lembaga
Lebuhraya Malaysia.
(d) Kekurangan tenaga kerja bagi pengurusan permohonan yang meningkat.

323

3. Cabaran Semasa
(a) Jumlah permohonan baharu bagi pembangunan tepi lebuhraya,
penganjuran acara dan permohonan mendirikan struktur paparan iklan di
dalam rezab lebuh raya yang diterima oleh LLM meningkat dari masa ke
semasa
(b) Tiada punca kuasa bagi pengenaan bayaran permohonan pembangunan
tepi lebuhraya, penganjuran acara dan bayaran fi proses dan caj
permohonan mendirikan struktur paparan iklan, caj pemasangan visual
serta caj penalti tunggakan sewa paparan iklan di bawah Akta Lembaga
Lebuhraya Malaysia.
(c) Terdapat kekurangan kakitangan dalam menguruskan permohonan
pembangunan tepi lebuhraya, penganjuran acara dan permohonan
mendirikan struktur paparan iklan.
(d) Desakan pemohon agar pengurusan permohonan diurus dengan cepat.

4. Idea
(a) Unit khusus yang akan menjadi pusat sehenti (One Stop Center (OSC))
dalam pengurusan pembangunan tepi lebuh raya, pengurusan paparan
iklan, penganjuran acara dan lain – lain aktiviti yang berkaitan sepanjang
rizab lebuh raya dan;
(b) Peraturan berhubung pengenaan bayaran kemudahan di sepanjang lebuh
raya bagi memperkukuhkan LLM sebagai agensi yang mengurus
permohonan di sepanjang rizab lebuh raya.

324

5. Strategi Pelaksanaan
Pelan Tindakan dan tempoh perlaksanaan:
(a) Perbincangan dan Penyediaan Deraf Peraturan Bayaran Kemudahan
Lebuhraya (Penentuan mekanisma dan kadar caj)
Tempoh perlaksanaan: Ogos 2021 - Februari 2022
(b) Perbincangan Dan Penyediaan Deraf Kertas Kerja Pengwujudan Unit
Pembangunan Komersial
Tempoh perlaksanaan: September 2021 - Februari 2022
(c) Bengkel Berhubung Skop dan Tanggungjawab Unit Pembangunan
Komersil
Tempoh perlaksanaan: Januari - Mac 2022
(d) Penyediaan Deraf Akhir Kertas Kerja Peraturan Bayaran Kemudahan
Lebuhraya kepada KKR
Tempoh perlaksanaan: Mac - April 2022
(e) Perbincangan Deraf Akhir Kertas Kerja Pengwujudan Unit Pembangunan
Komersial
Tempoh perlaksanaan: April - Jun 2022
(f) Terima Keputusan Dasar daripada KKR
Tempoh perlaksanaan: Mei - September 2022
(g) Penyediaan Kertas Kerja Mesyuarat Lembaga Bagi Penstrukturan Unit/
Pengwujudan Unit Pembangunan Komersil
Tempoh perlaksanaan: Julai 2022
(h) Peraturan Diwartakan
Tempoh perlaksanaan: Oktober 2022
325

(i) Penyediaan dan Kelulusan Kertas Kerja Penstrukturan Unit Kepada KKR
dan Jabatan Perkhidmatan Awam (JPA) untuk kelulusan
Tempoh perlaksanaan: Ogos 2022 - Januari 2023

(j) Penubuhan Unit Pembangunan Komersil
Tempoh perlaksanaan: Februari – April 2023

6. Sasaran (Outcome/Desired State)
(a) Unit Pembangunan Komersil yang akan menjadi pusat sehenti (One Stop
Center (OSC)) dalam pengurusan pembangunan tepi lebuh raya,
pengurusan paparan iklan, penganjuran acara dan lain-lain aktiviti yang
berkaitan sepanjang rizab lebuh raya.
(b) Peraturan bayaran kemudahan di sepanjang lebuh raya yang akan menjadi
panduan kepada LLM, Syarikat Konsesi dan pihak ketiga dalam proses
permohonan pembangunan tepi lebuh raya serta pengurusan paparan
iklan di sepanjang rizab lebuh raya yang akan memberi impak positif
terhadap operasi dan kawalan LLM sebagai agensi kawal selia lebuh raya
di samping memperkasakan imej LLM dalam kedua-dua industri tersebut
bagi meningkatkan hasil LLM untuk kemajuan organisasi
326

7. Kesimpulan
Unit Pembangunan Komersil yang diwujudkan akan menjadikan pengurusan
permohonan pembangunan tepi lebuh raya, permohonan pemasangan paparan
iklan, penganjuran acara dan aktiviti - aktiviti lain di sepanjang rizab lebuh raya
dapat diurus lebih efisien dan sistematik.
Selain itu, Peraturan Bayaran Kemudahan Lebuhraya dapat dijadikan panduan
kepada LLM, Syarikat Konsesi dan pihak ketiga dalam mengurus serta
merancang pembangunan tepi lebuh raya.

327

TEMPLATE CADANGAN IDEA PSB
BAHAGIAN PEMANTAUAN OPERASI

FOKUS UTAMA : MENGOPERASIKAN DAN MEMANFAATKAN SUMBER LEBUH RAYA

MATLAMAT : MEMPERKASAKAN PERANAN LLM DALAM PENGAWALSELIAAN LEBUH RAYA

CADANGAN IDEA : MEMANTAPKAN PENGURUSAN ORGANISASI DALAM PEMBANGUNAN KOMERSIL DI SEPANJANG
LEBUH RAYA
(a) Unit khusus yang akan menjadi pusat sehenti (One Stop Center (OSC)) dalam pengurusan pembangunan tepi lebuh raya,

pengurusan paparan iklan, penganjuran acara dan lain-lain aktiviti yang berkaitan sepanjang rizab lebuh raya dan;
(b) Peraturan berhubung pengenaan bayaran kemudahan di sepanjang lebuh raya bagi memperkukuhkan LLM sebagai agensi

yang mengurus permohonan di sepanjang rizab lebuh raya.

328 i. Jumlah permohonan baharu bagi pembangunan tepi lebuhraya, penganjuran acara dan permohonan
mendirikan struktur paparan iklan di dalam rezab lebuh raya yang diterima oleh LLM meningkat dari masa
ke semasa.

CURRENT ii. Tiada punca kuasa berhubung pengenaan bayaran permohonan pembangunan tepi lebuhraya, penganjuran

STATE acara dan permohonan pemasangan paparan iklan di sepanjang lebuh raya.

(KEADAAN

SEMASA) iii. Terdapat kekurangan kakitangan dalam menguruskan permohonan pembangunan tepi lebuhraya,

penganjuran acara dan permohonan mendirikan struktur paparan iklan di dalam rezab lebuh raya

iv. Desakan pemohon agar pengurusan permohonan diurus dengan cepat.

STRATEGI PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
Ogos 2021 -Februari 2O22 (Immediate/
i. Perbincangan dan Penyediaan Deraf Peraturan Medium/Long
Bayaran Kemudahan Lebuhraya (penentuan
mekanisma dan kadar caj) Term)

Immediate term

ii. Perbincangan Dan Penyediaan Deraf Kertas Kerja September 2021 - Februari Immediate term
Pengwujudan Unit Pembangunan Komersial 2022

iii. Bengkel Berhubung Skop dan Tanggungjawab Unit Januari - Mac 2022 Immediate term
Pembangunan Komersil

iv. Penyediaan Deraf Akhir Kertas Kerja Peraturan Mac - April 2022 Immediate term
Bayaran Kemudahan Lebuhraya kepada KKR
Immediate term
v. Perbincangan Deraf Akhir Kertas Kerja Pengwujudan April - Jun 2022 Long term
Unit Pembangunan Komersial

vi. Terima Keputusan Dasar daripada KKR Mei - September 2022

vii. Penyediaan Kertas Kerja Mesyuarat Lembaga Bagi Immediate term
Penstrukturan Unit/ Pengwujudan Unit Pembangunan Julai 2022
Komersil

viii. Peraturan Diwartakan Oktober 2022 Long term

ix. Penyediaan dan Kelulusan Kertas Kerja Penstrukturan

329 Unit Kepada KKR dan Jabatan Perkhidmatan Awam Ogos 2022 - Januari 2023 Immediate term
(JPA) untuk kelulusan

x. Penubuhan Unit Pembangunan Komersil Februari – April 2023

Long term

i) Unit Pembangunan Komersil yang akan menjadi pusat sehenti (One Stop Center (OSC)) dalam pengurusan

pembangunan tepi lebuh raya, pengurusan paparan iklan, penganjuran acara dan lain - lain aktiviti yang berkaitan

sepanjang rizab lebuh raya.

DESIRED ii) Peraturan bayaran kemudahan di sepanjang lebuh raya yang akan menjadi panduan kepada LLM, Syarikat
STATE Konsesi dan pihak ketiga dalam proses permohonan pembangunan tepi lebuh raya serta pengurusan paparan
iklan di sepanjang rizab lebuh raya yang akan memberi impak positif terhadap operasi dan kawalan LLM sebagai
(SASARAN) agensi kawal selia lebuh raya di samping memperkasakan imej LLM dalam kedua-dua industri tersebut bagi
meningkatkan hasil LLM untuk kemajuan organisasi.

TINDAKAN BPO/ BPT/BUT/BUBK

CARTA PERBATUAN BAGI STRATEGI PELAKSANAAN CADANGAN IDEA

Immediate term Long term

AKTIVITI Tahun 2021 Tahun 2022 Tahun 2023

Ogos Sep Okt Nov Dis Jan Feb Mac Apr Mei Jun Jul Ogos Sep Okt Nov Dis Jan Feb Mac Apr
21 21 21 21 21 22 22 22 22 22 22 22 22 22 22 22 22 23 23 23 23

330 Perbincangan dan
Penyediaan Deraf
Peraturan Bayaran
Kemudahan
Lebuhraya
(Penentuan
mekanisma dan
kadar caj)
Perbincangan Dan
Penyediaan Deraf
Kertas Kerja
Pengwujudan Unit
Pembangunan
Komersial
Bengkel Berhubung
Skop dan
Tanggungjawab
Unit Pembangunan
Komersil
Penyediaan Deraf
Akhir Kertas Kerja
Peraturan Bayaran
Kemudahan
Lebuhraya kepada
KKR

331 Perbincangan
Deraf Akhir Kertas
Kerja Pengwujudan
Unit Pembangunan
Komersial
Terima Keputusan
Dasar daripada
KKR
Penyediaan Kertas
Kerja Mesyuarat
Lembaga Bagi
Penstrukturan Unit/
Pengwujudan Unit
Pembangunan
Komersil
Peraturan
Diwartakan
Penyediaan dan
Kelulusan Kertas
Kerja Penstrukturan
Unit Kepada KKR
dan Jabatan
Perkhidmatan
Awam (JPA) untuk
kelulusan
Penubuhan Unit
Pembangunan
Komersil

FOKUS 9 :
PEMANTAPAN
KAEDAH PENGURUSAN
LEBUH RAYA

332

FOKUS : PEMANTAPAN KAEDAH PENGURUSAN LEBUHRAYA

IDEA : TATACARA PEMPROSESAN CADANGAN PROJEK

PENSWASTAAN LEBUH RAYA

1. Pendahuluan

Pembangunan dan perancangan projek lebuh raya baharu khususnya
perlaksanaan secara penswastaan adalah kerana pembangunan jaringan lebuh raya
merupakan pemangkin kepada pembangunan kawasan baharu dan seterusnya
membantu memperkukuh dan memacu pertumbuhan ekonomi negara. Untuk itu,
pihak LLM khususnya BP perlu memberikan fokus utama kepada pengurusan proses
pembangunan pembinaan lebuh raya selain bagi memantapkan fungsi LLM dalam
membantu negara merangka pembangunan-pembangunan lebuh raya masa hadapan
dalam memacu pertumbuhan ekonomi dan menjadikan Malaysia sebuah negara yang
berdaya saing dan maju.

2. Isu/pernyataan masalah

Sistem pengurusan dan pemprosesan permohonan projek penswastaan lebuh
raya bertol baharu diselaraskan secara bersama di peringkat Kementerian Kerja
Raya (KKR), Unit Kerjasama Awam Swasta (UKAS) dan Kementerian Kewangan
(MOF).

3. Cabaran semasa

1. Selaras dengan keputusan Jemaah Menteri pada 18 Disember 2020 melalui
Memorendum Jemaah Menteri (MJM) Halatuju Industri Lebuh Raya Bertol di
Malaysia bahawa telah dipersetujui supaya bagi unsolicited proposals, ianya
perlu melalui Kementerian Kerja Raya dan tertakluk kepada kriteria dan garis
panduan yang akan ditetapkan.

2. Terdapat keperluan untuk menyediakan kriteria dan garis panduan seperti
carta alir yang seragam dan terkini bagi pelaksanaan kaedah penswastaan
lebuh raya khususnya proses mendapatkan kelulusan prinsip Kerajaan,
rundingan terma dan syarat Perjanjian Konsesi seterusnya membawa kepada
pementeraian Perjanjian Konsesi.

3. Garis panduan yang disediakan oleh Unit Kerjasama Awam Swasta JPM untuk
mendapatkan kelulusan prinsip tidak lagi sesuai dengan proses kerja di
Kementerian Kerja Raya/LLM dalam memproses cadangan penswastaan
lebuh raya baharu.

333

4. Kaedah penilaian keperluan dan kebolehlaksanaan bagi cadangan projek
penswastaan lebuh raya baharu tidak dapat dilakukan dengan sempurna
akibat daripada kekurangan maklumat yang dikemukakan oleh Syarikat
Pencadang.

5. Ketiadaan proses penilaian oleh Jawatankuasa Teknikal di mana LLM sebagai
urusetia bagi merundingkan isu - isu yang melibatkan teknikal dan pengurusan
nilai (Value Management).

4. Idea
Tatacara pemprosesan cadangan projek penswastaan lebuh raya

5. Strategi pelaksanaan
Pelan tindakan & tempoh pelaksanaan
1. Penyediaan dokumen/maklumat sokongan bagi proses carta alir perlaksanaan
lebuh raya baharu.
2. Mesyuarat bersama agensi terlibat (UKAS/MOF/KKR/AGC) peringkat
Jawatankuasa Kerja dalam merangka perlaksanaan proses carta alir bagi
projek penswastaan lebuh raya baharu.
3. Memuktamatkan draf akhir carta alir di Peringkat Jawatankuasa Penswastaan
KKR
4. Mendokumenkan carta alir proses penswastaan lebuh raya termasuk senarai
semak cadangan ke dalam Garis Panduan Penyediaan Semakan Kesesuaian
Jajaran Cadangan Projek Penswastaan Lebuhraya Bertol (LLM/P/T12-11)
sedia ada.

334

6. Sasaran (Outcome/desired state)
Dokumen rujukan carta alir bagi proses penswastaan lebuh raya bagi tujuan untuk
mendapatkan kelulusan prinsip Kerajaan berdasarkan Pelan Pembangunan
HNDP dan seterusnya sehingga proses diserahkan untuk pelaksanaan LLM.

7. Kesimpulan idea
Penyediaan carta alir proses penswastaan lebuh raya bagi sistem pengurusan dan
pemprosesan permohonan projek penswastaan lebuh raya bertol baharu
diselaraskan secara bersama di peringkat Kementerian Kerja Raya (KKR), Unit
Kerjasama Awam Swasta (UKAS) dan Kementerian Kewangan (MOF).

335

FORMAT STRATEGI CADANGAN IDEA BSP
BAHAGIAN: PERANCANGAN

FOKUS UTAMA: PEMANTAPAN KAEDAH PENGURUSAN LEBUH RAYA

MATLAMAT: MENJADI PUSAT PAKAR RUJUK DARIPADA PERINGKAT PERANCANGAN, PEMBINAAN, OPERASI DAN
PENYENGGARAAN LEBUH RAYA

CADANGAN IDEA: TATACARA PEMPROSESAN CADANGAN PROJEK PENSWASTAAN LEBUH RAYA

336 1. Keputusan Jemaah Menteri pada 18 Disember 2020 melalui Memorendum Jemaah Menteri (MJM)
Halatuju Industri Lebuh Raya Bertol telah dipersetujui unsolicited proposals perlu melalui
CURRENT STATE Kementerian Kerja Raya dan tertakluk kepada krteria dan garis panduan yang akan ditetapkan.
(KEADAAN
SEMASA) 2. Tiada rujukan proses perlaksanaan kaedah penswastaan lebuh raya sebenar bagi mendapatkan
kelulusan prinsip Kerajaan, rundingan terma dan pementeraian Perjanjian Konsesi.

3. Garis panduan yang disediakan oleh Unit Kerjasama Awam Swasta JPM untuk mendapatkan
kelulusan prinsip tidak lagi sesuai dengan proses kerja di Kementerian Kerja Raya/LLM dalam
memproses cadangan penswastaan lebuh raya baharu.

4. Kaedah penilaian keperluan dan kebolehlaksanaan bagi cadangan projek penswastaan lebuh raya
baharu tidak dapat dilakukan dengan sempurna akibat daripada kekurangan maklumat yang
dikemukakan oleh Syarikat Pencadang

5. Ketiadaan proses penilaian oleh Jawatankuasa Teknikal di mana LLM sebagai urusetia bagi
merundingkan isu - isu yang melibatkan teknikal dan pengurusan nilai (Value Management).

PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
(Immediate/Medium/Long Term)

Penyediaan dokumen/maklumat sokongan Februari 2021 Immediate
bagi proses carta alir perlaksanaan lebuh raya
baharu.

Mesyuarat bersama agensi terlibat peringkat

Jawatankuasa Kerja dalam merangka April 2021 Immediate
perlaksanaan proses carta alir bagi projek

penswastaan lebuh raya baharu.

Mesyuarat bersama agensi terlibat peringkat

STRATEGI Jawatankuasa Pemandu bagi mendapatkan Jun 2021 Immediate
kelulusan perlaksanaan proses carta alir bagi
DESIRED STATE
(SASARAN) projek penswastaan lebuh raya baharu.
TINDAKAN
Menyediakan satu dokumen rujukan bagi

carta alir proses penswastaan lebuh raya Oktober 2021 Immediate

termasuk senarai semak cadangan.

337 Mewujudkan satu dokumen rujukkan carta alir bagi proses penswastaan lebuh raya bagi tujuan untuk

mendapatkan kelulusan prinsip Kerajaan berdasarkan Pelan Pembangunan HNDP.

BP

TAGLINE : : 0 – 12 bulan (0 – 1 tahun)
: 12 - 26 bulan (1 – 3 tahun)
Immediate Terms : 36 – 60 bulan (3 – 5 tahun)
Medium Terms
Long Terms

FORMAT CARTA PERBATUAN BAGI STRATEGI PELAKSANAAN CADANGAN IDEA

Immediate term Medium term

AKTIVITI Tahun 2021 Tahun 2022 SASARAN

Jan Feb Mac Apr Mei Jun Jul Ogs Sep Okt Nov Dis Jan Feb Mac

Penyediaan Mewujudkan

dokumen/maklumat satu dokumen

sokongan bagi proses rujukkan carta

carta alir perlaksanaan alir bagi

lebuh raya baharu. proses

Mesyuarat bersama penswastaan

agensi terlibat lebuh raya

(UKAS/MOF/KKR/AGC) bagi tujuan

peringkat Jawatankuasa untuk

Kerja dalam merangka mendapatkan

perlaksanaan proses kelulusan

338 carta alir bagi projek prinsip

penswastaan lebuh raya Kerajaan

baharu. berdasarkan

Memuktamatkan draf Pelan

akhir carta alir di Pembangunan

Peringkat Jawatankuasa HNDP.

Penswastaan KKR

Mendokumenkan carta

alir proses penswastaan

lebuh raya termasuk

senarai semak cadangan

ke dalam Garis Panduan

(LLM/P/T12-11) sedia

ada.

FOKUS : PEMANTAPAN KAEDAH PENGURUSAN LEBUH RAYA
IDEA : MENAMBAHBAIK TATACARA PENGURUSAN PENARIKAN BON DI

LEBUHRAYA YANG SEDANG BEROPERASI DAN DALAM
PEMBINAAN

1. Pendahuluan

Setiap projek pembinaan, adalah menjadi obligasi syarikat konsesi untuk
menyediakan dan mengemukakan bon pelaksanaan (Performance Bond) dan
bon penyenggaraan (Maintenance Bond) jika melibatkan jalan/lebuh raya sedia
ada sebelum projek dimulakan. Bon tersebut merupakan jaminan kepada
Kerajaan jika berlaku sesuatu pada projek pembinaan lebuh raya.

Merujuk kepada garispanduan “Tatacara Pengurusan Penarikan Bond di Lebuh
Raya Yang Sedang Beroperasi dan Dalam Pembinaan”, skop (coverage) bagi
bon pelaksanaan adalah untuk menjamin mutu pelaksanaan kerja pembinaan,
manakala bagi bon penyenggaraan adalah untuk menjamin mutu pelaksanaan
kerja penyenggaraan.

Bagi projek pembinaan, terdapat 2 jenis bon yang terlibat iaitu bon pelaksanaan
untuk kerja pembinaan lebuh raya dan bon penyenggaraan untuk kerja
pembinaan yang melibatkan jalan atau lebuh raya sedia ada.

2. Isu/Penyataan Masalah

Pada masa ini, tatacara pengurusan penarikan bon pelaksanaan adalah
sebagaimana yang dinyatakan dalam garis panduan “Tatacara Pengurusan
Penarikan Bon di Lebuhraya Yang Sedang Beroperasi dan Dalam Pembinaan”.

Setelah kegagalan dikenalpasti dan keputusan penarikan bon ditetapkan, surat
penarikan bon yang ditandatangani oleh Ketua Pengarah LLM akan dikeluarkan
kepada pihak bank. Lanjutan itu, Bahagian Ukur Bahan dan Kontrak (BUBK) dan
jawatankuasa pelaksana akan menguruskan proses pelantikan kontraktor. Pihak
LLM akan melaksanakan pemantauan kerja pembaikan sehingga siap
seterusnya melaksanakan proses bayaran dan serahan semula tapak kepada
pihak syarikat konsesi/pihak ketiga.

Proses ini secara tidak langsung meletakkan tanggungjawab kepada pihak LLM
untuk memantau pelaksanaan kerja pembaikan walaupun kegagalan
pelaksanaan kerja tersebut merupakan tanggungjawab dan obligasi pihak
syarikat konsesi/pihak ketiga.

339

Bagi situasi kritikal dan memerlukan kerja pembaikan dilaksanakan dengan
segera seperti penyenggaraan jalan/lebuh raya sedia ada (sebagai contoh
pembaikan pothole) proses penarikan bon yang mengambil masa yang lama
boleh mengakibatkan risiko kepada pengguna jalan/lebuh raya.

3. Cabaran Semasa

Antara cabaran semasa yang dihadapi adalah seperti berikut:-

i. Berdasarkan kepada pemantauan di tapak dan aduan yang diterima,
pelaksanaan kerja - kerja penyenggaraan di tapak tidak dilaksanakan
dengan kadar segera dan memenuhi spesifikasi pembaikan.

ii. Prosedur penarikan bond perlu melalui bank yang terlibat dan akan
mengambil masa sedangkan kerja-kerja pembaikan perlu dilaksanakan
segera di tapak.

iii. Garis panduan sedia ada tidak mengambilkira bagi penarikan bond
terhadap syarikat konsesi yang tidak membayar penalti dan lain-lain
tuntutan

IIssuu/ PPeennyyataaMnaMsalsaahlah CCaabbaarraan Semasa

❖ Berdasarkan garis panduan ❖ Kerja penyenggaraan tidak
sedia ada, pelaksanaan kerja dilaksanakan dengan segera di
pembaikan dilaksanakan oleh tapak.
LLM setelah penarikan bon.
❖ Garis panduan sedia ada tidak
❖ Pihak LLM perlu melantik, mengambilkira penarikan bon
memantau, melaksanakan terhadap syarikat konsesi yang
proses bayaran dan serah tidak membayar penalti dan
semula tapak kepada konsesi. lain-lain tuntutan.

❖ Proses penarikan yang lama.

Idea:
Menambahbaik “Tatacara Pengurusan Penarikan Bon Di

Lebuhraya Yang Sedang Beroperasi Dan Dalam
Pembinaan”.

4. Idea
Menambahbaik “Tatacara Pengurusan Penarikan Bon Di Lebuhraya Yang
Sedang Beroperasi Dan Dalam Pembinaan”.

340

5. Strategi Pelaksanaan

Strategi pelaksanaan adalah seperti berikut:-

i. Lantikan jawatan kuasa dan perancangan bagi menambahbaik tatacara
penarikan bon dalam pembinaan.
Tempoh Pelaksanaan : Ogos 2021

ii. Mengadakan perbincangan awalan bagi mengenalpasti skop dan elemen
yang terlibat bagi proses penarikan bon bagi pembinaan lebuh raya.
Tempoh Pelaksanaan : September 2021

iii. Perbincangan dan penyediaan penambahbaikan tatacara penarikan bon
dalam pembinaan secara berkala.
Tempoh Pelaksanaan : Oktober 2021 - Januari 2022

iv. Penyediaan deraf penambahbaikan tatacara penarikan bon dalam
pembinaan.
Tempoh Pelaksanaan : Februari – Mac 2022

v. Pengemukaan deraf penambahbaikan tatacara penarikan bon dalam
pembinaan kepada urusetia iaitu BPO/BUBK.
Tempoh Pelaksanaan : April 2022

vi. Memuktamadkan dan menjilidkan garis panduan.
Tempoh Pelaksanaan : April - Mei 2022

Sept. 2021 Feb - Mac 2022 April - Mei 2022
Perbincangan Penyediaan deraf Memuktamadkan
penambahbaikan
awalan dan penjilidan
kenalpasti skop garis panduan

Ogos 2021 Okt 2021 – April 2022
Lantikan jawatankuasa Mac 2022 Pengemukaan deraf
dan perancangan Penyediaan penambahbaikan
penambahbaikan garis panduan
garis panduan

341

6. Sasaran (Outcome/Desired State)
Sasaran terhadap pelaksanaan strategi ini adalah bagi menambahbaik garis
panduan penarikan bon sedia ada dengan mengambilkira keadaan seperti
berikut:-
i. Menambahbaik garispanduan penarikan bon dengan mengambilkira
penambahbaikan terhadap Garis Panduan Tatacara Pengurusan
Penarikan Bon sedia ada akan menghasilkan tatacara kerja yang lebih
sistematik dan komprehensif dengan mengambilkira keperluan perjanjian
konsesi terkini.
ii. LLM dapat mengambil tindakan dengan teratur dan berkesan ke atas
sebarang ketidakpatuhan.
iii. Kepentingan pihak Kerajaan terpelihara melalui pematuhan ke atas semua
obligasi di dalam perjanjian konsesi.

7. Kesimpulan Idea
Penambahbaikan terhadap garis panduan sedia ada iaitu penarikan bon
adalah dengan mengambilkira perjanjian konsesi terkini yang telah
ditambahbaik.

342

BAHAGIAN: PENGURUSAN PROJEK

FOKUS UTAMA : PEMANTAPAN KAEDAH PENGURUSAN LEBUH RAYA

MATLAMAT : MENJADI PUSAT PAKAR DARIPADA PERINGKAT PERANCANGAN, REKABENTUK, PEMBINAAN,

OPERASI DAN TOL DAN PENYENGGARAAN LEBUH RAYA

CADANGAN IDEA : MENAMBAHBAIK TATACARA PENGURUSAN PENARIKAN BON DI LEBUHRAYA YANG SEDANG

BEROPERASI DAN DALAM PEMBINAAN

CURRENT STATE i. Berdasarkan kepada pemantauan di tapak dan aduan yang diterima, pelaksanaan kerja-kerja
(KEADAAN penyenggaraan di tapak tidak dilaksanakan dengan kadar segera dan memenuhi spesifikasi
SEMASA) pembaikan.

343 ii. Prosedur penarikan bond perlu melalui bank yang terlibat dan akan mengambil masa sedangkan
kerja-kerja pembaikan perlu dilaksanakan segera di tapak.

iii. Garis panduan sedia ada tidak mengambilkira bagi penarikan bon terhadap syarikat konsesi yang
tidak membayar penalti dan lain - lain tuntutan.

PELAKSANAAN TIMELINE TAGLINE
(Immediate/ Medium/ Long Term)
STRATEGI Lantikan jawatan kuasa dan perancangan Ogos 2021
bagi menambahbaik tatacara penarikan bon Immediate term
dalam pembinaan. September 2021
Mengadakan perbincangan awalan bagi Immediate term
mengenalpasti skop dan elemen yang terlibat Oktober 2021 –
bagi proses penarikan bon bagi pembinaan Januari 2022 Immediate term
lebuh raya

Perbincangan dan penyediaan
penambahbaikan tatacara penarikan bon
dalam pembinaan secara berkala.

Penyediaan deraf penambahbaikan tatacara Februari – Mac Immediate term

penarikan bon dalam pembinaan. 2022

Pengemukaan deraf penambahbaikan April 2022 Immediate term
tatacara penarikan bon dalam pembinaan
kepada urusetia iaitu BPO/BUBK

Memuktamadkan dan menjilidkan garis April - Mei 2022 Immediate term
panduan

Sasaran terhadap pelaksanaan strategi ini adalah bagi menambahbaik garis panduan penarikan bon
sedia ada dengan mengambilkira keadaan seperti berikut:-

344 i. Menambahbaik garispanduan penarikan bon dengan mengambilkira penambahbaikan terhadap
Garis Panduan Tatacara Pengurusan Penarikan Bon ini akan menghasilkan tatacara kerja yang
SASARAN lebih sistematik dan komprehensif dengan mengambilkira keperluan perjanjian konsesi terkini.
TINDAKAN
ii. LLM dapat mengambil tindakan dengan teratur dan berkesan ke atas sebarang ketidakpatuhan.
iii. Kepentingan pihak Kerajaan terpelihara melalui pematuhan ke atas semua obligasi di dalam

perjanjian konsesi.

BPP/BUBK/BUU/BKPA/KPKT

Tagline : : 0 – 12 bulan (0 – 1 tahun)
Immediate Terms : (1 – 3 tahun)
Medium Terms : 12 - 26 bulan (3 – 5 tahun)
Long Terms 36 – 60 bulan

Immediate term

AKTIVITI Tahun 2021 Tahun 2022

Jun Jul Ogs Sep Okt Nov Dis Jan Feb Mac April Mei

Lantikan jawatan kuasa dan

perancangan bagi

menambahbaik tatacara

penarikan bon dalam

pembinaan.

Mengadakan perbincangan

awalan bagi mengenalpasti

skop dan elemen yang

terlibat bagi proses

penarikan bon bagi

345 pembinaan lebuh raya

Perbincangan dan

penyediaan

penambahbaikan tatacara

penarikan bon dalam

pembinaan secara berkala

Penyediaan deraf

penambahbaikan tatacara

penarikan bon dalam

pembinaan

Pengemukaan deraf

penambahbaikan tatacara

penarikan bon dalam

pembinaan kepada urusetia

iaitu BPO/BUBK

Immediate term

AKTIVITI Tahun 2021 Tahun 2022

Jun Jul Ogs Sep Okt Nov Dis Jan Feb Mac April Mei

Memuktamadkan dan

menjilidkan garis panduan

untuk projek lebuh raya

dalam pembinaan

346

FOKUS : PEMANTAPAN KAEDAH PENGURUSAN LEBUH RAYA
IDEA : MEWUJUDKAN GARIS PANDUAN ARAHAN BERHENTI KERJA (STOP

WORK ORDER)

1. Pendahuluan

Pembinaan lebuh raya melibatkan banyak aktiviti seperti reka bentuk terperinci,
pengambilan tanah, pembinaan dan pembukaan lebuh raya. Disamping
memastikan lebuh raya dapat dibuka sebagaimana jadual, adalah menjadi
obligasi dan tanggungjawab pihak syarikat konsesi untuk memastikan kerja
pembinaan dilaksanakan sebagaimana perjanjian konsesi dan amalan
kejuruteraan terbaik serta amalan professional.

Keperluan yang dinyatakan dalam perjanjian konsesi adalah bagi memastikan
kerja pembinaan yang dijalankan memenuhi keperluan akta/perundangan dan
lain - lain keperluan yang berkaitan.

2. Isu / Penyataan Masalah

Berdasarkan perjanjian konsesi, terdapat klausa yang jelas berkaitan
pelaksanaan “Arahan Berhenti Kerja” (Stop Work Order - SWO) iaitu dalam
klausa melibatkan pelan pengurusan trafik (Traffic Management Plan, TMP).
Klausa tersebut menyatakan sekiranya terdapat ketidak patuhan terhadap
pelaksanaan TMP, penalti boleh dikenakan. Walaubagaimanapun, sekiranya
ketidak patuhan tersebut membahayakan pengguna, SWO boleh dikenakan.

Disamping itu, terdapat klausa dimana penalti tidak dikenakan dan dikategorikan
sebagai “Default during Construction Period”. Hal ini membolehkan pihak
Kerajaan untuk menamatkan perjanjian konsesi sekiranya pihak syarikat konsesi
gagal melaksanakan perkara yang dinyatakan dalam tempoh yang ditetapkan.

3. Cabaran Semasa

Antara cabaran semasa yang dihadapi adalah seperti berikut:-

i. Berdasarkan perjanjian konsesi, “Arahan Berhenti Kerja” (SWO) dijelaskan
dalam klausa Pelan Pengurusan Trafik (TMP). Sehingga kini, tiada tatacara
jelas berkaitan pelaksanaan SWO.

ii. Disamping itu, perjanjian konsesi turut menyatakan sebarang
ketidakpatuhan terhadap terma perjanjian adalah dikategorikan sebagai

347