วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณ์คดีชํานัญพิเศษ ฉบับพิเศษ ประจำปี 2564

ฉบับพิเศษ ประจ�ำ ปี 2564

ten years.14 More recent data shows increasing longevity of these relationships.
For example, the percent of cohabiting unions of women in their first cohabitation that
survived at least five years nearly doubled from the 1980s (23%) to 2006-12 (43%).15
This was even more marked for women who had children during the cohabitation.
Duration also varies by group, with older couples staying together much longer on
average.

Duration of cohabitation is important to its legal treatment for a variety of
reasons. Having established that these couples rely upon one another economically,
the length of their relationship is clearly central to the degree of reliance they have upon
one another. Confident that the relationship will last, cohabitants may have taken many
steps that will prove harmful to them if it does not. As in marriage, for example,
has one left the workforce or had children in reliance on the relationship continuing?

3. Presence of children in cohabiting households
Another fact about cohabitants that is central to deciding how the law should
treat them is that a large number of them live in households with children: 54% of all
cohabiting couples have children in the home (as compared to 77% of married couples).16
About two thirds of those children were living with their two biological or adoptive
cohabiting parents, and one third with one biological parent and a cohabitant
in the position of a stepparent. As early as the 1990s, it was estimated that 40% of
all children in the U.S. would spend time in a cohabiting household by the age of 16.17
Based on the distribution of cohabitation within the population, more of these children
will be African American or Hispanic American than non-Hispanic white.

14 Larry L. Bumpass, What’s Happening to the Family? Interactions Between Demographic and
Institutional Change, 27 Demography 483, 487 (1990); U.S.Dep’t of Health and Human Services, Centers for
Disease Control and Prevention, Nat’l Center for Health Statistics, Cohabitation, Marriage, Divorce, and Remarriage
in the United States: Data from the National Survey of Family Growth 4, 49 (2002 (Table 15).

15 Esther O. Lamidi et al., Change in the Stability of First Premarital Cohabitation Among Women in the
United States, 1983-2013, 56 Demography 427, 435-40 (2019).

16 See Horowitz et al., note 3 above, at 20.
17 Larry Bumpass & Hsien-Hen Lu, Trends in Cohabitation and Implications for Children’s Family Contexts
in the United States, 54 Population Studies 29, 35 (2000).

449

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณ์คดชี �ำ นัญพิเศษ

Because of the average duration of cohabitation, these children face a higher
risk of family disruption than do those living with married parents. About 50% experience
family breakup by the age of five (versus 15% for children in married couples).18 Again,
this differs by race. Stability, of course, is very important to the welfare of children,
so we should be concerned about the impact of cohabitation on them.

The impact of parental cohabitation on children is a subject that has attracted
attention from social scientists. Some studies correlate parental cohabitation with
emotional and behavioral problems in adolescents and school problems in younger
children. This may in fact be no different from the effect of divorce and remarriage on
children of married parents, however.19 In the face of this evidence, I argue that legal
reforms with respect to cohabitation should aim to make these unions stabler and to
support them rather than treat them punitively.

II. Legal Treatment of Cohabitation in the United States

The legal treatment of cohabitation in the United States has traditionally been
quite punitive. In the past, cohabitation was criminalized. Although that era is behind
us, legal provisions governing cohabitants remain notably punitive. In Section A below,
I first discuss the current law, subdividing it by jurisdictions that refuse to recognize
cohabitation for any reason, those that allow cohabitants’ contracts, and the one state
that applies an approach that automatically imposes a legal status based on certain
defining characteristics. None of these general approaches pertains to the treatment of
cohabitants by third parties and the state, although there are a few exceptions based on
case law or local ordinance. In Section B, I discuss problems that result from the failure
of U.S. law to provide more generous treatment of cohabiting couples, problems that
are exacerbated by the presence of children in their households.

18 Wendy Manning et al., The Relative Stability of Cohabiting and Marital Unions for Children, 23
Population Research & Policy Review 135, 146 (2004).

19 Marion C. Willetts & Nick G. Maroules, Parental Reports of Adolescent Well-Being: Does Marital
Status Matter?, 43 Journal of Divorce & Remarriage 129, 144 (2005).

450

ฉบับพเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

A. Current Legal Treatment of Cohabitation
Historically most U.S. states recognized unmarried couples under the doctrine
of common law marriage. If two people lived together, had an agreement to be married,
and held themselves out to the community as married, they were treated by the law
as though they were formally married. Over the course of the 20th century, state after
state abolished this doctrine, and only about ten jurisdictions recognize it today.20
Most cohabiting couples would likely not qualify for recognition under it today;
they do not hold themselves out as married because they do not feel it is necessary to
do so. The legacy of common law marriage and its abolition plays a role in how different
states treat cohabitants nonetheless.
1. Non-recognizing states
In a couple of states – Illinois being the most prominent – cohabitants are given
no rights whatsoever. In a landmark 1979 case, the Illinois Supreme Court said that
if it were to recognize unmarried couples for any reason, it would be tantamount to
bringing back common law marriage, which only the legislature could do, and would
also harm the institution of marriage more generally.21 This reasoning is clearly faulty.
Cohabitation and common law marriage are not the same thing, so the abolition of
common law marriage by the Illinois legislature in 1905 is simply not relevant to
the treatment of cohabitation today. Moreover, the argument about harming the institution
of marriage apparently turns on an assumption that if cohabitants were given legal
rights, this would amount to an incentive not to get married. This argument is similar
to that raised with respect to same-sex marriage, and it is just as specious in both
situations. In fact, the incentive is precisely the opposite of what the court feared.
For example, the husband in the 1979 Illinois case ended up leaving a 15-year relationship
and taking with him all of the couple’s accumulated assets after a relationship that was
identical to marriage in all respects, including the birth of several children. Surely
we do not want to give self-serving people the capacity to exploit others in this way by
depriving their partners of any rights.

20 Cynthia Grant Bowman, A Feminist Proposal to Bring Back Common Law Marriage, 75 Oregon Law
Review 709 (1996).

21 Hewitt v. Hewitt, 394 N.E.2d 1204 (Ill. 1979).

451

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณค์ ดชี �ำ นัญพเิ ศษ

Despite all the ink lost on refuting this reasoning, however, the Illinois Supreme
Court reaffirmed its stand on this question in 2016, on virtually the same grounds as in
1979, in a case involving a same-sex couple who couldn’t have gotten married during
most of their relationship if they had tried.22 In short, nonrecognition of cohabitants’
rights of any sort is still the law in some parts of the United States.

2. Cohabitants’ rights based on contract
In most states, however, cohabitants may assert rights vis-à-vis one another
under contract law. This approach was developed in a 1976 California Supreme Court
case, in which one cohabitant alleged that her partner had promised to take care of her
for the rest of her life (the so-called “palimony” case).23 The judge reasoned that
cohabitants had the same rights to make contracts with one another as other individuals
did, so long as they were not for sexual services; he recognized causes of action for
both written and oral contracts, contracts implied either by law or by the conduct of
the parties, and a variety of equitable actions for reimbursement of unjust enrichment
and the like.
State after state soon adopted the California approach, although some jurisdictions
recognize only express, not implied, contracts and others require that the contract be
in writing. Contracts are notoriously hard to prove, however, if they are not in writing.
The plaintiff in the landmark California case herself was unable to prove an oral contract
in the face of her former partner’s denial. The underlying problem is that individuals
in an intimate relationship (including marriage) typically do not make contracts with
one another, written or oral; they simply proceed trusting that their union will last and
that their partner will treat them fairly. Indeed, people in general do not take actions to
ensure their rights if to do so requires an affirmative action, such as executing a will.
One empirical study showed that only 29% of committed cohabitants in Minnesota had
written agreements about disposition of their property if their relationship were to
dissolve.24

22 Blumenthal v. Brewer, 69 N.E.3d 834 (Ill. 2016).
23 Marvin v. Marvin, 557 P.2d 106 (Cal. 1976).
24 Jennifer K. Robbennolt & Monica Kirkpatrick Johnson, Legal Planning for Unmarried Committed
Partners: Empirical Lessons for a Preventive and Therapeutic Approach, 41 Ariz. L. Rev. 417, 435 (1999).

452

ฉบบั พเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

3. Cohabitants’ rights based on status
One state, Washington, avoids these problems by basing cohabitants’ rights on
status. If a couple falls within the definition of what is now called a “committed intimate
relationship,” their property will be divided as though they were married upon
termination of the relationship by either death or dissolution. Thus if a couple’s
relationship is “marital-like,” characterized by characteristics such as continuity,
duration, purpose, pooling of resources, and intent, the status will be imposed upon
them automatically.25

The American Law Institute – a group composed of lawyers, judges, and law
professors that makes recommendations about the law – has also endorsed a status-based
approach. The ALI approach would apply to property division at the end of a relationship,
treating it according to the ALI rules for property distribution upon divorce. Cohabitants
would be presumed to qualify if they had lived together for a state-defined period of
time and acted jointly with respect to household management or had a child in common.26

Finally, some states and localities have domestic partnership schemes that offer
a variety of rights to cohabitants. Most of these were set up before same-sex marriage
was available, but some survived its approval by the Supreme Court in 2016 and are
open to opposite-sex as well as same-sex couples. Some offer only limited benefits,
such as eligibility for coverage under a partner’s health insurance and the like, but others
(in California and Illinois, for example) extend to all the rights of marriage under state
law. In my opinion, these and other arrangements that require registration are inadequate
because, as noted above, most people fail to take action to protect themselves. Moreover,
none of these state measures can give the benefits that are available to married couples
under federal law, which are substantial.

B. Problems Faced by Cohabitants under the Current Law
Marital status affects legal rights in the United States in a multitude of ways —
more than in other countries because so many benefits are privatized. For example,

25 Connell v. Francisco, 898 P.2d 831 (Wash. 1995).
26 American Law Institute, Principles of the Law of Family Dissolution §§ 6.03-6.05 (2002).

453

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณค์ ดชี ำ�นญั พิเศษ

there is no national health insurance in the U.S. Health insurance may be available
through one’s employer, but one can typically cover only legally related persons under
the policy. In this way, an obligation undertaken by the state in many countries rests
instead upon individuals in the U.S., and eligibility depends on marital status.

In this section, I describe some of the problems the lack of legal recognition
poses for cohabitants, such as their lack of the remedies available upon divorce or
the death of a partner, unfavorable tax treatment, and lack of social security coverage,
as well as their inability to sue for a variety of tort actions (personal injury lawsuits
against third parties). Although some difficulties may be transcended by drafting
contracts or executing wills, this only deals with rights of the two cohabitants vis-à-vis
one another, leaving them without recourse in the whole area of rights against the state
and third parties. In this section, I first describe cohabitants’ lack of rights vis-à-vis
one another and then their lack of rights against the state and other parties.

1. Cohabitants’ rights vis-à-vis one another
The first major group of rights cohabitants lack are those associated with divorce,
such as property distribution and spousal support. Thus one partner may be left without
assets or support after a long and committed relationship. If they can prove up a contract
to provide property division or support, that may provide an alternative remedy in most
states, but such cases are rare because they are so difficult to prove. If the couple lives
in Washington, they may be eligible for property distribution, but not spousal support,
and this can have an impact on their children. Although a child’s right to support does
not depend on marriage of their parents, a lack of support for the custodial parent can
have a severely negative effect on the child’s welfare.
For a variety of reasons, property justly belonging to both partners may be titled
in the name of only one, even though the other partner may have contributed to its
acquisition, either financially or through the provision of services, including homemaking
services. These would be compensated in a divorce proceeding by dividing the property
between them regardless of whose funds purchased it or in whose name the title was
registered. For cohabitants to accomplish this, in the absence of a contract, they must
sue to partition real property and/or assert equitable claims (for example, unjust

454

ฉบับพเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

enrichment or detrimental reliance) to obtain a share in the couple’s accumulated assets.
This is both difficult and expensive to accomplish.

Moreover, a cohabitant is not their partner’s heir under the intestacy laws.
In the absence of a will executed in their favor, they will receive nothing. Yet empirical
studies show that most cohabitants desire that a substantial share, if not all, of their
estate should go to their partners upon their death, even though they fail to make wills.27
(Most people are very lax about making wills, either because they dislike thinking about
death or don’t want to pay for a lawyer.) Moreover, even if there is a will, cohabitants’
estates are subject to taxation, unlike those of spouses.

2. Cohabitants’ rights versus the state and third parties
Unfavorable tax treatment of cohabitants extends beyond the estate tax.
Cohabitants are unable to file joint income tax returns and must pay tax at higher rates
as individuals. If their partner succeeds in getting them covered under health insurance
provided by that partner’s employer (as is possible under certain local government
ordinances and university policies), that will be also taxed to the cohabitant as income.
Cohabitants may not qualify for workers’ compensation benefits in many states
if a partner is injured in a workplace accident. In addition, unemployment compensation
may be denied when a cohabitant leaves a job to follow their partner to another state.
The lack of all these monetary benefits clearly harms cohabitants’ children as well.
Cohabitants are also generally unable to sue in tort for injuries they suffer when
their partners are severely injured or die. The cause of action for negligent infliction of
emotional distress, for example, which allows a close relative to sue for the distress
they have experienced in witnessing the death or serious injury of a loved one caused
by the wrongful action of a third party, is available to cohabitants only in a few states
(e.g., New Jersey and New Hampshire). Damages for loss of consortium (a personal
injury action against a wrongdoer whose conduct has caused loss of the companionship
of an intimate partner) are available in even fewer (e.g., New Mexico). Standing to sue
for wrongful death depends upon the language in a state statute, that is, whether it refers

27 Mary Louise Fellows et al., Committed Partners and Inheritance: An Empirical Study, 16 Law &
Inequality 1, 38 (1998).

455

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณ์คดชี �ำ นัญพิเศษ

to “dependents” or “spouses.” Cohabitants may also be subject to housing discrimination
in some states where the courts have determined that they are not covered by housing
anti-discrimination laws. They may be unable to adopt in many states, and a non-
biological cohabiting parent (a cohabiting stepparent) will have major trouble asserting
a right even to visitation of the couple’s children if the biological parent dies.

Cohabitants also face substantial legal problems with respect to medical care.
They are not listed as surrogate (substituted) healthcare decisionmakers under the law
of most states. This means that they may need to resort to lengthy and expensive court
proceedings if they want to play a role in decisions about the care of an incapacitated
partner. Indeed, in some hospitals they may even be denied access to their partner in
an Intensive Care Unit because they are not next of kin.

This is just the tip of the iceberg; it is estimated that literally thousands of statutes
rest benefits upon marital status in the United States. Even if a couple has registered in
a domestic partnership under the law in one of the few states that extend all the benefits
of marriage to cohabitants, they are not eligible for the many benefits under federal law.
For example, a major source of protection in the U.S. is the social security system,
which provides benefits to survivors, but cohabitants are not eligible to receive benefits
under it.

Although this is not a comprehensive list, it imparts some sense of the many
problems a cohabiting couple may face due to their lack of legal recognition.
Those problems deserve remediation.

III. Legal Reform to Address the Problems Faced by Cohabitants

In turning to consider what legal reform might be advisable to address
the problems faced by cohabitants, we do not have to write on a blank slate. Many other
countries have already met this challenge, in whole or in part. Section A below
describes many of the systems that could be drawn upon as models for such reform.
In Section B, I set forth my own recommendations for a legal system to govern
cohabitants and answer a number of objections to them.

456

ฉบับพเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

A. Treatment of Cohabitants in Other Countries’ Legal Systems
Most developed countries have extended at least some legal rights to cohabitants.28
In Sweden, where cohabitation became widespread very early, the government was
determined to treat marital status in a neutral fashion, so as to leave individuals free to
choose the lifestyle they desired. It did so in two ways – both by taking away rights that
depended on being married and by extending rights to cohabiting couples. Thus, for
example, Sweden repealed joint income taxation and joint liability for marital debt, and
extended rights to pensions, housing allowances, and the right to sue for loss of
a breadwinner to cohabitants. Cohabitants were exempted from inheritance tax and
made next of kin for medical purposes. Joint homes are divided equally if the relationship
ends. Neither a spouse nor a cohabitant receives support at the end of their union,
however. Rather, in Sweden individuals receive benefits as individuals directly from
the state, including income support, universal health insurance, and child care, so alimony
is not available even to married couples.
In the Netherlands, cohabitants are given a range of choices. They may register
as domestic partners, thereby receiving almost identical rights to married couples, or
enter a contract describing their rights and obligations to each other. If they pursue
neither of these alternatives, they still receive many of the benefits of marriage under
the law, such as those related to social security, income tax, tenancy, state pensions,
inheritance taxes, and immigration.
French law offers entry into a PACS (Pacte Civile de Solidarité) as an alternative
to marriage. By executing such an agreement, a couple may either specify the terms of
their relationship or adopt the terms specified by the law, which include most but not
all of the benefits of marriage. Like entry into a civil union or domestic partnership in
the United States and the Netherlands, this requires individuals to take affirmative action,
which has led me not to endorse such an approach.

28 For more detail on treatment of cohabitation in any of the countries discussed in this section, see
BOWMAN, UNMARRIED COUPLES, LAW, AND PUBLIC POLICY, note 1 above, at 173-220. Because that
book was published in 2010, the information has been updated in this article.

457

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณค์ ดีชำ�นญั พเิ ศษ

In Canada, cohabitants are referred to as “common law partners.” They are
legally entitled to spousal support, but not property distribution, upon termination of
their relationships, as well as to benefits under federal law, such as social security and
tax benefits. This is really just a half measure, one that was politically feasible.
By contrast, many Australian states have enacted “de facto relationships acts” that give
cohabitants remedies under family law based on status; they are also covered by a wide
range of protections under federal law, such as tax, social security, pensions, workers’
compensation, and immigration. New Zealand also gives generous protections to
cohabitants.

England and Wales approach the United States in their negative treatment of
cohabitants, although even they have offered some protections for quite a while.
Cohabitants may succeed to a leased tenancy and apply for reasonable maintenance
upon the death of a partner. Moreover, the Civil Partnership Act has recently been
opened to opposite-sex cohabitants. It provides that partners be treated as though married
with respect to property and support rights, inheritance tax, social security and pensions,
life insurance, tenancies, parental responsibility, and next-of-kin status in hospitals.
Again, however, it requires registration, which most cohabiting couples won’t do.
Otherwise, they are, for example, required to bring lawsuits based on the equitable
theory of constructive trust to recover property at the end of their relationships, which
is both complicated and expensive. This paucity of remedies flies in the face of opinion
polls that show that cohabitants and others believe cohabitants should be entitled to
the legal rights of married couples — or even believe they already are.29

Although the models described above offer some indications of what is desirable,
none of them is perfect or readily exportable to other countries. Many are clearly
inadequate in their coverage. Others, as in France and the Netherlands, require
registration, and the vulnerable parties who most need the law’s protection are also
the least likely to register. Moreover, in Sweden, France, and the Netherlands, cohabitants
can count on protection by a comprehensive social welfare system that does not exist

29 In what has been called “the common law myth,” many cohabitants in England believe that they are
entitled to the rights of marriage without doing anything more than cohabiting for some period of time, although

458

ฉบบั พิเศษ ประจ�ำ ปี 2564

elsewhere. In the United States, by contrast, the law is premised, by and large, on
an assumption that individuals should look out for themselves, and the law of marriage
and divorce functions to privatize many social welfare functions to ex-spouses rather
than the state.

B. Recommendations for Reform in the Legal Treatment of Cohabitants
The lack of legal remedies harms the most vulnerable groups in the United States-
low-income couples, African Americans and Latino/as, who are the most likely to
cohabit. Moreover, there are many cohabitants who do not fall into these groups, and
a large proportion of all cohabitants have children in their households. For these reasons,
I argue that legal recognition should be extended to cohabitants under certain conditions.
My proposal has three parts:
1. Treat domestic partners who have cohabited for two years or have a child
together as though they were married;
2. Allow partners to contract out of these obligations with relative ease; and
3. Set up a system for registration as domestic partners similar to those available
in California and Illinois today, but allow them to design their own individual contracts
as well.
First, after two years or the birth of a child, cohabiting couples will have become
both financially and emotionally interdependent to an extent that they should be treated
as though they were married under both state and federal law. This status would be
imposed automatically, without the need for proof of any factors or registration. Given
the statistics about age distribution and length of cohabiting relationships, the two-year
requirement would exclude a large number of cohabitants, including most of those in
the younger age group. Alternatively, one could set an age minimum, such as 21, if the
couple does not have a child in common.
Second, couples who do not want to undertake the obligations involved in
marriage should be provided with a user-friendly method to opt out. If both agree to

common law marriage was abolished in England in 1753. See, e.g., Anne Barlow, Regulation of Cohabitation,
Changing Family Policies and Social Attitudes: A Discussion of Britain Within Europe, 26 Law & Policy 57, 73 (2004).

459

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณค์ ดชี �ำ นญั พิเศษ

opt out of the status, they would sign a simple standardized form to that effect, get it
notarized, and file it with a court, all of which could be accomplished without a lawyer.
Ideally, prior to filing such a declaration, they would be given a pamphlet explaining
in simple language what rights they would be giving up by opting out. If the partners
disagree about whether to opt out, this gives substantial bargaining power to the party
desiring a legally enforced commitment, likely to be the party in a weaker economic
position or the caregiver of a child. The other party would then be put to the choice of
leaving the relationship and giving up whatever advantages they derive from it or having
the status imposed upon them, thus protecting the more vulnerable party.

Third, a system of registering their partnerships should be provided to cohabitants
under which they may become civil partners from the beginning of their relationship
if they wish. This would allow couples not only to avoid the two-year wait before
the status is imposed but also to enter a committed relationship unburdened by the religious
or gendered associations of traditional marriage. This relationship would involve both
the benefits and burdens of marriage, such as the duty of support and common ownership
of property upon its termination. Such a system has proved very popular with couples
in both France and the Netherlands. The partners should also be given the alternative
of designing their own contract, so as to avoid state family law provisions if they wish
but nonetheless be treated as married by third parties and the state.

The most common objection raised to a status-based and comprehensive system
such as I propose is that it interferes with individual autonomy – that is, people may
have obligations imposed upon them which they did not choose. This, of course, is the
reason I include the alternative of opting out or designing a couple’s own contract. Yet
it is true that the system would interfere with some individuals’ autonomy. This does
not trouble me very much. We are none of us really autonomous; we are all surrounded
by webs of relationship and obligation. Indeed, we owe our lives and nurture to them.
Some type of limited autonomy is the way we all realize our full personhood. Those
who wish to be fully autonomous should perhaps remain outside intimate relationships.

Other critics still raise the tired objection that such a system will have a negative
effect on marriage. Statistics from other countries – France, the Netherlands, Sweden,

460

ฉบับพิเศษ ประจำ�ปี 2564

and Australia – indicate that this should not be a concern. In countries where cohabitation
has long been common and where it is treated favorably by the law, there has been no
negative impact on the rate of marriage. Marriage will stand or fall on its own merits.

Our concern, as family lawyers and judges, should be to protect those who need
protection, in the relationships they have chosen. Those individuals, especially low-
income women and their children, are unlikely to draft contracts. Moreover, given that
low-income couples have little property to divide or capacity for support payments,
their primary need is for remedies against third parties and the state, such as social
security protections, standing in personal injury lawsuits, and the like.

Finally, if we address couples’ needs, such as economic struggles, in a way that
may make their relationships stabler, the result will have a particularly positive effect
on cohabitants’children. Increasing the length of cohabiting relationships means children
will spend longer periods in a household that is not disrupted by the departure of
a parenting partner. The goal should be that more children grow up living with their
parents, whether they are married or not, as they do in Sweden, where cohabitation is
well protected by the law.

In sum, I propose that the legal treatment of cohabitation needs to be reformed,
whether in full, as I argue above, or by extending benefits in a piecemeal fashion if the
more comprehensive approach is not feasible. These reforms would effect what I see
as central goals of family law: to protect vulnerable individuals when their relationships
end and to diminish the impact upon children of how their parents choose to live their
lives.

At the very least, I invite debate among policymakers and the public on these
issues. As I stated in my more extended treatment of cohabitation: “What are the goals
we strive to promote through our family law rules? Should they apply to persons who
have chosen to live together without getting married?” 30 Now that this lifestyle has
become so common, why not?

30 BOWMAN, UNMARRIED COUPLES, LAW, AND PUBLIC POLICY, note 1 above, at 244.

461



ฉบบั พเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

Challenges to the Involvement of the Child in
International Child Abduction Mediation under

the Hague Convention on the Civil Aspects of
International Child Abduction*

ความท้าทายในการนำ� เด็กเข้าสกู่ ระบวนการไกลเ่ กลยี่ ข้อพิพาทกรณี
การลกั พาเดก็ ขา้ มชาติภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยลักษณะทางแพ่งในการ

ลกั พาเดก็ ข้ามชาติ

Napakamol Havanond**

นภกมล หะวานนท์

Abstract

The focus of this paper is on the provision in the Guide to Good Practice under
the Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction that
encourages the involvement of the child in the mediation. Despite the child’s rights to
be heard and benefits of getting the child involved in mediation, there are potential
drawbacks or challenges attached to the unique characteristics of child abduction
mediation that need to be taken into consideration. What I argue in this paper is that,
in the very specific area of international child abduction mediation, there are some
challenges that might make the involvement of the child in mediation more problematic.

*  This article was first published in Nitiparitat Journal Vol.1 No.1 (2021): January
** Judge in the Research Justice Division of the Court of Appeal for Specialized Cases (Juvenile and
Family Case Division), Thailand. LL.B. (First Class Honors, Gold Medal) Chulalongkorn University, LL.M. Harvard
University (Fulbright Scholarship), LL.M. Cornell University (Bajrakitiyabha Scholarship for Legal Education)

ผู้พิพากษาศาลช้ันต้นประจ�ำกองผู้ช่วยผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษ (แผนกคดีเยาวชนและครอบครัว),
น.บ. เกียรตินิยมอันดับหนึ่ง (เหรียญทอง) จุฬาฯ, น.ม. มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด (ทุนฟุลไบรท์), น.ม. มหาวิทยาลัยคอร์แนล
(ทุนพัชรกิติยาภาเพือ่ การศกึ ษากฎหมาย)

463

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณค์ ดีช�ำ นัญพิเศษ

บทคดั ย่อ

บทความน้ีมุ่งศึกษาแนวทางการปฏิบัติที่ดีภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยลักษณะทางแพ่ง
ในการลักพาเด็กข้ามชาติท่ีส่งเสริมการมีส่วนร่วมของเด็กในกระบวนการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท
กรณกี ารลกั พาเดก็ ขา้ มชาติ แมว้ า่ เดก็ จะมสี ทิ ธมิ เี สยี งทจี่ ะแสดงความคดิ เหน็ ของตน และแมว้ า่
การสนับสนุนให้เด็กมีส่วนร่วมในกระบวนการไกล่เกล่ียข้อพิพาทจะมีประโยชน์หลายประการ
แต่ด้วยลักษณะเฉพาะบางประการของข้อพิพาทกรณีการลักพาเด็กข้ามชาติที่จะได้กล่าวถึง
ในบทความนี้ท�ำให้การมีส่วนร่วมของเด็กในกระบวนการไกล่เกล่ียข้อพิพาทมีทั้งข้อด้อยและ
ประเด็นท้าทายท่ีต้องค�ำนึงถึง ซ่ึงอาจส่งผลให้การมีส่วนร่วมของเด็กในกระบวนการดังกล่าว
เกิดเป็นปัญหาได้

464

ฉบับพเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

Introduction and Background Information

As the world has been globalized and as international communication has been
expanded, there has been an increase in marriage between people from different
countries.1 However, when the days go rough and these couples get divorced, sometimes
one parent takes the child away from the country. The Hague Convention on the Civil
Aspects of International Child Abduction 1980 (Hague Convention) has been enacted
to govern this type of situation and to ensure that the child is returned to his or her
habitual residence promptly.2 With the perception that either wrongful retention or child
abduction to the new environment unfamiliar to the child is not in the child’s best
interests and may have harmful effect towards the child, the Hague Convention structured
a procedure where the left-behind parent could petition for a return order from
the judicial or administrative authorities.3 After the return, both parents are to deal with
custody hearings according to domestic law.4

As mediation has been increasingly accepted as an appropriate means of dispute
resolution in family matters in many countries, the Hague Conference has recognized
the importance of mediation in facilitating amicable solutions between parents and,
therefore, published the Guide to Good Practice under the Hague Convention on
Mediation (Guide to Good Practice) in 2012.5 The mediation under the Hague Convention
does not focus only on resolving the conflict at the ‘return’ stage, but can also reach

1 Jennifer Zawid, Practical and Ethical Implications of Mediating International Child Abduction Cases:
A New Frontier for Mediators, 40 U. Miami Inter-Am. L. Rev. 1, 4 (2008).

2 Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction, Dec. 1, 1983, 11 T.I.A.S. 670,
1343 U.N.T.S. 89 [hereinafter Hague Convention].

3 See id. art. 8. See also Hague Conference on Private International Law, Outline Hague Child Abduction
Convention, available at http://www.hcch.net/upload/outline28e.pdf.

4 Hague Conference on Private International Law, id.
5 GUIDE TO GOOD PRACTICE UNDER THE HAGUE CONVENTION OF 25 OCTOBER 1980
ON THE CIVIL ASPECTS OF INTERNATIONAL CHILD ABDUCTION, Mediation (2012), intro and para. 31,
available at http://www.hcch.net/upload/guide28mediation_en.pdf [hereinafter GUIDE TO GOOD PRACTICE].

465

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณค์ ดีช�ำ นัญพิเศษ

other aspects on the merits of the dispute, such as custodial details.6 This advantage
makes mediation more effective than litigation in the realm of international child
abduction, in addition to the fact that mediation saves time and money, and allows
parents to come to an agreeable solution, rather than an unpredictable court order.7

The focus of this paper is on the provision in the Guide to Good Practice that
encourages the involvement of the child in the mediation. Even though it is perceived
that the child is entitled with the rights to be heard8 and even though there are benefits
of getting the child involved in mediation, there are potential drawbacks or challenges
that the authorities and practitioners need to be taken into consideration. The issue of
the involvement of children in family matters has long been controversially debated.
What I argue in this paper is that, in the very specific area of international child abduction
mediation, there are some challenges that might make the involvement of the child in
mediation more problematic. This paper is divided into three parts. The first part gives
background information about the encouragement from the Hague Conference to involve
the child in mediation as well as the literature review on pros and cons of the involvement
of children in family disputes mediation. The second part, which is the main section of
the paper, discusses challenges to the involvement of the child in international child
abduction mediation that might make it difficult or ineffective to listen to child’s voices.
These challenges demonstrate that the arguments against the involvement of the child
may be reinforced when it is in the context of international child abduction mediation.
Moreover, with the unique characteristics of international child abduction mediation,
there might be some risks of having the child involved. In the final part, I conclude that
it is time to think about “how” to have children involved in this kind of mediation in
the way that avoids risks and harm that might occur according to the analysis I provide.

6 SARAH VIGERS, MEDIATING INTERNATIONAL CHILD ABDUCTION CASES: THE HAGUE
CONVENTION 39-42 (2011).

7 Nuria González Martín, International Parental Child Abduction and Mediation: An Overview, 48 Fam.
L.Q. 319, 321 (2014).

8 United Nations Convention on the Rights of the Child, infra note 10.

466

ฉบบั พิเศษ ประจ�ำ ปี 2564

1. Encouragement of Having the Child Involved in International
Child Abduction Mediation and Literature Review of Arguments
For and Against the Involvement of the Child in Family Matters

Mediation

Article 13(2) of the Hague Convention indicates an exception to granting
a return order when there is an objection from the child.9 This provision, interpreted
alongside with Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child
(UNCRC), which provides children with the right to be heard10, is the fundamental
source for encouraging the involvement of the child in international child abduction
mediation, according to the Guide to Good Practice.11

Generally, involvement of children in family dispute mediation serves some
beneficial purposes. First, as stated in the Guide to Good Practice, hearing the voice of
the child can distract parents from their own conflicts and instead focus on the interests
of the child.12 Moreover, having the child involved is a way to inform them about
the current situation in their families.13 Empirical research has also found that having
children as a part of the mediation does reduce conflicts between parents and promotes

9 Art. 13(2) “The judicial or administrative authority may also refuse to order the return of the child if it
finds that the child objects to being returned and has attained an age and degree of maturity at which it is appropriate
to take account of its views.” Hague Convention, supra note 2 at art. 13(2).

10 Art. 12 “1. States Parties shall assure to the child who is capable of forming his or her own views
the right to express those views freely in all matters affecting the child, the views of the child being given due weight
in accordance with the age and maturity of the child. 2. For this purpose, the child shall in particular be provided
the opportunity to be heard in any judicial and administrative proceedings affecting the child, either directly, or
through a representative or an appropriate body, in a manner consistent with the procedural rules of national law.”
United Nations Convention on the Rights of the Child art. 12, Nov. 20, 1989, 1577 U.N.T.S. 3. This provision has
been extended to cover alternative dispute resolution according to the 2009 General Comment by the Committee
on the Rights of the Child. GUIDE TO GOOD PRACTICE, supra note 5 at para. 248.

11 GUIDE TO GOOD PRACTICE, supra note 5 at chapter 7.
12 Id. at para 237.
13 Id.

467

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณค์ ดชี ำ�นญั พเิ ศษ

positive collaboration.14 Also, it is claimed that active participation is what children
desire15 as well as what helps children familiarize with the new structure of their families16
and increases their senses of responsibility.17

On the other hand, the Guide to Good Practice does not mention other research
showing that involvement of the child in mediation may have adverse impacts. First,
children can easily be manipulated by one parent to choose the side they want to stay
with.18 Even if the parent’s control arguably did not meet the level of manipulation,
many parents taught their children what to say and what should not be said in
the mediation.19 This leaves the child with loyalty conflict and anxiety in mind.20 Second,
there is a risk of giving the child too much power and burden to make a decision.21 Even
though mediators might be careful not to give children the power to make a decision,
this might not be true in the context of high conflict and intense emotion.22 Lastly, there
is a risk of disappointing the child when his voice is heard, but disregarded in the end.23

14 Research Report, Department of Justice Canada, The Voice of the Child in Separation/Divorce Mediation
and Other Alternative Dispute Resolution Processes: A Literature Review (June 2009), http://www.justice.gc.ca/eng/
rp-pr/fl-lf/divorce/vcsdm-pvem/pdf/vcsdm-pvem.pdf, at 12-13 (citing Goldson, Jill. 2006. Hello, I’m a voice, let me
talk: Child-inclusive mediation in family separation. Center for child and family policy research, Auckland University.
Can be accessed online at: http://www.familiescommission.govt.nz/download/innovativepractice-goldson.pdf).

15 Id. at 9 (citing Cashmore, J. and Parkinson, P. 2008. Children’s and parents’ perceptions on children’s
participation in decision making after parental separation and divorce. Family Court Review, 46(1), 91-104.)

16 Id. at 10 (citing Butler, I., Scanlon, L., Robinson, M., Douglas, G. and Murch, M. 2003. Divorcing
children: Children’s experience of their parents’ divorce. Jessica Kingsley Publishers, London.)

17 Id. at 10-11 (citing Brown, Carole. 1996. “Involving children in decision making without making them
the decision makers”. Paper presented at a Seminar for Directors of Court Counseling and Casework Supervisors,
Victor Harbour, SA. As cited in Chisholm, Richard, 1998, Children’s participation in litigation. Third National
Family Court Conference and Goldson, supra note 14, etc.)

18 Id. at 13 (citing Brown, supra note 17, etc.)
19 Robert E. Emery, Easing the Pain of Divorce for Children: Children’s Voices, Causes of Conflict, and
Mediation Comments on Kelly’s “Resolving Child Custody Disputes”, 10 Va. J. Soc. Pol’y & L. 164, 166-67 (2002).
20 Research Report, Department of Justice Canada, supra note 14 (citing Brown, supra note 17, etc.)
21 Id. at 13-14 (citing Warshak, Richard A. 2003. Payoffs and pitfalls of listening to children. Family
Relations, 52, 373-384.)
22 Robert E. Emery, supra note 19 at 165.
23 Research Report, Department of Justice Canada, supra note 14 at 14.

468

ฉบบั พเิ ศษ ประจ�ำ ปี 2564

After all, according to the Guide to Good Practice, age and maturity of the child
should be taken into consideration in order to ensure a meaningful participation of
the child in mediation.24 Research has shown that children from the age of eighteen
months to five years are not appropriate for taking part in mediation due to the limitation
of their language ability and cognitive development.25 It is recommended that
the youngest child, being able to participate in mediation, is the one at the age of eight
years (or around eight to ten years) because children at this age have developed
the feeling of empathy, the understanding of the process and the ability to express their
worries.26 However, children at the age of five to seven years, despite their language
ability, are very easy to be manipulated by one parent and, therefore, suffer loyalty
conflict in their mind.27 For the analysis of the involvement of the child in international
child abduction mediation in this paper, it is based on the presumption that the child is
mature enough to have a meaningful participation in mediation.

The next part will illustrate how these potential drawbacks can be reinforced in
the context of international child abduction mediation as well as other risks and problems
derived from the characteristics of international child abduction mediation.

2. Challenges to the Involvement of the Child
in International Child Abduction Mediation

With characteristics of international child abduction mediation under the Hague
Convention, there are factors and risks that may reinforce the negative effects of having
the child involved in mediation and may also make it difficult and problematic to have
the child involved. Factors that should be taken into consideration include 1.) The high
conflict nature of international child abduction dispute along with the potential domestic

24 GUIDE TO GOOD PRACTICE, supra note 5 at sec. 7.2.
25 Cassandra W. Adams, Children’s Interest-Lost in Translation: Making the Case for Involving Children
in Mediation of Child Custody Cases, 36 U. Dayton L. Rev. 353, 357 (2011) (citing Am. Bar Ass’n, A Judge’s Guide:
Making Child-Centered Decisions in Custody Cases 6 (Diane Boyd Rauber ed., 2d ed. 2008)).
26 Id.
27 Id.

469

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณ์คดชี �ำ นัญพเิ ศษ

violence behind the dispute 2.) The growing use of online mediation in international
child abduction mediation 3.) The nature of “Convention Mediation” and the potential
criminal charges involved.

2.1 The High Conflict Nature and the Potential Domestic Violence behind
International Child Abduction Dispute

Researchers who have been advocating for the involvement of the child in
mediation agreed that the involvement of the child is not recommended in high-conflict
disputes.28 In her official report for the Australian Government, Jennifer McIntosh,
although strongly advocating for the idea of child-inclusive mediation, described that
either child-focused intervention or child-inclusive intervention did not work with
couples with long-term high conflicts.29

Child abduction has been recognized as an indication of high-conflict divorce.30
For example, Dr Larry Friedberg mentioned a study by Depner and her colleagues based
on California data, which categorized child abduction as an indication of high-conflict
family dispute.31 It makes sense to think that the conflict in this kind of case must be so
grave that one parent cannot tolerate the other any longer and takes the child away to
another country, not just another province, despite the risk of being arrested for a criminal
charge.

Moreover, domestic violence is not rare in international child abduction dispute.32
Statistics show that 54 percent of child abduction cases involve domestic violence
between parents.33 There are possibly various forms of domestic violence. Initially,

28 Research Report, Department of Justice Canada, supra note 14 at 14 (citing Goldson, supra note 14,
Garwood, Fiona. 1990. Children in conciliation: The experience of involving children in conciliation. Family and
Conciliation Courts Review, 28(1), 43-51, etc.)

29 McIntosh, Jennifer, E. 2007. Child inclusion as a principle and as evidence-based practice: Applications
to family law services and related sectors. AFRC Issues: Australian Family Relationships Clearinghouse, 1.

30 Larry M. Friedberg, High-conflict Divorce, http://www.drlarryfriedberg.com/interventions-high-conflict-
divorce/ (last visited Dec. 4, 2015).

31 Id.
32 Nuria González Martín, supra note 7 at 343.
33 Karen Brown Williams, Fleeing Domestic Violence: A Proposal to Change the Inadequacies of
the Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction in Domestic Violence Cases, 4 J.
Marshall L.J. 39, 44 (2011).

470

ฉบบั พเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

the Hague Convention recognized domestic violence only in the pattern of a father
abducting a child from a mother as a kind of abuse to her. However, nowadays
the mother is the one who takes the child with her, crossing international borders to
escape from domestic violence.34 In Australia and New Zealand, for instance, 100 percent
of international child abduction cases are involved with a mother as the child abductor.35
The child himself can also be the direct victim of domestic violence when being abused
by a parent.36

All these kinds of domestic violence made it inappropriate to have the child
involved in the mediation process. Researchers like Jill Goldson and Jennifer McIntosh,
despite arguing for child-inclusive mediation, agree that disputes involving domestic
violence need to be carefully screened or excluded from mediation because it needs
a higher level of therapy.37 Domestic violence also plays a key role in the debate of
whether there should be mediation at all. Many practitioners argued that in trying to
remain neutral, mediators are not able to equalize the bargaining power between
the abuser and the victim, who reasonably feared his or her abusive partner, leading to
a resolution that might not actually be acceptable to the victim.38 The post-mediation
consequence is also alarming. There is no effective measure to protect the victim after
mediation, and statistics show that there are more violent abuses happening after
mediation than after trial.39

Having the child involved in international child abduction mediation, which is
likely to be of high-conflict nature with domestic violence background, may reinforce

34 Id.
35 Id.
36 Nuria González Martín, supra note 7 at 343.
37 Department of Justice, Canada, The Voice of the Child in Separation/Divorce Mediation and Other
Alternative Dispute Resolution Processes: A Literature Review, http://www.justice.gc.ca/eng/rp-pr/fl-lf/divorce/
vcsdm-pvem/p4.html#ftnref75 (last visited Dec. 9, 2015) (citing Interview with Jill Goldson, social worker and
principle researcher for the (2006) study, Hello, I’m a voice, let me talk: Child-inclusive mediation in family separation
and Interview with Dr. Jennifer McIntosh, psychologist/researcher and Director of Family Transitions, Australia.).
38 E.g., Kerry Loomis, Domestic Violence and Mediation: A Tragic Combination for Victims in California
Family Court, 35 Cal. W. L. Rev. 355, 362-66 (1999), etc.
39 Id.

471

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณ์คดีช�ำ นญั พิเศษ

the drawbacks of the involvement of the child. First, the pressure put on the child might
be a lot more than the pressure in regular custody mediation. Robert Emery made
a point that in high-conflict dispute mediation, there is a risk of giving the child too much
burdensome power to decide which side he should choose even though the mediator
might be already careful not to give the child such power.40 Moreover, in my opinion,
the higher the conflict is, the more the parent may want to manipulate the child when
being interviewed in the mediation. Additionally, domestic violence, which affects
the child, has been listed in the Hague Convention as an exception of granting a return
order.41 This might affect the mediation where the mediator is told and trained to be
aware of domestic violence. We can imagine of a child requesting to be with the abuser
for whatever reason he believes in. In this case, the result of the mediation might go
against the child’s wish and thus disappoints him.

2.2 The Growing Use of Online Mediation in International Child Abduction
Mediation

Even though the Guide to Good Practice did not mention online mediation,
online mediation has gained a lot of attention and been recognized as an important
platform for resolving international child abduction dispute.42 However, the use of online
mediation may make it problematic to have children involved in the mediation.

Many scholars and practitioners have promoted the use of online mediation in
international child abduction because of its several potential benefits.43 For instance,
online mediation can solve the problem of immigration44 and jurisdictional issues.45

40 Robert E. Emery, supra note 19.
41 Art. 13(b) “Notwithstanding the provisions of the preceding Article, the judicial or administrative
authority of the requested State is not bound to order the return of the child if the person, institution or other body
which opposes its return establishes that – (b) there is a grave risk that his or her return would expose the child to
physical or psychological harm or otherwise place the child in an intolerable situation.” Hague Convention, supra
note 2 at art. 13(b).
42 Nuria González Martín, supra note 7 at 345.
43 E.g., Id., Elizabeth Cunha, The Potential Importance of Incorporating Online Dispute Resolution into
A Universal Mediation Model for International Child Abduction Cases, 24 Conn. J. Int’l L. 155 (2008), etc.
44 Nuria González Martín, supra note 7 at 345.
45 Courtney Hawkins, ODR and the Hague Convention, PREZI (Jun. 22, 2014), https://prezi.

472

ฉบับพเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

Mediation can be held even though one participant faces immigration issues that may
impede him or her to come to the mediation venue or even though one parent is in
the country over which the Hague Convention does not have jurisdiction.46 Also, online
mediation renders a more comfortable atmosphere in high-conflict dispute mediation
and for victims of domestic violence in lieu of face-to-face meeting.47

On the other hand, one might argue that with the emotional nature of family
dispute, as opposed to commercial dispute, it might be more effective to mediate through
face-to-face mediation to detect emotions right at the scene.48 Generally, in the mediation
in which the child has been involved, mediators need to work harder, and sometimes
need to be specially trained, to get the child to talk and figure out the child’s real views,
which might be hidden behind his outward expressions.49 So, in distant communication
like online mediation, it might be even harder to know what really is in the child’s mind.
The mediator may have no idea whether the child was the one typing the message or
whether the child was told to say sentence-by-sentence behind the screen. There is
definitely a chance of manipulation by the parent who is with the child. Moreover,
despite assertion that online mediation saves time, it can be counter-claimed that online
mediation is actually more time-consuming than face-to-face mediation because
the environment does not force participants to give a response at once; instead,
they can break the flow and respond whenever they want.50 There is a claim that online
mediation can take as long as four or five times longer than face-to-face mediation.51
In my view, the longer the mediation process, the more likely the risk of putting pressure
and burden on the child.

com/4yma_6kwewhy/odr-and-the-hague-convention/.
46 Nuria González Martín, supra note 7 at 345-347 and Courtney Hawkins, supra note 45.
47 Melissa A. Kucinski, The Pitfalls and Possibilities of Using Technology in Mediating Cross-Border

Child Custody Cases, 2010 J. Disp. Resol. 297, 318 (2010).
48 Nuria González Martín, supra note 7 at 346.
49 Jennifer Winestone, Best Interests and Little Voices: Child Participation in the Family Mediation

Dialogue, MEDIATE.COM (Jan. 2015), http://www.mediate.com/articles/WinestoneJ3.cfm.
50 Kucinski, supra note 47 at 316.
51 Id. (citing Nicole Gabrielle Kravec, Dogmas of Online Dispute Resolution, 38 U. Tol. L. Rev. 125

(2006), 129 (2006)).

473

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณ์คดีชำ�นญั พิเศษ

2.3 The Nature of Convention Mediation and the Potential Criminal Charges
Involved

In this section, it is argued that the nature of Convention Mediation and
the potential criminal charges involved may impede the inclusion of the child into
mediation or make it inappropriate.

Unlike general mediation, convention mediation is considered as only a part of
the whole application process under the convention; therefore, authorities have been
much involved from the outset since the application was filed even though one purpose
of mediation in general is to reduce the interference of state authorities and leave
the disputes to be resolved by parties themselves.52 The decision to include children in
mediation, thus, is in the hand of the authorities, who are exposed to the application in
the first place, rather than the parents.53 Research has demonstrated that in Germany,
the country with great reputation of listening to young children’s voices in judicial
settings, it is rare that children are listened to in international child abduction mediation.54
Nevertheless, even in the case that parents are invited to bring the child into mediation,
they hardly accept that invitation.55 On the other hand, if the authorities decide to include
the child in the mediation, against parents’ intention, this might reinforce the harm of
the pressure burdened on children as being put in the middle of the high conflict where
even parents themselves do not want the child to be involved. In Switzerland, the one
who decides the involvement of children in mediation is the authority or sometimes
the mediator while it can be the responsibility of the court in Germany.56

What may reinforce the authority of the state officials to take control of
the mediation and decide whether to include children in mediation is when such criminal
charges as kidnapping are involved in international child abduction dispute. Even if
the child’s voice might be heard in this kind of situation, the child might be disappointed

52 SARAH VIGERS, supra note 6 at 86-90.
53 Id.
54 Id. at 86.
55 Id. at 87.
56 Id. at 87-88.

474

ฉบบั พเิ ศษ ประจ�ำ ปี 2564

by having his voice undervalued because the authority and the mediator may have to
prioritize the consequence of the criminal charges over the child’s needs.

It is true that the Hague Convention deals only with the civil aspects of child
abduction, however, criminal charges in the country of the child’s habitual residence
against the taking parent affect the momentum of the return process57 and, possibly,
the mediation, as a part of that process. United States is one big example of the country
that concerns much about the criminal charges and does not order a return if the taking
parent is going to be arrested once arrived at the country of origin.58

3. Conclusion

In conclusion, there are both benefits and drawbacks of having the child involved
in family dispute mediation. However, with the unique characteristics of international
child abduction mediation, it is obvious that there are challenges that might make it
problematic to encourage the involvement of the child in this kind of mediation.
The high-conflict nature of international child abduction cases along with domestic
violence, the growing use of online mediation, the nature of convention mediation and
the potential criminal charges involved may all reinforcing the drawbacks of
the involvement of the child in mediation. The question that we should try to answer
now is ‘how’ to have the child involved in international child abduction mediation in
the way that is effective and not harmful to children.

57 Nuria González Martín, supra note 7 at 336.
58 Id.

475



ฉบบั พเิ ศษ ประจ�ำ ปี 2564

Civil Partnership Law

Adjunct Professor Prasobsook Boondech
The former President of the Senate , the former President of the Court of Appeal,
the former President of Central Intellectual Property and International Trade Court

Abstract

This article describes the historical background and the legislative process of
the Civil Partnership Bill, along with details of each section. The Draft Bill aims to
entitle same-sex couples with the right to family formation through civil partnership
registration, which allows them to enjoy the same legal treatment as opposite-sex
couples. The Draft Bill contains 46 sections, including general provisions on the mutatis
mutandis application of the Civil and Commercial Code Book 5 Family, which aims to
provide the same standard of treatment to civil partners, particularly on their property,
debt, and finances after separation. Moreover, five sections in the Civil and Commercial
Code Book 5 Family are going to be amended in accordance with the Civil Partnership
Draft Bill. The Civil Partnership Bill, once enacted, will affirm that Thailand accepts
the new form of family and treats same-sex couples equally under the law.

477



ฉบบั พเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

กฎหมายค่ชู วี ติ *

ศาสตราจารยพ์ ิเศษ ประสพสขุ บญุ เดช**

1.  ทกุ ทา่ นคงรจู้ กั คนุ้ เคยกบั ค�ำวา่ “คสู่ มรส” กบั “คชู่ วี ติ ” กนั อยา่ งดแี ลว้ ปจั จบุ นั ค�ำสองค�ำนี้
มีความหมายอย่างเดียวกันคือหมายถึงสามีภริยา แต่ในอนาคตอันใกล้ค�ำสองค�ำน้ีจะมี
ความหมายแตกตา่ งกนั อยา่ งสน้ิ เชงิ หากกฎหมายคชู่ วี ติ ผา่ นความเหน็ ชอบของรฐั สภาประกาศใช้
บงั คบั เปน็ กฎหมาย โดย “คสู่ มรส” จะหมายถงึ ชายกบั หญงิ ทจ่ี ดทะเบยี นสมรสกนั เพอื่ อยกู่ นิ ดว้ ยกนั
เปน็ สามีภรยิ าตามกฎหมาย ส่วน “คชู่ ีวติ ” หมายถงึ ชายกบั ชายหรือหญงิ กับหญงิ ท่จี ดทะเบียน
คชู่ วี ติ กันเพ่อื อยู่รวมกันเปน็ ครอบครวั ช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูกันตามกฎหมาย

2.  กฎหมายคชู่ วี ติ เรม่ิ ตน้ เมอ่ื เดอื นมกราคม 2556 ทก่ี ระทรวงยตุ ธิ รรมโดยขอ้ เสนอของ
กรมคมุ้ ครองสทิ ธแิ ละเสรภี าพไดต้ งั้ คณะกรรมการท�ำการยกรา่ งพระราชบญั ญตั คิ ชู่ วี ติ พ.ศ. .... ขนึ้
โดยอาศยั หลกั การของกฎหมายตา่ งประเทศทงั้ ระบบ Civil Law และ Common Law เพอ่ื ใหส้ ทิ ธิ
บคุ คลเพศเดยี วกนั จดทะเบยี นคชู่ วี ติ กนั ได้ เมอ่ื จดทะเบยี นคชู่ วี ติ กนั แลว้ บคุ คลทง้ั สองมสี ทิ ธแิ ละ
หนา้ ทท่ี �ำนองเดยี วกนั กบั สามภี รยิ าทจ่ี ดทะเบยี นสมรสกนั คณะรฐั มนตรสี ง่ รา่ งพระราชบญั ญตั นิ ้ี
ไปให้ส�ำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาพิจารณาเมื่อวันที่ 28 ธันวาคม 2561 ส�ำนักงาน
คณะกรรมการกฤษฎกี าตงั้ คณะกรรมการกฤษฎกี า (คณะพเิ ศษ) จ�ำนวน 8 คน โดยมศี าสตราจารย์
พเิ ศษ ประสพสขุ บญุ เดช เป็นประธานเพื่อพจิ ารณาในวันท่ี 21 มนี าคม 2562 ใช้เวลาตรวจ
พิจารณาประมาณ 1 ปี จนถงึ วนั ท่ี 9 มนี าคม 2563 จึงพจิ ารณาแล้วเสรจ็ สง่ ร่างพระราชบญั ญัติ
ค่ชู วี ติ พ.ศ. .... ท่ตี รวจแก้แลว้ กลับคนื ใหค้ ณะรัฐมนตรใี นวันท่ี 26 มีนาคม 2563 คณะรัฐมนตรี
มมี ตเิ หน็ ชอบดว้ ยกบั รา่ งพระราชบญั ญตั ฉิ บบั นใี้ นวนั ที่ 8 กรกฎาคม 2563 ปจั จบุ นั อยใู่ นระหวา่ ง
การพิจารณาของวิปรฐั บาลเพอื่ น�ำเสนอให้สภาผ้แู ทนราษฎรพิจารณาต่อไป

*  บทความนี้เคยตีพมิ พ์ครัง้ แรกในหนงั สือพมิ พม์ ตชิ นออนไลน์ เม่อื วนั ท่ี 17 พฤศจกิ ายน 2563 
**  อดีตประธานวุฒิสภา อดีตประธานศาลอุทธรณ์ อดีตประธานศาลอุทธรณ์ภาค 5 อดีตอธิบดีผู้พิพากษา
ศาลทรพั ยส์ นิ ทางปญั ญาและการคา้ ระหวา่ งประเทศกลาง และอาจารยผ์ เู้ ชย่ี วชาญเรอื่ งกฎหมายครอบครวั -ทรพั ยส์ นิ ทางปญั ญา 

479

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณ์คดีชำ�นัญพิเศษ

3.  ขณะเดียวกันสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรได้เสนอร่างพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติม
ประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ (ฉบบั ที่ ..) พ.ศ. .... เพอื่ แก้ไขเพมิ่ เตมิ ประมวลกฎหมายแพ่ง
และพาณชิ ย์ บรรพ 1 บรรพ 5 (ครอบครวั ) และบรรพ 6 (มรดก) ให้บุคคลเพศเดยี วกนั สามารถ
ท�ำการหมนั้ ท�ำการสมรส และรบั มรดกกนั ไดเ้ ชน่ เดยี วกบั บคุ คลตา่ งเพศกนั โดยไดม้ กี ารเปดิ รบั ฟงั
ความคิดเห็นของประชาชน และเสนอร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณา
พร้อมกบั ร่างพระราชบัญญัตคิ ู่ชวี ิต พ.ศ. ....

4.  กฎหมายคู่ชีวิตมีหลักการและเหตุผลเพ่ือให้บุคคลเพศเดยี วกนั โดยก�ำเนดิ มากอ่ ตง้ั
ครอบครวั โดยการจดทะเบยี นเปน็ คชู่ วี ติ กนั เมอื่ เปน็ คชู่ วี ติ กนั แลว้ คชู่ วี ติ มสี ทิ ธแิ ละหนา้ ทเี่ ชน่ เดยี วกบั
คู่สมรสท่ีต่างเพศกัน โดยกฎหมายมีบทบัญญัติ 46 มาตรา และมีการแก้ไขเพิ่มเติมประมวล
กฎหมายแพง่ และพาณชิ ย์ บรรพ 5 ครอบครัว อกี 5 มาตรา เพือ่ แกไ้ ขเพม่ิ เติมการสมรสซอ้ น
กับการจดทะเบียนคู่ชีวิตให้เป็นโมฆะ เพ่ิมเติมเหตุฟ้องหย่าในการมีภริยาน้อยหรือมีคู่ชีวิต
หรอื กระท�ำหรอื ยอมรบั การกระท�ำของผอู้ นื่ เพอ่ื สนองความใครเ่ ปน็ อาจณิ ใหเ้ ปน็ เหตฟุ อ้ งหยา่ ได้
และเพม่ิ เตมิ ใหบ้ คุ คลทไี่ ดร้ บั คา่ เลย้ี งชพี หากจดทะเบยี นคชู่ วี ติ หมดสทิ ธทิ จ่ี ะไดร้ บั คา่ เลยี้ งชพี ดว้ ย

5.  เพอื่ ใหก้ ารเปน็ คชู่ วี ติ มผี ลเชน่ เดยี วกบั สมรสโดยไมต่ อ้ งมบี ทบญั ญตั เิ ปน็ รายละเอยี ด
เกี่ยวกับการจัดการทรัพย์สินระหว่างคู่ชีวิต หนี้สินของคู่ชีวิต การแบ่งทรัพย์สินของคู่ชีวิต
เมอื่ เลกิ การเปน็ คชู่ วี ติ กฎหมายคชู่ วี ติ จงึ มบี ททว่ั ไปทเี่ ปน็ บทกวาดในรา่ งมาตรา 15 ก�ำหนดใหน้ �ำ
บทบญั ญตั แิ หง่ ประมวลกฎหมายแพง่ และพาณชิ ยว์ า่ ดว้ ยครอบครวั มาใชบ้ งั คบั แกค่ ชู่ วี ติ ดว้ ยโดย
อนุโลม แต่ทัง้ นีค้ ่ชู วี ติ ท่เี ปน็ ชายทั้งสองคน หรอื เป็นหญงิ ทัง้ สองคนน้ไี ม่มีคนใดคนหนง่ึ เป็นสามี
หรอื เปน็ ภรยิ าเหมอื นเชน่ คสู่ มรส คงมสี ถานะเพยี งเปน็ คชู่ วี ติ ทงั้ สองคนเทา่ นน้ั นอกจากนค้ี ชู่ วี ติ
ไม่มีสิทธิและหน้าที่เหมือนเช่นสามีหรือภริยาตามกฎหมายอื่นนอกจากท่ีบัญญัติไว้ในกฎหมาย
คู่ชวี ิตโดยชัดแจ้ง เชน่ ตามกฎหมายสัญชาติ กฎหมายชอ่ื บคุ คล เป็นต้น

6.  กฎหมายคู่ชวี ิตไมม่ บี ทบัญญตั เิ ก่ียวกับบิดามารดากบั บตุ ร สทิ ธิและหนา้ ทขี่ องบดิ า
มารดาและบุตร เพราะโดยสภาพคู่ชีวิตไม่อาจมีบุตรได้ หากคู่ชีวิตท่ีเป็นหญิงตั้งครรภ์ระหว่าง
การเปน็ คชู่ วี ติ โดยการผสมเทยี ม บตุ รทเ่ี กดิ มาตอ้ งถอื วา่ เปน็ บตุ รโดยชอบดว้ ยกฎหมายของหญงิ
ทใ่ี ห้ก�ำเนดิ แตผ่ ู้เดียวเทา่ นั้น

480

ฉบับพิเศษ ประจ�ำ ปี 2564

ความหมายของการเป็น “คชู่ วี ติ ”

7.  กฎหมายคชู่ วี ติ ก�ำหนดความหมายของการเปน็ “คชู่ วี ิต” วา่ หมายถึง บุคคลสองคน
ซง่ึ เปน็ เพศเดยี วกนั โดยก�ำเนดิ และไดจ้ ดทะเบยี นคชู่ วี ติ ตามพระราชบญั ญตั คิ ชู่ วี ติ (รา่ งมาตรา 3)

คชู่ ีวติ จะทำ� การหม้นั กันหรอื ให้สินสอดกันไม่ได้

8.  กฎหมายคู่ชีวิตไม่ยินยอมให้บุคคลเพศเดียวกันท�ำการหม้ันหรือให้สินสอดแก่กัน
ท้งั นี้เพราะประมวลกฎหมายแพง่ และพาณิชย์ บรรพ 5 ครอบครวั มาตรา 1437 ก�ำหนดแบบ
ของการหมน้ั หรอื สญั ญาหมน้ั วา่ การหมนั้ จะตอ้ งเปน็ ชายกบั หญงิ หมนั้ กนั โดยชายมอบของหมน้ั
ทเี่ ปน็ ของชายใหแ้ กห่ ญงิ เพอ่ื เปน็ หลกั ฐานวา่ จะสมรสกบั หญงิ หากหญงิ กบั หญงิ หมน้ั กนั หรอื ชาย
กบั ชายหมน้ั กนั แมจ้ ะมขี องหมน้ั มอบใหแ้ กก่ นั กไ็ มถ่ อื วา่ เปน็ สญั ญาหมน้ั แมช้ ายกบั หญงิ หมนั้ กนั
โดยหญิงเป็นผู้มอบของหมั้นให้แก่ชาย สัญญาหม้ันก็ไม่สมบูรณ์เพราะไม่มีของหมั้นท่ีต้องเป็น
ของชายมอบใหเ้ ปน็ กรรมสทิ ธแ์ิ กห่ ญงิ นอกจากนช้ี ายและหญงิ ทหี่ มนั้ กนั จะตอ้ งมเี จตนาสมรสกนั
โดยจดทะเบียนสมรสตามกฎหมายด้วย หากไม่มีเจตนาสมรสกันตามกฎหมาย ทรัพย์สินท่ี
ชายให้แก่หญิงไม่ใช่เงินของหมั้นแต่เป็นการให้โดยเสน่หา แม้หญิงไม่ยอมสมรสกับชาย
ชายก็เรียกคนื ฐานผดิ สญั ญาหมน้ั ไม่ได้

สว่ นสนิ สอดนัน้ มาตรา 1437 วรรคสาม ก�ำหนดว่าตอ้ งเปน็ ทรพั ยส์ ินทช่ี ายมอบใหเ้ ปน็
กรรมสทิ ธแ์ิ กบ่ ดิ ามารดาหญงิ เพอ่ื ตอบแทนการทห่ี ญงิ ยอมสมรสตามกฎหมายกบั ชาย คสู่ ญั ญา
สนิ สอดตอ้ งเปน็ ชายกบั บดิ ามารดาหญงิ เชน่ เดยี วกนั กบั สญั ญาหมนั้ หากมกี ารใหท้ รพั ยส์ นิ แกก่ นั
โดยไมม่ เี จตนาสมรสกันตามกฎหมายกไ็ ม่ใชส่ ินสอดแต่เปน็ การให้โดยเสนห่ า แมไ้ ม่มีการสมรส
ก็เรยี กคนื ไม่ได้

การท่ีกฎหมายคู่ชีวิตไม่มีบทบัญญัติให้ชายกับชาย หรือหญิงกับหญิงท�ำสัญญาหม้ัน
หรอื สญั ญาสินสอดต่อกนั สอดคลอ้ งกับหลักการของ Civil Partnership Act 2004 ของสหราช
อาณาจกั ร มาตรา 73 และมาตรา 197 ทีก่ �ำหนดให้สัญญาจะจดทะเบียนคูช่ ีวติ ไมม่ ีผลใช้บงั คับ
ฟ้องร้องกันไม่ได้ ร่างมาตรา 6 แห่งร่างพระราชบัญญัติคู่ชีวิตจึงก�ำหนดว่าสัญญาจะจด
ทะเบยี นคชู่ วี ติ จะมาฟอ้ งศาลใหบ้ งั คบั ใหจ้ ดทะเบยี นคชู่ วี ติ ไมไ่ ด้ และถา้ มขี อ้ ตกลงจะใหเ้ บยี้ ปรบั
เม่อื ผิดสัญญาจะจดทะเบยี นคู่ชวี ิตข้อตกลงนัน้ เปน็ โมฆะ แตอ่ ย่างไรกด็ หี ากมขี อ้ ตกลงกนั อย่าง
ชัดแจ้งว่าถ้าผิดสัญญาจะจดทะเบียนคู่ชีวิต คู่สัญญาต้องรับผิดใช้ค่าทดแทน เช่น ค่าทดแทน
ความเสียหายต่อชื่อเสียง ค่าใช้จ่ายในการเตรียมการจดทะเบียนคู่ชีวิต และค่าเสียหายในการ
จัดการทรัพย์สินหรืออาชีพเพื่อเตรียมการจดทะเบียนคู่ชีวิต โดยอนุโลมตามประมวลกฎหมาย
แพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1440 น้ัน ข้อตกลงเช่นว่านี้ใช้บังคับได้เพราะเฉพาะข้อตกลงจะให้

481

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณค์ ดชี ำ�นัญพิเศษ

เบยี้ ปรับเทา่ นน้ั ท่เี ปน็ โมฆะ ไม่รวมถงึ ข้อตกลงอื่น ๆ ด้วย สว่ นในกรณีที่ชายกบั ชาย หรอื หญิง
กบั หญงิ ใหท้ รพั ยส์ นิ แกก่ นั เปน็ ของหมนั้ หรอื สนิ สอดตอ้ งถอื วา่ เปน็ การใหโ้ ดยเสนห่ า จะถอนคนื
การใหเ้ พราะเหตุผรู้ ับประพฤตเิ นรคณุ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณชิ ย์ มาตรา 531 หรอื
มาตรา 532 ไมไ่ ด้ ต้องห้ามตามรา่ งมาตรา 20

เง่อื นไขแหง่ การจดทะเบยี นคชู่ ีวิต

9.  กฎหมายคู่ชีวิตก�ำหนดเงื่อนไขท่ีส�ำคัญในการจดทะเบียนคู่ชีวิตไว้ 5 ประการ
หากฝ่าฝนื การจดทะเบยี นคู่ชีวติ เปน็ โมฆะ คือ

9.1  คชู่ วี ติ ทงั้ สองคนตอ้ งมสี ญั ชาตไิ ทยหรอื ฝา่ ยใดฝา่ ยหนงึ่ มสี ญั ชาตไิ ทย (รา่ งมาตรา 8 )
9.2  คู่ชีวิตต้องไม่เป็นคนวิกลจริตหรือบุคคลซึ่งศาลส่ังให้เป็นคนไร้ความสามารถ
(ร่างมาตรา 9 (1))
9.3  คชู่ วี ติ ตอ้ งไมเ่ ปน็ ญาตสิ นทิ ทส่ี บื สายโลหติ โดยตรงตอ่ กนั หรอื เปน็ พนี่ อ้ งกนั คอื เปน็
ปู่ ย่า ตา ยาย พอ่ แม่ ลูก หลาน เหลน พน่ี ้องกนั (ร่างมาตรา 9 (2))
9.4  คู่ชีวติ ตอ้ งไม่มคี สู่ มรสหรือคชู่ วี ติ อย่แู ลว้ (รา่ งมาตรา 9 (3))
9.5  คู่ชีวิตต้องยินยอมเป็นคู่ชีวิตกัน มิใช่มาจดทะเบียนคู่ชีวิตเพ่ือจุดมุ่งหมายเพียง
ประการเดียวเพื่อให้ได้รับประโยชน์ล�ำดับรองของการเป็นคู่ชีวิต เช่น ประโยชน์ทางการเงิน
ท่ีพักอาศัยหรือประโยชน์อื่นใด โดยทั้งสองคนตกลงกันอย่างชัดแจ้งที่จะไม่อยู่กินด้วยกัน
เป็นครอบครัวและช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูกัน เช่น จดทะเบียนคู่ชีวิตเพ่ือให้ได้สิทธิลดหย่อน
ภาษีเงินได้ ได้สิทธิขออนุญาตอยู่ในประเทศไทย หรือได้สิทธิในการเป็นผู้บรรลุนิติภาวะ
(ร่างมาตรา 11)
หากจดทะเบยี นคชู่ วี ติ โดยฝ่าฝนื เงื่อนไขใน 5 ประการน้ี การจดทะเบยี นคู่ชีวติ เป็นโมฆะ
(รา่ งมาตรา 29) ตอ้ งมาฟอ้ งศาลเยาวชนและครอบครวั ให้พพิ ากษาวา่ การจดทะเบยี นคู่ชีวิตเปน็
โมฆะ (รา่ งมาตรา 30)
10.  กฎหมายคู่ชีวิตยังก�ำหนดเงื่อนไขที่ไม่ส�ำคัญในการจดทะเบียนคู่ชีวิตไว้อีก
5 ประการ หากฝา่ ฝนื การจดทะเบยี นคชู่ วี ติ เปน็ โมฆยี ะ แตต่ อ้ งมาฟอ้ งศาลเยาวชนและครอบครวั
ใหพ้ ิพากษาให้เพิกถอนการจดทะเบยี นคูช่ วี ติ (รา่ งมาตรา 33) คือ
10.1  คู่ชีวิตต้องมีอายุอย่างต�่ำ 17 ปีบริบูรณ์ (ร่างมาตรา 7) อายุข้ันต่�ำของคู่ชีวิตที่
ก�ำหนด 17 ปบี รบิ ูรณ์นีเ้ ทา่ กบั อายขุ น้ั ต�่ำของคสู่ มรส โดยคณะกรรมการกฤษฎีกาแกจ้ ากรา่ งเดมิ

482

ฉบบั พิเศษ ประจำ�ปี 2564

ท่ีก�ำหนดอายุ 20 ปีบริบูรณ์ แต่ไม่ยอมให้มีการขออนุญาตศาลขอจดทะเบียนคู่ชีวิตก่อนอายุ
ครบ 17 ปีบริบูรณเ์ หมอื นกบั การจดทะเบียนสมรส

10.2  จดทะเบียนค่ชู วี ิตโดยส�ำคัญผิดตวั คู่ชวี ิต (ร่างมาตรา 33 (2))
10.3  จดทะเบยี นคู่ชีวติ โดยถูกกลฉอ้ ฉลอันถึงขนาด (ร่างมาตรา 33 (3))
10.4  จดทะเบียนคชู่ ีวิตโดยถูกข่มขอู่ นั ถึงขนาด (รา่ งมาตรา 33 (4))
10.5  จดทะเบยี นคชู่ วี ติ ของผเู้ ยาวท์ ไ่ี มไ่ ดร้ บั ความยนิ ยอมของบดิ ามารดาหรอื ผปู้ กครอง
(ร่างมาตรา 33 (5))

นายทะเบยี นในการจดทะเบียนคชู่ ีวิต

11.  นายอ�ำเภอหรือผู้อ�ำนวยการเขตเป็นนายทะเบียนผู้มีหน้าท่ีในการรับจดทะเบียน
คู่ชีวิต ส่วนการจดทะเบียนคู่ชีวิตที่กระท�ำนอกราชอาณาจักรให้กงสุลไทยหรือข้าราชการ
สถานทูตไทยซง่ึ ได้รับมอบหมายเปน็ นายทะเบียน (รา่ งมาตรา 10)

สทิ ธแิ ละหนา้ ทีข่ องคชู่ ีวติ

12.  คู่ชีวิตมีสิทธิและหน้าที่ต่อกันเช่นเดียวกับคู่สมรสโดยอนุโลม (ร่างมาตรา 15)
หากเป็นผูเ้ ยาว์กบ็ รรลนุ ติ ภิ าวะเมอ่ื จดทะเบียนคชู่ วี ติ (ร่างมาตรา 16) มีภูมลิ �ำเนาแหง่ เดยี วกนั
(รา่ งมาตรา 17) มสี ทิ ธริ อ้ งขอใหศ้ าลมคี �ำสง่ั หรอื เพกิ ถอนค�ำสง่ั ใหค้ ชู่ วี ติ อกี ฝา่ ยหนงึ่ เปน็ คนไรค้ วาม
สามารถหรอื คนเสมอื นไรค้ วามสามารถ (รา่ งมาตรา 18) หากคชู่ วี ติ ฝา่ ยหนงึ่ ไปเสยี จากภมู ลิ �ำเนา
หรือถ่ินท่ีอยู่โดยไม่ได้ต้ังตัวแทนรับมอบอ�ำนาจท่ัวไปไว้และมีการจัดท�ำบัญชีทรัพย์สิน คู่ชีวิต
อกี ฝา่ ยหนงึ่ มสี ถานะเปน็ คสู่ มรสในการเปน็ พยานลงลายมอื ชอื่ รบั รองบญั ชที รพั ยส์ นิ (รา่ งมาตรา 19)
คู่ชีวิตมีอ�ำนาจจัดการแทนผู้เสียหายเช่นเดียวกับสามีหรือภริยาตามประมวลกฎหมายวิธี
พิจารณาความอาญา เชน่ รอ้ งทุกข์เป็นโจทก์ฟ้องคดีอาญา ยอมความในคดีความผดิ ตอ่ สว่ นตัว
ด�ำเนนิ คดตี า่ งผตู้ ายได้ (รา่ งมาตรา 21) คชู่ วี ติ ตอ้ งอยรู่ ว่ มกนั เปน็ ครอบครวั และชว่ ยเหลอื อปุ การะ
เลย้ี งดกู นั ตามความสามารถและฐานะของตน (รา่ งมาตรา 22) หากมเี หตทุ ไ่ี มส่ ามารถอยรู่ ว่ มกนั
เป็นครอบครัวโดยปกติสุขหรือจะเกิดอันตรายแก่กาย จิตใจ หรือท�ำลายความผาสุกอย่างมาก
มสี ทิ ธยิ น่ื ค�ำรอ้ งตอ่ ศาลขอใหส้ ง่ั อนญุ าตใหแ้ ยกกนั อยตู่ า่ งหากเปน็ การชว่ั คราวได้ (รา่ งมาตรา 23)

483

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณ์คดชี �ำ นญั พิเศษ

ทรัพยส์ ินระหว่างค่ชู ีวิต

13.  คู่ชีวิตมีสิทธิท�ำสัญญาก่อนจดทะเบียนคู่ชีวิตในเร่ืองทรัพย์สินเป็นพิเศษได้
(รา่ งมาตรา 24) เชน่ ท�ำสญั ญาวา่ ทรพั ยส์ นิ ระหวา่ งคชู่ วี ติ มเี พยี งสนิ สว่ นตวั เทา่ นน้ั หรอื เงนิ เดอื น
ของคู่ชีวติ คนใดใหเ้ ปน็ สินสว่ นตวั ของคู่ชวี ติ คนน้ัน เปน็ ต้น

14.  ทรัพย์สินระหวา่ งคู่ชีวติ มี 2 ประเภท คอื สินส่วนตวั กบั ทรพั ย์สินรว่ มกันของค่ชู ีวิต
(รา่ งมาตรา 25)

15.  สินสว่ นตวั มี 3 ชนิด (รา่ งมาตรา 26) คือ
15.1  ทรพั ย์สนิ ท่ฝี ่ายใดฝ่ายหนึง่ มีอย่กู ่อนการเป็นคูช่ วี ติ
15.2  ทรัพย์สินที่เป็นเครื่องใช้สอยส่วนตัว เคร่ืองแต่งกาย เคร่ืองประดับตามควรแก่
ฐานะ หรอื เครอื่ งมอื เครอ่ื งใชท้ จี่ �ำเปน็ ในการประกอบอาชพี หรอื วชิ าชพี ของคชู่ วี ติ ฝา่ ยใดฝา่ ยหนง่ึ
15.3  ทรัพย์สินที่ฝ่ายใดฝ่ายหน่ึงได้มาระหว่างการเป็นคู่ชีวิตโดยการรับมรดกหรือโดย
การให้โดยเสนห่ า
สนิ สว่ นตวั ของคชู่ วี ติ คนใด คชู่ วี ติ คนนน้ั เปน็ ผจู้ ดั การโดยอนโุ ลมตามการจดั การสนิ สว่ นตวั
ของค่สู มรส (ร่างมาตรา 15)
16.  ทรัพยส์ นิ รว่ มกนั ของค่ชู วี ิตมี 3 ชนิด (ร่างมาตรา 27) คอื
16.1  ทรัพยส์ ินทค่ี ู่ชีวติ ไดม้ าระหว่างการเปน็ คูช่ วี ิต
16.2  ทรพั ยส์ นิ ทฝี่ า่ ยใดฝา่ ยหนงึ่ ไดม้ าระหวา่ งการเปน็ คชู่ วี ติ โดยพนิ ยั กรรมหรอื โดยการให้
เป็นหนังสอื เมื่อพนิ ยั กรรมหรอื หนงั สอื ยกให้ระบุว่าเป็นทรัพยส์ ินร่วมกนั ของคู่ชวี ิต
16.3  ทรัพย์สนิ ท่ีเปน็ ดอกผลของสนิ ส่วนตัว
คู่ชีวิตฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีอ�ำนาจจัดการทรัพย์สินร่วมกันของคู่ชีวิตได้โดยล�ำพัง เว้นแต่
การจดั การทส่ี �ำคญั เทา่ นนั้ ทจ่ี ะตอ้ งจดั การรว่ มกนั ทงั้ สองคน เชน่ ทรพั ยส์ นิ รว่ มกนั ของคชู่ วี ติ เปน็
ทด่ี ิน คชู่ วี ติ ฝ่ายใดฝ่ายหน่งึ น�ำไปใหเ้ ชา่ เป็นเวลา 3 ปสี ามารถท�ำได้ แตถ่ า้ จะน�ำไปขายตอ้ งไดร้ ับ
ความยนิ ยอมจากอกี ฝา่ ยหนงึ่ มฉิ ะนนั้ คชู่ วี ติ อกี ฝา่ ยทไี่ มไ่ ดใ้ หค้ วามยนิ ยอมมสี ทิ ธฟิ อ้ งขอใหศ้ าล
เพิกถอนสัญญาซ้ือขายน้ีได้ถ้าผู้ซ้ือท�ำการโดยไม่สุจริตและไม่เสียค่าตอบแทนโดยอนุโลมตาม
หลักการจดั การสนิ สมรสของคูส่ มรส (ร่างมาตรา 15)

484

ฉบับพเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

การส้นิ สุดการเปน็ ค่ชู วี ติ

17.  การเป็นคู่ชีวิตสิ้นสุดลงด้วยความตาย ศาลพิพากษาให้เพิกถอนการจดทะเบียน
คู่ชีวิตทีเ่ ปน็ โมฆยี ะ และการเลกิ การเปน็ คชู่ วี ิต (หรือการหยา่ หากเปน็ คสู่ มรส) (ร่างมาตรา 32)

18.  การเลิกการเป็นคู่ชีวิตจะเลิกโดยความยินยอมของทั้งสองฝ่ายก็ได้ หรือเลิกโดย
ค�ำพพิ ากษาของศาลก็ได้ (ร่างมาตรา 34)

19.  การเลิกการเป็นคู่ชีวิตโดยความยินยอมต้องท�ำเป็นหนังสือ มีพยานลงลายมือช่ือ
2 คน และต้องน�ำหนังสือเลิกการเป็นคู่ชีวิตไปจดทะเบียนต่อนายอ�ำเภอหรือผู้อ�ำนวยการเขต
การเลกิ การเปน็ คชู่ วี ิตจึงจะมีผลสมบูรณ์ (รา่ งมาตรา 35)

20.  การเลิกการเป็นคู่ชีวิตโดยค�ำพิพากษาของศาล คู่ชีวิตต้องฟ้องคดีต่อศาลเยาวชน
และครอบครวั เหตฟุ อ้ งคดมี ี 12 เหตุ (ร่างมาตรา 36) ท�ำนองเดยี วกบั เหตุฟอ้ งหย่าตามประมวล
กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1516 ตามพฤติการณ์ที่คู่ชีวิตได้กระท�ำผิดต่อหน้าท่ีคู่ชีวิต
เชน่ การไมซ่ ่อื สตั ยต์ อ่ การเป็นค่ชู วี ิตทางประเวณี การประพฤติชัว่ การท�ำรา้ ย ทรมานรา่ งกาย
หรือจติ ใจ หมนิ่ ประมาทหรอื เหยยี ดหยาม การจงใจละทิง้ ร้าง การมสี ภาพแห่งกายท�ำให้ไม่อาจ
กระท�ำหรือยอมรับการกระท�ำเพอ่ื สนองความใครไ่ ดต้ ลอดกาล ฯลฯ เปน็ ต้น

การรับบุตรบุญธรรม

21.  คู่ชีวิตฝ่ายหนึ่งจะจดทะเบียนรับผู้เยาว์ซึ่งเป็นบุตรบุญธรรมของคู่ชีวิตอีกฝ่ายหน่ึง
มาเปน็ บุตรบุญธรรมของตนกไ็ ด้ (ร่างมาตรา 41)

22.  ถา้ คชู่ วี ติ จดทะเบยี นคชู่ วี ติ กบั บตุ รบญุ ธรรมมผี ลเปน็ การยกเลกิ การรบั บตุ รบญุ ธรรม
(ร่างมาตรา 44)

การรับมรดก

23.  ถ้าคู่ชีวิตถึงแก่ความตาย คู่ชีวิตอีกฝ่ายหนึ่งมีสิทธิและหน้าที่เช่นเดียวกับคู่สมรส
ตามกฎหมายว่าด้วยมรดก (ร่างมาตรา 45)

485

วารสารกฎหมาย ศาลอทุ ธรณ์คดชี �ำ นญั พเิ ศษ

การแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ครอบครัว
อกี 5 มาตรา

24.  การแกไ้ ขเพมิ่ เตมิ บรรพ 5 ครอบครวั เปน็ การแกไ้ ขบรรพ 5 ครอบครวั ใหส้ อดคลอ้ ง
กับกฎหมายคูช่ วี ิตในสว่ นของคูส่ มรส 3 กรณี คอื

24.1  ก�ำหนดเพ่ิมเติมให้การที่ชายหรือหญิงที่จดทะเบียนคู่ชีวิตแล้วมาจดทะเบียน
สมรสอีก การสมรสคร้งั หลงั นี้เป็นโมฆะ (แกไ้ ขเพ่ิมเตมิ มาตรา 1452)

24.2  ก�ำหนดเพิ่มเติมให้การที่สามีหรือภริยาอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องผู้อ่ืนฉันคู่ชีวิต
หรือกระท�ำกับผู้อ่ืนหรือยอมรับการกระท�ำของผู้อื่นเพ่ือสนองความใคร่ของตนหรือผู้อื่นเป็น
อาจิณ อกี ฝา่ ยหน่งึ ฟอ้ งหยา่ ได้ (แกไ้ ขเพิ่มเตมิ มาตรา 1516 (1))

24.3  ก�ำหนดเพม่ิ เตมิ ใหก้ ารทสี่ ามหี รอื ภรยิ าคหู่ ยา่ ซงึ่ มสี ทิ ธไิ ดร้ บั คา่ เลย้ี งชพี จากคหู่ ยา่
อีกฝ่ายหนึ่งหากมาจดทะเบียนคู่ชีวิต สิทธิได้รับค่าเลี้ยงชีพย่อมหมดไป (แก้ไขเพิ่มเติม
มาตรา 1528)

ก�ำหนดการบังคับใชก้ ฎหมาย

25.  คาดหมายวา่ ร่างกฎหมายคู่ชีวติ และร่างกฎหมายแก้ไขเพ่มิ เตมิ บรรพ 5 ครอบครัว
ท้ังสองฉบับน้ีน่าจะผ่านความเห็นชอบของสภาผู้แทนราษฎร วุฒิสภา และประกาศใน
ราชกจิ จานเุ บกษาใชบ้ งั คบั เปน็ กฎหมายไดใ้ นกลางปี 2564 และมผี ลใชบ้ งั คบั เมอ่ื พน้ ก�ำหนด 120 วนั
นบั แตว่ ันประกาศในราชกจิ จานเุ บกษา (ร่างมาตรา 2) คือประมาณตน้ ปี 2565 เปน็ ต้นไป

26.  รายละเอียดแห่งกฎหมายคู่ชีวิตตามท่ีกล่าวมาอาจมีการแก้ไขเพ่ิมเติมได้อีกโดย
รฐั สภา อาทิเช่น แกไ้ ขเพ่มิ เติมบทกวาดในรา่ งมาตรา 15 ใหช้ ัดเจนในเรื่องคา่ ทดแทนกรณีเลกิ
คชู่ วี ติ โดยค�ำพพิ ากษาอนั เนอ่ื งมาจากคชู่ วี ติ ประพฤตนิ อกใจไปมคี วามสมั พนั ธท์ างเพศกบั ชายอนื่
หรือหญิงอื่น การเรียกค่าเลี้ยงชีพหลังการเลิกการเป็นคู่ชีวิต การบอกล้างสัญญาระหว่างการ
จดทะเบียนคู่ชีวิตท่ีเกี่ยวกับทรัพย์สิน หรือเพิ่มเติมบทบัญญัติให้คู่ชีวิตมีสิทธิและหน้าท่ีดังเช่น
สามีภริยาตามกฎหมายอื่นๆ อีก เชน่ มีสทิ ธิใชช้ อื่ สกลุ ของคู่ชีวติ มสี ทิ ธิไดร้ ับคา่ รักษาพยาบาล
และสิทธิประโยชน์ต่างๆ เช่นเดียวกับคู่สมรส มีสิทธิได้สัญชาติไทยตามคู่ชีวิต หรือให้ยอมรับ
การจดทะเบียนคชู่ ีวิตตามกฎหมายตา่ งประเทศ ณ ต่างประเทศ เปน็ ต้น ทง้ั นเี้ พื่อประโยชนแ์ ก่
คูช่ วี ติ มากย่ิงข้ึน

486

ฉบับพเิ ศษ ประจ�ำ ปี 2564

27.  ประชาชนชาวไทยที่จะได้รับประโยชน์จากกฎหมายคู่ชีวิตคาดว่าคงจะมีจ�ำนวน
อยา่ งนอ้ ย 1,000,000 คน โดยจากการคาดการณข์ อง UNAIDS (United Nations Programme on
HIV/AIDS) ในปี 2559 พบประชากรชายที่มเี พศสมั พันธก์ ับชาย 590,000 คน และหญงิ ขา้ มเพศ
63,000 คน รวม 653,000 คน สว่ นตวั เลขของหญิงรักหญิงยงั ไม่มีขอ้ มลู ที่นกั วิจยั ของสถาบนั ใด
จดั ท�ำไว้ ขอ้ มูลเกีย่ วกับเพศสภาพ เพศวถิ ี หรือพฤติกรรมทางเพศของบคุ ลเป็นข้อมลู ส่วนบุคคล
ทไี่ ดร้ บั ความคมุ้ ครองตามพระราชบญั ญตั คิ มุ้ ครองขอ้ มลู สว่ นบคุ คล พ.ศ. 2562 หา้ มมใิ หเ้ ปดิ เผย
หากเจ้าของข้อมูลส่วนบุคคลไม่ได้ให้ความยินยอม จึงเป็นการยากที่จะทราบจ�ำนวนท่ีถูกต้อง
แทจ้ รงิ ของชายรักชายและหญิงรักหญิงทม่ี อี ยู่ในประเทศไทยได้

28.  เมือ่ 100 กว่าปที แี่ ล้ว คือเรม่ิ ตั้งแต่วันที่ 1 มถิ นุ ายน 2450 การท่ีชายกับชายมามี
ความสัมพันธ์ทางเพศเพื่อสนองความใคร่ของตนเป็นความผิดทางอาญาตามกฎหมายลักษณะ
อาญา ร.ศ. 127 มาตรา 242 ฐานท�ำช�ำเราผิดธรรมดามนษุ ย์ ต่อมาในวันที่ 1 มกราคม 2500
เกิดคล่ืนลูกแรกในวงการกฎหมายท่ีประมวลกฎหมายอาญามีผลใช้บังคับโดยยกเลิกความผิด
ฐานท�ำช�ำเราผดิ ธรรมดามนษุ ย์ ชายกบั ชายทมี่ คี วามสมั พนั ธท์ างเพศกนั ไมเ่ ปน็ ความผดิ อาญาอกี
ตอ่ ไปแลว้ หลงั จากนน้ั ในปี 2532 ศาลยตุ ธิ รรมไดม้ คี �ำพพิ ากษาศาลฎกี าที่ 3725/2532 วนิ จิ ฉยั วา่
การท่ีหญงิ กบั หญิงมาอยูก่ ินดว้ ยกนั เป็นครอบครวั รว่ มกนั ท�ำมาหากินแสวงหาทรพั ย์สนิ มาเปน็
สมบตั ริ ว่ มกนั ทรพั ยส์ นิ ทท่ี �ำมาหาไดน้ ใ้ี หแ้ บง่ กนั คนละครง่ึ นบั เปน็ คลนื่ ลกู ทสี่ องทก่ี ฎหมายยอมรบั
สิทธิในทรัพย์สินของหญิงกับหญิงที่มาอยู่กินด้วยกันเป็นครอบครัวเช่นเดียวกับชายกับหญิง
ท่ีมาอยู่กินด้วยกันฉันสามีภริยาโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส หากปี 2565 เกิดคล่ืนลูกท่ีสาม
ที่กฎหมายยอมรับให้ชายกับชาย หญิงกับหญิงมาก่อตั้งครอบครัวได้เช่นเดียวกับชายกับหญิง
จะถือได้ว่าประเทศไทยยอมรับหลักการของครอบครัวรูปแบบใหม่เช่นเดียวกับสหภาพยุโรป
ในประเทศที่ประชากรสว่ นใหญ่นบั ถอื ศาสนาครสิ ต์ เชน่ เนเธอรแ์ ลนด์ เบลเย่ียม สเปน ฝร่ังเศส
เยอรมนี สหราชอาณาจกั ร หรอื สหรฐั อเมรกิ า และเปน็ ทสี่ องในเอเชยี ตอ่ จากไตห้ วนั ทมี่ กี ฎหมาย
เชน่ ว่าน้ีออกมาใช้บงั คับแลว้ เมื่อวันท่ี 24 พฤษภาคม 2562

487

วารสารกฎหมาย ศาลอุทธรณ์คดีช�ำ นัญพเิ ศษ

คณะท�ำงานจัดท�ำวารสารกฎหมายศาลอุทธรณค์ ดีชำ� นญั พิเศษ ฉบบั พิเศษ

1. นางสาวภาวนา สุคนั ธวณิช ประธานคณะท�ำงาน และประธานคณะทป่ี รกึ ษา
2. นายสุวฒั น์ ไวยพุ ฒั นธี ท่ปี รึกษาคณะท�ำงาน
3. นายพงษร์ ัตน์ เครอื กลน่ิ ท่ปี รกึ ษาคณะท�ำงาน
4. นายไชยยศ วรนนั ท์ศริ ิ ท่ปี รึกษาคณะท�ำงาน
5. นายอดศิ กั ด์ิ ศรธนะรตั น์ ท่ีปรึกษาคณะท�ำงาน
6. นายสวุ ิทย์ พรพานชิ ทป่ี รกึ ษาคณะท�ำงาน
7. นายอสิ รา วรรณสวาท ทปี่ รกึ ษาคณะท�ำงาน
8. นายอรรณพ วทิ ูรากร คณะท�ำงาน
9. นางมณฑาทพิ ย์ ต้งั วชิ าชาญ คณะท�ำงาน
10. นายสรุ พัศ เพ็ชรคง คณะท�ำงาน
11. นายสรายุทธ์ เตชะวุฒพิ ันธ์ุ คณะท�ำงาน
12. นางสาวภัทรวรรณ ทรงก�ำพล คณะท�ำงาน
13. นายวัชระ เนตวิ าณิชย์ คณะท�ำงาน
14. นางรัสรนิ ทร์ อรยิ พชั ญพ์ ล คณะท�ำงาน
15. นางสกุ ุมล รงุ่ พรทวีวัฒน์ คณะท�ำงาน
16. นายมนเุ ชษฐ์ โรจนศริ บิ ตุ ร คณะท�ำงาน
17. นายชัยวฒั น์ ศรวี ภิ าสถติ ย์ คณะท�ำงาน
18. นายธชั วทุ ธิ์ พุทธิสมบตั ิ คณะท�ำงาน
19. นายสุธรรม สุธัมนาถพงษ์ คณะท�ำงาน
20. นางสาวรติมา ชยั สโุ รจน์ คณะท�ำงาน
21. นางสาวนิชญา ปราณจี ิตต์ คณะท�ำงาน
22. นายธนสร สทุ ธบิ ดี คณะท�ำงาน
23. นางสาวเบญจวรรณ ตัง้ สถาพรพนั ธ์ คณะท�ำงาน

488

ฉบบั พเิ ศษ ประจำ�ปี 2564

24. นางณิศรา กจิ คณาศิริ คณะท�ำงาน
25. นางสาวนภกมล หะวานนท์ คณะท�ำงาน
26. นางสาวณัฐจิรา ขันทอง คณะท�ำงาน
27. นางกลุ ภสั สรณ์ รตั อาภา เลขานุการและคณะท�ำงาน
28. นางสาวสุกญั ญา จ�ำนงค์รักษ์ ผู้ชว่ ยเลขานกุ ารและคณะท�ำงาน
29. นางปัทมา สมานเกยี รติสกลุ ผู้ช่วยเลขานุการและคณะท�ำงาน
30. นายสัญญา เทพพพิ ัฒน์ชยั กลุ ผู้ชว่ ยเลขานุการและคณะท�ำงาน
31. นายณัฐธนา เลศิ อริยานันท์ ผู้ช่วยเลขานกุ ารและคณะท�ำงาน
32. สิบต�ำรวจเอกสทิ ธชิ ัย กัญชนะกาญจน์ ผู้ชว่ ยเลขานกุ ารและคณะท�ำงาน
33. นายธีระพงศ์ จินดาพนั ธ์ ผ้ชู ว่ ยเลขานุการและคณะท�ำงาน

489



นางสาวภาวนา สคุ ันธวณิช
ประธานศาลอุทธรณ์คดชี าํ นัญพเิ ศษ
ดํารงตําแหนง่ ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2563 - ปจั จบุ ัน

วิสัยทศั น์

1.  พัฒนาประสิทธิภาพในการปฏิบัติหน้าท่ี มุ่งเน้นการพิจารณาพิพากษาคดีให้
เสรจ็ ส้ิน ไปโดยรวดเรว็ ถูกต้อง และเปน็ ธรรม

2.  เสริมสร้างองค์ความรู้เก่ียวกับศาลอุทธรณ์คดีชํานัญพิเศษและคดีชํานัญพิเศษ
ผา่ นเครือขา่ ยความรว่ มมอื ทางวชิ าการท้ังในประเทศและตา่ งประเทศ

3.  สง่ เสรมิ สภาพแวดลอ้ มทด่ี ใี นการปฏบิ ตั หิ นา้ ท่ี เพอ่ื คณุ ภาพชวี ติ ทดี่ ขี องบคุ ลากร
4.  บูรณาการองคค์ วามรู้เพอ่ื สรา้ งประโยชน์ให้แก่สงั คม



ภารกิจและกิจกรรมของศาลอุทธรณ์คดชี �ำ นัญพเิ ศษ
ระหวา่ งปี 2563 - 2564



ประธานศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษ เข้าเฝ้าฯ รับเสด็จ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดี
ศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าสุทิดาพัชรสุธาพิมลลักษณ
พระบรมราชินี ในพระราชพธิ ที รงบ�ำเพญ็ พระราชกศุ ล ถวายผา้ พระกฐนิ พุทธศักราช 2563 ณ พระอโุ บสถ
วดั พระเชตุพนวิมลมงั คลาราม กรุงเทพมหานคร วนั ท่ี 10 ตุลาคม 2563

ประธานศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษ เข้าร่วมพิธีถวายผ้าพระกฐินพระราชทาน ประจ�ำปี 2563
ณ วัดศรสี ดุ ารามวรวิหาร กรุงเทพมหานคร วนั ที่ 15 ตลุ าคม 2563

ศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษเข้าร่วมการประชุมกรอบการด�ำเนินงานสากลเพื่อความเป็นเลิศ
ทางการศาล (The Colloquium on the International Framework for Court Excellence : IFCE) ผ่านระบบ
การประชุมทางไกลจอภาพ วนั ที่ 28 ตุลาคม 2563

ศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษเข้าร่วมประชุมผู้บริหารศาลยุติธรรม เร่ือง การประสานความร่วมมือ
ของหน่วยงานในการขับเคลอ่ื นนโยบายการบริหารราชการศาลยตุ ธิ รรม วนั ที่ 20 พฤษภาคม 2564

ศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษจัดบรรยายพิเศษเรื่อง “มาตรฐานแรงงานระหว่างประเทศกับ
ค�ำพิพากษาคดีแรงงานของไทย” วนั ที่ 3 พฤศจกิ ายน 2563 โดยไดร้ บั เกียรตจิ ากศาสตราจารย์กติ ตคิ ณุ วทิ ติ
มันตาภรณ์ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และศาสตราภิชานของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ศภุ ศษิ ฏ์ ทวีแจ่มทรัพย์ คณะนติ ศิ าสตร์ จฬุ าลงกรณ์มหาวทิ ยาลยั เปน็ ผบู้ รรยาย

ศาลอุทธรณ์คดีช�ำนัญพิเศษ จัดกิจกรรมเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เน่ืองในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ
พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว วันท่ี 28 กรกฎาคม 2564 โดยนางสาวภาวนา สุคันธวณิช ประธานศาลอุทธรณ์
คดชี �ำนญั พเิ ศษ เปดิ กรวยกระทงดอกไมธ้ ปู เทยี นแพ และลงนามถวายพระพรชยั มงคล ในระบบอเิ ลก็ ทรอนกิ ส์
หน้าพระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณพระวชิรเกล้า
เจ้าอย่หู วั

ประธานศาลอทุ ธรณค์ ดชี �ำนญั พเิ ศษ เฝา้ รบั เสดจ็ ฯ พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธบิ ดศี รสี นิ ทร
มหาวชิราลงกรณ พระวชริ เกลา้ เจ้าอย่หู ัว และสมเดจ็ พระนางเจา้ สุทดิ า พัชรสธุ าพมิ ลลกั ษณ พระบรมราชินี
ในการเสดจ็ พระราชด�ำเนนิ ทรงเปดิ อาคารทท่ี �ำการศาลศาลแขวงพระนครศรอี ยธุ ยา ในวนั ท่ี 21 พฤศจกิ ายน 2563
และอาคารท่ีท�ำการศาลอุทธรณ์ภาค 7 ศาลจงั หวดั นครปฐม ในวันที่ 18 พฤศจกิ ายน 2563