deel 1

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 1

GESCHIEDENIS VAN GELEEN

1

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 2

2

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 3

GESCHIEDENIS VAN GELEEN

Deel I
Van het begin van de Prehistorie tot
het einde van de Franse Periode (1814)

Prof. dr. M.J.H.A. Schrijnemakers
met medewerking van
ing. J.J.G. Ramaekers †

Geleen 1998

3

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 4

INHOUD

Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Eerste stappen als historicus en geschiedschrijver . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Groots project . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Prachtig initiatief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Persoonlijke motivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Gelener met de Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

Inleiding op het eerste deel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Uit de Prehistorie van Geleen (ca. 250.000 v. Chr. - ca. 800 n. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Uit de Protohistorie van Geleen (ca. 800-1201) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Het Kerspel Geleen (1201-1558) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
De Heerlijkheid Geleen (1558-1654) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Het Graafschap Geleen (1654-1794) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
De Franse Periode (1794-1814) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
De inwendige of eigenlijke geschiedenis van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Historisch perspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Plaatselijke oriëntatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29

Hoofdstuk I. Uit de Prehistorie van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

1. Oude Steentijd of Paleolithicum (ca. 250.000 - ca. 10.000 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Het vroegste bewijs van menselijke activiteit te Geleen (ca. 100.000 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Rendierjagers (ca. 13.000 - ca. 10.000 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

2. Midden Steentijd of Mesolithicum (ca. 10.000 - ca. 5.300 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

3. Nieuwe Steentijd of Neolithicum (ca. 5.300 - ca. 1.700 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
De Bandkeramiekers (ca. 5.300/4.400 - ca. 4.900/4.000 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
33
Naam en herkomst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Gemengd bedrijf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Vestiging in deze streken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Landbouw en veeteelt naast jacht en visvangst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
De typische ”bandkeramiek” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Vlechten, spinnen en weven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Stenen werktuigen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Controverse over ”hutkommen” en ”schuren” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
Ligging, constructie, indeling en functie van de gebouwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Verspreiding vanuit het vroegste ”Geleense” dorp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Geen overgangsvormen naar een jongere cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
”Limburg-keramiek” en ”la Hoguette aardewerk” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Bekerculturen uit het latere Neolithicum (ca. 2.000 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Bekers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Bijlen en dolk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4. De Bronstijd (ca. 1.700 - ca. 600 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

5. De IJzertijd (ca. 600 - ca. 54 v. Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

6. De Romeinse periode (ca. 54 v. Chr. - ca. 450 na Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
Sarcofaag uit de tweede eeuw in het oude centrum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

4

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 5

Waar lag de villa van die Romeinse dame ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Andere Romeinse gebouwen in en bij Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Andere Romeinse grafvondsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Allerlei Romeinse vondsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Te midden van de inheemse bevolking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

Hoofdstuk II. Uit de Protohistorie van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

1. De grote en de kleine beek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
De plaats Geleen aan de rivier Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
49
De oudste vormen van de plaats- en riviernaam Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
Verklaring van het toponiem Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
Glane: Keltisch, Germaans of Oudeuropees ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Gelijknamige plaats- en riviernamen: oversteekplaatsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
De Keutelbeek: zijriviertje van de Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. Het vroegste plaatselijke wegennet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
Op zoek naar de oudste weg(en), die de Geleen kruiste(n) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
52
De ”Dorpstraete” met haar zuidelijke en noordelijke verlengden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
”Romeinse” wegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
De veronderstelde routes van een Romeinse weg tussen Maastricht en Tüddern (D.) . . . . . . . . . . . . 55
Een Romeinse weg over het kerkhof te Oud-Geleen ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
De oude oversteekplaats bij de [verdwenen] kerkheuvel te Munstergeleen . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
De Oude Maastrichterweg door het centrum van de gemeente Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Oost-westwegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Drenkwegen naar de Keutelbeek en de Geleenbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Veewegen naar het Graetbos of de Graetheide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
Molenwegen naar Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
Kerk- en lijkwegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3. Ontginningen in het woud tussen de Maas en de Geleenbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Zwentiboldsage in strijd met toponymische en historische gegevens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Ontginningen in verschillende fasen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Het getuigenis van de geschreven bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Naar ontbossing verwijzende plaats-, weg- en veldnamen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

4. De vroegste woonkern van het latere Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
De Romeinse villa en de Hanenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Kerk hoogstwaarschijnlijk in de eerste helft van de negende eeuw gesticht . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
De kerstening in deze contreien (zevende-negende eeuw) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Fundamenten van een zaalkerkje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
HH. Marcellinus en Petrus als patroonheiligen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
Ecclesia integra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Eenderde van de grote tiende voor de pastoor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

5. Geleen als onderdeel van een grotere parochie ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

Hoofdstuk III. Het Kerspel Geleen (1201-1558) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

1. De politieke en jurisdictionele verhoudingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
De graven van Loon en Gelder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
Geleen was nooit een onderdeel van de heerlijkheid Sittard . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
Geleen onder de Heren van Valkenburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

5

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 6

De vier ”Landen van Overmaas” onder de hertogen van Brabant en Bourgondië . . . . . . . . . . . . . . . . 71

2. Ontwikkeling van het kerspel Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Het middeleeuwse dorp (Oud-)Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
71
De ”dorpstraten” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
De vroegere graanmolen bij de Hanenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
De overige wijken van het kerspel Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Het gehucht Beekhoven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
Het dorp Lutterade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
76
Was de grote hoeve de oorsprong van het dorp Lutterade ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
De beide Lutterader Dorpstraten en de Groenstraat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
Lutterader Putstraat en Waterstraat: straten met waterputten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
Het dorp Krawinkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
Kra + winkel: door drie wegen gevormde driehoek, waar zich kraaien ophouden . . . . . . . . . . . . . 80
Uitbreiding van Krawinkel naar het oosten en het westen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Geleens Neerbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Van Beek uit noordwaarts langs de Dorpstraat over de grens met Geleen gegroeid . . . . . . . . . . . . 81
Zijstraten van de Neerbeeker Dorpstraat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
De alleenliggende grote boerderijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
De Hanenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Het adellijk geslacht Van Vlodrop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Halfers op de Hanenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
De Hanenhof in handen van Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
De Biesenhof alias Kleine Biesen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Aan de ridders van de Duitse Orde te Alden Biesen (1259) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Omvang van de Biesenhof en zijn gewande . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Middeleeuwse halfers op de Biesenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
De hoeve Ten Eijsden of Bagijnshof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
De gewande van Ten Eijsden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
De hoeve Heimstenrade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
De hoeve(n) Kemenade of Kummenade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
Een naamgenoot bij Rimburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
De Geleense hoeve Kemenade van Gielis van de Weijer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Het Geleense Kemenade van Goswijn Bagijn van Eijsden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
De gewande van Kemenade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Halfersgeslachten op de pachthoeve Kemenade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Kemenade in handen van Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Klooster- en kapittelhoeve met de grote schuur te Krawinkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
Stichting en uitbreiding (sedert 1250) van de kloosterhoeve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
De grote schuur, de eigenlijke grangia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
De kloosterhoeve van Krawinkel aan het Münsterstift van Aken verkocht (1465) . . . . . . . . . . . . 91
Pachters, tousten en gewande van de kapittelhoeve van Krawinkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
De boerderij afgebrand (1714) en de gewande verkocht (1798) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
De ”leenhoeve” van Krawinkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
De grote hoeve van Reichenstein te Lutterade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
Twee hoeven Stucken: in Beeks Neerbeek en dicht bij het Einde te Oud-Geleen . . . . . . . . . . . . . . 94
Zestiende- en zeventiende-eeuwse halfers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
Splitsing van de gewande in 1623 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
De heerlijkheid Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
De plaatsnaam Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
Grote middeleeuwse hoeve te Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
Een ridderburcht of versterkte hoeve te Daniken ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
De grondheerlijkheid Daniken met de graanmolen in erfpacht uitgegeven (1479) . . . . . . . . . . . . . . 99
De heerlijkheid Daniken met de erfpacht aan de Huyns van Geleen (ca. 1615) . . . . . . . . . . . . . . .
Graanmolen later niet het eigendom van de mulder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 7

Het Danikerleen en zijn latere verheffingen te Valkenburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
De oliemolen van Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100

3. Het Graetbos, later de Graetheide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
De ”gemeinde” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
Het ”’Bescheyt van den Graet” (veertiende eeuw) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
De hout- of bosgedingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
Algemene koeweide, maar afzonderlijke schapenweiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102

4. Plaatselijk bestuur en rechtspraak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Bestuurlijke instellingen en hun functies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

De schepenbank of dingbank Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
De voogd of plaatsvervanger van de landsheer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Onderbanken en hoofdbanken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Het hof- en bankrecht van de schepenbank Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
De voogdgedingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Openingstoespraak van de voogd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Het voorbrengen van klachten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Straffen en boeten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Keuze, aanstelling en functies van de gerechtsbode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Voordracht en benoeming van de koster . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Maten en gewichten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106

5. Het tiendenstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
Allerlei tienden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106

De grote tiende . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
Verplichtingen van de bezitters van de grote tiende . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
De kleine en andere tienden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
Geleense tienden voor het klooster Reichenstein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
De volle tiende van 66 bunder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
”Die darde garff” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
”Die drijendartigste garff” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111

6. Allodiale en feodale goederen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
Leenhoven en leengoederen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112

Illustratief voorbeeld van een leenritueel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
De heerlijkheid en het graafschap Geleen leenroerig te Brussel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Onder Geleen gelegen lenen van Valkenburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Het leenhof van de Beeker Vroenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
Het leenhof van Sint-Jansgeleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
Het leenhof van Schinnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Het leenhof van Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Laatgoederen, cijnzen en keurmeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Cijnzen of ”renten” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Laathoven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Keuren en keurmeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Beden of belastingen en karweien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Verdeling van de beden in de hoofdbank Beek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
De oude formule van ”smaeldeilen” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
De Geleners voelen zich benadeeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Karweien: hand- en spandiensten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117

7. Beveiligingssystemen op het platteland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
Versterkte kerken, kerktorens en kerkhoven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
Valderens en ”einden” als straatafsluitingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

7

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 8

Valderens te Oud-Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
Valderens te Lutterade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Valderen(s) te Krawinkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Valderen(s) te Neerbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Het ”einde” bij de [Oude] Maastrichterweg te Oud-Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Het systeem van landweren of landweringen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
De landweer ten westen van Lutterade, Krawinkel en Neerbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
Dubbel landweersysteem aan de noordzijde van Oud-Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Een landweer ten noorden van Daniken ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Omgrachte gebouwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
De Hanenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
Het huis ”Op de Berg” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
Haagten: ondergrondse schuil- en bergplaatsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126

8. Kroniek van 1201 tot 1558 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
Vroegst vermelde pastoor van Geleen (1201) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
Verkeerd gedateerde schenkingen aan Reichenstein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
Schenking aan het Maastrichtse O.-L.-Vrouwekapittel (1225) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
Stichting van de kloosterhoeve te Krawinkel (1250-1257) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
Een ”tiende” aan Reichenstein geschonken (1252) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
De grote hoeve bij Sweikhuizen - later de Biesenhof - aan de Duitse Orde (1259) . . . . . . . . . . . . . . . 130
Patronaatsrecht van Geleen aan Reichenstein (1275) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Geleen als weduwgift aan Philippa van Gelder (1276/77) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Geleen aan de hertog van Namen in leen gegeven (1285) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Cisterciënzermonniken te Abshoven (1299) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Tijdelijk 30 malder rogge per jaar aan Reichenstein (1306) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Schenking van grond te Geleen aan Reichenstein (1314) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Goederen van de Duitse orde ten onrechte in de belastingen aangeslagen (1369) . . . . . . . . . . . . . . . 132
De slag van Baesweiler (D.) (1371) en zijn gevolgen voor de Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Geleners andermaal de dupe (1376-1385) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Einde veertiende en begin vijftiende eeuw: woelige tijden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Het verbond tot ”heymheyschen” [= heim-eisen] (1420) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Belasting tot ontlasting van een verpanding en protest door monniken van Villers (1438/39) . . . . . . . . . . 133
Belasting op geestelijke goederen (1441) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Kloosterhoeve van Krawinkel aan het Münsterstift te Aken verkocht (1465) . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Commanderij van Kleine Biesen [= Biesenhof] opgeheven (1468) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Een lang proces tegen een vermeende erfgenaam van Heimstenrade (1472-1493) . . . . . . . . . . . . . . . 133
Mislukte en bestrafte poging tot verkrachting (1476/77) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
Verloren proces tegen het Münsterstift van Aken (1478) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
De schaker schaakmat gezet (1479) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Geleen en omgeving door de Arenbergers geteisterd (1486-1490) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Belasting tot onderhoud van vijftig ruiters (1500) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Nieuwe kerktoren te Oud-Geleen (1504) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Beek, Neerbeek en Oud-Geleen verwoest (1505) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Belasting voor de strijd van de keizer tegen de Fransen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Het testament van de Gelener Alart Alarts (1525) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
De ”tienden” van de hoeve Ten Eijsden door de keizer aan Jan Vos gegeven (1528) . . . . . . . . . . . . . . 136
Keizerlijke belasting van de geestelijkheid (1534, 1542 en 1552) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Aardbeving (21 maart 1554) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

9. Parochie en geestelijkheid van 1201 tot 1558 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Het patronaatsrecht met het collatierecht van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137

Schenking van het patronaatsrecht aan Reichenstein (1275) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Patronaats- en collatierecht door Reichenstein en Steinfeld uitgeoefend . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Pastoors van 1201 tot 1564 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138

8

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 9

Pastoors van 1201 tot 1369 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138
Wilhelm (van) Gressenich (1369 - ca.1374) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Gerlach van Antwilre (ca. 1374 - ca.1400) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Hermann Nutzen (ca. 1400 ? - 1419 ?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Nicolaas Weygbart (1419 ? - 1430 ?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Johan Weysmann (1430 ? - 1432 ?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Heinrich Schutzen (1433 ? - ca.1445 ?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Fredericus Kempghens (ca. 1445-1458 ?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Bartholomeus Without, Wisshout of Wijshout (1458 - ca. 1470 ?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Adam (van) Kettenisse (ca. 1470-1502) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Gerard van Thurne (1502-1552) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Johannes Heep of Heip (1553-1564) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Altaren, stichtingen en beneficies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Altaar en beneficie van Onze-Lieve-Vrouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Andere stichtingen ter ere van de H. Maria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Altaar en beneficie van Sint-Nicolaas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Altaar van ”Sinteloa” [= Sint-Eloy = Sint-Eligius] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Andere parochiële instellingen en functies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
Kerkmeesters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
Armenzorg: mombers, Heilige-Geestmeesters of armenmeesters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
Het Gasthuis in de Pieterstraat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142

Hoofdstuk IV. De Heerlijkheid Geleen (1558-1654) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

1. Het geslacht Huyn en de heerlijkheid Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
De vroegste Huyns van Amstenrade te Sint-Jansgeleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

De onderlinge verwantschap tussen de Heren en Vrouwen
van de heerlijkheden Geleen, Oirsbeek en Brunssum uit het geslacht Huyn . . . . . . . . . . . . . . . . 146
Het kasteel en de hoeve van Sint-Jansgeleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
Arnold I, stichter van de oudere Geleense tak der Huyns . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Het gevierendeelde wapen van de Huyns van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Het oorspronkelijke wapen Huyn: rood achtkoppig slangenkruis op veld van zilver . . . . . . . . . . . . . 147
Slangenkruiswapen met hartschildje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Het gevierendeelde wapen van de oudere Geleense tak der Huyns . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Helm, dekkleden en kroon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Helmteken: de draak en zijn ”imitaties” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Oprichting van de heerlijkheid Geleen (1558) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Dorpen en schepenbanken tot (rechts)heerlijkheden verheven en verpand . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Uit de inhoud van de verheffingsoorkonde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
De juiste datering van de verheffingsoorkonde: 20 januari 1558 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
De grenzen van de heerlijkheid Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
Opgaven in de verheffingsoorkonde van 1558 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
De oostgrens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
De noordgrens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
De westgrens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
De zuidgrens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
De Heren van Geleen uit het geslacht Huyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Arnold II of ”de jonge”, eerste Heer van Geleen (1558-1579) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Arnold III Huyn, Heer van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
Arnold III Huyn ook Heer van Oirsbeek en Brunssum (1594) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
De heerlijkheden Oirsbeek en Brunssum weer verkocht (1606) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
Geleen, Oirsbeek en Brunssum in ”eigendom” aan Arnold III (1609) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
Arnold III Huyn ook nog Heer van Eijsden (1610-1618) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
De heerlijkheid Geleen andermaal verpand (1611) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159

9

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 10

Laatste rustplaats van Arnold III in de kerk van Wachtendonk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
Arnold IV Huyn, Heer van Geleen (1619-1624) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
Arnold V Wolfgang Huyn, Heer van Geleen (1624-1668) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
De Geleense Huyns in de rijksgravenstand verheven (1640) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
De oudere en de jongere Geleense takken Huyn verenigd (1644) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
De oudere Geleense tak van het geslacht Huyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162

2. Het dagelijks bestuur van de heerlijkheid Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
De meier, schoutet, schout of scholtis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
De secretaris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

3. Kroniek van 1558 tot 1654 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
Parochie Geleen bij bisdom Roermond (1559-1561-1569) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
Maatregelen tegen diefstal in veld en boomgaard (1563) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
De Heer van Geleen en het verbond der edelen (1565/66) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
Belasting op geestelijke goederen (1567) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Aardbeving (14 mei 1569) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Voortvluchtige Gelener door Alva’s Raad van Beroerten gezocht (1569) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Nieuwe belastingen (1570) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Nieuwe inval door de graven van Nassau (1574) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Lastige militairen en besmettelijke ziekten (1574-1579) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Confiscatie van goederen van ”opstandige” Geleners (1581/82) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
Onderhoud van Spaanse troepen (1584-1602) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
Geen troepen op goederen van de Duitse Orde legeren (1606) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Schoolhuis naast het kerkhof te Oud-Geleen (1617) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Kroatische troepen te Geleen (1623) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Nog steeds Spaanse troepen ingekwartierd (1627-1632) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Urmondenaren ka(a)pten boompjes van Lutteraders (1629) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
De Maasveldtocht van prins Frederik Hendrik (1632) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
Zware druk op de bevolking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
Gereformeerde predikant treedt in Geleen op (1634-1636) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
Pastoor Leurs in ballingschap (1636-1639) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
De ”confrontatie” in het veld tussen Oud-Geleen en Ophoven (1637) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Oprichting van de ”oude” schutterij (mei 1639) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Geleners door aardbeving verontrust (4 april 1640) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
Markt te Geleen (1640) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Nieuw koor aan de parochiekerk te Geleen (1640-1643) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Geleens priester door soldaten gedood (april 1642) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
De gebroeders Maes in vele processen gewikkeld (1640-1652) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
Voortdurende ”plagerijen” door Staatse ambtenaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Sauvegarden (1649/50) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
Geleense galg naar de verkeerde zijde omgevallen (1650) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
Beeldenstorm te Geleen (1652) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177

4. Eigentijdse aspecten van het leven te Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Het jaarloon van een domestique (1648) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Haardvuur als symbool van eigendomsoverdracht (1638) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Het reglement van de ”oude” schutterij (1639) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Ondeelbaarheid van de Graetheide gehandhaafd (1649) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179

5. Kerk, parochie en geestelijkheid van 1558 tot 1654 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
Kerk, kerkhof en pastorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

Nieuw priesterkoor - met grafkelder Huyn - en sacristie (1640-1643) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
Kerkzolders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
Toren met wenteltrap en ”Uhrenwijs” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181

10

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 11

Kerkmeubels en -ornamenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
Gewijd vaatwerk, paramenten en liturgische boeken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
Kerkhofmuur en ”beijnhuijsken” en ”gemeijnen wegh gaende over den kirckhoff” . . . . . . . . . . . . . 183
De pastorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
De pastoors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
Nicolaas Clocken (1564-1611) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
Nicolaas Leurs (1611-1654) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
De beneficies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Beneficie van Onze-Lieve-Vrouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Beneficie van Sint-Nicolaas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Beneficie van Sint-Eloy (H. Eligius) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Beneficie van de H. Anna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Parochiële lekenfuncties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
Kosters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
Kerkmeesters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
Aartsbroederschap van de Allerheiligste Drievuldigheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
”Renten” voor de kerk en haar bedienaars . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
Kerkrenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Pastorierenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Renten van de beneficies van Onze-Lieve-Vrouw en Sint-Nicolaas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Renten voor de koster-onderwijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
De zorg voor armen en pelgrims . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Armenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Renten en/of ”pensionen” voor de armen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Aalmoezen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
”Die pelgrims hier passerende” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

Hoofdstuk V. Het Graafschap Geleen (1654-1794) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189

1. Het graafschap, zijn eigenaars en bestuurders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
Oprichting, uitbreiding en inkrimping van het graafschap Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189

Oprichting van het graafschap Geleen (1654) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
Het graafschap Geleen wordt uitgebreid (1663/64) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190
Het gefingeerde ”graafschap Amstenrade” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
De graven en gravinnen van Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
Arnold V Wolfgang Huyn († 1668): laatste wettige mannelijke telg van zijn geslacht . . . . . . . . . . . . 192
De douairière Maria Huyn van Amstenrade (1610-1673) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
Maria-Dorothea van Salm (1667-1732) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194
Overdrachten van pandschappen op de heerlijkheid Geleen (1666-1724) . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
Het graafschap Geleen aan de familie de Ligne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
Elisabeth van Salm († 1739) en Claude-Lamoral II de Ligne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
Verwantschap tussen de geslachten Huyn, Van Salm en de Ligne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
Claude-Lamoral II de Ligne als voogd van zijn zoon Charles-Joseph . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
Delen van het graafschap Geleen verpand of verkocht (1741-1755) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
Charles-Joseph de Ligne (1735-1814) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Het graafschap Geleen aan Nicolaas Willems verkocht (1779) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
Inventarisering en te koopaanbieding (1776-1778) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
Verkoop te Brussel op 6 februari 1779 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
Nicolaas Willems, eigenaar-bestuurder van het graafschap Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
Verblijf van de nieuwe eigenaar in deze regio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203
Overlijden en begrafenis van Nicolaas Willems (1788) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203
De onderlinge verwantschap van de families
(de) Willems, de Hayme de Bomal en de Marchant (et) d’Ansembourg . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
Het graafschap Geleen aan de familie de Marchant d’Ansembourg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205

11

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 12

M.A.V. de Hayme de Bomal en C.J.R.M.F. de Marchant d’Ansembourg . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
Jean-Baptiste de Marchant d’Ansembourg (1782-1854) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
Te goedkoop van de hand gedaan ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206

2. Drossaards, secretarissen en schepenen van het graafschap Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
De drossaards en hun plaatsvervangers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207

Jan van den Stock (1654-1683) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
Gijsbert van Nierbeeck (1683-1686) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209
Gerard Duycker (1684/85-1726) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209
Leopold Duycker (1711-1726-1753) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
Reinier Corten (1753-1764) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211
De onderlinge verwantschap van de families Corten, Gadé, Lemmens en Russel . . . . . . . . . . . . . . 213
Jan Willem Franssen (1764-1766) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
Nicolaas Strens (1766-1783) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
Nicolaas Frans Joseph Strens (1784-1794) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
Plaatsvervangende drossaards uit de familie (De) Limpens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
De secretarissen en hun plaatsvervangers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
Willem Maes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Jan Hagens de jonge (tot 1676) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Reinier Hagens (1676-1704) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Jan Willem Corten (1704-1717) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Jan Leonard Corten (1717-1733) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Reinier Corten (1733-1757) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Nicolaas Strens (1757-1766) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Nicolaas Frans Joseph Strens (1766-1784) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Frans Joseph Strens (1784-1794) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Andere beambten in dienst van de gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Schepenen van het graafschap Geleen in ruime zin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Collecteurs, schatheffers of belastingontvangers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Burgemeesters of dorp(s)meesters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
Gerechtsboden, schutten, veldboden, heiboden, heikorporaals en bouwmeesters . . . . . . . . . . . . . . 220

3. Kroniek van 1654 tot 1794 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
Landerijen met taks belast (1654) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
Van 1655 tot 1663 geen openbare rooms-katholieke huwelijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
Bij het Partagetraktaat (1661) blijft Geleen onder Spaans gezag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
Sollicitatie door koster van Gulpen naar functie te Geleen (1662) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
Inkwartieringen van Spaanse en Lotharingse troepen (1663-1666) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
Belastingproblemen met de priorij van Reichenstein (1666/67) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
De Fransen komen voor het eerst naar deze contreien (1666-1668) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
Langdurig conflict met de landcommandeur van Alden Biesen (1669-1687) . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
De Fransen komen weer (1672-1678) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
Sittard grotendeels verwoest (1676/77) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
Dodelijke epidemieën (1676) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
Slag tussen Duitse en Franse troepen op de Welschenheuvel (19/20 juli 1678) . . . . . . . . . . . . . . . . 226
Spaanse troepen, gevaren, moord en zware financiële lasten (1677-1688) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
Statistiek van circa 1688 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
De Fransen komen andermaal (1688-1697) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
Daging wegens weigering van ”roukhoen” aan prinses (1695) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
Bevel tot verwijdering van goederen uit de kerk (1696) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
De vrede van Rijswijk en nieuwe kerkklokken (1697/98) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
Bouw van de Kluis van Krawinkel (1699) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
Franse koning blijft belust op de Zuidelijke Nederlanden (1700-1701) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
Negen vrijwilligers en een paar weigerachtige ”rekruten” (1702) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230
De nadelige gevolgen van de Spaanse Successieoorlog voor de Geleners (1702-1713) . . . . . . . . . . . . . . 230

12

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 13

Gereformeerde Gelener door plaatsgenoten lastiggevallen (1705) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
Oprichting van de ”Compagnie der Jong(g)esellen” (1710) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
De klooster- of kapittelhoeve van Krawinkel afgebrand (1714) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
Plakkaat tegen vagebonden en zigeuners (1715) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
Kluizenaars te Krawinkel (1722) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
Bisschoppelijke visitaties (1722 en 1725) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
Optreden van Geleense schutters veroordeeld (1726) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
Kerkhof geen gepaste weideplaats voor vee (1727) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
Het proces der ”waekinge” (1729-1741) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
Vier schilden met familiewapens van het koor der kerk verwijderd (1731) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
”Vondeling” te Munstergeleen (1735) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236
De Maaseiker tweeling en het betwiste vaderschap (1735) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236
Een tweede kluis te Geleen (1735) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
Controverse over de bokkenrijders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
Het vroegste optreden van de bokkenrijders (1732-1743) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241
Jonker Willem de Gavarelle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241
Leider van een dievenbende . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
Inbraak door een andere groep te Abshoven (1739) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
De eerste bokkenrijdersbende opgerold (1741-1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
Het Cortenhuis te Lutterade afgebrand (1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
De Oostenrijkse Successieoorlog ook te Geleen voelbaar (1740-1748) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
Bisschoppelijke vermaningen (1745) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Grote ”sterffte onder de beesten” (1745-1748) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Nieuwe problemen voor Willem de Gavarelle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246
De oude bokkenrijdersbende bijeengeronseld en uitgebreid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246
Overval bij de gezusters Gadé Op de Vuling (1749) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247
Geleen in opschudding (begin juli 1749) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Joodse slagers van de Geleense kermis geweerd (1749) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Verdachte uitheemsen uit Geleen verbannen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Willem de Gavarelle in conflict met zijn schoonzoon (1749/50) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
De bokkenrijdersbende andermaal opgerold (1750-1752) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249

Het begin van het einde van de bende . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
Arrestaties, folteringen en bekentenissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
W. de Gavarelle, W. de Preez en andere leden van de bende op de vlucht . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
Doodvonnissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252
Het huis van drossaard Duycker te Raath (Bingelrade) afgebrand (1751) . . . . . . . . . . . . . . . . . 252
Terechtstellingen in de Raadskuil [op de grens met Sittard] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252
Nog meer arrestaties, vonnissen en terechtstellingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
De afrekening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
Een mysterieuze ”speelman” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
Geleense veldwachter bij Ophoven in het nauw gedreven (1753) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Landlopers en vagebonden vervolgd (1753 en 1755) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Aardbevingen en overstroming (1755-1760) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Willem de Gavarelle gevangen, overleden en tweemaal begraven (1757-1759) . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Andermaal verdachte vreemdelingen geweerd (1760-1762-1765) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256
Notaris Looijmans in de gevangenis (1759-1761) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256
H. Vormsel aan Geleners en anderen toegediend (1760 en 1767) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
Vermoord, verdronken of verongelukt (1768-1779) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
De bokkenrijdersbende herleeft andermaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
Geen Geleense speelman Van de Wall maar Leonard Houben uit Stein gehangen . . . . . . . . . . . . . . . 258
Herman Luijten: een der [onder-]kapiteins van de bokkenrijdersbende . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258
Wegens loslippigheid van de bode aan arrestatie ontsnapt (1775) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
Hadden de latere aanvoerders van de bokkenrijders andere doeleinden dan stelen? . . . . . . . . . . . . . . . 260
Besmettelijke ziekte en sterfte onder het vee (1777) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260
De ”Verenigde Staten van Overmaas” (1778) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261

13

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 14

Dysenterie maakt veel dodelijke slachtoffers (1779 en 1781) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
Landhuis Koekamp gebouwd (1781/82) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
Landerijen van de hoeve Ten Eijsden voor de helft verkocht (1782/83) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Moordenaar gearresteerd, gevangengezet en uitgeleverd (1783/84) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
De volkstelling van 1784 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Bij het verdrag van Fontainebleau: graafschap Geleen verkleind (1785) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Gewelddadige familievete wegens een erfenis (1789) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
De Brabantse Revolutie, het liedje van de keizer en het wapenschild van het comptoir (1790) . . . . . . . . . . 263
De executieplaats ”geëxecuteerd” (ca. 1790) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
Het einde van het ”Ancien Régime” nadert . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
De Fransen arriveren en vertrekken weer haastig (1792/93) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
Geldlening van de geestelijkheid afgedwongen (1793/94) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
Vluchtende Oostenrijkse troepen andermaal tot last (1794) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
De overheid geëmigreerd en het graafschap Geleen opgeheven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267

4. De Graetheide, straten en wegen, bruggen, vloeten, poelen en putten . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Het gebruik van de Graetheide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267

De ondeelbaarheid van de Graetheide met de schop gehandhaafd (1678) . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Het te houden aantal schapen aan beperkingen onderhevig (1659 en 1690) . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Weiden van schapen buiten het eigen deel van de Graetheide (1725 en 1785) . . . . . . . . . . . . . . . 268
Eerste verdeling onder de Geleners (1768) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268
De hele Graetheide opgemeten (1775) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
Buiten de heigraaf 250 bunder onder Geleense jurisdictie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
Tweede verdeling onder de Geleners (1788) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
De Graetheide als bron van brandstof, stalstrooisel en mest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
Schapen uit Beek op Geleens gebied gehoed en gepand (1791) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
Straten en wegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Reparatie van moeilijk begaanbare wegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
”Botten” tot onderhoud van straten en wegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
Bruggen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
Bruggen over de Geleenbeek en de Daniker molenafslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
Bruggen over de Keutelbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
Vloeten, poelen en putten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
”Vloeten” in de Eindstraat en Dorpstraat [Marcellienstraat] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
Poelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Dorps-, nabuur- en privé-putten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Putten en puthuisjes te Lutterade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Putten te Krawinkel en Spaans-Neerbeek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
De dorpsput te Oud-Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277

5. Allerlei aspecten van het leven te Geleen in vroeger dagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278
In en om de woningen der Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278

Huis met schuur, stallen, bakoven, boomgaard en tuin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278
Meerdere woningen langs eenzelfde erf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
Het interieur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
De slaapgelegenheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
Het huisraad varieerde naargelang de welvaart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283
Rijmen met levenswijsheid en humor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284
Het alfabet van het mensenleven door Jan Bollen de oude . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284
Afwisselend rijm over huwelijks(on)trouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
Plaatselijke gebruiken en vermaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
Nieuwjaarsdag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
Gansrijden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
Vastenavond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
Viering van 1 mei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287

14

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 15

”Varen” en ”huil- of kwanzelbier” bij bruiloften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
”Plenken” en ”joegen” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
”Humoristische” plagerijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
Buitensporige drinkgelagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
Kaartspelen en dansen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
De ”broen” als verdedigings- en aanvalswapen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293

Veelvuldige vechtpartijen met zware stokken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
De ”broun” of ”broen” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
De worsteling om het ”Kors(t)brood” [= kerstmisbrood] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294
Vertalers en navolgers van het werk van ECREVISSE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Hoe is de kors(t)broodworsteling ontstaan ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
De beide schutterijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
De oude schutterij uit 1639 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
De jonggezellenschutterij uit 1710 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
Reglement van de jonggezellenschutterij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Activiteit van de jonggezellenschutterij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298
Speciale pelgrimages naar diverse bedevaartsoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298
Naar de ”Sterre der Zee” en de kapel van het H. Graf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Naar Onze-Lieve-Vrouw te Aldenhoven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Naar St.-Hubert in de Ardennen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Naar ”Sint-Geerling” te Houthem en Oirsbeek en ”Sinte-Bergit” te Brunssum . . . . . . . . . . . . . . . 300
Naar Rome en Loreto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
Bedevaarten van elders naar Sint-Eloy te Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
Iemand anders voor het eigen welzijn ter bedevaart sturen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Devotionalia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
Prentjes van de HH. Driekoningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
De zogenaamde Zachariaskruisen tegen de pest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Etuitjes met opgevouwen prentjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Uit de huishoudelijke apotheek en verbandtrommel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
Bijgelovige verhalen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305
Door de lucht vliegende bokkenrijders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
De ”Auvermenkes” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
”Vaarkeubke” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
”Magische” formules en ”duivelse” praktijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
De SATOR- of ROTAS-formule . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
De afgekapte dievenhand met de brandende kaars . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308
Een ”maagd” op de proef gesteld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Een onvrijwillige ”levensbiecht” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Geleense vrouw te Limbricht als ”heks” veroordeeld en gewurgd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Bezetenheid en duivelbezwering? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Het gerecht paste zware straffen toe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Wangedrag op straat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Onbehoorlijk gedrag in en nabij de kerk tijdens de diensten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Smid wegens arbeid op kerkelijke feestdag gestraft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
”Uytblussinghe van de grote sonde” van roddelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
Dievegge van veldvruchten tweemaal aan de ”kaak” gesteld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
Kerkdievegge met geseling en verbanning gestraft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
Echtbreuk of overspel met penitentie en geldboete gestraft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312
Kindermoord met de dood gestraft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312
Veroordelingen en executies van de bokkenrijders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312

6. Speciale roepingen en beroepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
Roepingen tot de geestelijke staat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314

Seculiere priesters of wereldgeestelijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
Reguliere priesters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314

15

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 16

Begijnen en kloosterzusters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
Kloosterbroeder(s) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Heremieten of kluizenaars . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317

”Reguls ofte Statuyten” voor de kluizenaars van Krawinkel (1722) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Onderwijs door de kosters en andere Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
Advocaten: ”Licentiaten in de beide rechten” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319

Godfried Mutzenich sr. (eerste helft zeventiende eeuw) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
Godfried Mutzenich jr. (zeventiende eeuw) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Gonzales van den Stock (zeventiende eeuw) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Frederik Leonard Corten (1743-1822) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Jan Joseph Frederik Meyer (1748-1810) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Vermaarde Geleense landmeters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Jan Bollen de oude (vóór 1640-1711) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Jan Bollen de jonge (1678-1751) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Jan Willem Bollen (1715-1746) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Jacob Vroemen (1717-1779) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Jan Mathijs Luijten (1752-1820) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
Tekeningen en berekeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
Het ”ambacht van den eyseren” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
De dorpssmid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
Smeden van sloten, lampen, scharen, hengsels etc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
De uurwerkmakersfamilie Wessels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
Oudere generaties Wessels: slotenmakers en onderhouders van torenuurwerken . . . . . . . . . . . . . . . 327
De vroegst bekende klokkenmaker Willem Wessels (1730-1816) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
Tousten of pachtcontracten van halfers op grote hoeven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
De hoeve van het Akener Münsterstift te Krawinkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328

Leveringen in natura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
Reductie van leveringen wegens schade aan de veldgewassen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
Akkers bemesten, bemergelen en braak laten liggen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
Onderhoud en reparatie van de gebouwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
Onderhoud van vijvers, vloedgraven en bomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
Bijdragen in belastingen en vergoeding voor sommige onkosten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
Gewande van dezelfde hoeve aan verscheidene personen verpacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
De grote hoeve van Lutterade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
De hoeve Ten Eijsden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
De Biesenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
Leveringen en karweien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
Onderhoud van de gebouwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
Verzorging van de akkers en weiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
De hoeve Stucken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Veehoeders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Varkenshoeders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Koeherders of -wachters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Schepers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
Wevers en spinners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
Verbouwing en bewerking van vlas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
Plaatselijke ”vétérinaires” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
De familie Hoedemakers in de Groenstraat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
Bestrijdingsmiddelen tegen veeziekten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Vilders, looiers en schoenmakers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Vilders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Leerlooiers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
De verschillende stappen in het looiproces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
Schoenmakers, schoenen en laarzen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339
Het kweken en verhandelen van bomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339

16

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 17

”Boomkoolhoven” in de zeventiende en achttiende eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339
De achttiende-eeuwse boomkwekerij en -handel van de gebroeders Hoedemakers . . . . . . . . . . . . . . 340
Het bereiden van fruit tot ”äöft”, stroop, appelwijn of cider en azijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
Het drogen van fruit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
Het stoken van stroop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
Het bereiden van cider en azijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
Pachtcontracten van de graanmulders te Daniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
Bierbrouwen en brandewijn stoken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
Het brouwen van bier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
De procedure van bierbrouwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344
Bier- en brandewijnherbergen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345
Het distilleren van brandewijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
In dienst van hogere of vreemde autoriteiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
”Jagers”: jachtopzieners voor de eigenaars van het graafschap Geleen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
”Kantoormeesters”: keizerlijke ontvangers van in- en uitvoerrechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
”Gardes”: keizerlijke grenscommiezen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
Geleners in militaire dienst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
Markt- en kermisartiesten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
Speelmannen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
Zwervende muzikant-acrobaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
Kwakzalvers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351
Rondtrekkende ”chirurgijn”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351
Een ongeoorloofde medische praktijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352
Beroepen en ambachten te Geleen op het einde van de achttiende eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352

7. De parochie en haar bedienaars van 1654 tot 1794 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
Kerk, kerkhof en pastorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354

Het kerkgebouw, zijn exterieur en interieur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
Het kerkhof en zijn omheining . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
De oude pastorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
De pastoors en hun assistenten, vicarissen, onderpastoors of kapelaans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
Pastoor Willem Helcæus (eerste periode: 1654-1671). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
Pastoor Petrus Reuter (1671/72) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
Pastoor Willem Helcæus (tweede periode: 1672-1692) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
Pastoor Albert Lessenich (1692-1720) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
Assistent Norbert Ulrichs (1693-1729) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
Pastoor Hubert Heimbach (1721-1751) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
Diverse assistenten of vicarissen van pastoor Heimbach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
Assistent (1749-1751) en pastoor (1752-1778) Norbert Kochs of Cox . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361
Assistent (ca. 1753-1778 ?) en pastoor (1778-1781) Werner Schmits en zijn assistenten . . . . . . . . . . . 361
Pastoor Hubert Haveniet of Havenith (1782-1802) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361
Vice-pastoor en pastoor Arnold Edmond Nijbelen (1788-1803) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362
De beneficies van Onze-Lieve-Vrouw en Sint-Nicolaas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362
Oude vrome gewoonten en volksdevoties en nieuwe fundaties of stichtingen . . . . . . . . . . . . . . . . . 363
Dinsdagse Sint-Annamis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363
Donderdagse H. Sacramentsmis (1700) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363
Zondagse vroegmis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364
Vespers, lof en catechismusv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364
Processies door de parochie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365
De Broederschap van de Allerheiligste Drievuldigheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365
De verering van Sint-Eloy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365
Renten van kerk, pastorie, Onze-Lieve-Vrouw, St.-Nicolaas, St.-Eloy en de H. Anna . . . . . . . . . . . . 366
De kosters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
Frans Smeets, Jan Willems (?) en H. Maes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
De kostersfamilie Penris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366

17

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 18

Reinier Dullens (1752-1764) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367
Andries Claessens (1765-1787) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367
Lambert Meys (1787-1863) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
Armenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
Wegkruisen en kapellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368

Hoofdstuk VI. De ”Commune” Geleen (1794-1814) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371

1. Het ”Ancien Régime” van de kaart geveegd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371
Bruut optreden van de eerste Fransen tegenover Geleners . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371
Een nieuwe burgervader: Jan Mathijs Luijten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
Gedwongen karrenvrachten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373
Nieuwe vorderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374
Gemeentelijke grondbelasting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374
Nieuw officieel gemeentebestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374
Inkomsten van de adel en van geestelijke instellingen aangeslagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
De nachtwacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Assignaten, nieuwe tijdrekening en postverkeer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Nog meer vorderingen en vrachten en een gedwongen geldlening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377
Pastoor Havenith teruggekeerd (oktober 1795) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
Nog een gedwongen geldlening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
Veranderingen in het lokaal en regionaal bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
De volkstelling van 1796 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
Invoering van de registers van de burgerlijke stand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
De gehate eed van haat aan het koningschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
Allerlei belastingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
Een nieuwe ”bokkenrijdersbende” ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
De ”vrijheidsboom” door Geleners geknakt (1798) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
Een nieuwe administratieve indeling (1800) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
Het ”publicatie huijsken” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
De grens met ”het Gulikse” niet langer landsgrens (1801) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382

2. De godsdienst verboden en de priesters vervolgd (1796-1802) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
Uit Geleen afkomstige geestelijke personen verjaagd of verbannen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
Vervolging van de parochiegeestelijkheid (1796/97) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
De koster en de kluisbewoner organiseerden processies (1797) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383
Kerk en pastorie geconfisqueerd en kruisen en klokken verwijderd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383
Pastoor Havenith en assistent Nijbelen in ballingschap (1798) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384
Wel een beëdigde pastoor, maar een lege kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385
Plaatsvervangende zielzorgers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386
De Brabantse Boerenkrijg en zijn gevolgen in onze streken (1798) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387
Confiscatie en verkoop van ”geestelijke” goederen (1797-1803) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387

Abshoven (van Godsdal) wel geconfisqueerd maar niet verkocht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
De Biesenhof (van de Duitse Orde) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
De gewande van de vroegere hoeve Stucken (van de Duitse Orde) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
De grote hoeve van Lutterade en andere bezittingen van het klooster Reichenstein . . . . . . . . . . . . . 388
De bezittingen van het Mariamünster te Aken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
Land van het Sittardse Bocken-beneficie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
De goederen van de beneficies in de parochiekerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
De pastoriegoederen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
De Kluis van Krawinkel niet geconfisqueerd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Vloek op ”domeingoederen”? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Concordaat van 1802 en definitief vertrek van pastoor Havenith . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Beneficies voortgezet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390

18

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 19

Documenten betreffende relikwieën gingen verloren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390
Kerk en pastorie onder lekencontrole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390

3. De ”conscriptie” of gedwongen krijgsdienst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
De wetgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
Aanmelding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
Meting en keuring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
Loting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
Verleende en geweigerde vrijstellingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
Remplaçanten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393
Echte en vermeende deserteurs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393
Ver van huis aan ziekten overleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395
Gesneuveld, aan verwondingen overleden, verongelukt of verminkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
In Spanje of Rusland vermist . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
Een soldatenbrief uit Spanje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
De gedeserteerde broer van een Geleens ”Meilief” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
Herinneringen, verhalen, pensioenen en medailles . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400

4. Kroniek van 1802 tot 1813 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
Voorschriften omtrent het gebruiken van de Graetheide herhaald (mei 1802) . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
Inbraak, diefstal en moord te Spaans-Neerbeek (14 februari 1803) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
Honden, hondsdagen en hondsdolheid (1803 en 1805) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
Taks op het weiden van vee op gemeentegrond (25 augustus 1803) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
De parochiegrenzen in het geding (1804) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Plan voor een nieuwe molen niet uitgevoerd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Veldwachters en ”bedelvoogd” (1806-1808) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Grote deining over het gebruik van de Graetheide (1806/07) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Onderwijs (1807-1810) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403
Een noodlottige ”verdwaling” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
Grenswijzigingen (1808) en hun gevolgen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
Opgaven over Geleense paarden (1808) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405
Het pamflet van de excommunicatie van keizer Napoleon (1810) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
Een actieve schutterij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
Grote brand te Krawinkel (18 maart 1811) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
Nieuwe voorschriften voor de nachtwacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
Beperkt bezoek aan en vermaak in de herbergen (1810-1812) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
Voorkomen van gevaren buitenshuis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
Voorschriften in verband met de landbouw en veeteelt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
De burgemeestersinstallatie van 1813 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
Voorbereidingen voor de verdeling van de Graetheide (1812/13) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
Het laatste besluit te Geleen onder Frans bewind . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408

5. De Fransen vertrekken voorgoed (1813/14) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
De Fransen op de terugtocht (najaar 1813) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
Geallieerde troepen in deze contreien (voorjaar 1814) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409
De Fransen dreigen terug te keren (eerste helft 1815) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
De geallieerde troepen keren huiswaarts (december 1815) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
Het definitieve einde van de Franse periode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411
De Napoleonbaan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411

6. Parochie en geestelijkheid vanaf 1802 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411
Pastoor Arnold Edmond Nijbelen (1802/03) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411
Conrad Steven Salm, de laatste norbertijner pastoor in Geleen (vanaf 1803) . . . . . . . . . . . . . . . . . 412
Pastoor Salm had op assistentie in de bediening gerekend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413
Opdragen van de mis aan Geleense priesters geweigerd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413

19

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 20

Het onderhoud van de parochiegeestelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413
Klachten en protesten van pastoor Salm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414
Een pastoraal testament met een lange nasleep (1808) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
H. W. Hons door de maire voorgesteld, maar door de bisschop geweigerd . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
Pastoor Thomas Voncken ofm (vanaf 1808) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416
7. Maires, municipale agenten en adjuncten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417
Jan Mathijs Luijten (1794-1818) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417
Jan Lambert Göbbels (1796). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417
Lambert Keulers (1796) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
Gerard Veldbrugge (1796-1798) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
Mathieu le Boulle of Leboulle (1798) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
Servaas Martijn Vroemen (1798) ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
Arnold Cremers (1798-1800). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
Peter Mathijs Knooren (1800-1801) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
Godfried Baggen, adjunct . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
Mathias Dols, adjunct . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 420
Epiloog van het eerste en proloog op het tweede deel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421
Glossarium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423
Bibliografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433
Intekenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445

20

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 21

Voorwoord vanaf 1622 waren zij bijna allemaal boven dezelfde doopvont
als ik ten doop gehouden, en sedert 1632 hadden zij zich uit
”De eer van de mens hangt af van zijn bereidheid dezelfde wijwatervaatjes als ik gezegend. Menig huis, waarin
op te komen voor iets, waarin zijn wortels liggen: zij hadden gewoond, stond er nog, terwijl de jaartallen, die
de leefgemeenschap.” <Romano Guardini> ik in gevelankers of op poortstenen las, het mysterie
vergrootten en mijn weetgierigheid deden toenemen.
De vroegste voorbereiding tot dit tweedelig werk over de Had het boekje van RUSSEL mijn aandacht reeds op het
Geschiedenis van Geleen begon reeds meer dan zes decennia kasteel van Sint-Jansgeleen gevestigd, dat complex, waar zich
geleden. In 1917 in het hartje van Oud-Geleen - halfweg de kerkers nog bevonden, begon mij des te meer te
tussen de kerk en de jongensschool - geboren, was ik al vroeg fascineren, toen ik thuis het boek van de Schinnense burge-
in mijn ”roots” geïnteresseerd. De wieg van mijn vader stond meester H. PIJLS over De Bokkenrijders met de doode hand
in de Eindstraat en die van mijn moeder in de Peschstraat, vond. Toen dat boek in 1924 verscheen, was ik nog te jong
terwijl mijn beide grootvaders in de Jodenstraat werden om er enige belangstelling voor te hebben, maar mijn ouders
geboren. Mijn verdere voorouders en verwanten woonden waren voldoende geïnteresseerd om een exemplaar aan te
o.a. in het huis Maes aan het oude kerkhof, op de hoeve schaffen. Zij beseften destijds beslist niet welk een ”weldaad”
Heimstenrade, op de Hanenhof, in het huis ”Op de Berg”, zij toen aan hun derde zoon bewezen. Dat werk heb ik zeer
in de Daniker graanmolen, op de hoeve Ten Eijsden, in de vaak ter hand genomen om de inhoud aandachtig te
Pieterstraat, in Beekhoven, op de hoeve Stucken, op de grote bestuderen en de pagina’s van talrijke blauwe en rode onder-
hoeve van Lutterade, aan de Heide te Lutterade, in de lijningen te voorzien.
Hegstraat en in de Daalstraat te Krawinkel. Bovendien Toch was daarmee mijn kennis van het verleden van Geleen
verbleven een paar van mijn verre bloedverwanten als nog erg beperkt. Ook was in die levensperiode mijn interesse
heremieten in de Kluis. voor dat verleden erg romantisch en avontuurlijk getint.
Omdat ik in de jaren dertig op kostschool was, kreeg ik pas
Eerste stappen als historicus tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog een goede
en geschiedschrijver gelegenheid om mijn kennis over de geschiedenis van mijn
geboorteplaats uit te breiden en te verdiepen. In eerste
Op vijftienjarige leeftijd, vlak na het overlijden van mijn bij instantie putte ik uit gedrukte bronnen, die hoofdzakelijk uit
ons wonende 88-jarige grootmoeder (25-12-1932), begon ik de bibliotheek van het grootseminarie te Roermond en uit
aan de hand van de gedachtenisprentjes, die ik thuis in aller- de stadsbibliotheek van Maastricht werden geleend. Ook de
lei oude kerkboeken en laden vond, ”stambomen” langs bibliotheek van de paters karmelieten op de Rijksweg was in
beide kanten van mijn ouders op te stellen. Toen wist ik nog die jaren een van mijn geliefde plekken; ik kon er uren aan
niets van mijn zojuist genoemde voorouders van eeuwen één stuk doorbrengen, want daar had de uit Lutterade
geleden; derhalve concentreerde ik mij uitsluitend op de vier afkomstige pater ELISÆUS MCKENNA (1863-1941) een
generaties, waarvan mijn broers, zusters en ik de jongste aparte sectie over Limburgse geschiedenis ingericht. Ik was
vertegenwoordigden. Wie naar zijn ”roots” graaft is niet in de wolken, toen de paters mij een exemplaar van zijn in
louter in namen en data geïnteresseerd, hij wil ook iets weten 1928 verschenen publicatie over Het grafelijke geslacht Huyn
over de persoonlijkheden van die verwanten, waar zij van Amstenrade en Geleen schonken.
woonden, welk beroep zij hadden en hoe zij leefden. Aldus breidde mijn zoektocht naar het verleden van Geleen
Daarom luisterde ik vol aandacht naar de details, die mijn zich steeds verder uit. Daarbij ontving ik tevens de royale
ouders zich bij de gedachtenisprentjes van een groot aantal medewerking van sommige personen te Oud-Geleen, zoals
bloed- en aanverwanten wisten te herinneren. Mijn moeder koster Math. Meys (1871-1952), zijn broer en mijn ”nònk
had speciale aandacht voor de persoonlijke karaktertrekken, meister”, oud-hoofd der school, Alphons Meys (1866-
terwijl mijn vader interessante en vooral humoristische 1942), gemeentesecretaris Alphons Suijlen (1894-1971) en
verhalen wist op te dissen. pastoor Joseph Frantzen (1894-1962). De laatstgenoemde
Vrij kort nadat ik die speurtocht was begonnen, gaf mijn stelde mij niet alleen alle oude stukken die zich op de
geschiedenisleraar J. Simons op het College te Sittard mij De pastorie bevonden ter beschikking, ik mocht ze zelfs voor
Heerlijkheid Geleen van JOS. RUSSEL (1860) ter inzage. Dat onbepaalde tijd mee naar huis nemen. Toen leerde ik het
boekje opende voor mij een geheel nieuwe ”oude” wereld. zeventiende-eeuws geschrift van pastoor Leurs ontcijferen.
Uit die bladzijden traden opeens allerlei mij tot dan toe Een apart woord van dank ben ik verschuldigd aan de
onbekende personen uit voorbije eeuwen naar voren, die vroegere gemeentearchivaris Sjang Eussen (1903-1994), met
hun leven op de mij zo vertrouwde plekken van Oud-Geleen wie ik ook na zijn vertrek naar Amerika (1949) in geregeld
hadden doorgebracht. Sinds het begin van de zestiende eeuw contact bleef en die mij veel waardevolle documentatie en
waren zij onder dezelfde oude toren als ik ter kerke gegaan, informatie verschafte.
Sommige resultaten van mijn speurtocht werden in 1948-
1950 in het maandblad Geleens Thuisfront en in het week-

21

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 22

blad Maas- en Geleenbode gepubliceerd. Menige Gelener liet tot de mijne: ”Al waar ik varen zal en zeilen de wijde, wijde
mij weten, dat die artikelen op prijs werden gesteld. Naar wereld rond, daar blijf ik in gedachten wijlen bij Limburg,
aanleiding van die publicaties ontving ik van gemeente- mijn geboortegrond” <LimKoer 17-12-1927>. Ook was de uit-
secretaris J. A. Gehlen (1897-1990) het verzoek om mijn spraak ”One’s native place is the shell of one’s soul, and one’s
medewerking te verlenen aan het geplande gedenkboek ter church is the kernel of that nut”, die ik in een boek van de
gelegenheid van het in 1950 te vieren 30-jarig ambts- Engelse schrijver HILAIRE BELLOC vond <The Path to Rome>, op
jubileum van burgemeester F. A. L. M. Damen. mij van toepassing. Doch wegens de grote afstand kon ik
Toen ik daartoe mijn toestemming gaf, beloofde ik echter mijn kennis over het verleden van mijn geboortestreek toen
heel wat meer dan ik op korte termijn kon leveren. Teneinde slechts uitbreiden door vrij veel literatuur aan te schaffen,
mijn aanvaarde opdracht gestand te doen, moest ik immers een uitvoerige correspondentie te voeren en tijdens
veel hiaten in mijn kennis van Geleens verleden vullen. verblijven in Limburg archieven te raadplegen. Het eerste
Bijgevolg zat ik maandenlang bijna dagelijks in het archief belangrijke resultaat waren de bijdragen tot het volumineuze
op het gemeentehuis van Geleen of in het rijksarchief te boek over Munstergeleen (1965), waarin ook sommige
Maastricht te snuffelen. Een ware handicap was het feit, dat fundamentele aspecten uit Geleens verleden ter sprake
het archief van de gemeente toen nog helemaal niet en de kwamen.
stukken uit Geleens verleden in het rijksarchief slechts ten Naar aanleiding van een door mij aan hem gestelde vraag,
dele geïnventariseerd waren. Ook moest alles met de hand deed de uit Lutterade afkomstige en te Terwinselen wonen-
worden gekopieerd, want kopieerapparaten waren nog de Gerard Ramaekers (*13-4-1904), die reeds faam als
onbekend. Een goede steun vond ik in architect Pierre deskundige over de bokkenrijders had verworven, in 1973
Schols (1892-1973), die mij niet alleen veel en mooi het genereuze aanbod om mij bij mijn geschiedkundig
illustratiemateriaal maar ook menige waardevolle informatie onderzoek te assisteren. Daarmee begon een lange periode
verschafte. van vriendschappelijke, uitvoerige en vooral vruchtbare
Terzelfdertijd schreef ik het hoofdstuk ”De Abts-hoeve als samenwerking. Aanvankelijk beperkte hij zich tot het
spiegel van zeven eeuwen streekgeschiedenis”, dat in het bestuderen van archiefstukken om door mij gestelde vragen
Gedenkschrift Abshoven 1901-1951 werd opgenomen. Het te beantwoorden. Maar geleidelijk aan begon hij steeds beter
resultaat van mijn zoektocht naar het verleden van mijn aan te voelen hoe hij te werk diende te gaan; daarbij speelde
geboorteplaats vulde - onder de titel ”Het Oude Geleen” - de zijn fenomenaal geheugen een belangrijke rol. Hij nam dan
eerste helft van het gedenkboek Geleen van dorp tot ook menig initiatief en wist heel wat nieuwe bronnen aan te
Mauritsstad, dat in het voorjaar van 1952 verscheen. boren. Gedurende bijna twintig jaar deelde hij mijn enthou-
Ofschoon mijn bijdrage nogal veel bijval vond, merkte pater siasme en sloofde hij zich voor ons beider project uit. Dit
A. MUNSTERS terecht op, dat daarmee de geschiedenis van alles resulteerde in een indrukwekkende stroom van brieven
Geleen nog lang niet was geschreven. Terwijl ik mijn zoek- en pakketten vol historische gegevens, die hij alsmaar naar
tocht naar het verleden van mijn geboorteplaats bleef voort- mijn Amerikaans adres bleef sturen; die stroom werd slechts
zetten, ontdekte ik trouwens zelf al spoedig, dat enerzijds de onderbroken tijdens mijn verblijven in Limburg: dan gingen
haast waarmee ik te werk was gegaan en anderzijds mijn wij samen op stap en op onderzoek.
onervarenheid als geschiedschrijver mij parten hadden Gerard Ramaekers heeft met veel voldoening het verschijnen
gespeeld. Niet alleen bleek veel historisch materiaal onaan- van De Kluis van Krawinkel (1975), Oud-Geleen: Verleden,
geroerd te zijn gebleven maar ook was mijn tekst hier en daar Heden, Toekomst (1978), twee delen van Geleen in Oude
niet geheel accuraat; dit laatste was ten dele te wijten aan het Ansichten (1979 en 1981), Rode (1984), Sint-Jansgeleen
feit, dat ik door andere auteurs vermelde onnauwkeurig- (1985) en Graaf Godfried Huyn van Geleen (1993) mogen
heden kritiekloos had overgenomen. Bovendien had ik de beleven. Ook verheugde hij zich telkens over de artikelen
fout begaan niet al mijn bronnen te noteren; daardoor werd over Geleens verleden, die ik - veelal dank zij zijn mede-
latere controle immers bemoeilijkt. Aldus begon mijn werking - in tijdschriften en jaarboeken publiceerde en die
rijpingsproces als geschiedschrijver. evenzovele voorbereidingen waren op de door ons beiden
geprojecteerde grote synthese over de geschiedenis van
Groots project Geleen. Het zou hem echter jammer genoeg niet gegeven
zijn om het verschijnen van ”het grote boek”, zoals wij het
Mede naar aanleiding van het bewust worden van die tekort- noemden en waarnaar hij zo verlangend uitzag, mee te
komingen vatte ik reeds spoedig het plan op om ooit - bij maken. Op 7 augustus 1993 is hij in de leeftijd van 89 jaar
leven en welzijn - een betere en vooral uitgebreidere tekst overleden.
over de geschiedenis van Geleen te schrijven. Dat plan bleef Het zou ondoenlijk zijn om al de andere personen en/of
zelfs in mij levendig, nadat ik in 1952 mijn werkkring naar instanties te vermelden, die mij uit interesse voor de
de Verenigde Staten van Noord-Amerika had verlegd, want geschiedenis van Geleen hun assistentie verleenden. Maar de
ik maakte de houding van de Sittardse dichter FELIX RUTTEN namen van sommigen mogen hier beslist niet ontbreken.
Onder hen neemt Sjef Maas een ereplaats in. Jarenlang

22

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 23

heeft hij mij in een niet aflatend enthousiasme, met een onderbreken en dus de leesbaarheid zouden hinderen, deed
bewonderenswaardig ontdekkingstalent en met de hem zo zich hier ook een ander probleem voor. Het parochiearchief
kenmerkende nauwgezetheid op overvloedige wijze van van Oud-Geleen heb ik reeds in het begin van de jaren
allerlei materiaal betreffende Geleen voorzien. Ook Pie veertig grondig geraadpleegd, terwijl die stukken nog maar
Raven (1892-1981), Frits van Cruchten (1901-1983), Louis vrij recent te Sittard werden ondergebracht en daar een
Ramakers [de laatste telg uit de beeldhouwersfamilie], Piet nieuwe classificatie kregen. Ook het gemeentearchief van
Göbbels (1913-1993), Johan Gulikers [te Maastricht], Jo Geleen, dat zich grotendeels te Maastricht bevindt, werd
Wolff, Walter Buskens, Richard Faust, Wim Sliepen, Pierre door mij reeds royaal geraadpleegd voordat dit in 1953 door
Keulers [te Beek], drs. J. J. Corstjens [te Gruitrode, B.], G.J.A. PISTERS werd geclassificeerd; bovendien werden
drs. J.J.F. Cremers [te Sittard], Jacques Aussems [Beek], sindsdien veel nummers van zijn classificatie op het rijks-
Jacques Heijnders en Jean Dewaide dienen hier dankbaar archief te Maastricht veranderd. Tenslotte zijn er ook
vermeld te worden. Verder mag hier wijlen René Urlings - gevallen waarbij ik - vooral in het begin van mijn onderzoek
gedurende vele jaren bewoner van de Pastoor Vonckenstraat - de bronnen niet steeds nauwkeurig noteerde. Die nalatig-
- niet worden vergeten; de door hem verzamelde en naar heid uit mijn jeugd mag evenwel aan de betrouwbaarheid
Australië meegenomen gegevens over Geleen - o.a. de van die ontleningen geen afbreuk doen.
gedachtenisprentjes van de pastoors Salm en Havenith - wer- Een geschiedenisboek dient naast teksten ook illustraties te
den door zijn zoon Cyril welwillend aan mij afgestaan. bevatten. Welnu, ook hier ondervond ik de vriendelijke
Daarnaast mag ik niet verzuimen aan diverse successieve medewerking van velen. Op de eerste plaats wordt het werk
gemeentebesturen van Geleen mijn dank te betuigen voor hun gesierd door een groot aantal aantrekkelijke en architec-
toestemming tot gratis kopiëren uit het gemeentearchief; tonisch accurate tekeningen van de hierboven reeds
zodoende hebben zij dat archief - via sommigen van de boven- vermelde architect Pierre Schols. Toen de uit Krawinkel
genoemde medewerkers - voor mij toegankelijk gemaakt. afkomstige mgr. dr. Fr. Feron het gedenkboek Geleen van
Belangrijke gebeurtenissen op Geleense bodem zijn niet dorp tot Mauritsstad [meer dan eens] had gelezen, verklaarde
beperkt gebleven tot de laatste acht eeuwen, waaruit hij die tekeningen van Schols terecht als ”tijdloos”, omdat er
geschreven documenten tot ons zijn gekomen; daaraan - naar zijn zeggen - best enige eeuwen tussen die afbeel-
gingen een paar veel langere periodes vooraf, waarover wij dingen en de erbij vermelde feiten kunnen liggen zonder dat
slechts door bodemvondsten zijn ingelicht. In dit verband dit ook maar in het minst stoort. Een verdere bron van
past een woord van oprechte dank aan drs. J. Sprenger [te illustraties waren de foto’s, die Martin Verjans uit Spaans-
Maastricht], dr. Jo Willems, André Würth, Jan Sluijs, Harry Neerbeek in opdracht van het gemeentebestuur voor het
Vromen en E.O.T. Buchem. Aangezien ik op archeologisch gedenkboek (1952) maakte en waarvan hij mij afdrukken
gebied een novice was, hebben dr. Jo Willems en Jan Sluijs gaf; bovendien schonk hij mij een nieuwe serie foto’s. Een
mij op mijn verzoek de nodige inlichtingen en instructies aantal fraaie schetsen, die Harry Janssen voor het boek over
verschaft. Tevens waren zij zo vriendelijk om mijn tekst over Oud-Geleen (1978) maakte, kwam eveneens goed te pas.
de prehistorie van Geleen aan een grondige controle te Maar ook ouder illustratiemateriaal werd mij ter beschikking
onderwerpen. gesteld. De door de Geleense priester Willem J. Erkens
Een speciaal woord van dank ben ik ook aan mijn broer (1857-1938) verzamelde en door hem aan gemeente-
Louis Schrijnemakers verschuldigd voor de door hem secretaris A. Suijlen gegeven oude postkaarten werden mij
verschafte taal- en stijlkundige adviezen. Mijn jarenlang door laatstgenoemde geschonken. Verdere ansichten of hun
verblijf in een Engelstalig land heeft begrijpelijkerwijze het kopieën werden mij o.a. door Walter Buskens en Renier
aanvoelen van mijn moedertaal beïnvloed. Wel heb ik Vroomen uit hun eigen verzamelingen verschaft. Ook de
getracht mijn Nederlands zo gaaf mogelijk te houden door collectie ansichtkaarten van de uit Lutterade afkomstige
niet mee te doen aan de ”trend” van zoveel hedendaagse pater Cornelis Keulers msc (1882-1953), die in het stads-
schrijvers om hun teksten met Engelse woorden te door- archief van Maastricht werd ondergebracht, bleek een
spekken. Doch sedert mijn vertrek in 1952 heb ik de vruchtbare bron te zijn. Mijn familielid pater Jan Keulen sj
evolutie van het gesproken en geschreven Nederlands en de (1892-1969), wist een foto van burgemeester Lemmens op
nogal vaak van hogerhand veranderde spellingsvoorschriften te sporen en verwees mij bovendien naar het zich te
niet op de voet kunnen volgen. Vandaar het grote belang Nijmegen bevindende archief van zijn oudere confrater J.
voor mij om taal- en stijlkundig advies te ontvangen. Houben, die in de jaren negentig van de negentiende eeuw
Wat de bronverwijzingen in de tekst betreft, kan worden met zijn fototoestel door Sittard en omgeving trok. Mej.
vooropgesteld, dat de gedrukte bronnen zoveel mogelijk Sybilla Sassen (1896-1983) haalde menige interessante foto
worden geciteerd. Datzelfde geldt voor de buiten-Geleense uit haar familiealbum; Harrie Maassen fotografeerde een
archiefbronnen. Het leek echter ondoenlijk om alle aantal historische voorwerpen en documenten; J.H.
ontleningen aan de parochie- en gemeentearchieven van Bronneberg uit Spaubeek stelde mij een serie foto’s van de
Geleen in de tekst te vermelden. Afgezien van het feit, dat Biesenhof ter hand; Mej. J. Stoel [te Lomm] stuurde mij
dergelijke veelvuldige verwijzingen de tekst al te vaak zouden foto’s van voorwerpen in de kerk van Wachtendonk, die aan

23

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 24

het verblijf van de Huyns aldaar herinneren; Jacques en moedige initiatief tot de uitgave van dit werk, en bleek hij
Heijnders en journalist Jan Diederen bezorgden mij foto’s tevens een voorstander van de verdeling van het overvloedige
van illustraties uit de meetboeken van Jan Bollen de oude, en materiaal over twee volumes te zijn. Bovendien wist hij
drs. P. Boselie en Frans Heiligers [Eindstraat] stuurden mij - bijgestaan door zijn collega’s - van het gemeentebestuur van
kopieën van diverse devotionalia. Geleen een subsidie van aanzienlijke omvang te verkrijgen.
Daarnaast mocht ik mij in de medewerking verheugen van Dankzij dit prachtige initiatief en die genereuze toelage
een groepje lokale fotografen, die met mij de van hogerhand kwam niet alleen een levenslange droom van de auteur tot
geplande snelle afbraak van het oude Geleen betreurden en verwezenlijking, maar werd ook aan huidige en toekomstige
zich haastten om allerlei plekken nog tijdig vast te leggen en Geleense generaties een belangrijke dienst bewezen.
aldus voor het nageslacht te bewaren. De meest actieve De initiatiefnemers en de subsidieverleners zijn niet over ijs
onder hen was J. R. Hermens (1904-1986). Ook Sjef Maas van één nacht gegaan. De zojuist genoemde SCHUG heeft
bleef in dat opzicht zeer actief. Tevens dienen mijn jeugd- op haar beurt een redactiecommissie van terzake bevoegde
vriend Louis Eussen, mijn klasgenoot Sjeng Smeets (1918- personen gevormd, en onder de kundige leiding van de
1995) en diens zoon Hans, Thei Storcken, Wout Storcken vroegere gemeentesecretaris Hub Leufkens hebben de leden
en dr. Jo Willems dankbaar vermeld te worden. van die commissie, nl. Hub Jessen, John van der Salm, Piet
Verder werd mij o.a. door de Heemkundevereniging Geleen, Smeets, André van de Wall, Fons van de Wall en wijlen Wim
het gemeentearchief van Geleen, het archief van de Michels, alle teksten meer dan eens aan een grondige
voormalige Staatsmijnen, de Commissie Limburgse controle onderworpen. Die controle heb ik vanaf het begin
Iconografie, het Rijksbureau voor de Monumentenzorg, het van harte toegejuicht, omdat zij voor mij een garantie voor
Iconografisch Bureau te ’s-Gravenhage, het stadsarchief van de degelijkheid van het gebodene was. Ook past een woord
Monschau, de ”Verwaltung” van de ”Bildersammlung der van dank aan Piet Frederiks voor zijn deskundige adviezen
Fürsten zu Salm” te Anholt, het Niedersächsische Staats- inzake de illustraties.
archiv te Osnabrück, het Regionální Muzeum te Mikulov in
Slowakije en de Österreichische Nationalbibliothek te Persoonlijke motivatie
Wenen illustratiemateriaal ter beschikking gesteld.
En ”last but not least” ben ik zeer veel dank verschuldigd aan Ondanks zijn royale omvang zou dit ”Voorwoord”
mijn vrouw Thérèse en aan onze vijf kinderen. Gedurende onvolledig zijn, als ik niet nader op mijn motivatie als auteur
zovele jaren, als ik telkens weer hun gezelschap verliet om op zou ingaan. Die motivatie werd door de Nederlander
mijn werkkamer ontelbare uren tussen boeken en klappers H. TH. COLENBRANDER aldus geformuleerd: ”De oudheid-
aan de verwezenlijking van mijn projecten te gaan besteden, kundige geschiedbeschouwing voldoet aan een den mensch
legden zij heel wat geduld aan de dag. Daarbij gaven zij diep ingeschapen behoefte. Door datgene, waaraan zich voor
tevens blijk van het nodige begrip, dat mijn ”hobby” voor hem eene vrome herinnering hecht, tegen vernietiging en
mij een grote persoonlijke waarde had. Zij wisten immers, verval te behoeden, wil hij den wortel beveiligen van zijn
dat ik geen ”Amerikaan” maar een in Amerika wonende eigen bestaan, opdat die, na hem, nog anderen voede. Aldus
”Gelener” was. Bijgevolg waren zij zich bewust van mijn als ’t ware den dank betalende voor zijn eigen leven, bewijst
behoefte om met velen in mijn geboortestreek in contact te hij tegelijk een uitnemenden dienst aan het leven van
blijven en nogal vaak - meestal zonder hen - naar Limburg anderen. Het oude en verouderde behoudt nog waarde in de
terug te keren. Ook drong steeds meer het besef tot hen mate waarin de ziel van den conservator zich daarin vermag
door, dat mijn werk een verstrekkende betekenis had en aan te nestelen... die wonderbaarlijke fijngevoeligheid, die het
velen ten goede zou komen. Kortom, door hun waarderende verwante herkent, al is men er door eeuwen van gescheiden”
houding hebben ook zij in belangrijke mate aan het <Historie en Leven (1910), 10-11>.
totstandkomen van dit werk bijgedragen. Maar reeds voordat die tekst mij onder ogen kwam, had ik
beseft dat de persoonlijke strekking van dit werk een diepere
Prachtig initiatief grond heeft dan louter weetgierigheid naar het hoe en
waarom van het ontstaan en de ontwikkeling van mijn
De opgestelde teksten en de verzamelde illustraties konden geboorteplaats. Mijn inspanningen om het vroegere Geleen
evenwel slechts de vorm van een of meer boeken aannemen, en zijn inwoners te bestuderen en te beschrijven waren
nadat een bevoegde instantie zich bereid had verklaard het gefundeerd in mijn gehechtheid aan mijn familie en mijn
financiële risico van een uitgave op zich te nemen. In dit geboorteplaats. En op een nog dieper niveau lag het streven
verband dient de belangrijke rol van ir. J. W. Gielkens, voor- om mijn eigen wortels aan de vergetelheid te ontrukken en
zitter van de Heemkundevereniging Geleen en van de veilig te stellen.
Stichting Cultureel-Historische Uitgaven Geleen [kortweg Kwam de ”gedrevenheid” tot zoeken van binnenuit, toch
SCHUG genoemd], te worden toegelicht en geprezen. In stond mij ten aanzien van de publicatie van mijn vondsten
overleg met andere bestuursleden nam hij het vooruitziende steeds een sociaal doel voor ogen. In eerste instantie heb ik

24

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 25

mijn tijdgenoten daaraan deelachtig willen maken. Onder returns home to find it.” Ik zocht en vond een academische
hen reken ik vooral de andere autochtone Geleners, wier carrière in Amerika, maar de levenswaarden die ik uit mijn
”roots” eveneens diep in Geleens verleden verankerd liggen. ouderlijke woning in Oud-Geleen heb meegekregen, zijn
Doch - zoals ik elders meer dan eens heb geschreven - is het steeds en overal onvervangbaar gebleken.
bovenal steeds mijn streven geweest om zoveel mogelijk
gegevens over het Geleen van vroeger voor het nageslacht Freeport, New York, U.S.A.
vast te leggen. 2 juni 1997, feest van de HH. Marcellinus
Omdat ik geen vakhistoricus ben, heb ik mij steeds als een en Petrus, patroonheiligen van Geleen,
”amateur” beschouwd, maar dan veeleer in de letterlijke
betekenis van dat woord, nl. ”liefhebber”. Professor JAPPE ARTHUR SCHRIJNEMAKERS
ALBERTS, die zich voor de Limburgse geschiedschrijving zo
verdienstelijk heeft gemaakt, schreef trouwens, dat ”de met
betrekking tot de beoefening van regionale en lokale
geschiedenis gemaakte principiële scheiding tussen
professioneel-wetenschappelijke en niet-professioneel-
onwetenschappelijke historici onjuist is”. Hij zag als ”het
enige belangrijke verschil” tussen vakhistorici en amateurs
- aangenomen dat hun geschriften kwaliteit hebben - ”dat de
een historisch onderzoek doet voor zijn boterham, de ander
als besteding van zijn vrije tijd”. Hij was dan ook van
mening, ”dat het wetenschappelijk karakter van historische
geschriften niet wordt bepaald door de professionele status
van de auteur, maar door de kwaliteit van diens werk” <Jappe
Alberts 70, 32-33>.

Gelener met de Geleners

Tenslotte zij opgemerkt, dat ik in dit werk - in afwijking van
de in het gedenkboek Geleen van dorp tot Mauritsstad (1952)
gebruikte versie - een te Geleen geboren en/of wonend
persoon bij voorkeur als ”Gelener” ben gaan aanduiden. Ik
heb dat niet alleen om historische maar ook om esthetische
redenen gedaan. Vroegere generaties gebruikten in het
plaatselijk dialect zowel ”Gelèèndenaer” als ”Gelèènder”; en
misschien doen sommigen dat nog steeds. Doch het
Nederlandse ”Geleendenaar” is te zwaar beladen en onnodig
lang en bijgevolg onesthetisch, terwijl ”Gelener” niet alleen
lichter en esthetischer maar ook historisch juister is; de
vroegst bekende versie van Geleen luidde immers Glene. In
de lijst van inwonersnamen in de Algemene Nederlandse
Spraakkunst worden trouwens slechts de versies ”Gelener” en
”Geleender” geboden. Beide versies verkies ik boven
”Geleendenaar” en van die twee prefereer ik de eerste.
Aan welke spelling men ook de voorkeur moge geven, voor
mij is het belangrijkste dat ik in mijn hart steeds Gelener ben
gebleven. Hier moet ik andermaal aan FELIX RUTTEN, een
tijdgenoot en medestudent [te Sittard] van mijn vader,
denken; vanuit Rome schreef hij: ”Zoa wied-e-weg bèn ich
vraem veur uch gewoore. Mae toch bèn ich daoveur neet van
uch vervraemd. Wèè kan vergète wo hae woort gebaore ? ’t
Wiër ònversjaemd !” Als mijn goede ouders nog leefden, zou
ik voor hen met veel overtuiging het volgende gezegde van
de auteur GEORGE MOORE in het Geleens dialect vertalen:
”A man travels the world in search of what he needs and

25

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 26

26

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 27

INLEIDING OP HET EERSTE DEEL

Ofschoon Geschiedenis van Geleen als de titel van dit werk hand, dat de Glane of Glene reeds vóór de komst van de
werd gekozen, wordt daardoor zijn inhoud slechts gedeelte- Romeinen (ca. 54 v. Chr.) aldus werd genoemd. Maar ten
lijk gedekt. Wat zich hier ter plekke in de eeuwen vóór de aanzien van de tijd waarin die naam op een nederzetting
eerste vermelding (1201) van het kerspel Glene afspeelde, - het oudste Glene - werd overgedragen, kunnen wij slechts
kan eigenlijk niet tot de Geschiedenis van Geleen in strikte zin veronderstellingen maken.
worden gerekend, want men reserveert ”geschiedenis” door- Na het vertrek van de Romeinen kwam de Frankische neder-
gaans voor gebeurtenissen, die ons uit geschreven bronnen zetting Glene tot stand en in de daarop volgende eeuwen
bekend zijn. Wat daaraan voorafging, behoort tot de heeft zij zich uitgebreid. Maar wat zich hier vóór het jaar
”prehistorie” of ”voorgeschiedenis” en de ”protohistorie” of 1201 afspeelde, is ons op rechtstreekse wijze uit geen enkel
”vroeggeschiedenis”. geschreven document bekend. Een zogenaamd feit uit die
periode, dat kort vóór het jaar 900 zou hebben plaatsgehad,
Uit de Prehistorie van Geleen namelijk de schenking van het Graetbos door koning
(ca. 250.000 v. Chr - ca. 800 n. Chr.) Zwentibold aan veertien omliggende kerspels, waartoe ook
Geleen behoorde, mogen we op goede gronden - zoals elders
De gegevens uit de prehistorische periode, die voor West- zal worden uiteengezet - naar het rijk der fabelen verwijzen.
Europa circa 2.500 maar voor Geleen circa 1.000 eeuwen Toch kunnen wij aan de hand van diverse gegevens, zoals de
geleden begon, zijn zo fragmentarisch, dat het overdreven ons bekende toponiemen, het oudste wegenpatroon,
zou zijn om van ”de prehistorie of voorgeschiedenis van gevonden fundamenten en de namen der patroonheiligen,
Geleen” te spreken. Enerzijds beschikken wij immers slechts een reconstructie of adstructie ondernemen van de
over niet-organische sporen van de mensen, die hier vele onmiddellijk aan 1201 voorafgaande periode, die men
eeuwen geleden verbleven - omdat hun organische sporen protohistorie of vroeggeschiedenis kan noemen. Maar die
vergaan zijn - terwijl anderzijds onze kennis van hun verblijf reconstructie zal uiteraard ook slechts fragmentarisch zijn,
en hun levenswijze binnen het grondgebied van het latere zodat dit hoofdstuk voorzichtigheidshalve ”Uit de
Geleen grotendeels bij toeval werd verkregen. Toch werden Protohistorie van Geleen” zal worden betiteld.
verrassend veel overblijfsels van de bandkeramische cultuur
(ca. 5.300/4.400 - 4.900/4.000 v. Chr.) gevonden; derhalve Het Kerspel Geleen (1201-1558)
zal daaraan uitvoerig aandacht worden besteed. Bovendien
zijn heel wat resten uit de Romeinse periode (ca. 54 v. Chr. Pas vanaf 1201 kan een door geschreven bronnen gedocu-
- ca. 450 na Chr.) aan het licht gekomen, zodat ook daarover menteerde geschiedenis van ”het Kerspel Geleen” worden
kan worden uitgeweid. opgebouwd. Maar de uit de daaropvolgende drie en een
Toch zal allicht een niet onbelangrijk gedeelte van de uit de halve eeuw schriftelijk overgeleverde feiten zijn zo schaars,
prehistorie in de Geleense grond achtergelaten sporen ons dat daaruit geen doorlopende dorpsgeschiedenis doch slechts
onbekend blijven, want het ligt voor de hand, dat zij in de een spaarzame ”kroniek” kan worden opgesteld. Wel zijn er
loop der eeuwen en vooral tijdens de grootschalige huizen- heel wat andere documenten bewaard gebleven, die ons
bouw sinds 1944 werden verwoest voordat ze konden toelaten die ”kroniek” in de context te plaatsen van allerlei
worden opgemerkt en/of aangetekend. Wegens onze informatie over het parochiële leven, het gebruik van
fragmentarische kennis lijkt ”Uit de Prehistorie van Geleen” gemeenschappelijke gronden, lokale bestuurlijke en
dan ook een adequatere titel voor het eerste hoofdstuk te juridische gewoonten, belastingen, het tiendenstelsel, het
zijn. feodale stelsel en de beveiligingssystemen.

Uit de Protohistorie van Geleen De Heerlijkheid Geleen (1558-1654)
(ca. 800 - 1201)
Wegens de oprichting van de heerlijkheid Geleen dient het
De tastbaarste leidraad voor een rechtstreekse voortzetting jaar 1558 zich in de Geleense geschiedenis officieel als het
uit een ver verleden tot in onze tijd biedt de rivier- en plaats- einde van één periode en het begin van een andere aan. Het
naam Geleen. Het voortleven van die naam kan immers is echter een grote vraag of de Geleners van toen dit ook zo
slechts aan een ononderbroken overdracht van geslacht op zagen. C. BLOEMEN schreef waarschijnlijk terecht: ”Het is
geslacht worden toegeschreven. Doch wij weten zelfs niet bij niet aan te nemen, dat deze simpele mensen door het feit,
benadering wanneer die naam aan een zijrivier van de Maas dat hun kerspel tot heerlijkheid ’verheven’ werd, erg
werd gegeven, al ligt het op taalkundige gronden voor de geïmponeerd zijn geweest”. Maar de volgende uitspraak van

27

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 28

die auteur was blijkbaar onvoldoende gefundeerd: ”Eerder is vreemdelingen op Geleense bodem. Voor een goed begrip
aan te nemen, dat hun een nieuwe schrik om het hart is van hun optreden zullen die niet-Geleners in een wijdere
geslagen, toen zij eenmaal beseften, dat zij nu een ’heer’ politieke en/of militaire context worden geplaatst.
hadden gekregen, die dichter in de buurt gevestigd was en Het eerste deel van dit tweedelige werk over de Geschiedenis
die - beter dan de landsheer dat had vermogen te doen - in van Geleen eindigt met het vertrek van de Fransen in 1814.
staat was zijn rechten te doen gelden en - dat vooral - zich Deze verdeling van de historische gegevens is op de eerste
van zijn inkomsten uit de heerlijkheid te verzekeren” <NLim plaats aan de hoeveelheid beschikbaar materiaal toe te
18-7-1957>. Het ligt ons inziens veeleer voor de hand, dat de schrijven. Sedert 1814 zijn er immers meer gegevens over
oprichting van de heerlijkheid Geleen geen echte verande- onze gemeente in de archieven te vinden dan in al de voor-
ringen in het dagelijkse leven van de Geleners heeft teweeg- afgaande eeuwen tezamen.
gebracht. Er bestaat evenwel ook een goede historische reden om het
Toch was het midden van de zestiende eeuw een tijd van eerste deel in 1814 te beëindigen. Spoedig na het vertrek van
ommekeer wegens de kort daarna (1568) beginnende de Fransen werd Geleen immers ingelijfd bij de nieuw
Tachtigjarige Oorlog, die hier bijna een eeuw zou duren en opgerichte provincie Limburg, die een onderdeel van het
bovendien de godsdienstige verdeeldheid zou verscherpen. nieuwe Koninkrijk der Nederlanden uitmaakte. En daar die
Uit die periode dragen de bewaard gebleven archieven verhoudingen nog steeds voortduren, verschaffen zij een
voldoende gegevens over plaatselijke feiten en situaties aan doorlopende basis voor de Geschiedenis van Geleen sinds
om ons toe te laten een min of meer aaneensluitend verhaal 1814. De periode van ”de Gemeente Geleen” - tot aan de
over lokale gebeurtenissen samen te stellen. Tevens zijn we sluiting van de staatsmijn Maurits (1967) - zal in het tweede
over het parochieleven in die tijd beter ingelicht dan met de deel worden behandeld.
vorige periode het geval was.
De inwendige of eigenlijke
Het Graafschap Geleen (1654 - 1794) geschiedenis van Geleen

Al staat het jaar 1654 als het ware in de plaatselijke kroniek De inwendige, d.w.z. de eigenlijke, geschiedenis van Geleen
gebeiteld, omdat toen het graafschap Geleen werd opgericht, bestaat niet uit het politieke en/of militaire spel van keizers,
toch zal ook dat feit nauwelijks enige merkbare invloed op koningen en prinsen, die hun eigen onderdanen meestal
het leven der Geleners hebben gehad. Over dat dagelijkse naar willekeur behandelden en maar al te vaak hun troepen
leven gedurende de periode van ”Het Graafschap Geleen” op de weerloze plattelandsbevolking van een rivaal loslieten,
(1654-1794), die bijna anderhalve eeuw duurde, zijn wij vrij maar uit het wel en wee, dat de opeenvolgende generaties
gedetailleerd ingelicht; derhalve zal daarop uitvoerig worden van Geleners in de loop de eeuwen hebben beleefd.
ingegaan. Maar de Geleners-van-toen waren nauwelijks De Amerikaanse historicus W. DURANT schreef: ”Beschaving
met de personen die het graafschap Geleen bestuurden is een rivier tussen zijn oevers. Die stroom is gevuld met de
vertrouwd, want na 1668 kozen deze laatsten Sint- gegevens, die historici doorgaans vermelden, terwijl op zijn
Jansgeleen niet als hun woonplaats. oevers mensen onopgemerkt hun huizen bouwen, gezinnen
In 1794 kwam er een grondige politieke omwenteling, stichten en hun kinderen grootbrengen. De echte geschie-
waardoor het ”Ancien Régime” van de kaart werd geveegd. denis van de beschaving is niet zozeer wat in die rivier
Daarom kan dit jaar niet alleen in de plaatselijke maar ook stroomafwaarts drijft maar veeleer wat zich op zijn oevers
in de regionale en nationale geschiedenis als het einde van afspeelt.” Daar dit besef in onze tijd steeds ruimer veld heeft
een tijdperk worden beschouwd. gewonnen, is men speciale aandacht aan het leven van ”de
gewone man” in zijn eigen cultureel, sociaal en beroeps-
De Franse Periode (1794 - 1814) milieu gaan besteden.
Wij beschikken over een opvallend groot aantal gegevens
Ofschoon de Franse periode slechts twee decennia duurde, betreffende het plaatselijke beroepsmilieu uit de zeventiende
was ze voor alle Geleners een fel bewogen en voor sommigen en achttiende eeuw. Ook staan veel details over allerlei door
zelfs een zeer droeve tijd. Toch werd ook toen zoveel moge- de Geleners van die tijd onderhouden gewoonten ter
lijk aan de overgeleverde tradities vastgehouden. En daarna beschikking. Voor een adequaat begrip van hun levenswijze
ging het leven weer grotendeels op de oude voet verder. De dient men vooral te beseffen, dat heel hun leven van het
Middeleeuwen eindigden in Limburg praktisch pas tegen godsdienstige aspect doordrenkt was. Op grond van al die
het begin van de twintigste eeuw. gegevens kunnen wij ons welhaast onder de zeventiende- en
Evenals dit in voorafgaande tijden het geval was, zo hebben achttiende-eeuwse Geleners mengen om hen in hun
ook veel uit de Franse periode (1794-1814) bewaard dagelijkse doen en laten gade te slaan. Wie dat met de
gebleven gegevens betrekking op de aanwezigheid van nodige belangstelling en aandacht doet, zal ontdekken dat er
een echte dorpscultuur bestond. HILDE VON BECKERATH

28

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 29

schreef terecht: ”Es gab eine Zeit, da war das Dorf eine Vervolgens werden bij het noodlottige bombardement van
Kultureinheit... Einst war die Dorfkultur so groß, daß der 5/6 oktober 1942 vooral de oude woonkernen getroffen. En
gebildete Städter jetzt seine besten Zimmer mit den alten tenslotte werd bij de opbouw en uitbreiding van het
bäuerlichen Erzeugnissen schmückt”. naoorlogse Geleen zo roekeloos met het oude Geleen
omgesprongen, dat veel historisch waardevols verloren ging.
Historisch perspectief In sommige gevallen werd het oude nederzettingspatroon
- wegens een al te eng begrip van ”vooruitgang” of volgens
Vanzelfsprekend kunnen wij er niet aan ontkomen om de markante uitdrukking van HARRY VROMEN: ”schrale
mensen uit vroeger tijden vanuit ons hedendaags gezichts- utiliteitsdenken” <TsHKVGel 1998, nr. 1, 16> - opzettelijk en plan-
punt te zien. De bekende Nederlandse historicus FRUIN matig vernield of verkracht. Zo verdween heel Spaans-
merkte reeds op, dat de wijze, waarop ieder geslacht de Neerbeek van de kaart en werd de historische Eindstraat
geschiedenis van het voorgeslacht behandelt, zijn eigen grotendeels opgeheven. In veel gevallen zal de lezer, die het
streven en zijn eigen geloven kenmerkt. En H. TH. COLEN- oude Geleen niet gekend heeft, zich op het beschikbare
BRANDER voegde daaraan toe dat er een nauw verband kaartenmateriaal dienen te verlaten. Ook de delen II en III
bestaat tussen de geschiedbeschouwing enerzijds en de van Geleen in Oude Ansichten, die deel I hebben vervangen,
persoonlijkheid, d.w.z. de eigen behoefte en ervaring van de zullen in veel gevallen met vrucht geraadpleegd kunnen
historicus, anderzijds. worden.
Toch zou ons inzicht al te inadequaat blijven, indien wij
geen pogingen zouden aanwenden om ons in onze verbeel-
ding in de situatie van vroegere Geleners te plaatsen en te
trachten hun wereld vanuit hun gezichtspunt te zien. Wij
kunnen dit doen op grond van de menselijke eigenschappen
en ervaringen, die wij met die personen gemeen hebben.
Door alle eeuwen heen hebben mensen van alle slag in
verschillende omstandigheden naar een beetje levensgeluk
gezocht. Voor de vroegere Geleners bestond dat streven
hoofdzakelijk uit werken en bidden, en ging het gepaard met
hopen en vrezen, voorspoed en tegenslag, successen en
rampen, vreugde en droefheid, kortom al de ervaringen, die
de geschiedenis van het menselijke leven uitmaken. In dit
streven naar geluk met zijn ”ups and downs” kennen wij
onszelf gemakkelijk terug, want dat is de wezenlijke draad
die zowel door het individuele leven als door de geschiedenis
van heel de mensheid loopt.
Door vorige generaties vanuit een dergelijk perspectief te
zien, kunnen wij ons niet alleen met hen vereenzelvigen
maar kunnen wij ook ons eigen inzicht in het menselijke
bestaan verruimen en verrijken. De historicus W. SÖRENSEN
schreef trouwens: ”Mens is slechts hij, die verleden en
toekomst levend in zijn hart draagt, want hij alleen staat
boven het uur, dat heden heet”.

Plaatselijke oriëntatie

Voor degenen, die zich niet op eigen herinneringen aan het
vooroorlogse Geleen kunnen baseren, bestaat er wel een
probleem ten aanzien van de lokalisatie van menig gebeuren,
omdat sindsdien de structuren van de oude woonkernen zo
ingrijpend werden aangetast, dat ze in sommige gevallen
nauwelijks en in andere gevallen moeilijk terug te vinden
zijn. Vóór de Tweede Wereldoorlog werden aanzienlijke
delen van de dorpen Lutterade en Krawinkel opgeofferd aan
de Staatsmijn Maurits, de cokesfabriek en de Julianatunnel.

29

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 30

30

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 31

I In december 1994 werden bij de Franse plaats Vallon-Pont-
d’Arc grotten ontdekt, waarvan de wanden - volgens proeven
Uit de met de C-14-methode - ruim 30.000 jaren geleden met
prehistorie honderden dierenbeelden werden beschilderd. Die wand-
van Geleen schilderingen stellen niet alleen de uit latere grotten bekende
paarden, bizons, beren, mammoeten e.d. voor, maar beelden
De ”prehistorie” of ”voorgeschiedenis” is de periode vanaf de ook leeuwen en rinocerossen af <NYT 24-1-, 8-6- en 18-6-1995>.
eerste met zekerheid vastgestelde menselijke activiteiten, nl. Dit roept de vraag op of deze laatste dieren ook ooit in onze
het vervaardigen van werktuigen en het gebruiken van vuur, streken zijn voorgekomen.
tot aan de vroegste geschreven informatie. Voor Limburg in
het algemeen kan men de komst van Julius Cæsar (ca. 54 v. Rendierjagers (ca. 13.000 - ca. 10.000 v. Chr.)
Chr.) als het einde van de voorgeschiedenis beschouwen,
omdat hij zijn verovering van deze streken beschreef. Maar Op het einde van de Oude Steentijd, die tevens het einde
wegens het ontbreken van schriftelijke gegevens over Geleen van de laatste IJstijd was, nl. tussen ca. 13.000 en ca. 10.000
gedurende de Romeinse tijd kan die periode nog tot de v. Chr., vormden deze streken een open landschap van
lokale prehistorie worden gerekend. mossen en grassen, met hier en daar wat berken en dennen.
De overblijfselen uit de voorgeschiedenis bestaan hoofd- Die flora is uit analysen van stuifmeel bekend, terwijl over-
zakelijk uit bewerkte steen, gebakken klei, metalen en houts- blijfselen van botten, tanden, geweien e.d. en afbeeldingen
kool, d.w.z. allemaal voorwerpen, die tegen de tand des tijds in grotten ons een vrij goede indruk van de toenmalige
bestand zijn gebleken. Daarnaast zijn dierlijke en plant- dierenwereld verschaffen. In dat landschap kwamen
aardige resten - veelal in verkoolde toestand - gevonden. mammoeten, bizons, oerossen, beren, wolven e.d. voor,
maar domineerden vooral grote kudden rendieren en
1. Oude Steentijd of Paleolithicum paarden.
(ca. 250.000 - ca. 10.000 v. Chr.) Die periode wordt gekenmerkt door warme zomers en
strenge winters. In het najaar trekken kudden rendieren door
De vroegste perode is de Steentijd. Voor West-Europa kan de rivierdalen naar het zuiden en in het voorjaar gebruiken
het begin van die periode op ca. 250.000 jaren geleden ze diezelfde routes voor hun trek naar het noorden. En
worden gesteld, want tot dan toe is hier over een verblijf van aangezien zij voor de dan in deze streken verblijvende mens
mensen niets bekend. Tijdens de Oude Steentijd van essentieel belang zijn, worden ze door hem in beide
[Paleolithicum], die van ca. 250.000 tot ca. 10.000 v. Chr. richtingen op de voet gevolgd. In het voorjaar komen kleine
duurde, leefde de mens van jacht, visvangst en voedselverza- groepen rendierjagers uit het zuiden naar onze streken en
meling en bestonden zijn werktuigen louter uit vuursteen en verblijven dan vooral op hoogten langs de rivierdalen, o.a. te
uit daarmee bewerkte beenderen en geweien. Kanne, Mesch, Eyserheide en Sweikhuizen <ArchLim 22 (1984),

Het vroegste bewijs van menselijke activiteit te 23-28; 23 (1985), 51-53; 29 (1986), 173-176; 32 (1987), 39-43. - ArchBelg I, 1
Geleen (ca. 100.000 v. Chr.)
(1985), 17-54. - UEV 42 (juni 1988), 4-9>.
Een in de zomer van 1954 bij het station Geleen-Oost Tussen Puth en Sweikhuizen zijn drie zomerverblijven van
gevonden fragment van een onafgewerkte vuistbijl werd rendierjagers uit die periode ontdekt. Zo’n verblijf bestond
tussen 150.000 en 75.000 jaren geleden gedateerd <GvL 7-8- blijkbaar hoofdzakelijk uit een tent van huiden met in het
1954>. Maar de mensen die toen hier verbleven, worden door midden een stenen plaat voor het maken van vuur. In en om
de antropologen niet als onze voorouders beschouwd. De die tent werden vuurstenen bewerkt en het is vooral aan de
Cro-Magnons, de verre voorouders van de huidige formaties van steenafval te danken, dat de contouren van
Europeanen, zijn ca. 40.000 jaren geleden in West-Europa zo’n verblijf zich in de grond hebben afgetekend <Rendier. -
gearriveerd <NYT 29-8-1995>. Wegens de toen hier heersende Voeten, 13-24. - Sweykh, 13-16>.
IJstijd zou het echter nog tot ca. 13.000 v. Chr. duren
alvorens hun afstammelingen de Maasstreek zouden 2. Midden Steentijd of Mesolithicum
bereiken. (ca. 10.000 - ca. 5.300 v. Chr.)

De Midden Steentijd [Mesolithicum], die van ca. 10.000 tot
ca. 5.300 v. Chr. duurde, was een overgangsperiode naar de
Jonge Steentijd [Neolithicum]. Tussen ca. 12.000 en ca.
8.000 v. Chr. werd het klimaat milder en dat bracht
ingrijpende veranderingen in de flora en fauna teweeg. Vanaf
ca. 8.000 v. Chr. ontstonden hier dichte loofwouden. De
kudden rendieren, die de mossen en grassen van de open

31

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 32

algemeen ca. 1.700 v. Chr. plaatst, drong de laatstgenoemde
cultuur toch pas ca. 1.100 v. Chr. tot onze streken door; tot
dan toe bleef de neolithische cultuur overheersen.

De Bandkeramiekers
(ca. 5.300/4.400 - ca. 4.900/4.000 v. Chr.)

”Zonder overdrijving kan worden gesteld, dat
onze bandkeramische ’voorouders’ de eerste land-
bouwers, de eerste pottenbakkers en de eerste
huizenbouwers waren, en bovendien, dat zij in
Geleen toen reeds de eerste dorpsgemeenschap
vormden” <J. A. Sluijs>.

Microlithen uit de Midden Steentijd te Sweikhuizen gevonden In de vroegste periode van de Jonge Steentijd kwamen de
door dr. J. H. Willems <Grondboor en Hamer juni 1971, 123>. eerste Bandkeramiekers uit de omgeving van Keulen naar
het Geleendal. De sporen, die zij in de grond achterlieten,
vlakte verkozen, trokken verder noordwaarts en werden bleven gedurende vele eeuwen onder de oppervlakte
vervangen door een groot aantal kleinere diersoorten. De verborgen. Maar dankzij een groot aantal vondsten in onze
mensen, die toen in deze streken verbleven, moesten nog tijd, zijn wij over die cultuur vrij goed ingelicht.
steeds door jagen, vissen en verzamelen van voedsel in hun Over de datering van het begin en het einde van de band-
levensonderhoud voorzien <DeLaet 1958, 39 en 42>. Zij hebben keramische periode heerst verschil van mening. De C-14-
een opvallend groot aantal zogenaamde microlithen in de methode <Libby> dateert ze van ca. 4.400 tot ca. 4.000 v. Chr.
grond achtergelaten, nl. slechts enkele centimers lange, zeer <BKNOB 1959, 25. - Bakels, 2-3, 13 en 246>, terwijl sommige archeo-
fijn bewerkte stukjes vuursteen met vaak goed herkenbare logen aan een vroegere datering, nl. van ca. 5.300 tot ca.
geometrische grondvormen, die zij als gebruiksvoorwerpen 4.900 v. Chr., zijn blijven vasthouden <TwdEeuw, 185. -
hanteerden. Volgens sommige onderzoekers heeft men in die HondEeuw, 15>. In navolging van leidende Nederlandse archeo-
tijd hier ook reeds potten gebakken, al beschikte men nog logen <VerledLand, 36> zullen hier beide tijdsopgaven worden
niet over een draaischijf <Aarde, 28-29>. Tevens blijkt toen de aangehouden.
hond voor het eerst als huisdier te zijn voorgekomen <DeLaet Als de Bandkeramiekers naar de Maasstreek komen, is de
1958, 49-50>. IJstijd voorbij en heerst hier een klimaat met een tempera-
Uit de Midden Steentijd werden op de Hei te Sweikhuizen tuur, die gemiddeld iets hoger dan die van onze tijd ligt. Zij
en in de vlakbij gelegen wijk Oudekerk [Spaubeek] veel moeten in deze streken gemengde bossen van eiken, linden
artefacten gevonden <Sweykh, 17-22. - ArchLim nr. 63 (april 1995), 1-6>. en iepen met hazelaarsondergroei hebben aangetroffen.
Het ligt voor de hand, dat de vervaardigers en gebruikers van
die voorwerpen ook op het grondgebied van het latere
Geleen hebben verbleven.

3. Nieuwe Steentijd of Neolithicum De verbreiding van de bandkeramische cultuur <Instit. v. Prehistorie
(ca. 5.300 - ca. 1.700 v. Chr.) Leiden>.

Als de Nieuwe of Jonge Steentijd [Neolithicum], ook
Boeren Steentijd genoemd, ca. 5.300 v. Chr. begint, is de
mens in deze streken niet meer uitsluitend van jacht, vis-
vangst en voedsel verzamelen afhankelijk, omdat hij heeft
geleerd landbouw en veeteelt te beoefenen. Bijgevolg kan hij
zich min of meer permanent in de Maasstreek vestigen. In
die tijd verbetert hij ook de oude techniek van stenen werk-
tuigen; hij leert met een scherp stuk vuursteen andere
natuursteen te kloven en die ruwe vormen dan met een in de
hand gehouden slijpsteen glad te maken. Tevens beschikt hij
dan reeds over een boorapparaat om stenen hamers van steel-
gaten te voorzien <Aarde, 28-29>. Ofschoon men het einde van
het Neolithicum en het begin van de Bronstijd in het

32

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 33

Naam en herkomst
Hun naam Bandkeramiekers verwijst naar de lijnen of
banden, die zij op hun keramiek [aardewerk] aanbrachten;
vandaar de aanduiding Lijnbandkeramiek of Lineair-
bandkeramiek, afgekort LBK.
Hun cultuur wordt Donaucultuur genoemd, omdat de
Donauvallei de hoofdroute blijkt te zijn geweest, waarlangs
ze uit het Midden-Oosten naar onze streken kwam. Tevens
kwam de naam Omaliencultuur in gebruik, omdat de
vroegste vondst van haar sporen in de Lage Landen te Omal
bij Luik plaatshad <Beckers, 14. - Mariën, 26>.

Gemengd bedrijf Bandkeramische vindplaatsen in Nederlands Limburg <Instit. v.
De emmertarwe [Triticum dicoccum], eenkoorntarwe Prehistorie Leiden>.
[Triticum monococcum] en spelt of zesrijïge gerst [Triticum sporen gevonden te Montfort [bij Roermond] en ten oosten
æstivum spelta], die door de Bandkeramiekers hier werden van de grens bij Gilrath (D.) en Geilenkirchen (D.). Ten
gezaaid en geoogst, stamden eveneens uit het Midden-Oosten westen van de Maas vestigden zij zich te Maastricht <LimKoer
<Renfrew, J. - CEA, 102-111>. Wordt het vroegste cultiveren van 2-1-1933>, Caberg <ArchLim 46 (1990), 325-328>, Rosmeer (B.)
graan tussen 10.000 en 8.000 v. Chr. in het zuidoosten van <PalHist 1958/59, 1>, in het Jekerdal en elders <ArchLim 51 (1991), 77-
Turkije geplaatst, pas tegen 5.000 v. Chr. had die praktijk 82. - Mariën, 28>.
onze streken bereikt <NYT 18-11-1997>. Aldus blijkt ze groten- Daaruit blijkt, dat zij in de Maasstreek vooral vlakke of zwak
deels eenzelfde verspreidingspatroon als de landbouwcultuur afhellende plekken kozen, die een flinke lösslaag bevatten en
van de Bandkeramiekers te hebben gevolgd. tevens in de nabijheid van stromend water lagen. Beide
Volgens COLIN RENFREW deed de overgang tot landbouw de aspecten, nl. löss en stromend water, zijn zo karakteristiek
bevolking sterker groeien, zodat praktisch elke generatie een
stimulus voelde om op enige afstand van de ouderlijke Archeoloog aan het werk in het Janskamperveld in april 1991
woning nieuwe nederzettingen te stichten <Renfrew, C, 145-167. - <Foto Sj. Maas>.
ScAm 1989, 106-114>. Bij die verspreiding veranderde ook het
bedrijf enigszins. Maakten schapen en geiten de oorspronke-
lijke veestapel uit, later werden varkens en runderen toe-
gevoegd.

Vestiging in deze streken
De komst van de Bandkeramiekers betekent niet zonder
meer het einde van de Midden Steentijd. Terwijl die nieuw-
komers een nieuwe beschaving meebrengen en een nieuw
tijdperk inluiden, blijft de hier reeds eerder wonende bevol-
king haar mesolithische leef- en werkwijzen handhaven.
Vondsten van deze laatste soort werden gedaan op de
hellingen bij Sweikhuizen, op de Danikerberg, in de
Hondskerk, bij Watersley en op de Kollenberg <Sweykh, 28>. Er
is zelfs invloed van mesolithische jagers, die de hogere
gebieden kozen, op de stenen werktuigen van de
Bandkeramiekers, die in de laagten bleven, vastgesteld. Beide
groepen blijken dus niet alleen naast elkaar te hebben geleefd
maar ook met elkaar in contact te zijn geweest <Newell 1970,
167; 1973, 408>.
Was deze bandkeramische cultuur in Duitsland reeds lang
bekend, in de Maasstreek werd deze voor het eerst in 1925
te Caberg vastgesteld <Msg 1925, 58 en 70>. Uit latere vondsten
is gebleken, dat de Bandkeramiekers zich ook op het z.g.
Graetheideplateau vestigden, nl. te Beek <Msg 1933, 38-39. - Becha

I (1987), 14, 46-47; II (1988), 3-4, 8-9, 12; III (1989), 11, 49-53; IV (1990), 1-

5. - ArchLim 46 (1990), 337>, Geleen, Sittard, Berg, Urmond, Stein
en Elsloo <Beckers, 37. - Bakels, 50 en 130>. Verder werden hun

33

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 34

voor de nederzettingen van de Bandkeramiekers, dat ze als van de omringende bosrand zullen hebben gelegen <DeLim 27-
de dominerende motieven voor de locatiekeuze van hun 2-1993>. Ook mag worden aangenomen, dat ze van
woningen moeten worden beschouwd. Afgezien van de grote omheiningen waren voorzien om groot schadelijk wild of
vruchtbaarheid van löss, is deze grondsoort ook gemakke- loslopend vee te weren.
lijker te bewerken dan klei, en dit te meer, omdat de De vruchtbaarheid van de tot akker gemaakte bosgrond
Bandkeramiekers de ploeg nog niet kenden. De nabijheid werd nog bevorderd door de as van verbrande bomen en
van rivierdalen werd waarschijnlijk tevens gekozen, omdat struiken. Gedurende de eerste jaren was het dan ook niet
deze lichter bebost waren en aldus niet alleen drenkplaatsen nodig om die grond te bemesten. Daarna pleegde men roof-
maar ook weideplaatsen voor het vee boden. Aangezien ook bouw, d.w.z op de akkers werd geen andere mest gedepo-
op andere plaatsen veel sporen van diezelfde cultuur zijn neerd dan die het vee daar achterliet. Het uitputtingsproces
teruggevonden, kunnen de vondsten te Geleen in een brede schijnt evenwel vertraagd te zijn door afwisselende teelt van
context worden geplaatst en verklaard. graan en peulvruchten. Als de grond uitgeput was, werd een
ander stuk bos gerooid of afgebrand.
Uit vondsten van tanden en beenderen is gebleken, dat de
Bandkeramiekers honden hadden en dat hun veestapel niet
alleen uit schapen, geiten en varkens maar vooral uit runde-
ren bestond. Waar slechts weinig weidegrond ter beschikking
stond, kon linde en olmenloof, dat in overvloed aanwezig
was, als veevoer dienen. Lindebomen domineerden toen in
het woud tussen de Maas en de Geleenbeek <CEA, 144-146. -
Bakels, 85>.

Opgravingen in het Janskamperveld in de zomer van 1991 <Foto
H. Smeets>.

Landbouw en veeteelt naast jacht en visvangst
Omdat de Bandkeramiekers boeren waren, d.w.z. vooral
door landbouw en veeteelt in hun onderhoud voorzagen,
hadden zij vaste woningen, die in groepjes van drie tot tien
bijeen lagen. Door het kappen of afbranden van stukken bos
schiepen zij open plekken voor woningen en akkers. Op die
akkers verbouwden zij emmertarwe, eenkoorntarwe, spelt of
zesrijige gerst, erwten, linzen, lijnzaad en papaver.
Bovendien groeiden er onkruiden, zoals akkerkool en
melganzevoet. Daar die onkruiden niet van de volle zon
houden, valt uit hun aanwezigheid te concluderen, dat die
akkers niet erg groot zullen zijn geweest en in de schaduw

Bij de Kluis gevonden bandkeramische fragmenten geplaatst in
gereconstrueerde komcontouren <PalHist 1958/59>.

(a) Emmertarwe; (b) Eenkoorntarwe; (c) Spelt of zesrijige De typische ”bandkeramiek”
gerst. De Bandkeramiekers bakten potten voor het vervoeren van
water en melk, voor het bewaren van etenswaren en voor het
koken van voedsel. Zij hebben zowel dik- en ruwwandig als
dun- en gladwandig aardewerk nagelaten. Zoals reeds werd
opgemerkt, heeft dat volk zijn hedendaagse naam te danken
aan de versieringen, die het op de tweede soort potten met
scherpe voorwerpen aanbracht. Het typische versierings-
motief was de golf-, meander-, spiraal- of zigzagband van
ingekraste lijnen en/of ingedrukte punten over de bolle

34

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 35

buitenkant of op de randen van die potten; de rand- Stenen werktuigen
versieringen zijn een kenmerk van de jongere bandkerami- De Bandkeramiekers, die geen metalen kenden, hebben
sche perioden. Een deel van het te Geleen gevonden aarde- - naast stenen werktuigen - ongetwijfeld gereedschappen van
werk wordt als ouder gedateerd dan een deel van het te hout, been en/of gewei gebruikt; maar de voorwerpen van
Sittard en/of Elsloo (Stein) gevonden materiaal. Nochtans organisch materiaal zijn bijna allemaal vergaan; slechts een
ligt in die drie gemeenten gelijktijdige bewoning tijdens een gering aantal dierlijke en plantaardige resten verkoolde. De
bepaalde fase voor de hand <PalHist 1958/59, 177. - Bakels, 49>. bodemvondsten bestaan dan ook hoofdzakelijk uit vuur-
MODDERMAN onderscheidt slechts twee perioden, nl. een stenen werktuigen en uit het bij de vervaardiging daarvan
oudere en een jongere, die hij dan elk in vier fasen a, b, c en ontstane afval.
d verdeelt. Fase 1a schijnt in deze streken niet te zijn aan-
getroffen <APL 1970. - Bakels, 3, 49-50>, maar de Geleense
vondsten uit fase 1b vertegenwoordigen wel het oudste
materiaal op het Graetheideplateau <ArchLim 45 (1990), 315; 54
(1992), 125. - PSHAL 1992, 252>.

Te Geleen gevonden bandkeramische krabbers <PalHist 1958/59>.

Uit te Geleen gevonden scherven gereconstrueerde bandkerami- Zo gebruikten zij nog steeds pijlen met driehoekige stenen
sche kommen: (1) en (2) dunwandig aardewerk uit de oude spitsen. Ook vervaardigden zij talrijke krabbers voor het
periode; hoogten: 10,5 en 12,9 cm; (3) dikwandig aardewerk bewerken van huiden, beenderen en hout. Sommige stenen
uit de oude periode; hoogte: 19,2 cm; (4), (5) en (6) dun- werden in een langwerpige vorm met een smalle spits
wandig aardewerk uit de jonge periode; hoogten: 9,5, 18 en 11 geslagen; dat waren priemen of boren voor het maken van
cm <Tekeningen H. Vromen>. gaten. Z.g. sikkelmesjes waren scherpe, niet gepolijste
stenen. Waarschijnlijk werden verscheidene van zulke stenen
Vlechten, spinnen en weven op een rij in een gebogen stuk hout of in de holten [van
Omdat sommige scherven indrukken van vlechtwerk uitgetrokken tanden] van het onderkaakbeen van een
vertonen en ook sommige wanden van hun woningen uit geslacht rund geplaatst; met een dergelijk werktuig konden
[met leem bestreken] vlechtwerk bestonden, wordt het o.a. granen worden geoogst. De sterk glanzende [gepolijste]
hoogstwaarschijnlijk geacht, dat de Bandkeramiekers snijkanten van die sikkelmesjes wijzen op veelvuldig
korven, matten e. d. vlochten. Wegens de vlasteelt kunnen gebruik.
de technieken van spinnen en weven reeds worden vermoed,
terwijl de schapenteelt en vooral de vondst van spinschijfjes
en afdrukken van weefsel rechtstreeks op spinnen en weven
wijzen. Het weefgetouw zal echter slechts uit eenvoudige
ramen hebben bestaan <Mariën, 38. - TwdEeuw, 93>.

Te Geleen gevonden pijlpunten uit de bandkeramische tijd Te Geleen gevonden bandkeramische klingen of sikkelmesjes

<PalHist 1958/59>. <PalHist 1958/59>.

35

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 36

Daarnaast werden ook ”werktuigen” van andere taaie
steensoorten gevonden. Karakteristiek voor de band-
keramische cultuur zijn de uit basalt en ander vulkanisch [uit
de Eifel afkomstig] materiaal vervaardigde dissels of beitels,
waarvan een aantal typen, o.a. de z.g. ”schoenleestwig”, werd
gevonden; daarmee moeten bomen geveld en stammen
gekloofd zijn <HondEeuw, 63-64. - Bakels, 105-112>.

Te Geleen gevonden bandkeramische schoenleestwig of beitel
<PalHist 1958/59>.

Bandkeramische sikkelmesjes in een stuk hout geplaatst <Tekening genomen, meende men de gaten te zien van palen, die het
H. Janssen volgens opgave J. Sluijs>. [verondersteld] dak boven die kuilen zouden hebben
gedragen. Wegens de grilligheid van hun vormen noemde
Maalstenen werden uit zandsteen vervaardigd. Dit waren men die [veronderstelde] ”hutkommen” ook ”Kurven-
o.a. zadelvormige liggers, waarover rollers met de hand komplexbauten” en zelfs ”Maulwurfsbauten”. Die zienswijze
werden gewreven. Daaruit blijkt dus, dat de Band- bleef ook na de Tweede Wereldoorlog nog enige tijd gelden.
keramiekers gebakken brood aten. Volgens sommigen kwam MODDERMAN schreef: ”Als 1950 die Ausgrabungen in Elsloo
het materiaal, waaruit die maal- en slijpstenen werden angefangen wurden, lebten wir noch ganz in der Sphäre der
vervaardigd, waarschijnlijk uit de Maas. Er dient evenwel Wohngruben” <PalHist 1958-59, 26>.
niet uit het oog te worden verloren, dat in de breuk ten Maar nog in datzelfde jaar bestreed hij deze ӟbliche
oosten van de Geleenbeek, vanaf de Kollenberg tot Deutung” <BROB 1950, 4>. Het rechthoekig patroon van de
Sweikhuizen, stenen van velerlei soorten en in allerlei gevonden paalgaten, dat blijkbaar niet in rechtstreeks
vormen en maten aan de oppervlakte komen. Er werd verband met die kuilen stond, was bij verdere opgravingen
trouwens geconstateerd, dat het materiaal van de prehisto- steeds meer in het oog gevallen. Zolang men de hut-
rische werktuigen, die te Sweikhuizen werden gevonden, uit kommentheorie niet wilde prijsgeven, meende men in die
plaatselijke groeven afkomstig was <PSHAL 1952-53, 14>. gaten palen van schuren te mogen plaatsen. Deze laatste
interpretatie werd nog versterkt door het feit, dat tussen die
Controverse over ”hutkommen” en ”schuren” paalgaten geen kultuurresten werden aangetroffen.
De eerste Geleense bandkeramische vondsten, die in Toch ontstond er al spoedig twijfel over de juistheid van die
december 1932 ten oosten van het station Geleen-Oost, nl. verklaring. Niet alleen de opvallende grilligheid van hun
tussen het spoor en de Geleenbeek, plaatshadden, werden vormen, waarin geen patroon te bekennen viel, maar ook de
volgens de toen algemeen, o.a. ook in Duitsland, heersende oneffenheid van hun bodems en bovendien de vreemde
zienswijze geïnterpreteerd. Dat kwam hierop neer, dat de combinatie van de daarin gevonden voorwerpen leken met
”kuilen”, waarin vuurstenen werktuigen en potscherven een dergelijke interpretatie niet te rijmen <Behn, 53>.
werden gevonden, als ”hutkommen”, kelderwoningen of R. PÖRTNER merkte dan ook op: ”Die Forscher haben die
”Wohngruben” werden beschouwd. In de kleine ronde Ungereimtheiten ihrer Wohngrubentheorie sehr bald lebhaft
aftekeningen, die soms vlak bij die kuilen werden waar- empfunden” <Pörtner 1965, 173>. Doch, zo wierp men tegen,
ingeval ze niet als woningbodems hebben gediend, wat is de
functie van die kuilen dan wel geweest?
Reeds in 1946 had de Duitse onderzoeker O. PARET een

36

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 37

ander verband tussen die kuilen en het rechthoekige patroon Twee te Geleen gevonden grondsporen van bandkeramische
van de paalgaten gezien. In het laatstgenoemde zag hij niet gebouwen met de Y-formatie <PalHist 1958/59>.
het grondpatroon van schuren maar van woningen, terwijl
hij de eerstgenoemde als oorspronkelijke leemkuilen Ligging, constructie, indeling en functie van de gebouwen
beschouwde, waaruit de leem was gegraven die bij de Het geraamte van de bouwsels der Bandkeramiekers bestond
constructie van de woningen was gebruikt. Grote gedeelten uit houten palen en balken. Omwille van zijn duurzaamheid
van de wanden van die gebouwen bestonden immers uit met wordt eikenhout als het meest waarschijnlijke bouw-
leem bestreken vlechtwerk van takken en twijgen. Daarna materiaal beschouwd. Er wordt aangenomen dat de wanden
waren die ”leemkuilen” volgens hem als ”afvalkuilen” voor ongeveer 1,5 à 2 m hoog waren. Sommige wanden
scherven van aardewerk, afgedankte vuurstenen werktuigen, bestonden uit palen, die geheel met ”planken” waren bedekt,
beenderen e. d. gebruikt. Andere archeologen beschouwden terwijl bij andere de ruimte tussen de palen met vlechtwerk
ze echter niet louter als afvalkuilen, maar spraken van van twijgen werd opgevuld, dat daarna met leem werd
”Arbeitsgruben” <PalHist 1958/59, 135>. bestreken. Op grond van waarnemingen bij inheems hout,
Ofschoon de verklaring van PARET niet aanstonds tot onze dat met lössgrond in aanraking komt, schat men de levens-
contreien schijnt te zijn doorgedrongen, kwam men ook hier duur van dergelijke huizen op circa 25 jaar <Bronk 1955, 51. -
al spoedig tot een overeenkomstige conclusie. Zo schreef Bakels, 143>.
A. MUNSTERS in dat verband, ”dat het toch wel heel vreemd De hoogte van het zadeldak - met een hoek van 45o - moet
zou zijn, dat de mens voor zijn graan en voorraden zulke naar gelang de breedte van het gebouw hebben gevarieerd.
prachtige schuren zou bouwen, terwijl hij zelf in zulk een Daar de grootste te Geleen ontdekte constructie 35 m lang
vieze vochtige kuil zou kruipen” <Msg 1951, 35>. Ten aanzien en ca. 7,5 m breed was, moet haar daknok 5 tot 6 m hoog
van dergelijke kuilen te Elsloo schreef MODDERMAN: ”Geen zijn geweest. Meestal varieerde de breedte tussen 5 en 6 m;
enkele van de door ons gevonden kommen kan echter o.i. als daarom wordt de hoogte van het zadeldak doorgaans op 4 à
woning hebben gediend... Naast de kuilen zijn een groot 5 m geschat. De nokbalk en de daksparren rustten op vijf
aantal paalsporen teruggevonden, die zeer gemakkelijk rijen palen, waarvan de hoogste en zwaarste in het midden
waren samen te voegen tot rechthoekige plattegronden van stonden. Omdat nergens overblijfsels van dakbedekking
woningen” <Msg 1951, 37>. werden gevonden, neemt men aan dat ze uitsluitend uit
Werd die verklaring reeds spoedig in vakkringen als de juiste organisch materiaal heeft bestaan. Het feit, dat de lengte-
geaccepteerd, toch bleef architect P. A. SCHOLS van mening, assen van de rechthoekige gebouwen allemaal dezelfde
dat de gebouwen, waarvan paalgaten waren gevonden, geen [ongeveer] noordwest-zuidoostelijke oriëntatie vertoonden,
woningen maar schuren zouden zijn geweest. Hij baseerde d.w.z. dat zij min of meer evenwijdig met elkaar lagen, wordt
zich daarbij vooral op het tijdelijke karakter van die aan de dominerende zuidwestenwind toegeschreven. Volgens
gebouwen en op het [volgens hem] ontbreken van brand- SCHOLS werden de aan de windzijde aangebrachte stutten
haarden. Hij meende de grillige vormen van die kuilen overdekt, zodat het dak aan die kant over een aanzienlijke
vooral aan het wroeten van varkens te moeten toeschrijven; lengte tot op de grond reikte <LvH 1959, 69-71; 1960, 46-47>.
de door hem veronderstelde omheining rond die kuilen zou In en bij de Seipgensstraat werden in 1955/56 sporen van
gediend hebben om de varkens te beletten de ernaast staande vijf grote en drie kleine woningen en een aantal kuilen bloot-
schuren te ondermijnen <NLim 21-2-1959>. gelegd. Dit groepje woningen lag in een landschap, dat
Aangezien de Bandkeramiekers tijdgenoten van de slechts licht naar de Geleenbeek afhelde. Er werd vastgesteld,
Egyptische piramidenbouwers waren, meende SCHOLS aan dat al die gebouwen volgens eenzelfde grondplan waren
hen het beheersen van bepaalde bouwtechnieken te mogen opgetrokken. Daar dit plan ter plekke voor het eerst in onze
toeschrijven. Hun eigenlijke woningen zouden permanente streken werd vastgesteld wordt het in vakkringen als het
huizen zijn geweest, die dichter bij de Geleenbeek zouden Geleen-type aangeduid. Een gebouw van dat type was in drie
hebben gelegen <LvH 1958, 30-31. - NLim 28-12-1960>. In het vier- duidelijk onderscheiden ruimten verdeeld. De noordweste-
kante grondpatroon van kleinere constructies, die door lijk ruimte was bijna steeds met ”planken” dichtgemaakt en
sommige archeologen voor ”Kornspeicher” [= op palen
staande graanzolders] waren gehouden, zag hij ”blokhutten”
met wanden van horizontaal op elkaar gestapelde boom-
stammen. Wegens de grotere duurzaamheid van dergelijke
constructies meende hij daarin de woon- en slaapplaatsen
van de Bandkeramiekers te mogen zien <LvH 1959, 72-75>.
Al verschafte SCHOLS dan ook nog zo’n waardevolle toe-
lichtingen bij andere bouwkundige aspecten van de
constructies der Bandkeramiekers, zijn zienswijze betref-
fende het ontstaan van die kuilen en de functie van die
gebouwen werd in wetenschappelijke kringen niet aanvaard.

37

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 38

Reconstructiepoging op basis van de grondsporen van de kleinste van de op bladzijde 37 afgebeelde bandkeramische plattegronden
<PalHist 1958/59>.

werd aan de buitenkant met een greppel omgeven. Wegens in elkaar overgaande secties bevatte <LvH 1958, 55>. Daar het
die sterke wanden heeft men daarin een verblijfplaats voor Geleen-type met de Y-formatie ook te Köln-Lindenthal werd
kleinvee gezien. De centrale ruimte, waar vier zware palen in vastgesteld en de Bandkeramiekers uit die streek naar onze
een Y-vormig grondpatroon stonden, moet als woon-, werk- contreien kwamen, zijn de archeologen van mening, dat dit
en slaapplaats hebben gediend. Aangezien in die midden- type van daaruit werd meegebracht.
ruimte de meeste hardgebakken leem werd gevonden, wordt Naast dit driedelige gebouw van het Geleen-type [type 1],
verondersteld, dat daar vaste stookplaatsen waren <Bakels, 80-81 waarvan de lengte tussen 27 en 35 m schommelde, werden
en 121>. Aan de buitenkant van zuidoostelijke ruimte werden kleinere gebouwen opgericht, die slechts het noord-westdeel
nooit leemkuilen gevonden; daarom lijkt die kant het meest en het middendeel [type 2] ofwel alleen het middendeel
voor een ingang in aanmerking te komen. Waarschijnlijk [type 3 of Elsloo-type] bevatten <PalHist 1958/59, 13, 127,163 en
was boven die ingang een bergplaats voor graan e.d. 167. - HondEeuw, 61-62. - GelEeuw I, 6-24>. Op grond van vondsten
WATERBOLK zag in die Y-vormige grondformatie een te Geleen en Sittard werd geconcludeerd dat het Geleen-type
compromis tussen een zo groot mogelijke middenruimte en het oudste van die drie is geweest. Bij de plattegronden uit
een zo sterk mogelijk dak <PalHist 1958/59, 163, 169, 170 en 225>. de jongere periodes ontbrak de Y-formatie; in de plaats daar-
Architect SCHOLS verklaarde dat compromis als volgt: ten- van kwam een rij van drie palen <PalHist 1958/59, 177 en 225. -
einde een grotere middenruimte te scheppen werden aan BKNOB VI, 12 (1959), 25-34. - Es, A&H, 131-140>.
weerskanten van het middenvak twee [van de drie] zware Te Sittard werd vastgesteld dat een groep woningen omringd
palen weggelaten; daardoor werd de formatie was door een omheining, waarschijnlijk een palissade
[zonder wal of gracht], waarin enkele nauwe toegangen
in veranderd. Maar omdat op die palen het dak waren gelaten <ArchLim 54 (1992), 126. - TsHKVGel 1993, nr. 1, 5. -
rustte, zou door hun wegvallen de overspanning van de nok PSHAL 1992, 254>.
te groot worden. Daarom heeft men in het midden twee Naargelang de oppervlakte schat men dat in die woningen
nieuwe steunpalen aangebracht; op die manier werd de vier tot twaalf personen woonden. Wegens hun primitieve
nieuwe formatie levenswijze wordt de gemiddelde levensduur van de Band-
keramiekers op circa dertig jaren geschat. Zij begroeven hun
geschapen, die twee grotere en doden - hetzij als lijken hetzij na crematie - in grafvelden
dicht bij hun nederzettingen. In 1979 werden in het

Op bodemvondsten gebaseerde reconstructie van een bandkeramische nederzetting bij de Kluis <PalHist 1958/59>.
38

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 39

Haesselderveld-West sterke aanwijzingen voor de aanwezig- plotseling verdwenen. Volgens sommige deskundigen op het
heid van een bandkeramisch grafveld gevonden <PSHAL 1980- gebied van genetische verspreiding zouden de Basken in
81, 41>. Zuidwest-Frankrijk en Noordwest-Spanje de enige over-
blijvende afstammelingen van de Bandkeramiekers zijn <NYT
Verspreiding vanuit het vroegste ”Geleense” dorp 27-7-1993>.
De opmerking ”Geleen staat bij de geleerden te boek als de Tenslotte zij vermeld, dat in het archeologisch themapark
hoofdstad van de bandkeramische cultuur in Nederland” Archeon te Alphen aan den Rijn een gebouw werd gerecon-
<LimDag 31-5-1990> is in zoverre juist, dat de vroegste band- strueerd volgens de bandkeramische grondplannen, die in
keramische nederzettingen te Geleen niet alleen de oudste in 1990 in het Janskamperveld werden gevonden. Nadat het op
deze streken waren <PalHist 1958/59, 161 en 177>, maar door 30 mei 1995 was afgebrand, werd in december van datzelfde
sommigen ook als het uitgangspunt van de overige neder- jaar met de herbouw begonnen <ArchLim 64 (juli 1995), 24; 66 (dec.
zettingen op het Graetheideplateau worden beschouwd. Die 1995), 68>.
auteurs vermoeden dat de eerste Bandkeramiekers die in
deze streken arriveerden, in het zuidoosten van de gemeente Reconstructie van een bandkeramische boerderij op basis van
Geleen een kleine agglomeratie van hun langwerpige huizen vondsten in het Janskamperveld uit 1990, in het archeologisch
oprichtten en van daaruit zowel in de meer noordelijk themapark Archeon te Alphen a. d. Rijn <Foto J. Rikken. - DeLim 1-
gelegen gedeelten van onze gemeente alsook binnen de 4-1994>. Het hier afgebeelde gebouw brandde op 30 mei 1995
gemeenten Beek, Sittard, Stein en Elsloo nederzettingen af en werd daarna weer opgebouwd.
stichtten <GelEeuw I, 20>. Doch de juiste volgorde van de
diverse verplaatsingen kan niet met zekerheid worden aan- Geen overgangsvormen naar een jongere cultuur
gegeven <ArchLim 54 (1992), 126. - TsHKVGel 1993, nr. 1, 5>. Dankzij de opmerkzaamheid van de heer Frans Smeets
Daar sporen van de Bandkeramiekers ten zuiden, ten westen werden de door hem in december 1932 in zijn achtertuin
en ten noorden van de wijk Oud-Geleen werden gevonden, aan de Bergstraat - op de landrug tussen het spoor en de
moet ons inziens worden aangenomen, dat zij ook ter plaatse Geleenbeek - gevonden scherven door rijksarchivaris
van die wijk zelf hebben gewoond, maar dat daar bijna alle GOOSSENS en conservator E. NIJST onderzocht. Zij identifi-
sporen van hun aanwezigheid door eeuwenlange woningbouw ceerden aldaar twee ”hutkommen” van de bandkeramische
werden uitgewist. Derhalve heeft vanaf Sint-Jansgeleen tot cultuur en merkten op, dat dit niet alleen de eerste Geleense
voorbij de grens met Sittard, binnen een ongeveer 800 m maar ook tot dan toe de meest noordelijke vindplaats van die
brede strook, een [bijna] onafgebroken keten van elkaar in cultuur was <LimKoer 2-1-1933>.
de tijd opvolgende bandkeramische gebouwen gestaan. De Archeoloog BURSCH meende in sommige van die scherven
in het voorjaar van 1994 op Sittards gebied ten oosten van de invloed te mogen vaststellen van de Zonebekercultuur,
de Rijksweg en ten noorden van het Slachthuis gedane band- een neolithische cultuur van uit het Rijnland afkomstige
keramische vondsten lijken bij die in het Gelener herdersvolken met wie de landbouwende Bandkeramiekers
Janskamperveld aan te sluiten <ArchLim 62 (1994), 62-63>. in aanraking kwamen <Byvanck 1942, 94. - Mariën, 134-135>. Hij
Op grond van de opgravingen onder Elsloo wordt het totale verklaarde de door hem veronderstelde ”Kulturmischung”
aantal bandkeramische woningen, dat daar gedurende 350 à als volgt: ”Es ist, als ob gewisse technische und motivische
450 jaren werd opgetrokken, op 200 à 250 geschat. Een Elemente der Zonenbecher einfach übernommen, andere
dergelijke raming mag men zonder bezwaar ook voor Geleen aber von Fremden nach ihrem Geschmack geändert und
aannemen. Men dient die gegevens evenwel niet in die zin te umgearbeitet wären”. Waarschijnlijk was dit aspect voor
verstaan, dat zich op een gegeven moment één groot dorp BURSCH de naaste aanleiding om die vondsten ca.
over heel dat gebied zou hebben uitgestrekt. Daar een nieuw 2.000-1.800 v. Chr. te dateren <Germ 1937, 5-6 met afb. 1 en 2>.
huis doorgaans op een nieuwe plaats werd gebouwd, werd in BYVANCK sloot zich bij die zienswijze aan <Byvanck 1942, 89, 116,
een bepaalde tijd slechts een beperkt gedeelte van dat terrein 202 en 209>.
in beslag genomen.
Ook bleek de zienswijze, dat eenzelfde dorp geleidelijk van
noord naar zuid zou zijn ”verhuisd”, een verkeerde voor-
stelling van zaken te zijn. In het Janskamperveld werden
immers sporen van 25 m lange woningen gevonden, die
volgens het vroegste grondplan waren geconstrueerd <ArchLim
45 (1990), 315>. Daaruit blijkt, dat ofwel meerdere kleine
nederzettingen terzelfdertijd in elkaars nabijheid hebben
gelegen ofwel de verplaatsing van eenzelfde groep niet steeds
van zuid naar noord werd uitgevoerd.
Na een paar eeuwen in de Maasstreek te hebben verbleven,
zijn de Bandkeramiekers ca. 4.900 of ca. 4.000 v. Chr. vrij

39

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:19 Pagina 40

Doch reeds in 1940 merkten de heren BECKERS op, dat de keramiek of Limburg-aardewerk werd aangeduid, omdat het
door BURSCH beschreven en afgebeelde scherven op het in Nederland voor het eerst in Limburg werd gevonden.
eerste gezicht wel een zekere gelijkenis met de Bekercultuur J. H. WILLEMS beschreef het als volgt: ”Het Limburger
vertoonden, maar in feite gelijk waren aan die van de aardewerk onderscheidt zich van dat van de Bandkeramische
Bandkeramiekers <Beckers, 137 en 158>. Op basis van een studie cultuur zowel door de erop aangebrachte versiering, als door
van het originele materiaal kwam ook MODDERMAN tot de de samenstelling van de klei waaruit het vervaardigd is. Om
conclusie, dat de zienswijze van BURSCH onjuist was <PalHist te voorkomen dat de klei tijdens het bakproces ging barsten
1958/59, 26>. Het bleken - althans ten dele - vondsten van z. g. of scheuren, werd in de prehistorie de nog weke klei meestal
Limburg-aardwerk te zijn <TsHKVGel 1982, nr. 1, 48>. met andersoortig materiaal vermengd, zoals grof zand, fijn-
geslagen kiezelstenen of fragmenten van ander aardewerk.
Bandkeramische vondsten ”Op de Berg” bij station Geleen-Oost Dit mengproces wordt verschralen genoemd. In het geval
in december 1932 <Door de auteur met de hand gekopieerd in museum te van het Limburger aardewerk is hiervoor zowel gruis van
Maastricht>. scherven als fijngemalen beendermateriaal gebruikt. De
”Limburg-keramiek” en ”la Hoguette aardewerk” versiering bestaat uit strepen en punten, die veelal het
In de door de Bandkeramiekers aangelegde kuilen heeft men grootste deel van het oppervlak van het vaatwerk beslaan”
- naast de hierboven beschreven typische keramiek - een <Sweykh, 23-24>.
soort aardewerk aangetroffen, dat eveneens uit naburige Materiaal van dit Limburg-aardewerk met het visgraatmotief
landen bekend is, maar dat door MODDERMAN als Limburg- was reeds aanwezig in de vondst van december 1932 bij het
station Geleen-Oost. Daarna is het ook aan de Kluis en op
vier plaatsen in het Haesselderveld-West gevonden; op
laatstgenoemd terrein werd dit aardewerk tevens in een graf
aangetroffen <PSHAL 1980-81, 41. - TsMKSw 1981, nr. 4, 44>.
MODDERMAN schreef: ”Sowohl in Stein als auch in Elsloo
und auch in Geleen stammen die Limburger Gefäß-
fragmente eindeutig aus Gruben mit linearbandkeramischen
Funden der älteren Periode” <ArchKorr 1974, 10>. Ook in Beek
werd dit soort aardewerk gevonden <ArchLim 5 (1979), 12>.
Andere onderzoekers hebben eveneens vastgesteld, dat de
Limburg-keramiek reeds vanaf de vroegste bandkeramiek te
Geleen voorkwam <Helinium 1990, 42. - ArchLim 54 (1992), 125>.
Tenslotte moet hier het ”la Hoguette aardewerk” worden
vermeld, nl. vroeg-neolitisch aardewerk, dat noch de
kenmerken van het jongere bandkeramische aardewerk noch
die van het Limburg-aardewerk vertoont, maar terzelfdertijd
en in dezelfde context als dit laatste te Geleen en ook te
Sweikhuizen werd gevonden en eveneens uit vondsten in
Duitsland en Frankrijk bekend is. Het Geleense ”la
Hoguette aardewerk” bestaat uit acht in 1982 aan de
Nijssenstraat gevonden scherven van een pot. Het karakte-
ristieke element bestaat uit drie rijen inkepingen, waarvan de
bovenste met een enkele spatel en de beide andere tezamen
met een dubbele, maar anderstandige spatel zijn aan-
gebracht. Sommigen zijn van mening dat dit aardewerk [te
Geleen] tijdens de bandkeramische periode werd ver-
vaardigd <Helinium 1990, 36-43>, terwijl anderen het vóór die
periode menen te mogen dateren <ArchLim 54 (1992), 125. -
TsHKVGel 1993, nr. 1, 4>.

Bekerculturen uit het latere Neolithicum
(ca. 2.000 v. Chr.)

In 1947 schreef BYVANCK: ”Van de andere [dan band-
keramische] vormen der Neolithische [Jonge Steentijdse]
cultuur, die toch in Zuid-Limburg aanwezig moeten zijn,
weten wij zoo goed als niets” <Giffen, 16-17>. Dat komt ook in

40

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 41

Overzicht van de bandkeramische vindplaatsen te Geleen geprojecteerd op een gemeentekaart uit 1866.
(1). Twee ”hutkommen” met aardewerk en vuurstenen voorwerpen in de achtertuin van het echtpaar Smeets-Janssen aan de
Bergstraat [sectie B, nr. 3694] op de landrug tussen de spoorweg en de Geleenbeek ten noordoosten van het station Geleen-Oost
(december 1932) <LimKoer 2-1-1933. - Tel. 3-1-1933. - NKoer 14-1-1933. - Germ 1937, 5-6>. (2). Bij nieuwbouw huis in de Daalstraat vóór 1940
<Beckers, 119, 137 en 158>. (3). Oranjelaan bij station Geleen-Oost, door A. Würth in 1954. Aanvankelijk schatte hij het aantal
”hutten” op ongeveer 20 <LimDag 5-8-1954. - GvL 7-8-1954>. Volgens Modderman konden daar misschien wel 40 tot 50 woningen
hebben gelegen <LimDag 10-8-1954>. Waterbolk: ”eine ziemlich ausgedehnte Siedlung der Bandkeramik” <PalHist 1958/59, 121>. Bij een proef-
graving werd weinig gevonden; het grootste deel van de bandkeramische nederzetting was reeds met huizen bedekt en het vrij-
liggende terrein lag aan de rand van die nederzetting. Zie ook onder (9). (4). In augustus 1954 zag Würth ook bandkeramische
restanten bij de nieuwbouw van slagerij Cremers, Rijksweg-Noord. Zie ook onder (7). (5). Nog verdere bandkeramische vondsten
door Würth (a) in de Danikerstraat, (b) in de Wenckebachstraat, en (c) bij de Visvijver [tussen Ten Eijsden en Biesenhof] in de
jaren vijftig. (6). Opgravingen onder leiding van Waterbolk bij de Kluis, nl. in de noordelijke helft van de Seipgensstraat en tussen
deze laatste en de Jasparstraat in de zomer van 1955 <GvL 23-6 en 16-9-1955. - LimDag 16-9-1955. - Volkskr 24-9-1955> en in 1956-1957
<PalHist 1958/59>. (7). Schuttersplein: Pastoor Vonckenstraat, Rijksweg-Noord (naast slagerij Cremers), Knapenstraat, Nijssenstraat
en Eindstraat in 1959, 1965-1967 en 1969 door A. Würth: aardewerk uit IIa, IIc en IId <Notities Würth 1969. - TsHKVGel 1981, 89. -
ArchLimb juni 1986, 6-7>. (8). Nijssenstraat-Eindstraat (timmerwerkplaats Luyten) 1979 en 1982 door H. Vromen <ArchLimb juni 1984,
6-10>. (9). Op vijf plaatsen aan de oostzijde van Oranjelaan, ten noorden van het Stationsplein, en op de hoek Oranjelaan-
Stationsplein door J. Sluijs en A. Würth (1970-71) uit de fasen IIc-d <PSHAL 1971/1972, 13>. (10). Hoek Seipgensstraat-Spaubeeklaan
(1974) <TsHKVGel 1981, 89>. (11). Op akkers bij de Pater Karelweg (1972 en 1975) <TsHKVGel 1981, 89>. (12). Haesselderveld-West,

41

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 42

ten noorden van Oud-Geleen tussen de Rijksweg en de Van Banninglaan, op ongeveer 600 m van de Geleenbeek 1977-1979, o.a.
10 kuilen [april 1977], 16 kuilen [einde 1977 of begin 1978], meer dan 20 kuilen en paalgaten [mei 1978] en grafveld [april
1979] uit de fasen IIc-d <PSHAL 1977, 10; 1980/1981, 39-42. - ArchLimb okt. 1978, 9-10; juli 1982, 10-14>. (13). Urmonderbaan (midden op de
Graetheide) 1982, uit fase IId <PSHAL 1983, 203-204>. (14). Geleenbeeklaan (bij Rijksweg) 1980 en 1984 door H. Vromen: 21
kuilen: Ib-c en IIb-c <ArchLimb febr. 1985, 45-50. - PSHAL 1985, 149>. (15). Janskamperveld of Janskamperpark (ten noorden van de
Geleenbeeklaan) 1990 <LimDag 31-5- 1990. - Tromp 4-7-1990. - DeLim 18-7-1990>, 1991 en 1992 <NedDag 19-7-1991. - LimDag 17 en 23-7-1991. -
DeLim 17-7 en 31-12-1991. - ArchLim juni 1991, 29; dec. 1991, 69-70. - WH 41 (1992), 167-170. - TsHKVGel 1991, 20-22; 1993, 3-6>. (16). In de jaren zestig
heeft J. H. Willems uit Krawinkel nabij de spoorwegovergang naar Daniken een bandkeramische afvalkuil met brandlaag en een
grote hoeveelheid duidelijk herkenbare schalen van hazelnoten blootgelegd.

de wel erg schaarse vondsten uit die periode te Geleen tot De Bronstijd wordt doorgaans verdeeld in Vroege (ca. 1.700
uiting. - ca. 1.450 v. Chr.), Midden (ca. 1.450 - ca. 1.100 v. Chr.)
en Late Bronstijd (ca. 1.100 - ca. 600 v. Chr.). Doch de
Bekers culturen van de Vroege en Midden Bronstijd schijnen niet
Naar aanleiding van het vinden van scherven uit de tot onze streken te zijn doorgedrongen. De leefwijze van de
Bekercultuur van het latere Neolithicum te Geleen schreven tijdens die periodes hier verblijvende mensen blijkt
de heren BECKERS: ”In ± 2.400 v. Chr. wordt Zuid-Limburg nagenoeg neolitisch te zijn geweest <Mariën, 189 en 223>. En zelfs
door een der uitloopers der West-Europeesche cultuur in de Late Bronstijd had de overgang uit de neolithische
bezocht, ongeveer gelijktijdig met de invasie der periode slechts geleidelijk plaats. Sommige in Limburg
Hunnebedbouwers in het Noorden van ons land. Rond gevonden graven bevatten elementen van vroegere en latere
2.000 v. Chr. verschijnen de gemengde Bekerculturen bij culturen <PSHAL 1952/53, 1941. - TwdEeuw, 113>.
hare expansie vanuit Thüringen naar het Noordwesten... ook Uit vondsten van 1977-1979 in het Haesselderveld-West
in Limburg” <Beckers, 159>. werd afgeleid dat het grondgebied van Geleen in de
Bronstijd waarschijnlijk bewoond was <PSHAL 1980/81, 41>. In
Bijlen en dolk januari 1983 werd dit bevestigd; toen konden drie aldaar
In 1874 werd te Geleen een bijl gevonden, die vermoedelijk gevonden crematiegraven op grond van de rand van een z.g.
uit het Neolithicum dateert <WH 1966. - TsHKVGel 1981, nr. 3, 87>. dekseldoos op de overgang van de Bronstijd naar de IJzertijd
Een gepolijste stenen bijl, die in 1954 bij het uitdiepen van worden gedateerd <PSHAL 1984, 366>. Ook in de zomer van
fundamenten van een huis aan de oostzijde van de Mar- 1990 werden er sporen van een grafveld uit de Late Bronstijd
cellienstraat aan het licht kwam, werd door MODDERMAN ca. gevonden <PSHAL 1991, 228>.
2.000-1.500 v. Chr. gedateerd <LimDag 4-8-1954. - Bronk okt. 1955,
50>. Een andere gepolijste neolithische bijl en een neo- 5. De IJzertijd
lithische dolk, beide in 1976 bij de aanleg van de straat (ca. 600 - ca. 54 v. Chr.)
Bosbeek in het Haesselderveld-Oost gevonden, werden
eveneens ca. 2.000 v. Chr. gedateerd <TsHKVGel 1981, nr. 3, 89>. Ofschoon elders brons reeds veel eerder door ijzer werd
Ook een vierde, bijna 22 cm lange stenen bijl, die in oktober vervangen, werd dit laatste metaal pas rond het midden van
1984 bij Graetheide op een akker onder Geleen werd gevon- de zevende eeuw v. Chr. in Zuid- en Midden-België
den, heeft men in het Neolithicum willen dateren <PSHAL ingevoerd <DeLaet 1958, 137-138>. Daarna moet het nog geruime
1985, 154-155>. tijd hebben geduurd alvorens het ingang in onze omgeving
vond. Het allereerste gebruik van ijzeren voorwerpen
4. De Bronstijd betekende evenwel nog niet, dat daarmee de IJzertijd als
(ca. 1.700 - ca. 600 v. Chr.) zodanig een aanvang had genomen. W. WILLEMS schreef:
”Eerst als het ijzer een onmisbaar metaal is geworden en men
De Steentijd kwam ten einde, toen men voor het vervaardigen de snijdende werktuigen van behoorlijk ijzer weet te
van werktuigen en wapens metalen ging aanwenden. Uit in vervaardigen, kunnen we eigenlijk van den zgn. ijzertijd
graven gevonden sieraden blijkt dat koper in onze streken spreken” <Willems, 5>.
reeds vroeg bekend was. Doch voor het maken van gebruiks- De IJzertijd wordt doorgaans in een oudere en een jongere
voorwerpen werd dat weke materiaal pas waardevol, toen men periode verdeeld. De oudere wordt de Hallstattperiode
ontdekte, dat versmelting met ongeveer tien procent tin een genoemd naar de vermaarde vondsten van die cultuur te
zeer bruikbaar materiaal (brons) opleverde. Omdat noch Hallstatt in Oostenrijk. Die oudere periode wordt weer in
koper noch tin in onze streken werd gevonden, moesten ofwel vier achtereenvolgende fasen onderverdeeld, die als A, B, C
die metalen zelf ofwel daaruit gesmede of gegoten voorwerpen en D worden aangeduid. Maar de oudste vondsten in onze
uit andere streken worden ingevoerd. In 1993 werden in streken behoren slechts tot de [jongste] fase D (ca. 600 - ca.
Turkije tinmijnen uit die periode ontdekt <NYT 4-1-1994>. 500 v. Chr.). Vandaar, dat in Limburg het begin van IJzertijd

42

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 43

op ca. 600 v. Chr. wordt gesteld. De jongere IJzertijd wordt plaatse; op grond van gelijksoortige vondsten elders mag in
de La Tèneperiode (ca. 500 - ca. 50 v. Chr.) genoemd naar de nabijheid van die spiekers dan ook een aantal kleine
de vindplaats La Tène aan het meer van Neuchâtel in rechthoekige huisjes worden verondersteld <LimDag 4-9-1984 en
Zwitserland.
Uit allerlei onderzoeken is gebleken, dat in de IJzertijd 22-4-1986. - DeLim 30-5-1986. - ArchLim 29 (1986), 178-179. - PSHAL 1988,
diverse graansoorten en oliehoudende zaden werden
verbouwd, terwijl tevens in het wild groeiende eikels, hazel- 365-367>.
noten en vlierbessen werden verzameld. Ook hield men vee, In augustus 1986 werden bij de Oude Postbaan twee kuilen
zoals runderen, schapen, geiten en zwijnen. Daarnaast werd met aardewerkfragmenten gevonden, die in de IJzertijd
op wild gejaagd. Er zijn verschillende resten uit de IJzertijd kunnen worden geplaatst <PSHAL 1990, 199>. Ook bij de aanleg
binnen het gebied van de gemeente Geleen bekend. van het centrum ”Intratuin” aan de Einighauserweg, d.w.z.
De heren BECKERS schreven, dat ten westen van Krawinkel nabij Rosengarten ten noorden van Lutterade, werden
en Lutterade en ten noorden van de Kerenshof [Kerens- vondsten uit de IJzertijd gedaan. Onderzoek van botresten
heide] een vele tientallen hectaren groot grafheuvelveld uit wees uit, dat deze van een, tussen 20 en 40 jaar oude,
de IJzertijd werd gevonden, waarvan een groot deel door de gecremeerde persoon afkomstig zijn <ArchLim 47 (1991), 13-14>.
akkerbouw en door de aanleg van de staatsmijn Maurits
verloren ging <Beckers, 380>. Volgens een krantenbericht uit 6. De Romeinse periode
1928 - dat waarschijnlijk aan genoemde heren dient te (ca. 54 v. Chr - ca. 450 na Chr.)
worden toegeschreven - zou de omvang van dat grafveld 40
à 50 hectaren hebben bedragen <Volkskr 12-9-1928>. Een door Ofschoon bij de komst van de Romeinen (ca. 54 v. Chr.) de
archeologen ten zuidoosten van de Kerenshof waargenomen IJzertijd in deze contreien nog niet ten einde was, luidden de
grote tumulus [grafheuvel] leek ook uit de IJzertijd te legioenen van Julius Cæsar er toch een nieuw tijdperk in,
dateren <Geleen, 246>. omdat zij een cultuur meebrachten, die sterk van de inheem-
In september 1928, bij de aanleg van de inmiddels gesloop- se verschilde. Bovendien hebben de Romeinen tijdens hun
te ammoniakfabriek ten zuiden van het verlengde van de verblijf van ongeveer vijf eeuwen in de Maasstreek een diep-
Burgemeester Lemmensstraat, kwamen in een sleuf drie gaande invloed op het landschap uitgeoefend.
brandgraven uit de La Tèneperiode aan het licht. In de berm Over Romeins Zuid-Limburg schreef BYVANCK: ”In die
van de spoorweg Maastricht-Sittard werden toen eveneens streek was voornamelijk gedurende de tweede eeuw een
resten van brandgraven gevonden <Volkskr 12-9-1928>. In bloeiende beschaving. De menschen leefden bij voorkeur op
januari 1930 werden op datzelfde terrein drie nog gave het land. Men vindt er goed gebouwde en met een zekere
urnen opgegraven <AHB 14-1-1930>. Die voorwerpen werden luxe ingerichte landhuizen, de verblijven van personen die in
door de directie van de Staatsmijnen aan de archeoloog het leven van de provincie een rol hadden gespeeld en zich
HOLWERDA afgestaan <Brief Ant. Janssen (Oud-Geleen) dd. 13-9-1936>. daarna op het land hadden teruggetrokken... Naast de
Verder kan worden gewezen op vondsten uit 1975 in het grootere landhuizen vindt men eenvoudiger hoeven en boer-
Geleenderveld [tussen Oud-Geleen en Ophoven-Sittard] derijen... Deze streek was in den loop van de tweede eeuw op
<PSHAL 1977, 10. - TsHKVGel 1981, nr. 3, 89>. De vondsten uit 1977- weg volkomen Romeinsch te worden” <Byvanck 1945 II, 704>.
1979 in het Haesselderveld, tussen de Rijksweg en de Van
Banninglaan, waaronder zich nederzettingsmateriaal Romeinse sarcofaag in 1882 door Jos Schrijnemakers opgegraven
bevond, sluiten daar waarschijnlijk op aan. De meeste van de op de binnenplaats van de brouwerij ”De Kroon” aan de
niet minder dan 1.200 daarbij gevonden potscherven Marcellienstraat te Oud-Geleen <Foto M. Verjans, 1950>.
worden aan het begin van fase D van de IJzertijd (zesde eeuw
v. Chr.) toegeschreven, terwijl een klein deel misschien
jonger is <APL 1980, 101-113. - PSHAL 1980/81, 41>. Ook in 1991
werden daar vondsten uit de IJzertijd gedaan, nl. sporen van
twee tweeschepige plattegronden en van drie vierpalen-
spiekers. Resten van een grote pot konden in fase D van de
IJzertijd worden gedateerd <PSHAL 1992, 254>.
In 1984 en 1986 werden op het handelsterrein van
Krawinkel-Noord paalresten, aardewerk en huttenleem uit
de zesde eeuw v. Chr. gevonden. De paalgaten werden
hoofdzakelijk toegeschreven aan z. g. spiekers of graansilo’s
op palen, waarin vooral gerst werd opgeslagen. Ook bleek uit
die vondsten dat hier in de IJzertijd al tuinbonen werden
verbouwd. En al werden geen duidelijke huisplattegronden
ontdekt, toch wezen de gevonden resten op bewoning ter

43

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 44

Sarcofaag uit de tweede eeuw in het oude centrum kunnen wij afleiden dat ons graf uit de tweede helft der
De tot nog toe belangrijkste Romeinse vondst in Geleen tweede eeuw kan dagteekenen” <Msg 1882, 804>. Volgens
werd in augustus 1882 op de binnenplaats van de bier- BYVANCK bevonden zich in die sarcofaag bovendien een
brouwerij ”De Kroon” [Marcellienstraat 18-20] gedaan door bronzen armband, het slot van een kist en ijzeren spijkers
Joseph Schrijnemakers, grootvader van de schrijver. Bij <Byvanck 1947, 45-46>, maar vermoedelijk was de door hem
verbouwingen - volgens de familie-overlevering bij de noord- genoemde armband hetzelfde voorwerp, dat door HABETS
westhoek van de later door mijn vader aangelegde ”mout- als beensieraad werd aangeduid. Sommige van die voor-
kelder”, aan de oostzijde van de binnenplaats - kwam een werpen wezen erop dat de urn de as van een vrouw bevatte.
sarcofaag uit Herzogenrather zandsteen aan het licht. Het Nadat die sarcofaag enige tijd op het binnenerf had gestaan,
was een bijna vierkante uitgekapte bak met een los deksel terwijl de daarin gevonden voorwerpen achter een raam aan
van 1,05 bij 1,07 m en een gewicht van 2.000 kg. de straatzijde stonden uitgestald, en de vondst een grote
De inhoud werd door HABETS als volgt beschreven: ”De toeloop van nieuwsgierigen had veroorzaakt, werd de stenen
voorwerpen in en om deze kist gevonden zijn bijzonder kist met haar volledige inhoud naar het Provinciaal
schoon. Die van glas zijn allen gebroken, maar men ziet dat Oudheidkundig Museum [thans Bonnefantenmuseum] te
het kunstwerken zijn geweest der eerste soort... Het vaatwerk Maastricht overgebracht. Daar stond de sarcofaag sindsdien
is meestal gaaf; ’t zijn stukken eener grove lijkurne, schalen aan weer en wind blootgesteld; in de loop der jaren werd ze
en schotels van terra samca [= sigillata = van zegels voorzien zelfs ten dele beschadigd. Bij het inventariseren en opbergen
aardewerk], zwarte zalfpotjes en bekers van fijne pijpaarde; van haar inhoud kwamen deze voorwerpen tussen andere
voorts vond men een torques of beensieraad van brons, Romeinse vondsten terecht, zodat ze niet meer als Geleense
oorbellen, haarnaalden, een schrijfstift en een schrijftafeltje vondsten kunnen worden geïdentificeerd. De enige uit-
van leisteen, enz. Het voornaamste echter van alles, is een zondering vormt de bronzen geëmailleerde pixis of zalfbus.
bronzen geëmailleerde pixis of zalfbusje, zeer gelijkend op de De Romeinen kozen drie verschillende plaatsen voor het
moderne ciboriën onzer kerken. Het émail was den begraven van hun doden. Losse graven - b.v. van soldaten -
Romeinen in Italië onbekend en komt enkel in Gallië, waar- werden doorgaans langs de openbare wegen aangelegd.
toe ons land behoorde, voor... Uit eene munt der keizerin Verder lagen de algemene begraafplaatsen voor leden van de
Faustina, bij de overige voorwerpen gevonden in de kist, gemeenschap buiten de nederzettingen. En tenslotte hadden
de meeste villa’s hun eigen begrafenisterrein vlakbij;
sommige leden van een familie, die een villa bewoonde,
werden in luxekisten of in sarcofagen binnen een - hiervoor
speciaal gereserveerd - ommuurd terrein begraven <Pörtner
1975, 71-72>.

Bronzen peervormige pyxis met emailleversiering in blauw en Waar lag de villa van die Romeinse dame?
groen, gevonden in de Romeinse sarcofaag (1882); hoogte: 100 Het lijdt geen twijfel, dat de in genoemde sarcofaag begraven
mm, breedte: 49 mm <Tekening drs J. Sprenger>. Romeinse dame in de onmiddellijke nabijheid heeft
gewoond. Vandaar dat SCHOLS in 1948 de vraag stelde:
”Waar is de Romeinse Villa ?” <Msg nov-dec. 1948, 89-91>. Omdat
de huidige kerk niet oostwest georiënteerd is, vroeg die
auteur zich af: ”Zou ook hier, zoals op meerdere plaatsen, het
geheim van de door ons gezochte villa niet begraven liggen
binnen de kerkmuren ?” Hij wenste hier vooral rekening te
houden met de mogelijkheid, dat bij de eerste kerkbouw de
fundamenten van een eerder bestaand gebouw werden
benut. Ofschoon in de in 1979 blootgelegde delen van de
fundamenten der [waarschijnlijk] oudste kerk van Geleen
Romeinse puin-, tegel- en dakpanfragmenten en bruingele
mortel [Romeinse metselspecie?] werden aangetroffen,
konden die fundamenten toch niet als Romeins worden
geïdentificeerd. Evenals dit in veel andere plaatsen gebeurde,
zo werd blijkbaar ook te Geleen bij het maken van die
fundamenten zowel eigentijds materiaal als ter plekke of in
de onmiddellijke nabijheid gevonden ouder materiaal
gebruikt. Bovendien waren die oudere kerkfundamenten
meer - zij het niet zuiver - oost-west georiënteerd.
Een lokalisering van die Romeinse villa even ten zuidoosten

44

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 45

van de kerktoren lijkt ons waarschijnlijker. Ofschoon ter eveneens als Romeins identificeerde <NLim 30 okt. 1964. - Brief
plekke nog geen onderzoekingen zijn gedaan, dient men (met plattegrond) door A. Würth dd. 20-4-1965>. Tevens werd toen met
ernstig rekening te houden met de mogelijkheid, dat die radstempels versierd aardewerk gevonden, dat uit de tweede
Romeinse villa vlak achter de huidige Calvariekapel lag. eeuw na Chr. werd gedateerd <TsHKVGel 1984, nr. 1, 31>.
Wijlen Harie Hoofs (1914-1989), aan wie die tuin toe- In oktober 1975 vond J. SLUIJS in diezelfde omgeving een
behoorde, heeft mij meermalen verzekerd, dat daar lang- kleine concentratie van Romeins aardewerk en dakpan-
werpige, in vakken ingedeelde, fundamenten van veldkeien resten, waaronder de rand van een kookpot met dekselgeul,
liggen. Ter versterking van die zienswijze kan allereerst een rand van een wrijfschaal en een fragment van een ruw-
worden aangevoerd, dat in de historische tijd van een schuur wandig bord met verdikte naar binnen geslagen rand, die
of enig ander gebouw ter plekke nooit iets is gebleken. Ook eveneens uit de tweede eeuw na Chr. werden gedateerd
vertonen de gevonden fundamenten van Romeinse villa’s <PSHAL 1977, 10. - TsHKVGel 1984, nr. 1, 31 en 34>. Daaruit blijkt dat
niet alleen hetzelfde materiaal, nl. veldkeien, maar boven- aldaar een of meer Romeinse gebouwen moeten hebben
dien een dergelijk patroon van onderverdeling. Verder blijkt gelegen.
uit een studie van de ligging van andere Romeinse villa’s, dat Bij de aanleg van de Randweg of Middenweg tussen Geleen
zij doorgaans met de voorgevel naar het zuiden waren en Sittard kwamen in 1987 Romeinse bouwresten aan het
gekeerd en enigszins op een hoogte ten opzichte van een licht. Daaronder bevonden zich o.a. funderingsfragmenten,
nabije waterloop waren gelegen. Welnu, al die omstandig- die voornamelijk uit maaskeien bestonden, stukken metsel-
heden zijn op de plek vlak achter de Calvariekapel van toe- werk en delen van rood, wit en lichtblauwgroen beschilderd
passing <M’geleen, 95-96>. Toekomstige onderzoekers zouden pleisterwerk. Gedeelten van het fragmentarisch aardewerk
evenwel rekening dienen te houden met een mogelijke werden respectievelijk rond 100 na Chr., uit de eerste helft
gedeeltelijke verstoring door de aanleg van een serre in onze van de tweede eeuw en rond of iets later dan het midden van
tijd. Bovendien zij vermeld, dat het pad van het kerkhof naar de tweede eeuw gedateerd. Het gebouw werd als een
de Peschstraat in de tweede helft van de achttiende eeuw Romeinse opstal geïdentificeerd, maar een identificatie als
enige meters naar het noorden werd verplaatst. Het moet ”villa” werd prematuur geacht <ArchLim 37 (1988), 148>. Volgens
oorspronkelijk een weggetje langs de droge bovenrand van opgave van E. BUCHEM werden bij de aanleg van diezelfde
het dal der Keutelbeek zijn geweest, dat ten zuiden van de weg, ten noordoosten van (de) Landgraaf, op de grens van de
latere Cavariekapel liep. gemeenten Geleen en Sittard, overblijfselen van een
Romeinse villa geheel vernield <Brief dd. 8-2-1993>.
Andere Romeinse gebouwen in en bij Geleen In 1979-1980 werd in het bestemmingsplan Landgraaf door
Behalve op het kerkplateau van Oud-Geleen hebben tijdens H. VROMEN en E.A. VAN GEEL in een Romeinse afvalkuil
de Romeinse periode in de gemeente Geleen en haar een bronzen fibula en een bronzen haarspeld gevonden.
onmiddellijke omgeving nog andere gebouwen gestaan, Tevens ontdekten zij er diverse Romeinse nederzettings-
waarvan de overblijfsels in onze tijd aan het licht zijn sporen, waarvan een (vermoedelijk tweeschepige) huis-
gekomen. plattegrond het meest opviel. Naar het gevonden aardewerk
Op de landrug tussen de spoorweg Heerlen-Sittard en de te oordelen, lijken die resten uit het einde van de eerste of uit
Geleenbeek werden in 1932/33 een paar stookplaatsen de tweede eeuw te dateren <TsHKVGel 1981, nr. 3, 90. - PSHAL 1983,
gevonden, die [volgens mijn zegsman] door de heren 255>. In de zomer van 1991 werd in het Janskamperveld de
BECKERS als Romeins werden beschouwd. Ook kwamen plattegrond van een achttien meter lange boerderij uit de
daar toen Romeinse scherven van terra sigillata aan het licht Romeinse tijd gevonden, die wellicht met het nabije
<LimKoer 2-1-1933. - Tel 3-1-1933>. Bovendien werd in 1944 een crematiegrafveld in verband stond <ArchLim 50 (1991), 70>.
met stenen belegd vierkant van vier bij vier m door archeoloog Tezamen met de heren BECKERS heeft HOLWERDA ten
J. SPRENGER van Maastricht - in het bijzijn van de schrijver westen van Lutterade-Lindenheuvel de fundamenten van
- als de binnenplaats van een Romeinse villa geïdentificeerd. een Romeins gebouw van 30 bij 50 m blootgelegd <Holwerda,
Bijgevolg heb ik reeds in 1952 gemeend aldaar zo’n villa te 210 en kaart III. - Byvanck 1947, 45. - Beckers, 292>. Ook vonden de
mogen lokaliseren <Geleen, 15>. heren BECKERS bij de voormalige Kerenshof, d.w.z. de buurt
In oktober 1964 vond A. WÜRTH tussen de Geleenderweg Kerensheide, sporen van een ander groot Romeins gebouw
[van Oud-Geleen naar Ophoven] en de Pater Karelweg [naar met vlakbij een Romeinse waterput. Zij waren van mening,
de vroegere molens van Munstergeleen] een 4,15 m lange dat op een klein terrein tussen Stein en Lutterade ”een voor-
kelderachtige uitgraving met dakpanfragmenten en pot- naam en welvarend centrum van Romeinsche beschaving”
scherven; daarnaast werden o. a. verharde rode en zwarte heeft bestaan <Beckers, 286 en 291-292>.
leem, houtskool, kalk met zandmortel en vierhoekige lange
bekapte natuurstenen aangetroffen. Hij concludeerde dat op Andere Romeinse grafvondsten
de verhoging nabij de Geleenbeek een Romeins bouwwerk Sedert de opgraving van de sarcofaag in 1882 werden te
had gestaan. Waar de veldweg naar Munstergeleen dicht Geleen nog andere Romeinse grafvondsten gedaan. In mei
langs de Geleenbeek liep, vond hij nog een kelder, die hij 1955 werden door A. WÜRTH in de rand van een sleuf,

45

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 46

enkele tientallen meters ten westen van de spoorweg- Bronzen wijnzeef uit de tweede eeuw na Chr., in 1920 te
overgang bij de hoeve Ten Eijsden, de volgende Romeinse Lutterade opgegraven bij de aanleg van de Staatsmijn Maurits;
voorwerpen bij elkaar gevonden: een urn met beenderresten, diepte 10 cm <Foto DSM>.
een schaal, een bronzen soldatenfibula [= mantelspeld] en
een munt van keizer Trajanus; vier meter verder vond hij nog Allerlei Romeinse vondsten
een schaal en een amfora [= aarden pot], die kennelijk tot In het Bonnefantenmuseum te Maastricht bevindt zich een
een ander graf hadden behoord <M’geleen, 94. - TsHKVGel 1981, nr. 411/2 cm lange bronzen of roodkoperen Romeinse wijnzeef.
3, 88-89; 1984, nr. 1, 31>. Volgens een mondelinge [maar niet Volgens de overlevering is ze bij de aanleg van het mijnspoor
geverifieerde] mededeling zouden later ook ten zuiden van in Lutterade door een grondwerker gevonden en door een
die plek Romeinse grafvondsten zijn gedaan, nl. bij de aanleg familie uit Maastricht aangekocht <TsHKVGel 1984, nr. 1, 31>. De
van een riool van de Staatsmijnen door het terrein tussen Ten vroegere conservator E. NIJST tekende aan, dat ze in 1937
Eijsden en de Biesenhof naar de Geleenbeek. aan het museum te Maastricht werd geschonken door de aan
In april 1980 werden in het bestemmingsplan Landgraaf I de Grote Gracht wonende mevrouw Lougnez-Hollman, die
drie Romeinse crematiegraven gevonden. In een graf, dat in het groene patina had verwijderd. In de verzameling Guillon
de tweede helft van de tweede eeuw werd gedateerd, bevond [Roermond] bevonden zich een te Lutterade gevonden
zich een bekisting. Er werd ook tweemaal het woord of de bronzen munt van keizer Constantius II (337-361) en te
naam AMANDVS aangetroffen <TsHKVGel 1981, nr. 3, 90; 1998, Geleen gevonden Romeinse mantelspelden <Byvanck 1947, 45, 46
nr. 2, 15>. Als merkwaardigheid kan op een stukje versierd bot
worden gewezen, dat volgens W. HUPPERETZ een overblijfsel
van een benen scharnier is geweest <WH 1991, nr. 1, 19-23>.
In augustus 1984 werd in het Janskamperveld een Romeins
crematiegraf met een vrij groot aantal grafgiften, o.a. een
ijzeren mesje, gevonden. De ijzeren spijkers doen hier een
bekisting vermoeden. Het was immers eeuwenlang de
gewoonte van de Romeinen om de lijken te cremeren en de
resten in kistjes te begraven <Pörtner 1975, 71>. Wegens de
bijgaven, o.a. vijf stuks aardewerk, kan dit graf uit het
midden van de tweede eeuw afkomstig zijn <PSHAL 1985, 179-180>.
In de zomer van 1991 werd aldaar een Romeins crematie-
grafveld met circa 100 graven gevonden. Men kreeg de
indruk, dat de Janskamperweg of Oude Maastrichterweg die
dit grafveld doorsnijdt, een aantal graven heeft doen verloren
gaan. [Verderop zal worden betoogd, dat de Oude
Maastrichterweg vermoedelijk aanvankelijk naar de brug
over de Geleenbeek bij de vroegere kerk van Munstergeleen
afboog en pas later in de richting Sittard werd door-
getrokken.]
De meeste graven bevatten geen giften. Maar sommige
bevatten een bronzen munt, een fibula en een stuk aardewerk.
Op grond hiervan werd het gebruik van dit grafveld uit de
periode van ca. 70 tot 200 na Chr. gedateerd. In veel gevallen
werden spijkers en resten van bekisting aangetroffen <ArchLim
48 (1991), 29; 54 (1992), 126. - TsHKVGel 1993, nr. 1, 5-6. - PSHAL 1992, 255>.
Centraal in dat veld lag een grafheuvel van circa 25 m door-
snee met een ringsloot en een twintigtal Romeinse graven met
aspotten eromheen. Vermoedelijk was dit de laatste rustplaats
van een belangrijke Romeinse figuur <NRC 19-7-1991. - NedDag 19-
7-1991. - EindDag 23-7- 1991>. Een afzonderlijk graf bevatte de
resten van een niet gecremeerd lichaam, die onder een stuk
mergelblok waren bewaard gebleven. Mede op grond van een
gaaf urntje en een gebroken schaaltje werd dat graf in de
vierde eeuw gedateerd. De gewoonte om lijken ongecremeerd
te begraven kwam sedert de derde eeuw steeds meer in zwang
<Pörtner 1975, 71>, maar het is niet duidelijk of dat uitsluitend
aan de invloed van het christendom was toe te schrijven.

46

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 47

en 312>. Bij de Oude Postbaan werd in augustus 1986 een 1979, 8. - Oud-Geleen, 67. - TsHKGel 1984 nr. 1, 31 en 34>.
terra sigillata kommetje gevonden, dat ca. 150-200 na Chr. In 1989 ontdekte E. BUCHEM een aantal markante
werd gedateerd <PSHAL 1990, 199>. Romeinse voorwerpen binnen het kader van de overige hier
Op 16 mei 1977, tijdens grondwerkzaamheden in verband vermelde vondsten. Het betreft een nauwelijks door corrosie
met de aanleg van de basisschool De Driesprong te Oud- aangetaste ijzeren sleutel, een sterk door corrosie aangetast
Geleen, vond J. SLUIJS op nog geen 75 cm onder het wegdek sikkelachtig mes [”Laubmesser”], een schaafachtig mes
van de Eindstraat en op minder dan 50 m van de vindplaats [”Hobel”], ijzeren spijkers, een - waarschijnlijk uit Zuid-
Gallië afkomstige en uit de eerste helft van de tweede eeuw
daterende - schotel van terra sigillata versierd met leeuwen en
wilde zwijnen, gescheiden door een eikentak of eikenboom,
en twee bekers van gebakken aardewerk, waarvan er één
misschien uit de eerste eeuw en de andere uit het begin van
de tweede eeuw dateert <Brief dd. 8-2-1993>.
In een drie meter diepe rioleringssleuf te Sint-Jansgeleen
[thans gemeente Beek] kwamen in november 1985 een
onderstuk van een Mercurius-statue in Nievelsteiner
zandsteen, scherven en dakpannen aan het licht. Deze

Fragment van een Romeinse jachtbeker gevonden onder het
wegdek van de Eindstraat <Foto J. Sluijs>.

der sarcofaag, honderden scherven van potten, pannen,
bekers, schalen en dakpannen uit de Romeinse periode. Een
fraai fragment van een met een hert versierde jachtbeker
werd geacht uit de tweede helft van de tweede eeuw te
stammen. Drie donkerbruine of rode scherven van terra
sigillata, die onderdelen van een schaal of kom waren
geweest, bleken wegens hun versiering met reliëfs van bomen
en vogels in de tweede helft van de tweede eeuw na Chr. te
Lavoye [Noordoost-Frankrijk] te zijn vervaardigd <ArchLim okt.

Te Geleen gevonden Romeinse ijzeren hobel of schaafachtig mes;
lengte: 11 cm <Vondst en tekening E. Buchem>.

Te Geleen gevonden Romeinse sleutel; lengte: 8 cm <Vondst en voorwerpen worden uit het eerste kwart van de derde eeuw
tekening E. Buchem>. na Chr. gedateerd <PSHAL 1988, 368-370>. Ofschoon deze vond-
sten buiten de grenzen van de gemeente Geleen werden
gedaan, dienen zij waarschijnlijk met Geleense vondsten in
verband te worden gebracht.
Hetzelfde geldt voor de vondsten, die in het voorjaar van
1923 bij graafwerkzaamheden voor het retraitehuis op de

47

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 48

Te Geleen gevonden smeedijzeren nagel (38 mm) en spijkers namen Schinnen, Schinveld, Schimmert en Schin op Geul
(107, 85 en 62 mm) <Vondsten en tekeningen E. Buchem>. de naam van de eerstgenoemde volksstam zouden bevatten
en dat de naam van de tweede in de plaatsnamen Ubach en
Moorheide te Spaubeek aan het licht kwamen. Zij waren Ubachsberg zou voortleven. Al is het niet uitgesloten, dat
niet alleen overblijfselen van Romeinse graven maar wezen leden van die stammen zich hier vestigden, toch kan dit niet
ook op bewoning ter plekke of in de nabijheid gedurende de uit die toponiemen worden geconcludeerd, want die hebben
Romeinse periode. Bij de heropbouw van het op 5/6 oktober geheel andere oorsprongen en betekenissen. Wel blijken de
1942 verwoeste retraitehuis werden andermaal Romeinse Germaanse Tongeren zich daarna in deze streken te hebben
graven blootgelegd. Een munt van keizer Trajanus (98-117) gevestigd <Byvanck I (1945), 74>.
wijst op de tweede eeuw <Sweykh, 37-38>. Door geromaniseerde kolonisten werden in Zuid-Limburg
zowel villae urbanae [= buitenverblijven voor stedelingen] als
Te midden van de inheemse bevolking villae rusticae [= boerenhofsteden] te midden van de
Toen Julius Cæsar in de Maasstreek arriveerde, trof hij er een inheemse nederzettingen opgetrokken <Giffen, 302-303>. Doch
bevolking aan, die hij Eburonen noemde. De heren BECKERS zij zouden er door toedoen van over de Rijn invallende
hebben op het Graetheideplateau overblijfselen van een Germaanse stammen niet rustig kunnen verblijven. In de
boerderij en een groot aantal graven gevonden, die zij aan tweede helft van de tweede eeuw zijn de Chatten tot in
deze volksstam en zijn opvolgers meenden te mogen toe- België doorgedrongen. Ook daarna hadden herhaaldelijk
schrijven <Beckers, 181-230>. Anno 54 v. Chr. lokten de invallen uit het oosten plaats. In 259/260 werd de grens-
Eburonen sommige van Cæsars legioenen bij Aduatuca verdediging nogmaals doorbroken en werden de huidige
- waarschijnlijk niet ver van Maastricht <JVAR 1867, 23-24. - EC gebieden van België en Noord-Frankrijk overspoeld met
1977, 63-66; 1979, 245-248> - in een hinderlaag en brachten hun Germanen, die overal een spoor van verwoesting achter-
een vernietigende nederlaag toe. Bij de daaropvolgende straf- lieten. Pas tegen het einde van de derde eeuw werd de orde
expedities zouden bijna alle Eburonen vermoord of verjaagd hersteld. Doch rond het midden van de vierde eeuw had
zijn. andermaal een invasie door Germaanse stammen plaats. De
De opinie, dat de Eburonen in het huidige Zuid-Limburg invallers maakten gebruik van het door de Romeinen aan-
door de Sunici of Sunuci en de Ubiërs zouden zijn gelegde en onderhouden wegennet <Luykx, 21-28. - Verlinden, 12-
opgevolgd, steunt vooral op de bewering, dat de plaats- 33. - D.P.Blok, 17-18. - Es, Rom, 51>. De Romeinse uitvalsbanen
werden Germaanse invalsrouten. Hieraan dient dan ook te
worden toegeschreven, dat op het einde van de tweede en/of
bij het begin van de derde eeuw veel Romeinse villa’s
verwoest of verlaten werden <Byvanck I (1945), 294>.
In de vijfde eeuw na Chr. zagen de Romeinen zich
gedwongen deze streken te verlaten. Germaanse stammen,
die gezamenlijk als Franken worden aangeduid, kwamen
hun plaatsen innemen. De [zeker ten dele] geromaniseerde
Tongeren werden in 491 door de Frankenkoning Clovis
onderworpen. Vermoedelijk hebben in onze streken alleen
bewoners van de beekdalen de invasies van de vierde en
vijfde eeuw overleefd <D.P.Blok, 11-17, 22 en 124>, terwijl
waarschijnlijk sommige inheemsen, die sterk geromaniseerd
waren, met de Romeinen zijn vertrokken <Byvanck II (1945),
701>.

Te Geleen gevonden Romeins vaatwerk <Vondst en tekening E. Buchem>.

48

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 49

II Omdat haar ”tweelingplaats” stroomopwaarts ligt, werd die
Op-Glene of Opglene genoemd. Sloeg deze versie aanvanke-
Uit de lijk primair op het dorp [Oud-]Geleen, d.w.z. de woningen
protohistorie bij de oudste kerk, in een later stadium zou ze enkele eeuwen
van Geleen lang voor het hele kerspel - met inbegrip van Lutterade,
Krawinkel en [Geleens] Neerbeek - gelden.
Al werd in een op 1148 gedateerde, maar pas na 1175 In 1399/1400 werd gezegd, dat de molen bij het ”kasteel van
opgestelde, oorkonde een Willelmus nobilis vir de Glene, Spaubeek” bij Opghelene lag en rond diezelfde tijd werden
d.w.z. ”Willem, edelman van Geleen”, vermeld <Franquinet leden van het geslacht Van Printhagen - wegens bezit van het
1869, 17 en 292. - PSHAL 1920, 46-47. - St.Jangel, 22-23> en al dateert de pandschap van die molen - van Glene genoemd <St.Jansgel, 159
vroegste geschreven informatie over Geleen als kerspel pas en 162>. Het ”kasteel van Spaubeek” werd in 1469 als Her
uit 1201 <Lac II, nr. 2. - Habets 1875, 401>, toch moet dit dorp reeds Johans Gelene aangeduid <St. Jansgel, 36-37, 159 en 162>. Die ”Her
lang hebben bestaan voordat zijn naam in de bewaard Johan” was de kasteelheer Johan I Rode van Opsinnich. In
gebleven bronnen opduikt. De ”Geleners” uit de ”proto- 1549 schreef men Synt Johans Gelene <AB nr. 672> en later Sint-
historie” of ”vroeggeschiedenis”, d.w.z. de periode vanaf het Jansgeleen. Maar er zijn geen aanwijzingen, dat dit kasteel of
vertrek der Romeinen tot 1201, hebben hun sporen die molen ooit tot het kerspel Geleen behoorden.
nagelaten in wegenpatronen, fundamenten van gebouwen
en toponiemen. Welnu, aan de hand van die sporen kan
enigszins in die duistere tijd vóór 1201 worden door-
gedrongen.

1. De grote en de kleine beek

Het ontstaan en de ontwikkeling van de nederzetting Geleen
waren ten nauwste verbonden met de erlangs stromende
Geleenbeek en de erdoor vloeiende Keutelbeek.

De plaats Geleen aan de rivier Geleen Het verloop van de Geleenbeek (rechts) langs en de Keutelbeek
(midden) door de gemeente Geleen naar een kaart uit
De naam van de rivier Glene ging al vroeg op drie op haar 1890/1891. De witte - donker omzoomde - lijnen geven de
oevers gelegen woonkernen over, nl. Munstergeleen, [Op-] waterscheidingen weer; er ligt ook een waterscheiding tussen de
Geleen en Geleenhof [te Heerlen]. D. P. BLOK verklaarde het beide beken. Tevens worden met pijlen de goten langs de
bestaan van buurplaatsen met dezelfde naam als volgt: ”Als Krawinkeler Dorp-, Hof- en Daalstraat, de Kummenaedestraat,
twee gelijknamige nederzettingen dicht bij elkaar liggen, is de Hoog Steeg (Pastoor Vonckenstraat), de Eind- en Dorpstraat
de gelijknamigheid te verklaren, hetzij grondheerlijk uit erf- (Marcellienstraat) te Oud-Geleen aangeduid. Andere pijlen
deling van een domein, hetzij kerkelijk uit parochiesplitsing. wijzen op vloedgraven en holle wegen, die regenwater naar de
In beide gevallen hebben we meestal met een moeder- en Keutelbeek afvoerden. De getallen geven het hoogtepeil aan.
dochternederzetting te doen...” <NTTC, 20>. Aan de hand van
de beschikbare gegevens valt evenwel niet met zekerheid uit De oudste vormen van de plaats- en riviernaam Geleen
te maken of [Op-]Geleen dan wel Munstergeleen de oudste, Onder de vroegste vermeldingen van de plaatsnaam Geleen
respectievelijk de jongste, nederzetting is. is de versie Glene de meest frequente (o.a. 1148/75, 1201,
Deze woonkernen werden door toevoegingen aan het grond- 1204, 1250, 1278) <Franquinet 1869, 17. - TW, 392. - Ernst VI, 169. -
woord Glene van elkaar onderscheiden. Het lijdt nauwelijks Hennes II, 421>. Daarnaast komen ook Ghelene (1271) <Hennes II,
enige twijfel, dat Munstergeleen werd genoemd naar het
munster [= monasterium = klooster] van St.-Vaast te Atrecht
of Arras (F.), dat uitgebreide bezittingen in het Geleendal
had en aan wiens abt ons inziens ook de naam Abshoven
herinnert <M’geleen, 21-54. - TsHKVGel dec. 1979, 12-21; april 1980, 5-13>.

49

geschiedenis van Geleen:geschiedenis van Geleen 26-10-2011 14:20 Pagina 50

417> en Gleine (1274/75) <Ritz, 102> voor. Het tweede deel van 1888, 26>. Volgens A. SCHAEPKENS zou dit Glana ons Geleen
de plaatsnaam Munstergeleen luidde meestal Glene (1202- zijn geweest <PSHAL 1864, 139 en 140>. Maar in pago Mosago
1299), eenmaal Gelene (1253/54) en eenmaal Glane (1296) [= in de Maasstreek] was een kopieerfout voor in pago Vosago
<M’geleen, 36>.In een document van de abdij van St.-Vaast te [= in de Vogezen] <Marlot, s.a.1152>. Het daarin vermelde Glana
Arras (F.) uit het begin van de twaalfde eeuw komt de plaats- sloeg op Altenglan (ongeveer 25 km ten westen van
naam Glenna voor. Wegens de vermelding van Halmaal (B.) Kaiserslautern, D.) <Naamk 4 (1972), 128-133>.
in datzelfde stuk lokaliseerde GYSSELING dit toponiem te De Geleenbeek kwam eertijds voor als Glene (1258) <Hennes
Gelinden bij Hasselt (B.) <TW, 392>. Doch de vermelding van II, 123> en met gelatiniseerde uitgang als Glena (1246 en
Halmaal is ons inziens juist de reden om Glenna met ons 1247) <Hennes II, 72 en 80>. In 1549 was er sprake van het water
Geleen te identificeren, want de abdij van St.-Vaast stichtte ”geheyten de Geleijne” <AB nr. 672>; ook in 1558 schreef men
te Halmaal een proosdij, van waaruit haar goederen op de ”opt watere, geheeten de Geleyn” <AKA>. In 1637 duidde
oevers van de Geleenbeek nog in het begin van de dertiende pastoor Leurs de Geleenbeek als die Geleen aan <PAG> en in
eeuw werden beheerd <Piot II, 197. - Hennes, 133>. 1649 werd de versie Geleijnderbeek gebruikt <LvO nr. 925>. In
In sommige kopieën vindt men de spelling Glenne (1250, de plaatselijke archieven wordt die beek ook vaak Meulebeek
1257) <Ernst VI, 18-20>. Doch de authentieke versie van 1250 en Meulen Beeck genoemd. Tot in de twintigste eeuw zijn de
luidde Glene <Moreau, 205>, terwijl ook die van 1257 op een autochtone Geleners van Meulebèèk blijven spreken.
vergissing kan berusten. De wel erg vreemde vorm Keleneke,
die in een oorkonde uit 1252 [in het stadsarchief van Verklaring van het toponiem Geleen
Monschau] staat en door LACOMBLET als Kelencke werd In praktisch alle gevallen van gelijkluidendheid van plaats- en
weergegeven <Lac II, 205>, moet als fout van de hand worden riviernaam dient de prioriteit aan de riviernaam te worden
gewezen. De identificatie van dit Keleneke met een Duits toegekend, omdat de plaats naar de rivier werd genoemd en
Glehn <Ritz, 85> werd door ERNST overgenomen. Maar niet omgekeerd. Maar ook ten aanzien van de riviernaam
CEYSSENS vroeg zich af of daarmee het ”Hollandse” Geleen Geleen werden onaanvaardbare verklaringen geboden
werd bedoeld <Ceyssens 1913, 60-61>, terwijl LACOMBLET er <M’geleen, 41-48. - TsHKVGel 1991, nr. 1, 12-21>. Reeds in 1868
zonder meer ons Geleen in zag <Lac II, 204>. De inhoud wijst verschafte G. D. FRANQUINET de juiste interpretatie: ”Glen,
inderdaad op ons Geleen, maar de spelling Keleneke kan niet Glene, Glane is een wortelwoord, dat schitterende, helder-
als basis voor een verklaring van dat toponiem worden schijnende beteekent en in de woorden: glanzen, glinsteren
genomen <Esser, 23>. teruggevonden wordt. Als riviernaam slaat het op het
Andere [bijna] gelijkluidende toponiemen werden evenwel heldere, klare, doorschijnende van het water” <JaLim 1868, 165-
ten onrechte op ons Geleen toegepast. Zo sloeg de reeds in 166>.
888 vermelde versie Glaniaco niet op Geleen <Ernst I, 53; VI, 87.
- Russel 1860, 9>, maar op Glains bij Bovigny (B.) <TW, 408>. In
een kopie van een oorkonde uit 1152, waarbij de Duitse
keizer de eigendommen van de St.-Remigiusabdij van Reims
bevestigt, wordt een Glana in pago Mosago vermeld <PSHAL

De kronkelende Geleenbeek tussen huis Koekamp en de molens
van Munstergeleen in de jaren dertig <Foto door de auteur>.

De Geleenbeek achter Abshoven in de jaren dertig. De auteur Glane: Keltisch, Germaans of Oudeuropees ?
en zijn jongste zus staan links <Foto door de auteur>. Daar Glan-rivieren niet alleen in Nederland, België en
Duitsland, maar ook in Zwitserland, Frankrijk, Spanje, Italië
en op de Britse eilanden voorkomen, dringt zich de vraag
naar de taalkundige herkomst van dat woord op <M’geleen, 48-
51. - TsHKVGel 1991, nr. 2, 5-7>. Menige toponymist heeft zich
voorstander van een Keltische oorsprong verklaard, maar in
1868 baseerde G. D. FRANQUINET zich op een Germaanse

50