möåt khaát khao coáàûúåc möåt cuöåc söëng thaânh àaåt vaâtranâ àêy y ì ánghôa – möt cuö å c sö å ng thû ë c sû å å thuávõ vaâkhaác biït.å Chung ta co á áthïí khöng tin rùng mònh hoa ç n toa â n co â áthïí laâm àûúåc àiïìu àoá, nhûng töi muöën caác baån biïët rùçng tûâ àay lo á ng mònh töi tin chù â c la æ âbaån hoaân toaân coáthïícoáàûúåc cuöc sö å ng tuyï ë t vú å i nhû thï â . Ba ë n la å ângûúi co â átiïm nùng. ì Têt ca ë ã chung ta àï á u co ì átiïm nùng. Ào ì á chñnh laâ möt àù å cå quyïn ma ì âbêt cû ë áai khi sinh ra àïu àa ì äco. á Coálên töi àï ì n thùm mö ë t ngûú å âi ban la å âm chó huy taåi möt khu cùn cû å á quên sûå - ngûúi àang hû â ng hû â c quyï å të têm thay àöi nï í n vùn ho ì a bïn trong àún võ mònh. Öng àa á ä phuc vu å å trong quên àöi hún 30 nùm va å âhiïn mang quên å ham àa â i ta å . Nùm ê á y, öng àa ë ätúi tuö á i nghó hûu. Sau khi í öng tiïn ha ë nh huê â n luyï ë n va å â àao ta â o nhû å ng ngûú ä i lñnh â trong àún võ àûúc va å i tha â ng, töi ho á i öng ly ã ádo khiïn öng ë kiïn trò theo àuöi mö í t sa å ng kiï á n nhû vê ë y - mö å t cöng viï å cå àoi ho â i öng pha ã i búi ngûú ã c do å ng trûú â c nhû á ng sû ä c ca á nã truyïn thö ì ng, sû ë å chan chûú á ng, thú â â ú vaâ thiïu tin cê ë y. å Thêm chñ töi co å n ba â o öng rù ã ng: “Anh nïn nghó hûu cho ç khoe. Ngûú ã i ta se â ätöí chûác möt buö å íi lïîtuyïn dûúng anh vò nhûng cö ä ng hiï ë n cu ë a anh. Ngûú ã i thên va â âban be å âseäàïnë chia vui cung anh”. Nghe xong öng ê â y trê ë m ngêm, im ì lùng mö å t lu å c lêu rö á i mú ì i kï á ícho töi nghe cêu chuyïn cu å aã riïng mònh. Öng kïírùng cha cu ç a öng vû ã a mú â i qua àú á i.â Trûúc ào á , trïn giûú á ng bï â nh, öng ê å y trùn trö ë i vú ë i vú á å vaâcon trai (ngûúâi àaåi taánaây) rùçng: “Con úi, àûâng bao giúâsöëng möt cuö å c àú å i nhû cha nhe â . Suö á t cuö ë c àú å i mònh, cha â chùng la è m àûú â c gò cho me å å con, vaâthêt sû å å cung khöng co ä á 50 THE 8th HABIT
viïc gò cha la å m ma â âàïn giú ë âphut na á y cha khöng pha â i hö ã ië hên. Na å y con, ha â y hû ä a vú á i cha rù á ng con se ç äkhöng söngë phñ hoai nhû cha”. â Viïn àai ta å áàaäxem nhûng lú ä i trùn trö â i ào ë ánhû möt di å san quy ã ágiaánhêt ma ë âcha öng àïílai cho öng; va å âöng quyïtë têm hoan thiï â n ba å n thên trong tê ã t ca ë ãmoi mù å t cu å a cuö ã cå söng. Ào ë ácung la ä âluc öng àa á älïn kïëhoach nghó hûu va å âthû gian. Thû ä c ra, öng àa å ätûng thê â m mong rù ì ng ngûú ç i kï â ë nhiïm se å äkhöng lam tö â t bù ë ng öng. Nhûng sau khi nghe ç lúi trùn trö â i cu ë a cha, öng quyï ã t àõnh khöng chó ba ë n thên ã phai trú ã ã thanh mö â t ha å t nhên xêy dû å ng ca å c nguyïn tù á cæ lanh àa ä o bï å n vû ì ng trong vùn ho ä a chó huy ma á âcon muö â në ngûúi kï â ëthûa sau na â y se â äthanh àa â t hún ca å ãöng. Bùng ca ç chá cöëgùng thï æ í chïëhoa nhû á ng nguyïn tù ä c la æ nh àa ä o na å y va â oâ cac cú cê á u, hï ë åthöng cu ë ng nhû ca ä c quy trònh trong tö á íchûcá cua mònh, öng àa ã äàïí lai mö å t di sa å n vï ã ì nghïå thuêt la å nhä àao hiï å u qua å ãcho cac sô quan thuö á c thï å ëhïåsau. Têt ca ë ãchung ta àï á u co ì áquyïn lû ì a cho å n cho mònh mö å tå cuöåc söëng cao àeåp thay vò möåt cuöåc àúâi têìm thûúâng, duâ laâtai nha å , núi la â m viï â c hay trong cö å ng àö å ng. Bê ì t kï ë íhoanâ canh riïng cu ã a tû ã ng ngûú â i, mö â i chu î ng ta àï á u co ì á quyïnì quyït àõnh cuö ë c àú å i mònh se â ätrúãnïn nhû thïënao. Tê â t ca ë ã chung ta àï á ìu coásûc ma á nh àï å íquyït àõnh sö ë ëng möåt cuöåc söëng khöng chó àêìy nhûäng ngaây töët àeåp maâmöîi ngaây àïìu laâ möt nga å y hö â i lú å n. Cho du á â chung ta àa á ä ài trïn con àûúâng têìm thûúâng àûúåc bao lêu, chuáng ta vêîn coá thïí thay àöíi vaâ choån möåt con àûúâng múái. Khöng bao giúâlaâ 51 THOI QUEN THÛ Á 8Á
quaá muön! Chu å ng ta luön co á á thïí tòm ra tiïng no ë i cu á aã riïng mònh. **** Möt khi ba å n quyï å t àõnh cho ë n “con àûú å ng ñt ngûú â iâ ài”, ban ha å y theo chó dê ä n sau àï î í coáthïítòm ra tiïng no ë iá cua ba ã n thên: ã 1. Kham pha á tiï á ng no ë i cu á a ba ã n thên ã bùng ca ç ch hiï á uí roäban chê ã t cu ë a con ngûú ã i mònh – àiï â u töi go ì i la å âba moná quaâ sinh nhêt tuyï å t diï å uå (Chûúng 4), vaâ thöng qua viïcå phat triï á n cu í ng nhû sû ä ã dung mö å t ca å ch trung thû á c trñ å thöng minh gùn liï æ n vú ì i bö á n mù ë t cu å a ba ã n chê ã t con ngûú ë i.â 2. Thïí hiïn tiï å ng no ë i cu á a ba ã n thên ã bùng ca ç ch re á nâ luyïn nhû å ng kha ä ã nùng cao nhêt cu ë a mònh – ã Têm nhòn, ì tñnh kyã luêt, sû å å àam mï vaâlûúng têm (Chûúng 5). KHUYÏËN KHÑCH NGÛÚÂI KHAÁC TÒM RA TIÏËNG NOÁI CUÃA RIÏNG HOÅ Möt khi ba å n àa å ätòm ra tiïng no ë i cu á a riïng mònh, ca ã chá töët nhêët àïímúãröång aãnh hûúãng vaâsûå àoáng goáp cuãa baãn thên laâkhuyïn khñch ngûú ë i kha â c tòm ra á tiïng no ë i á cua ho ã .å Chñnh sûå tön trong va å â tao àiï å u kiï ì n àï å í ngûúi kha â c co á á tiïng no ë i vï á ìbön thuö ë c tñnh chu å ãyïu cu ë a con ngûú ã i â – thïíchêt,ë trñ tuï, tònh ca å m/xa ã ähöi va å âtinh thên – se ì ägiai pho ã ng tiï á mì nùng, sûå sang ta á o, niï å m say mï va ì âàöng cú thu å c àê á y tö í ìn tai trong tû å ng con ngûú â i. Chó co â ánhûng tö ä íchûc ta á o àûú å cå àiïu kiï ì n tö å t nhê ë t àï ë ímoi nhên viïn cu å a mònh àûú ã c tû å ådo 52 THE 8th HABIT
thïí hiïn tiï å ng no ë i cu á a riïng ho ã å múi co á á thïí àat àûú å cå nhûäng sûå àöåt phaátrong nùng suêët lao àöång, àöíi múái kyä thuêt va å âdên àê î u trïn thõ trûú ì ng cu â ng nhû trong xa ä ähöi.å Phên hai cu ì a Tho ã i quen thû á á8 bùt àê æ u tû ì âChûúng 6, möt chûúng no å i vï á ì viïc khuyï å n khñch ngûú ë i kha â c tòm ra á tiïng no ë i cu á a riïng ho ã .å Búi vò hê ã u hï ì t mo ë i viï å c la å m trïn thï â ë giúi na á y àï â u àûú ì c thû å c hiï å n tû å âbïn trong cac tö á íchûc, nïn á tiïu àiïm cu í a chûúng na ã y la â â nhûng nguyïn tù ä c ma æ â banå coáthï aí p du á ng àï å ígêy anh hûú ã ng tñch cû ã c àï å n ngûú ë i kha â cá trong cac tö á íchûc (kinh doanh, gia á o du á c, chñnh phu å , quên ã àöi, cö å ng àö å ng va ì ângay caãtrong gia àònh mònh). Möt phê å ìn ngùæn gon vú å ái nhûng cêu ho ä i thûú ã ng gù â på kemâ theo giaãi àaáp úã cuöëi cuãa möîi chûúng seä giuáp baån àöëi chiïu dï ë îdang hún va â o trûú â ng hú â p cu å a mònh. Hy vo ã ngå chung se á ähûu ñch vú ä i ba á n. å Chûúng cuöi cu ë ng cu â a cuö ã n sa ë ch na á y se â ä ban vï â ì nhûäng vêën àïìvaâàûa ra lúâi giaãi àaáp mang tñnh khaái quaát vaâtoan diï â n hún. å CAÁCH TIÏËP THU TÖËT NHÊËT CUÖËN SAÁCH NAÂY LAÂ TRUYÏÌN ÀAÅT VAÂTHÛÅC HAÂNH Nïëu baån muöën tiïëp thu töët nhêët nhûäng àiïìu tuyïåt vúâi tûâcuön sa ë ch na á y àï â ítûâàoátao nïn nhû å ng thay àö ä i ma í nhå meävaâàat àûú å c nhû å ng tiï ä n bö ë å trong cuöc sö å ng cu ë ng nhû ä trong töí chûc cu á a mònh, töi xin nïu ra hai lú ã i khuyïn. â Nïu ba ë n thû å c hiï å n tö å t hai lú ë i khuyïn na â y, töi cam àoan â rùçng baån seäàaåt àûúåc nhûäng kïët quaãvûúåt bêåc. 53 THOI QUEN THÛ Á 8Á
Lúi khuyïn thû â ánhêt la ë âban ha å y ä truyïìn àaåt cho ngûúiâ khac nhû á ng gò ba ä n àa å ähoc àûú å c tû å â cuön sa ë ch na á y; va â âlúiâ khuyïn thûáhai laâban ha å y ä aáp duång nhûng gò ba ä n àa å ähocå àûúc – nghôa la å âhay thû ä c ha å nh chu â ng! á HAÄY TRUYÏÌN ÀAÅT VAÂCHIA SEÃNHÛÄNG ÀIÏÌU BAÅN ÀAÄHOÅC ÀÛÚÅC Hêu nhû ai cu ì ng thû ä a nhê â n rù å ng ç caách hoåc têåp töët nhêët laâtruyïn àa ì t cho ngûú å i kha â c nhû á ng àiï ä u mònh àa ì ähocå vaâkiïnë thûc chó thê á m nhuê ë n khi àûú ì c a å p du á ng thûú å ng xuyïn va â oâ thûc tiï å n. î Khi coân giaãng daåy úãàaåi hoåc caách àêy nhiïìu nùm, töi àûúåc gùåp Giaáo sû Tiïën sô Walter Gong úã San Jose - California. Öng daåy mön Phûúng phaáp Sû phaåm. Troång têm baâi giaãng cuãa öng laâ nguyïn tùæc lúán sau àêy: Caách töët nhêët àïí thu huát ngûúâi ta vaâo viïåc hoåc têåp laâ biïën hoå trúã thaânh thêìy giaáo. Noái caách khaác, baån seätiïëp thu kiïën thûác töët nhêët khi baån truyïìn àaåt cho ngûúâi khaác nhûäng kiïën thûác àoá. Ngay sau àoátöi bùt àê æ u a ì p du á ng nguyïn tù å c na æ y va â oâ cöng viïc cu å a mònh va ã âcuöc sö å ng gia àònh. Lê ë n àê ì u tiïn töi ì lïn lúp ú á ã trûúng àa â i ho å c, chó co å á tûâ15 àïn 30 sinh viïn ë tham gia. Röi töi a ì p du á ng nguyïn tù å c cu æ a Tiï ã n sô Gong va ë â nhên thê å y rù ë ng mònh vê ç n co î áthïígiang da ã y hiï å u qua å ãvúi sö á ë lûúng sinh viïn lú å n hún. Thû á c tï å ëmöt sö å ëlúp ho á c ma å âtöi giang da ã y co å árêt àöng sinh viïn, àï ë n gê ë n mö ì t nga å n ngûú â iâ nhûng kït qua ë ãhoc tê å p va å âàiïm thi cu í a ho ã å vên rê î t cao. ë 54 THE 8th HABIT
Thöng thûúâng, caâng ñt sinh viïn thò chêët lûúång giaãng daåy caâng cao. Nhûng nïëu baån biïën sinh viïn thaânh giaáo viïn, baån seäcoáàûúåc möåt àoân bêíy mang laåi hiïåu quaãtöët hún. Àöìng thúâi khi baån truyïìn àaåt hay chia seã vúái ngûúâi khaác nhûäng àiïìu baån àaähoåc àûúåc laâbaån muöën noái vúái moåi ngûúâi rùçng baån àang söëng theo nhûäng àiïìu baån giaãng daåy. Sûå chia seãnaây seälaânïìn taãng cho viïåc hoåc têåp sêu hún, cho sûå cam kïët vaâlaâàöång cú cho sûåthay àöíi vaâ sûå taán àöìng cuãa têåp thïí. Röìi baån nhêån thêëy rùçng sûå chia seã àoá coân taåo ra möëi liïn hïå gùæn boá vúái nhûäng ngûúâi xung quanh, àùåc biïåt laâ vúái con caái cuãa mònh. Haäy àïí chuáng thûúâng xuyïn daåy laåi baån nhûäng gò chuáng àaähoåc àûúåc tûâ trûúâng lúáp. Nhûäng hoåc sinh naâo thñch truyïìn àaåt kiïën thûác àaähoåc cho ngûúâi khaác àïìu laânhûäng hoåc sinh xuêët sùæc. AÁP DUÅNG NHÛÄNG ÀIÏÌU HOÅC ÀÛÚÅC VAÂO CUÖÅC SÖËNG Biït ma ë â khöng lam, thò khöng go â i la å â biït. Ho ë c ma å â khöng hanh thò chûa pha â i la ã â hoc.å Noi ca á ch kha á c, hiï á u biï í t mö ë tå àiïìu gò àoámaâ khöng aáp duång thò chûa phaãi laâhiïíu biïët thûc sû å . Chó qua thû å c ha å nh, a â p du á ng va å o thû â c tï å ëthò kiïnë thûác vaâsûåhiïíu biït mú ë ái thûåc sûåàûúåc thêm nhuê ë ìn. Vñ du,å ban co å áthïíhoc mön quê å n vú ì t bù å ng ca ç ch ào á c sa å ch va á ânghe giang ba ã i, nhûng mö â t khi ba å n chûa ra sên chúi quê å n vú ì tå thûc sû å å thò ban vê å n chûa hiï î u gò vï í ìmön thïíthao nay ca â . ã 55 THOI QUEN THÛ Á 8Á
Caách tûå hoåc töët nhêët khöng phaãi bùçng suy nghô maâlaâ qua haânh àöång. Haäy nöîlûåc thûåc hiïån nghôa vuå cuãa mònh röìi baån seänhanh choáng nhêån ra mònh laâloaåi ngûúâi naâo. JOHANN GOETHE Ñt nhêt co ë á bön ca ë ch tiï á p cê ë n àö å i vú ë i nhû á ng àiï ä u ma ì â ban ho å c àûú å c tû å âcuön sa ë ch na á y: â 1. Cach thû á ánhêtë laâàoc mö å t ma å ch hï å t cuö ë n sa ë ch na á y. â Sau àoábaån múái quyïët àõnh seä aáp duång àiïìu gò vaâo cuöåc söng va ë âcöng viïc. Àêy la å âcach hê á u hï ì t mo ë i ngûú å i thûú â ngâ lam. Ca â ch na á y pha â n a ã nh mong muö á n cu ë a nhiï ã u ngûú ì i la â â coá sûå gùn kï æ t vï ë ì tònh caãm vaâ lyá trñ vúái nhûng y ä á tûúngã trong cuön sa ë ch trûú á c khi a á p du á ng no å .á 2. Cach thû á á hai laâ àoåc toaân böå cuöën saách vaâsau àoá dûåa vaâo sûå hiïíu biïët töíng quaát vïì nöåi dung àaätiïëp thu cung nhû co ä áthúi gian àï â ítùng thïm nguön ca ì m hû ã ng àï á í àoåc cuöën saách lêìn thûáhai – lêìn naây àoåc vúái quyïët têm apá dung nhû å ng gò ho ä å àaäthuå àùc. Ca æ ch na á y to â ã ra khaá hiïuå quaãvúái nhiïìu ngûúâi. 3. Cach thû á á ba laâ cach ma á â töi tin rùng se ç ä àem laiå nhûäng kïët quaãtöët nhêët, àoálaâàoåc vaâ aáp duång nhûäng àiïìu àaäàoåc bùçng möt chûúng trònh re å n luyï â n va å â phat triï á n ca í á nhên trong möt nùm. å Möîi thaáng baån àoåc möåt chûúng trong söë12 chûúng röi truyï ì n àa ì t cho ngûú å i kha â c va á aâ pá 56 THE 8th HABIT
dung no å trong thú á i gian mö â t tha å ng. Ba á n se å thê ä y rù ë ng nï ç uë baån thûåc sûå cöëgùæng aáp duång nhûäng àiïìu hoåc àûúåc úãmöîi chûúng trong möt tha å ng, thò kha á ã nùng tiïp thu nhû ë ngä kiïn thû ë c úá ãchûúng tiïp theo àûú ë c tùng lïn rê å t nhiï ë u. ì 4. Cach thû á átû àún gian chó la ã âàiïu chónh ca ì ch thû á ába cho phuâ húp vú å i thú á i gian cu â a ba ã n. Ba å n cu å ng ào ä c tû å ngâ chûúng nhûng ap du á ng nhû å ng àiï ä u àa ì äàoc trong nhû å ngä khoang thú ã i gian da â i ngù â n kha æ c nhau tu á y theo hoa â n ca â nhã thûc tï å ëcua ba ã n, co å áthïílaâmöt, hai, hoù å c nùm, mûú å i tuê â n. ì Caách naây vûâa giûä àûúåc ûu àiïím cuãa caách tiïëp cên thû å á ba, vûâa giuáp baån chuãàöång thúâi gian biïíu cuãa mònh. Trûúc khi chuyï á n sang Phê í n 1: ì Tòm Ra Tiïng No ë i Cu á aã Ban Thên, ã baån haäy suy ngêîm nhûäng lúâi sau cuãa Abraham Lincoln: “Nhûng gia ä o àiï á u cu ì a qua ã ákhûátônh lùng khöng å con thñch hú â p vú å i thû á c ta å i biï å n àö ë ng”. Chu å ng ta cê á n pha ì iã 57 THOI QUEN THÛ Á 8Á Kiïn thû ë cá Thai àö á å Kyänùng Thoi á quen Hònh 3.2
58 THE 8th HABIT àöi mú í i ca á ch suy nghô. Chu á ng ta khöng nhû á ng cê ä n co ì á möt nï å p nghô mú ë i ma á âcon pha â i co ã ánhûng cöng cu ä å tû duy múi. Àiï á u na ì y rê â t kho ë á thûc hiï å n; no å á keo mo á i ngûú å i ra â khoi vu ã ng an toa â n cu â a ho ã . Nhûng mö å t thû å c ta å i mú å i àa á ä xuêt hiï ë n, mö å t nï å n kinh tï ì ë múi, mö á t tha å ch thû á c mú á i.á Thach thû á c mú á i na á y khöng chó la â â tön ta ì i mö å t ca å ch àún á thuên ma ì âthûc sû å å phat triï á n trong thû í c ta å i mú å i me á ã nay. â Noáàoâi hoãi chuáng ta phai co ã áphaãn ûáng múái vaâthoái quen múi. Ha á y nhú ä árùng nhû ç ng tho ä i quen luön nù á m ta ç i vu å ngâ giao nhau giûa kiï ä n thû ë c, tha á i àö á å vaâ kyänùng. Khi banå phat huy ba khña ca á nh cu å a Tho ã i quen thû á á 8 nay, ba â n se å ä dïî daâng àûúng àêìu vúái thaách thûác múái vaâ phaát huy àûúåc nhûng kha ä ãnùng vö han cu å a mònh. ã
PHÊ Ì N 1 TÒM RA TIÏ Ë NG NO Á I CU Ã A BA ÃN THÊN
Chûúng 4 TÒM RA TIÏNG NO Ë I Á CUA BA Ã N THÊN - Ã MOÁN QUAÂTHIÏN PHUÁ Coárêët nhiïìu quaâtùång Vêîn chûa àûúåc múãra tûâluác baån chaâo àúâi Coánhûäng moán quaâ àûúåc chïëtaác tinh xaão Àûúåc Thûúång àïëban tùång cho ta. Vaâ Ngûúâi khöng ngûâng noái rùçng: “Nhûäng gò cuãa ta àïìu thuöåc vïìcaác ngûúi”. Coárêët nhiïìu quaâtùång, baån úi! Vêîn chûa àûúåc múãra tûâluác baån chaâo àúâi. HAFIZ 61
62 THE 8th HABIT ÖS GNË HT OE ÀÖNÅ G LÛCÅ SANÁ G TAOÅ SÖËNG THEO LÏÌTHOÁI CUÄ Tûâ trong ra ngoaâi ÃN Á CÚ BA Â THIÏN PHU ÁN QUA ÄNG MO NHÛ TÒM RA TIÏËNG NOÁI CUÃA BAÃN THÊN ÀAÁNH MÊËT TIÏËNG NOÁI CUÃA BAÃN THÊN Tûâ ngoaâi vaâo trong Cöí vuä ngûúâi khaác tòm ra tiïëng noái cuãa hoå Sûå lûåa choån Caác nguyïn tùæc Böën nùng lûåc Hònh 4.1
Khaãnùng tòm ra tiïng no ë i cu á a ba ã n thên la ã âmöt sû å cá manh bê å m sinh trong ta. Ào í á laâ nhûng ha ä t mê å m tha ì nhâ cöng chûa àûúc khai tha å c. Chu á ng ta àï á u àûú ì c ban tù å ngå nhûng “mo ä n qua á â thiïn phu” tû á â luc cha á o àú â i: ta â i nùng, â nùng lûc, trñ thöng minh va å â cac cú hö á i. Nhû å ng mo ä n qua á â nay phê â n lú ì n vê á n ú î ãnguyïn võ trñ cua no ã ávaâluön chúâàúiå chung ta mú á ra. Nhú ã coâ nhû á ng mo ä n qua á na â y ma â chu â ng ta á hiïu rù í ng tiï ç m nùng cu ì a mö ã i con ngûú î i la â ârêt lú ë n, thê á må chñ laâvö han. Chu å ng ta thû á c sû å å chûa biït hï ë t kha ë ãnùng cuaã con ngûúi. Mö â t àû å a tre á ã luc sinh ra la á â möt sinh linh vö å cung yï â u àuö ë i; nhûng chó qua va ë i nùm, chñnh sinh linh be â á nhoãnay la â i co å ásûc ma á nh thê å n ky ì . Chu â ng ta ca á ng sû â ãdungå vaâ phat huy tö á i àa tiï ë m nùng cu ì a ba ã n thên thò chu ã ng ta á cang co â áthïm nhiïu ta ì i nùng va â ânùng lûc mú å i.á Moåi àûáa treãkhi sinh ra àïìu coátaâi nùng thiïn phuá; nhûng àaáng tiïëc laâ9.999 trong söë10.000 treãàoáàïìu àaánh mêët taâi nùng cuãa baãn thên möåt caách mau choáng khi chuáng trûúãng thaânh. BUCKMINSTER FULLER Chung ta ha á äy xem xeát thêåt kyäba moán quaâquan troång nhêt sau àêy (hònh 4.2): ë 63 THOI QUEN THÛ Á 8Á
Moán quaâthûánhêët laâsûå tûå do vaâsûc ma á nh àï å íchon lû å a. å Moán quaâthûáhai laânhûng quy luê ä t tû å å nhiïn vaânguyïn tùc sö æ ng, ë àiïu mang tñnh phö ì íquat va á âkhöng thay àöíi. Moán quaâ thûá ba laâ bön nùng lû ë c cu å a chu ã ng ta á – thïí chêt/kinh tï ë , tònh ca ë m/xa ã ähöi, trñ tuï å å vaâ tinh thên. Bö ì në nùng lûc na å y tûúng û â ng vú á i bö á n thuö ë c tñnh cu å a ba ã n chê ã të con ngûúi – àûú â c àù å c trûng bù å ng thï ç íxac, têm hö á n, trñ tuï ì å vaâtinh thên. ì MOÁN QUAÂTHIÏN PHUÁTHÛÁNHÊËT: SÛÅ TÛÅ DO LÛÅA CHOÅN Töi àaäviïët vaânoái vïìchuãàïìcuãa cuöën saách naây trong nhiïìu hoaân caãnh khaác nhau trïn khùæp thïë giúái trong suöët hún nûãa thïë kyã qua. Nïëu baån hoãi chuã àïìnaâo, vêën àïìnaâo, yátûúãng naâo thûåc tiïîn nhêët, xaác àaáng nhêët, húåp 64 THE 8th HABIT NHÛÄNG MOÁN QUAÂTHIÏN PHUÁCÚ BAÃN (Hêu nhû chûa àûú ì c khúi dê å y)å Tûå do vaâsûc ma á nh trong lû å a cho å nå Nhûng nguyïn tù ä c (Nhû æ ng quy luê ä t tû å å nhiïn) Phöíquatá Muön thuúã Hiïn nhiïn í Bön nùng lû ë cå Trñ tuïå Tònh cam/xa ã ähöiå Thïíchêt/kinh tï ë ë Tinh thênì IQ EQ PQ SQ Hònh 4.2
thúâi nhêët, töi seätraãlúâi ngay àoálaâchuáng ta coáquyïìn tûå do lûåa choån. Quyïìn tûå do lûåa choån chñnh laâmoán quaâvô àaåi nhêët maâ chuáng ta àûúåc ban tùång vaâ khöng ai coá thïí tûúác àoaåt àûúåc noá. Coá àûúc kha å ã nùng cung nhû sû ä c ma á nh àï å í lûa cho å nå chñnh laâsûå tûúng phan ro ã ärang vú â i tû tûú á ng na ã n nhên å chuãnghôa (victimism) vaâthûá vùn hoáa àöílöîi (culture of blame) àang thõnh hanh trong xa â ähöi nga å y nay. â Vïì cú ban, chu ã ng ta la á âsan phê ã m cu í a sû ã å chon lû å a chû å á khöng phai cu ã a tû ã ånhiïn (di truyïn) hay cu ì a sû ã ånuöi dûúngä (day dö å , möi trûú î ng sö â ng). Tê ë t nhiïn la ë âgien di truyïn va ì â vùn hoa thûú á ng co â aá nh hûú ã ng vö cu ã ng ma â nh me å ä àïnë chung ta nhûng ào á ákhöng phai la ã âyïu tö ë ëquyït àõnh. ë Lõch sûãcuãa con ngûúâi tûå do chûa bao giúâ àûúåc viïët nïn búãi caái goåi laâcú höåi, maâ noáàûúåc viïët tûâ sûå lûåa choån cuãa chñnh con ngûúâi. DWIGHT D. EISENHOWER Àiïím khaác biït cu å ãa con ngûúâi so vúái muön loaâi laâ khaãnùng tûåàõnh hûúng cuö á c sö å ng cu ë a ba ã n thên. Chó con ã ngûúi mú â i biï á t ha ë nh àö â ng, co å n ca â c sinh vê á t kha å c chó biï á të phan û ã ng. Con ngûú á i lû â a cho å n dû å a va å o ca â c gia á átrõ cua ba ã nã thên. Thïí hiïn sû å c ma á nh trong viï å c cho å n hûú å ng ài cho á cuöc àú å i mònh chñnh la â â cach àï á í ban thay àö å i tûúng lai, í tai ta á o ba å n thên va ã âtac àö á ng ma å nh me å äàïn nhû ë ng thû ä áconâ 65 THOI QUEN THÛ Á 8Á
lai. Àêy la å âmoán quaâtrúâi phuá, noánhû möåt cöng cuå giuáp chung ta mú á ã ra nhûng mo ä n qua á â khac va á â giup chu á ng ta á nêng cao chêt lûú ë ng cuö å c sö å ng cu ë a mònh. ã Sûc ma á nh cu å a lû ã a cho å n co å ánghôa laâchung ta á khöng chó laâsan phê ã m cu í a qua ã ákhûáhay di truyïn. Chu ì ng ta á khöng phaãi laâsaãn phêím theo yámuöën cuãa möåt ai àoá. Duâkhöng thïí nao phu â ã nhên a å nh hûú ã ng cu ã a ho ã å àöi vú ë i chu á ng ta, á nhûng àiïu cö ì t lo ë i la ä â hoå khöng coá quyïìn quyïët àõnh chung ta. Chu á ng ta tû á å quyït àõnh mo ë i thû å ábùng lû ç a cho å nå cua chñnh chu ã ng ta. Nï á u chu ë ng ta ne á m á hiïn ta å i å cua mònh ã vaâo quaá khû,á coá leä chung ta cu á ng la ä m nhû thï â ë àöi vú ë iá tûúng lai chùng? Möt trong sö å ënhûng tra ä i nghiï ã m sêu sù å c nhê æ t àa ë äthûcå sûå laâm thay àöíi cuöåc söëng cuãa töi – cuäng laâ nguyïn tùæc nïn ta ì ng cu ã a ã 7 Thoi quen á – àïën vúái töi trong möåt kyâ du lõch kït hú ë p nghiïn cû å u ú á ãHawaii. Höm ào, töi trê á m tû ì àùm chiïu daåo bûúác trong thû viïån vaâlêëy ra möåt quyïín sach trïn kï á . Chñnh ba do å ng chû â ätrong quyïn sa í ch ào á áàaä anh hûú ã ng sêu sù ã c àï æ n ca ë ãcuöc àú å i töi vï â ìsau: Coámöåt khoaãng caách giûäa viïåc kñch thñch vaâ phaãn ûáng. Trong khoaãng caách àoáluön coásûå tûå do vaâ sûác maånh àïíchuáng ta lûåa choån phaãn ûáng cuãa mònh. Chñnh nhûäng lûåa choån naây taåo nïn sûå thaânh àaåt vaâ haånh phuác cho baãn thên chuáng ta. 66 THE 8th HABIT
Trûúc ào á , töi àa á ä nghiïn cûu nhiï á u ta ì i liï â u no å i vï á ì quyïn lû ì a cho å n ca å ch pha á n û ã ng trûú á c nhû á ng gò xa ä y àï ã në cho chung ta. Nhûng va á o ca â i nga á y àù â c biï å t ào å , vú á i mö á åt khöng gian thû gian thoa ä i ma ã i thò y á átûúng vï ã ìkhoang ca ã chá giûäa sûå kiïån vaâphaãn ûáng àaäàöísêìm xuöëng töi nhû haâng têën gaåch vêåy. Tûâ àoá töi bùæt àêìu hiïíu vaâ tin rùçng àöå lúán cua khoa ã ng ca ã ch ào á áàûúc quyï å t àõnh phê ë n lú ì n bú á i gien ã di truyïìn vaâbúi möi trûú ã âng nuöi dûúäng cuäng nhû hoaân canh sö ã ng hiï ë n ta å i cu å a chu ã ng ta. á Vúi nhû á ng ai àûú ä c lú å n lïn trong möi trûú á ng thuê â n lú å iå vúi tònh yïu thûúng vö àiï á u kiï ì n thò khoa å ng ca ã ch na á y se â ä rêt rö ë ng. Co å n nhû â ng ngûú ä i kha â c, do a á nh hûú ã ng cu ã a möi ã trûúng va â â gien di truyïn, thò khoa ì ng ca ã ch na á y co â áthïírêtë nho. Nhûng àiï ã u quan tro ì ng la å â vên luön luön co î á mötå khoang ca ã ch nhê á t àõnh va ë âsûãdung khoa å ng trö ã ng ào ë ámötå cach khön ngoan chñnh la á âtûå tao cho mònh cú hö å i àï å í caiã thiïn cuö å c sö å ng. Mö ë t sö å ë ngûúi co â á khoang ca ã ch na á y rê â të röng, nhûng khi àö å i mù ë t vú å i nghõch ca á nh thò ho ã å lai cho å nå giai pha ã p àê á u ha ì ng, va â â nhû thïë hoå àaävö tònh thu hepå khoang ca ã ch ào á álai. Àö å i vú ë i nhû á ng ngûú ä i co â ákhoang ca ã chá giûa kñch thñch va ä â phan û ã ng rê á t he ë p, ho å å vên co î á thïí búi 67 THOI QUEN THÛ Á 8Á Kñch thñch Phan û ã ngá Quyïn tû ì å do chon lû å aå KÑCH THÑCH VAÂPHAÃN ÛÁNG Hònh 4.3
ngûúc do å ng chö â ng la ë i sû å c ca á n cu ã a gien di truyï ã n, cu ì a xa ã ä höi va å â vùn hoa cu á ng nhû mú ä ã röng tû å å do lûa cho å n la å mâ tùng khaãnùng thanh àa â t va å âhanh phu å c. á Chuyïn gia têm thên ho ì c R. D. Laing no å i rù á ng nï ç uë khöng chu yá áàïn khoa ë ng ca ã ch na á y thò chu â ng ta se á ädïîdangâ giït chï ë t kha ë ãnùng thay àöi cu í a mònh. Chó co ã á con ngûúiâ múi co á ákhaãnùng tû yå áthûc. Ba á n ha å y ào ä c va å âsuy ngêm vï î ì àoan trñch dê å n sau: î Phaåm vi suy nghô vaâ haânh àöång cuãa chuáng ta bõ giúái haån búãi nhûäng gò chuáng ta khöng àïí yáàïën. Vaâchñnh vò chuáng ta khöng nhêån ra àiïìu àoánïn viïåc thay àöíi luön trúãnïn khoákhùn; chuáng ta chó coáthïíthay àöíi khi yáthûác àûúåc àiïìu àoá. Bêt luê ë n àiï å u gò àa ì xa ä y ra, àang xa ã y ra, hoù ã c se å xa ä y ra, ã thò vên luön luön tö î n ta ì i mö å t khoa å ng ca ã ch giû á a sû ä å kiïnå xay ra va ã âphan û ã ng cu á a chu ã ng ta. Thê á m chñ nï å u chó tö ë n ta ì iå möt khoa å nh khù ã c rê æ t nho ë ã giûa kñch thñch va ä â phan û ã ng, á thò chñnh khoanh khù ã c ào æ á àaäthïí hiïn quyï å n tû ì å do lûaå chon pha å n û ã ng cu á a chu ã ng ta trûú á c hoa á n ca â nh. ã Dô nhiïn coánhûng chuyï ä n xa å y ra ma ã â chung ta hoa á nâ toan khöng co â ásûå lûa cho å n na å o ca â . Chù ã ng ha è n sû å å hònh thanh gien di truyï â n cu ì a chu ã ng ta. Mù á c du å â chung ta á khöng thïí lûa cho å n àûú å c gien di truyï å n tû ì â ngûúi thên, â 68 THE 8th HABIT
nhûng phan û ã ng vú á i chu á ng thò ta hoa á n toa â n co â áthï. Nï í uë ban mang trong mònh gien di truyï å n cu ì a mö ã t chû å ng bï á nhå naâo àoá, àiïìu àoákhöng nhêët thiïët laâbaån buöåc phaãi chêëp nhên chû å ng bï á nh ào å . Bù á ng ca ç ch tû á yå áthûc va á âdung y â á chñ cua mònh àï ã ítuên theo chïëàöå luyïn tê å p va å â chïëàöå dinh dûúng thñch hú ä p, cu å ng sû â å höîtrúå cua nhû ã ng tha ä nh tû â u y å hoc hiï å n àa å i, ba å n hoa å n toa â n co â á thïí thùng àûú æ c chû å ngá bïnh ào å .á Nhûng ai pha ä t huy àûú á c sû å c ma á nh nö å i têm va å â khaã nùng tûå do lûa cho å n cu å a mònh se ã äcoákhaãnùng trúãthanhâ möåt con ngûúâi maâ töi taåm goåi laâ con ngûúi chuyï â n tiï í pë (transition person). Con ngûúi chuyï â n tiï í pë coá khaã nùng ngùn chùn nhû å ng khuynh hûú ä ng tiïu cû á c chuyï å n giao tû í â thïëhïå trûúc sang thï á ëhïåsau. Töi muöën baån haäy suy nghô thêåt sêu sùæc vïìmoán quaâ thiïn phuáàêu tiïn na ì y – suy ngê â m vï î ìkhoang ca ã ch giû á aä kñch thñch vaâphan û ã ng, ca á ch sû á ãdung no å ámöt ca å ch sa á ngá suöët laâm tùng sûå tûå do cuãa mònh àïí khöng ngûâng phaát triïn, ho í c ho å i va ã â àong go á p. Cuö á i cu ë ng chñnh tû â â sûå renâ luyïn, sû å c ma á nh ào å áseämúãröng kha å ãnùng phan û ã ng cu á aã ban cho àï å n khi pha ë n û ã ng ào á á tac àö á ng trú å ã lai vú å i ta á cá nhên kñch thñch. Ban se å äthûc sû å å tao ra thï å ëgiúi cu á a chñnh ã mònh. Nhaâ têm thên ho ì c–triï å t ho ë c My å ä William James khùng àõnh rù è ng khi tû duy cu ç a chu ã ng ta thay àö á i thò í cuöc àú å i cu â ng se ä äthay àöi theo. í 69 THOI QUEN THÛ Á 8Á
MOÁN QUAÂTHIÏN PHUÁTHÛÁHAI: QUY LUÊÅT TÛÅ NHIÏN VAÂCAÁC NGUYÏN TÙÆC Chung ta àa á äthao luê ã n vï å ìviïc sû å ãdung mö å t ca å ch khön á ngoan khoang ca ã ch giû á a viï ä c kñch thñch va å âphan û ã ng, hay á coân goåi laâsûå tûå do lûåa choån cuãa chuáng ta. “Sûãduång möåt cach khön ngoan” co á ánghôa laâgò? Sûåkhön ngoan àoáàûúcå thïíhiïn ú å ãàêu? Vïì cú ban, no ã á coánghôa laâsöng theo ë caác nguyïn tùc æ hay quy luêt tû å å nhiïn chûákhöng phai cha ã y theo å thûávùn hoa tö á c àö ë , hiï å u qua å ãtûc thú á i hiï â n nay. å Nhaâ baác hoåc Einstein lêìn àêìu tiïn nhòn thêëy chiïëc kim kyâdiïåu(1) cuãa caái la baân khi öng lïn böën, khi êëy öng hiïíu rùçng chùæc chùæn phaãi coá“möåt caái gò àoá êín chûáa àùçng sau sûå vêåt”. Àiïìu naây cuäng liïn quan mêåt thiïët àïën moåi lônh vûåc cuãa cuöåc söëng. Caác nguyïn tùæc coátñnh phöíquaát coá nghôa laâ chuáng vûúåt qua raâo caãn cuãa vùn hoáa vaâ àõa lyá. Baãn chêët cuãa nguyïn tùæc laâmuön thuúã– àoálaâsûå cöng bùçng, loâng töët, sûå tön troång, tñnh trung thûåc, sûå chñnh trûåc, phuåc vuå, cöëng hiïën. Caác nïìn vùn hoáa khaác nhau coá thïíbiïën nhûäng nguyïn tùæc naây thaânh caác thöng lïå khaác nhau vaâdêìn dêìn laâm lu múâcaác nguyïn tùæc do laåm duång sûå tûå do. Tuy vêåy, chuáng vêîn luön luön töìn taåi vaâ vêån àöång quanh ta nhû quy luêåt troång trûúâng vêåy. Töi con pha â t hiï á n ra rù å ng nhû ç ng nguyïn tù ä c na æ y la â â àiïu khöng thï ì ítranh cai. Nghôa la ä âchung rê á t hiï ë n nhiïn. í Chùng ha è n, ba å n khöng thï å ícoásûåtin cêy lêu da å i ma â âkhöng coásûå tñn nhiïm. å 70 THE 8th HABIT (1) Nïëu ta àùåt la baân àuáng caách, kim cuãa noá luön chó hûúáng chñnh Bùæc.
Coálên töi la ì m ngûú â i hûú â ng dê á n cû î u hö á åcho möt nho å má khoang 30 sinh viïn da ã ängoai. Sau cuö å c ha å nh trònh liïn tu â cå 24 giúâmaâkhöng ùn uöng va ë ânghó ngúi gò, chung töi xuö á ngë nui va á â cên bùng qua mö ì t do å ng söng cha â y xiï ã t àï ë ílêy thû ë cå phêm va í ânûúc uö á ng ú ë ãphña bïn kia. Möt dêy thû å ng àûú â cå cùng ngang tûâbúâbïn nay sang bú â âbïn kia, núi bûa ùn sa ä ngá àaäàûúc chuê å n bõ sù í n sa é ng. Töi ài trûú â c vò nghô rù á ng mònh ç biït ca ë ch va á âkhoe hún mo ã i ngûú å i. Töi bù â t àê æ u men theo sú ì iå dêy nhûng röi lú lû ì ng ú ã ã giûa àûú ä ng va â â khöng àuãsûc àï á í tiïp tu ë c. Töi ca å m thê ã y kiï ë t sû å c nhûng vê á n cö î ëdung mo â i ky å ä thuêt va å âdön hï ì t yë áchñ vao àöi tay, nhûng mo â i nö å îlûc dûú å ngâ nhû vö ñch. Cuöi cu ë ng, töi rúi to â m xuö ä ng do ë ng nûú â c cuö á nì cuön bïn dûú å i va á âbõ cuön va ë o bú â âcach ào á ákhoang 25 me ã t.á Töi nùm kiï ç t sû å c bïn bú á âsöng. Têt ca ë ãsinh viïn cua töi lu ã cá àoáthò hoâhet va á âcûúi toa â ng lïn. Bê á y giú ë âtöi múi hiï á u rù í ngç hanh àö â ng cu å a töi la ã â minh chûng ro á änet cho ca á i go á i la å â “niïm kiïu ha ì nh trûú ä c khi thê á t ba ë i”. Cú thï å í con ngûúi la â â möt hï å å thöng tû ë å nhiïn, bõ chi phöi bú ë i ca ã c quy luê á t tû å å nhiïn vaâchùng co è ámöt sû å c ma á nh tinh thê å n na ì o co â áthïíkhùcæ phuc àûú å c nhû å ng giú ä i ha á n tû å å nhiïn cua cú bù ã p!æ Quyïn lû ì c tû å å nhiïn vaâquyïn lû ì c tinh thê å nì Quyïn lû ì c tû å å nhiïn (natural authority) laâsûå thöng trõ ë van vê å t cu å a ca ã c quy luê á t tû å å nhiïn. Ban khöng thï å íphút lú á â cac quy luê á t tû å å nhiïn vaâ cung khöng co ä ásûå lûa cho å n na å oâ khac ngoa á i viï â c pha å i tuên theo nhû ã ng quy luê ä t ào å . Chù á ngè han, khi ba å n nhê å c mö ë t àê å u gê ì y thò ca å ã cêy gêy cu å ng àûú ä cå nêng lïn. Nïu ba ë n nha å y xuö ã ng tû ë âtoa nha â â10 têng thò ba ì nå 71 THOI QUEN THÛ Á 8Á
khöng thïíàöi yí ákhi àaärúi àïn tê ë ng thû ì á5. Lûc hu å t tro á ngå trûúng chi phö â i sû ë å rúi vaâ àoá chñnh laâ quyïn lû ì c cu å a tû ã å nhiïn. Tûå nhiïn cung ban cho con ngûú ä i quyï â n tû ì å do vaâ sûc ma á nh àï å íchon lû å a, va å âvò thïëcon ngûúi cu â ng co ä áquyïnì lûc tû å å nhiïn hoùc quyï å n chi phö ì i cu ë a riïng mònh àö ã i vú ë iá nhûng thû ä ákhac. Ca á c loa á i àö â ng thû å c vê å t quy å áhiïm co ë átönì tai hay khöng la å âdo con ngûúi vò chu â ng khöng co á ásûåtûådo hay sûc ma á nh àï å ílûa cho å n va å âchung cu á ng khöng co ä ásûå tûå yáthûác hay tûå taái taåo àûúåc. Chuáng hoaân toaân phuå thuöåc vao con ngûú â i bú â i vò con ngûú ã i biï â t tû ë yå áthûc, chó co á ácon ngûúâi múái coásûåtûå do vaâsûác maånh lûåa choån cung nhû tû ä å tai ta á o ba å n thên. Àêy chñnh la ã âquyïn lû ì c tû å å nhiïn. Quyïn lû ì c tinh thê å n (moral authority) ì laâ gò? Àoá chñnh laâviïåc sûãduång sûå tûå do vaâsûác maånh lûåa choån möåt caách coá nguyïn tùc. No æ i ca á ch kha á c, nï á u chu ë ng ta tuên theo á nhûng nguyïn tù ä æc trong möi quan hï ë å giûäa ngûúâi vúiá ngûúi thò chu â ng ta se á khai tha ä c àûú á c tö å i àa tñnh nùng cu ë aã quy luêt tû å å nhiïn. Nhûng quy luê ä t tû å å nhiïn (chùng ha è nå lûc hu å t tro á ng trûú å ng) va â âcac nguyïn tù á c (chù æ ng ha è n sû å åtön trong, tñnh trung thû å c, lo å ng tö â t, sû ë å cöng bùng, chñnh ç trûc…) chi phö å i ca ë c hê á u qua å ãnay sinh tû ã âsûå lûa cho å n cu å aã chung ta. Cu á ng nhû viï ä c chu å ng ta khöng ngû á ng hu â y hoa ã iå möi trûúng dê â n àï î n hê ë u qua å ãlaâkhöng khñ vaânguön nûú ì cá bõ ö nhiïm, viï î c chu å ng ta khöng ngû á ng cû xû â ãsai quêy va ë â thiïu trung thû ë c vú å i ngûú á i kha â c se á ä phaá vúäsûå tin cêy. å Nhûng ngûú ä i khiïm tö â n, sû ë ã dung sû å å tûå do lûa cho å ån coá nguyïn tùæc seäcoáàûúåc quyïìn lûåc tinh thêìn àöëi vúái ngûúiâ khac, vú á i tö á íchûc va á âcaãxaähöi.å 72 THE 8th HABIT
Cac á giaátrõ (values) laânhûng chuê ä n mû í c cu å a xa ã ähöi va å â mang tñnh caá nhên, cam xu ã c, chu á ã quan vaâ coá thïí tranh cai. Mö ä i ngûú î i chu â ng ta co á á nhûng gia ä á trõ khac nhau. á Thêm chñ nhû å ng ke ä ãtöi pha å m cu å ng co ä ánhûng gia ä átrõ riïng cua ho ã . Cêu ho å i ba ã n cê å n tû ì åàùt ra cho mònh la å âliïu nhû å ngä giaátrõ cua ba ã n co å ádûa trïn ca å c nguyïn tù á c nï æ n ta ì ng? Xe ã tá cho cung, ca â c nguyïn tù á c àï æ u la ì ânhûng quy luê ä t tû å å nhiïn – chung vö tri, kha á ch quan va á âhiïn nhiïn. Nguyïn tù í c chi æ phöi kï ë t qua ë , co ã n ha â nh vi bõ chi phö â i bú ë i ca ã c gia á átrõ; hay nhûng nguyïn tù ä c vï æ ìgiaátrõ! Nhûng ngûú ä i mù â c “bï æ nh ngöi sao” la å âvñ duåàiïn hònh í vïìcac gia á átrõ khöng gùn liï æ n vú ì i ca á c nguyïn tù á c. Ho æ å àïísûå nöi tiï í ng àõnh hònh phê ë m ca í ch cu á a ho ã . Ho å å khöng biïtë mònh laâai vaâmêët phûúng hûúáng àöëi vúái haânh àöång cuãa chñnh mònh. Hoå khöng biït nïn theo nguyïn tù ë c na æ o bú â iã cuöc sö å ng cu ë a ho ã å khöng dûa trïn cú sú å ã cac gia á átrõ chung cuãa xaä höåi. Möt mù å åt hoå bõ giùçng xeá giûäa nhên thû å c xa á ä höåi vaâsûå tûå yáthûác cuãa baãn thên, mùåt khaác giûäa quy luêåt tûå nhiïn vaâcac nguyïn tù á c. Trïn ma æ y bay, tònh tra á ng ào å ágoiå laâcam gia ã c mê á t thùng bù ë ng (vertigo), ba ç n khöng co å n ca â mã giac liïn hï á å vúi mù á t àê å t (ca ë c nguyïn tù á c) va æ âtrúãnïn hoanâ toan la â c hûú å ng. Nhiï á u ngûú ì i vê â n sö î ng cuö ë c àú å i mònh â trong tònh trang mê å t thùng bù ë ng nhû thï ç . Co ë á rêt nhiï ë uì ngûúi nhû thï â ë quanh ta vaâ trong cac nï á n vùn ho ì a kha á cá nhau trïn thïëgiúi.á Vêy nhiï å m vu å å then chöt la ë â cên xa ì c àõnh àêu la á â “kim chó nam” vaâàiïu chónh mo ì i hoa å t àö å ng cu å a chu ã ng ta theo á 73 THOI QUEN THÛ Á 8Á
hûúng ào á , bù á ng khöng, ba ç n se å äkhoátranh kho á i nhû ã ng hê ä uå quaãtiïu cûc co å áthïídïîdang xa â ãy ra. Hay luön nhú ä árùng tuy ç giaátrõ chi phöi ha ë nh vi, song ca â c nguyïn tù á c mú æ i chi phö á ië kït qua ë . Quyï ã n lû ì c tinh thê å n ào ì i ho â i sû ã å hy sinh nhûngä lúi ñch ca å ánhên nhêt thú ë i, du â ng ca ä m àù ã t nhû å ng gia ä átrõ xaä höi phu å c tu å ng ca â c nguyïn tù á c. Va æ lûúng têm cu â a chu ã ng ta á chñnh laâkho chûa nhû á ng nguyïn tù ä c nhû thï æ .ë MOÁN QUAÂTHIÏN PHUÁTHÛÁBA: BÖËN NÙNG LÛÅC CUÃA CON NGÛÚÂI Nhû àaänoi úá ã phên trïn, bö ì n tha ë nh phê â n cu ì a ba ã nã chêt con ngûú ë i gö â m co ì á thïí xac, trñ tuï á , têm hö å nì vaâ tinh 74 THE 8th HABIT (THÏÍXAÁC) TINH THÊNÌ THÏÍCHÊËT XAÄHÖÅI/TÒNH CAÃM THUÖÅC VÏÌ TINH THÊÌN (IQ) (EQ) (PQ) (TRÑ TUÏå) (TÊM HÖÌN) (TINH THÊÌN) (SQ) BÖËN NÙNG LÛÅC CUÃA CON NGÛÚÂI Hònh 4.4
thên. ì Tûúng ûng vú á i bö á n thuö ë c tñnh na å y la â âbön nùng lû ë cå (hay sûc ma á nh) cu å a con ngûú ã i ma â âtêt ca ë ãchung ta àï á u co ì :á nùng lûc thï å íchêt (PQ – Physical Quotient), nùng lû ë c trñ tuï å å (IQ – Intelligent Quotient), nùng lûc tònh ca å m (EQ – ã Emotional Quotient), vaânùng lûc tinh thê å n (SQ – Spiritual ì Quotient). Bön nùng lû ë c na å y la â âbiïu hiï í n ro å änet cu á a mo ã ná quaâthiïn phuáthûába maâchung ta àûú á c ban tù å ng. å Nùng lûc trñ tuï å å (IQ - Intelligent Quotient) Khi noi àï á n trñ tuï ë , chu å ng ta thûú á ng nghô àï â n sû ë å thöng minh thïíhiïn qua chó sö å ëthöng minh IQ, tûc kha á ã nùng phên tñch, lêp luê å n, tû duy trû å u tûú â ng, sû å ã dungå ngön ngû, sû ä c tûú á ng tûú ã ng va å â khaã nùng lônh höi cu å aã chung ta. Thê á t ra, àêy chó la å âsûå mö taãhan he å p vï å ìtrñ tuïå con ngûúi.â Nùng lûc thï å í chêt (PQ - Physical Quotient) ë Nùng lûåc thïíchêët laâkhaãnùng maâtêët caãchuáng ta àïìu nhêån ra nhûng thûúâng xem nheå. Haäy thûã nghô vïì nhûäng gò cú thïí baån àang thûåc hiïån maâ khöng cêìn àïën sûå cöë gùæng coá yáthûác naâo cuãa baån. Cú thïívêån haânh hïå hö hêëp, hïå tuêìn hoaân, hïå thêìn kinh vaâ nhiïìu böå phêån quan troång khaác bïn trong con ngûúâi baån. Noá khöng ngûâng saâng loåc, tiïu diïåt nhûäng tïë baâo nhiïîm bïånh vaâ àêëu tranh sinh töìn. “Cú thïícon ngûúi la â âmöt bö å å may tinh xa á o va ã â hoan chónh àï â n mû ë c ky á âdiïu vú å i xê á p xó 7.000 ty ë ã 75 THOI QUEN THÛ Á 8Á
tïëbao co â ásûå phöi hú ë p hoa å t àö å ng nhõp nha å ng vï â ìthïí chêt va ë âsinh hoa ma á â ban khöng thï å ítûúng tûú ã ngå nöi, du í âchó àïíthûc hiï å n mö å t ha å nh àö â ng àún gia å nã nhû lêt mö å t trang sa å ch, bê á t mö å t tiï å ng ho hay ë hanh àö â ng la å i xe. Khi nghô àï á n nhû ë ng viï ä c å chung ta thûú á ng ñt quan têm nhê â t, ba ë n se å äthêy co ë á quaánhiïu àiï ì u àa ì ng nga á c nhiïn. Àa å äbao giúâ banå phai nhù ã c nhú æ ãtim ban àê å p, phö å i cu í a ba ã n co da å n, ä hay cú quan tiïu hoa ba á i tiï â t àu ë ng chê á t hay ë àung giú á âchûa? Nhûng cú quan na ä y va â â vö söëcacá quy trònh hoat àö å ng kha å c àï á u khöng ngû ì ng â vên ha å nh mö â t ca å ch vö thû á c tû á ng giêy tû â ng phu â t á àïíchung ta ke á o da á i sû â å söng. Kha ë ãnùng thïíchêtë cua con ngûú ã i kiï â m soa í t toa á n bö â å cac cú chï á ëbïn trong cú thï, ma í âphên lú ì n ca á c cú chï á ënay â hoat àö å ng mö å t ca å ch vö thû á c.” á DOE CHILDRE vaâBRUCE CRYER Cac ba á c sô la á ânhûng ngûú ä i àê â u tiïn nhê ì n ra kha å ãnùng tû chû å a bï ä nh cu å a cú thï ã . Ca í c loa á i thuö å c chó ta ë o àiï å u kiï ì nå thuên lú å i cho cú thï å í tûå chûa trõ hoù ä c loa å i bo å ã nhûngä chûúng nga á i, nhûng àöi khi thuö å c cu ë ng co ä á thïí gêy mötå vai ta â c du á ng ngûú å c vú å i kha á ãnùng thïíchêt.ë Lam thï â ë nao àï â í cú thïí cên bùng va ç â hoa hú â p chû å cá nùng cua na ã o bö ä , núi chû å a àû á ng trñ tuï å , vú å i chû á c nùng á cua tim, núi àù ã c trûng cho kha å ã nùng tònh cam? Cú thï ã í 76 THE 8th HABIT
chuáng ta laâmöåt böå maáy kyâdiïåu vûúåt tröåi hún moåi chiïëc may vi tñnh hiï á n àa å i nhê å t. Ào ë laá kha â nùng chu ã ng ta ha á nhâ àöng dû å a va å o suy nghô va â â tònh cam. Chñnh vò thï ã , kha ë ã nùng lam ra sa â n phê ã m la í â sûc ma á nh vö song cu å a con ã ngûúâi so vúái moåi loaâi vêåt trïn traái àêët. Cac cuö á c thû å c nghiï å m khoa ho å c nga å y ca â ng àûa ra â nhiïu bù ì ng chû ç ng cho thê á y co ë á möi quan hï ë å mêt thiï å të giûa thï ä í xac (thï á í chêët), trñ tuïå (tû duy) vaâtêm hön (tònh ì cam) con ngûú ã i.â Möåt têëm baãng treo úãmöåt hiïåu taåp hoáa thuöåc vuâng quï North Carolina ghi rùçng: Böå naäo noái: “Töi laâ böå phêån thöng minh nhêët trong cú thïí”. Traái tim noái: “Ai baão anh thïë?”. Nùng lûc xu å c ca á m (EQ - Emotional Quotient) ã Nùng lûc xu å c ca á m la ã âvön kiï ë n thû ë c tû á å co, sû á åtû yå áthûc, á sûå nhay ca å m xa ã ähöi, sû å å thêëu cam va ã â khaã nùng giao tiïëp thanh cöng vú â i ngûú á i kha â c. Ào á ála yâ áthûc vï á ìsûå thñch húpå giûa thú ä i gian, quan hï â å xaä höåi va sûâ du å ng ca ä ãm thûa nhê â ån àiïím yïëu àïí baây toã vaâ tön troång sûå khaác biïåt. Vaâo àêìu thêp niïn 90 cu å a thï ã ë kyã trûúc, EQ la á â möt àï å ì tai no â ngá boãng. Luc bê á y giú ë âEQ àûúc mö ta å ãnhû möt kha å ãnùng cuaã ban cê á u na ì o pha ä i, àï ã íphên biït vú å i kha á ãnùng cua ba ã n cê á uì nao tra ä i. Ba á n cê á u na ì o tra ä i àûú á c xem la å âthiïn vïìkhaãnùng phên tñch, núi chûa àû á ng tû duy tuyï å n tñnh, ngön ngû ë ,ä 77 THOI QUEN THÛ Á 8Á
lêp luê å n va å â lö-gic; ban cê á u na ì o pha ä i thò la ã i mang tñnh å sang ta á o hún, la å ânúi chûa àû á ng kha å ã nùng trûc gia å c, ca á mã giac va á töâ ng hú í p. Àiï å m then chö í t la ë pha â i coi tro ã ng ca å hai ã baán cêìu naäo naây vaâbiïët choån lûåa àïívêån duång töët nhûäng kha nùng àù ã c biï å t cu å a chu ã ng. Kï á t hú ë p tû duy va å tònh ca â mã seätao ra sû å å cên bùng, sû ç å phan xe á t va á âàêu o ì ác trúãnïn sangá suöt hún. ë Trûåc giaác seämaách baão caái àêìu tû duy biïët àêu laâ hûúáng ài tiïëp theo. Tiïën sô JONAS SALK, ngûúâi phaát minh ra vùæc-xin baåi liïåt Àaäcoá nhiïu cöng trònh nghiïn cû ì u cho rù á ng vï ç ì lêu dai, nùng lû â c xu å c ca á m la ã yï â u tö ë quyï ë t àõnh sû ë tha å nh cöng â trong giao tiïp, trong mö ë i quan hï ë å vaâkhaãnùng lanh àa ä oå hún nhiïu so vú ì i nùng lû á c trñ tuï å . Daniel Goleman, ta å cá giaãvaâchuyïn gia vïìnùng lûc xu å c ca á m no ã i:á “Àïívûút trö å i trong mo å i cöng viï å c, trong mo å i lônh vû å cå thò nùng lûc xu å c ca á m quan tro ã ng gê å p àöi so vú ë i mo á i kha å ã nùng nhêån thûác àún thuêìn. Àöëi vúái nhûäng ngûúâi úã cûúng võ lanh àa ä o thò nùng lû å c xu å c ca á m hê ã u nhû chiï ì m lú ë i thï å ë hoan toa â n… Ca â c sö á ë liïu thö å ng kï cho thê ë y nùng lû ë c xu å cá cam chiï ã m 2/3 hoù ë c cao hún thï å ë trong cac yï á u tö ë ë tao ra å nhûng tha ä nh tñch nö â i trö í i. Ngûú å i ta cho rù â ng tòm ra ngûú ç iâ coá khaã nùng nay hay bö â i dûú ì ng kha ä ã nùng nay trong ca â cá nhên viïn hiïån hûäu seäàûa àïën thaânh cöng lúán cho möåt töí chûác. Trong nhûäng cöng viïåc àún gian chù ã èng haån nhû 78 THE 8th HABIT
cöng nhên vên ha å nh ma â y hoù á c thû ky å , thò 1% nhû á ngä ngûúi co â á chó söë EQ cao laâ nhûng ngûú ä i la â m viï â c co å ánùng suêt cao gê ë p ba lê ë n (xe ì t vï á ì mùt gia å á trõ kït qua ë ã cöng viïcå cuãa hoå). Àöëi vúái nhûäng cöng viïåc tûúng àöëi phûác taåp hún, chùèng haån nhû nhên viïn baán hang, hoù â åc thúå may, á thò nhûäng ngûúâi coá chó söë EQ cao nhêët laâ nhûäng ngûúâi hoaåt àöng vú å i nùng suê á t cao gê ë ëp mûúi hai lê â ìn so vúiá nhûäng ngûúâi bònh thûúâng.” Lyáthuyït vï ë ìnùng lûc xu å c ca á m àang la ã m hoang mang â nhûng ai luön gù ä n chiï æ n lûú ë c tha å nh cöng cu â a mònh thuê ã nì tuy dû á a va å o trñ tuï â å (IQ). Vñ du, mö å t ngûú å i co â á chó söë IQ 10/10 nhûng coáchó söëEQ laâ2/10. Anh ta seälam thï â ënao àï â í coámöi quan hï ë å töt vú ë i ngûú á i kha â c? Anh ta co á áthïíbuâàùpæ khiïm khuyï ë t na ë y bù â ng ca ç ch hoa á n toa â n dû â a va å o trñ tuï â cuå aã mònh vaâvay mûún sû å c ma á nh tû å âchûc vu á å àõa võ cua mònh. ã Nhûng nïu la ë m nhû thï â , anh ta se ë äcang la â m trê â m tro ì ngå hún àiïm yï í u cu ë a mònh va ã â àiïm yï í u cu ë a ca ã ã ngûúi kha â cá trong möi quan hï ë å tûúng tac. Tê á t nhiïn sau ào ë áhoå seätòm cach hú á p ly å áhoa ha á nh vi cu â a mònh mö ã t ca å ch thöng minh. á Sûc ma á nh vay mûú å n ta å o nïn àiï å m yï í u cho ba ë nã thên, cho ngûúi kha â c va á âtrong caãcac mö á i quan hï ë .å Xêy dûng va å âphat triï á n nùng lû í c xu å c ca á ãm laâmöt trong å nhûng tha ä ch thû á c lú á n nhê á t àö ë i vú ë i ca á c bê á c cha me å å vaâcacá nhaâlanh àa ä o ú å ãmoi cê å p trong ca ë c tö á íchûc. á 79 THOI QUEN THÛ Á 8Á
Nùng lûc tinh thê å n (SQ - Spiritual Quotient) ì Nùng lûc thû å átû cua con ngûú ã i la â ânùng lûc tinh thê å n. ì Cung giö ä ng nhû nùng lû ë c xu å c ca á m, SQ àang trú ã ã thanhâ möt àï å ì tai chñnh àûú â c nhiï å u ngûú ì i quan têm trong â nghiïn cûu khoa ho á c va å â cac cuö á c tranh luê å n triï å t ho ë c va å â têm lyá. SQ laâ troång têm vaâ laâ yïëu töë cú baãn nhêët trong moi kha å ãnùng cua con ngûú ã i bú â i no ã á chñnh laânguön gö ì cë àõnh hûúng cho ba nùng lû á c co å n la â i. Nùng lû å c tinh thê å nì biïu thõ sû í å khao khat tòm kiï á m y ë ánghôa cuöc sö å ng va ë âsûå liïn hïå cua chu ã ng ta vú á i vônh hù á ng. ç Richard Wolman, tac gia á ã cuön ë Suy nghô bùng têm hö ç nì cua ba ã n (Thinking with Your Soul), å àaänoi vï á ì “tinh thên” ì nhû sau: “Theo töi tinh thên la ì â cuöc tòm kiï å m cu ë a con ngûú ã iâ tûâ thúi cö â í àai va å â mai ma ä i vï ä ì sau vên kho î á maâ thay àöi,í nhùm tòm ra mö ç i liïn hï ë å vúi ca á i lú á n hún, àa á ng tin cê á y hún å so vúi ba á n nga ã ä cua chu ã ng ta – vú á i têm hö á n cu ì a chñnh ã mònh vaâ cua ngûú ã i kha â c, vú á i ca á c thú á i ky â â lõch sûã vaâ tûå nhiïn, vúi nhû á ng la ä n gio â á tinh thên khöng thï ì í chia cùt va æ â vúái sûå bñ êín cuãa sûå söëng.” Nùng lûc tinh thê å n giu ì p chu á ng ta nhê á n ra nhû å ngä nguyïn tùc àñch thû æ c, mö å t bö å å phên cu å a lûúng têm chu ã ngá ta giöng nhû mö ë t chiï å c la ba ë n, mö â t vê å t thï å í tûúng trûng å rêt chñnh xa ë c cho ca á c nguyïn tù á c, bú æ i no ã á luön luön chó hûúng Bù á c. Vê æ n àï ë ìcöt lo ë i àï ä íduy trò nùng lûc tinh thê å n ú ì ã mûc cao la á âkhöng ngûng tuên theo ca â c quy tù á c “kim chó æ nam”. 80 THE 8th HABIT
Tinh thêìn cuãa con ngûúâi laâ ngoån nïën cuãa Thûúång àïë. - Kinh Thanhá Ban ha å y ào ä c àoa å n trñch sau àêy cu å a ta ã c gia á ã Danah Zohar vaâIan Marshall trong quyïn í SQ: Kït nö ë i vú ë i nùng á lûc tinh thê å n cu ì a chu ã ng ta: á “Khac vú á i IQ, mö á t nùng lû å c co å á thïí “cai àù â t” va å o ca â cá may vi tñnh; kha á c vú á i EQ, nùng lû á c hiï å n hû å u ú ä ã cac loa á iâ àöng vê å t co å á vuá cêp cao, SQ chó tö ë n ta ì i duy nhê å t úë ã con ngûúi va â âlaânïn ta ì ng cho ba kha ã ãnùng con la â i. SQ gù å n liï æ nì vúi nhu cê á u cu ì a con ngûú ã i trong qua â á trònh ài tòm yá nghôa cua cuö ã c sö å ng, vê ë n àï ë ì con ngûúi quan têm nhê â t. SQ la ë â nhûng gò chu ä ng ta sû á ã dung àï å í tao ra niï å m kha ì t khao va á â khaã nùng tòm kiïm y ë á nghôa, têm nhòn va ì â giaá trõ cua cuö ã cå söëng. SQ giuáp chuáng ta biïët mú ûúác vaâphêën àêëu. Noávûâa cung cö ã ë cho niïm tin, vû ì a àù â t niï å m tin va ì â coá giaá trõ lamâ cú súã cho chuáng ta haânh àöång. Vïì thûåc chêët, noá chñnh laâ yïu tö ë ë tao nïn con ngûú å i chu â ng ta.” á Ngûänghôa vaâban chê ã t thûú ë ng àù å ng cu è a nùng lû ã c tinh thê å nì Àaäcoávö söëcöng trònh nghiïn cûu, quan sa á t, àiï á u tra, ì hang loa â t cuö å n sa ë ch va á âmöt nga å nh ho â c vï å ìnùng lûc tinh å thên cu ì a con ngûú ã i, àù â c biï å t la å â trong khoang hai mûúi ã nùm trúã lai àêy. Nhiï å u tû ì â ngûäkhac nhau àöi khi àûú á cå dung àï â íchó cung mö â t kha å i niï á m. Kha å i niï á m ma å âtöi goi la å â nùng lûc tinh thê å n (Spiritual Intelligence) thò ngûú ì i kha â cá coáthïí goi la å â nùng lûc xu å c ca á m (Emotional Intelligence) ã vaângûúc la å i. Töi rê å t hiï ë u sû í å phûc ta á p cu å a ngû ã änghôa nïn 81 THOI QUEN THÛ Á 8Á
töi xin baån àûâng quaábêån têm vaâo àõnh nghôa cuãa tûângûä maâhay chu ä yá ávao y â ánghôa thûc chê å t cu ë a chu ã ng. á Cuön sa ë ch cu á a Howard Gardner vï ã ì lyá thuyït nhû ë ngä nùng lûc àa da å ng cu å a con ngûú ã i nhan àï â ì Nhûng khuön ä khöí cua trñ tuï ã å (Frames of Mind) trònh bay rê â t hay nhû ë ngä khai niï á m vï å ì nhûng sû ä c ma á nh riïng biï å t nhûng tru å ngâ lùp. Töi cu æ ng ho ä c ho å i àûú ã c nhiï å u àiï ì u tû ì ânhûng ta ä c phê á mí cua Robert Cooper va ã â Daniel Goleman noi vï á ì nùng lûcå xuc ca á m. Töi àa ã tham dû ä nhû å ng buö ä i thuyï í t trònh cu ë a ho ã å trong nhiïu hoa ì n ca â nh kha ã c nhau va á â töi biït phûúng ë phap tiï á p cê ë n cu å a ho ã å dûa trïn cú sú å ãnhûng cuö ä c nghiïn å cûáu khaátoaân diïån, bao göìm caã nhûäng yïëu töëmaâtöi àaä noi vï á ìnùng lûc tinh thê å n. ì Möt sö å ëtac gia á ãlai ta å ch biï á t kha å ãnùng thõ giac ra kho á i kha ã ã nùng diïn àa î t bù å ng lú ç i no â i, kha á ãnùng phên tñch, höi ho å a, å tû duy lö-gñc, sang ta á o, tû duy kinh tï å ëvaâmöt sö å ëkhaãnùng khac. Töi àa á nh gia á ácao sûå àong go á p cu á a ho ã ånhûng möt lê å nì nûa khuyïn ba ä n nïn àù å t tê å t ca ë ãmoi kha å ãnùng cua con ngûú ã iâ vao bö â n mù ë t:å thïíchêt, trñ tuï ë , têm hö å n va ì âtinh thên. ì HOAÂN THIÏåN BÖËN NÙNG LÛÅC CUÃA CON NGÛÚÂI Vò bön mù ë t trong ba å n chê ã t con ngûú ë i àan xen nhau, â do àoábaån khöng thïítêåp trung riïng leãvaâo möåt mùåt naâo ma khöng trû â c tiï å p hoù ë c gia å n tiï á p àu ë ng cha å m àï å n nhû ë ngä mùt kha å c. Viï á c pha å t triï á n va í âsûãdung ca å c kha á ãnùng nay se â ä cho ban niï å m tin, sû ì c ma á nh nö å i têm va å âsûå an toan, sû â å dung ca ä m, sû ã å chñn chùn va æ âsûc ma á nh tinh thê å n cu ì a ba ã nã 82 THE 8th HABIT
thên. Xet vï á ìnhiïu mù ì t, nhû å ng nö ä îlûc cu å a ba ã n nhù å m pha ç tá triïn bö í n nùng lû ë c na å y co â á tac àö á ng sêu sù å c àï æ n ngûú ë iâ khac va á âcöívuähoå tòm ra tiïng no ë i cu á a chñnh mònh. ã Phña sau möîi cuöåc àúâi cao thûúång laâ nhûäng nguyïn tùæc àaätaåo ra noá. GEORGE H. LORIMER Töi cung nhê ä n ra rù å ng qua viï ç c thû å c hiï å n bö å n gia ë ã thiïët àún gian sau, chu ã áng ta coáthïíbùt àê æ ìu ngay möåt cuöåc söng cên bù ë ng hún, ho ç a hú â p va å â manh me å ähún. Àêy laâ nhûng gia ä ãthiït àún gia ë n nhûng töi tin rù ã ng nï ç u ba ë n kiïn å trò thûc hiï å n, ba å n se å ätòm àûúc nguö å n sû ì c ma á nh mú å i va á yâ á chñ àïítêp trung khi cê å n thiï ì t.ë 1- Àöi vú ë i á thïíxacá : giaãsûãrùng ba ç n àa å äbõ mùc bï æ nh tim; bêy å giúâban pha å i sö ã ng trong tònh tra ë ng ào å ánhû thïënao? â 2- Àöëi vúái trñ tuï: gia å ãsûãthúi gian ài la â m cu â a ba ã n chó co å nâ hai nùm nûa; ba ä n se å ächuên bõ cho viï í c nghó hûu nhû å thïënaâo? 3- Àöëi vúái têm hönì : giaãsûãngûúi kha â c co á áthïínghe lomã àûúc tê å t ca ë ãnhûng gò ba ä n no å i vï á ìhoå ; vêy ba å n cê å n pha ì iã noi nùng nhû thï á ënao? â 4- Àöëi vúái tinh thênì : giaãsûãcûámûúi mûúâi lùm phuát baån lai nhòn thê å y hònh a ë nh cu ã a Thûú ã ng àï å , vê ë y ba å n pha å iã söng nhû thï ë ënao? â 83 THOI QUEN THÛ Á 8Á
HOÃI & ÀAÁP HOI: Vï à ìcú ban, chu ã ng ta la á âsan phê ã m cu í a tû ã ånhiïn (di truyïn) hay sa ì n phê ã m cu í a sû ã å nuöi dûúng (àiï ä uì kiïn da å y dö å îvaâmöi trûúng sö â ng)? ë ÀAP: Á Ban thên cêu ho ã i na ã y dû â a va å o sû â å lûúng phên ä giaãtaåo. Noádûåa trïn cú súãmöåt mö thûác sai lêìm hay möåt ban àö ã ìsai trai vï á ì ban chê ã t con ngûú ë i. Chu â ng ta khöng á phai la ã âsan phê ã m cu í a tû ã å nhiïn vaâcung khöng pha ä i la ã âsanã phêím cuãa sûå nuöi dûúäng, maâ chuáng ta laâsaãn phêím cuãa sûå lûåa choån búãi vò luön luön töìn taåi möåt khoaãng tröëng giûa kñch thñch va ä âphan û ã ng. Khi chu á ng ta sû á ãdung àu å ngá àùn quyï æ n tû ì å do lûa cho å n cu å a mònh dû ã a trïn cú sú å ã cacá nguyïn tùc, thò khoa æ ng khöng gian na ã y se â ätrúã nïn lúná hún. Treã con vaâ nhûng ngûú ä i thiï â u nùng trñ tuï í å coá thïí khöng co khoa á ng trö ã ng na ë y, nhûng hê â u hï ì t nhû ë ng ngûú ä iâ trûúng tha ã nh bònh thûú â ng àï â u co ì . á HOI: Ca à c nha á âlanh àa ä o ta å i nùng la â âdo bêm sinh hay í do àûúc huê å n luyï ë n àa å o ta â o tû å âmöi trûúng bïn ngoa â i?â ÀAP: Á Cêu hoãi naây laåi tiïëp tuåc dûåa trïn möåt mö thûác sai lêm. Nhú ì â coá khoang trö ã ng giû ë a kñch thñch va ä â phanã ûng, con ngûú á i co â àûú á c quyï å n tû ì do lû å a cho å n. Vò thï å , ca ë cá nhaâ lanh àa ä o ta å i gio â i khöng pha ã i do bê ã m sinh hay do í nhên taåo – tûác do nuöi dûúäng vaâàaâo taåo. Hoåtûåmònh trúã nïn coá tai thöng qua nhû â ng pha ä n û ã ng co á á chon lo å c cu å aã 84 THE 8th HABIT
ho. Nï å u ho ë å coálûa cho å ån dûa va å âo cac nguyïn tù á c va æ ângaây cang co â ákyãluêt lú å n hún, thò nùng lû á c tû å å do lûa cho å n cu å aã hoå seäcang tùng lïn. Trong cuö â n sa ë ch á Nhûng ngûú ä i lê â p dõ å vaâkyâlaå (Geeks & Geezers), hai tac gia á ãWarren G. Bennis vaâ Robert J. Thomas cho rùng ca ç c nha á âlanh àa ä o ta å i ba la â âdo nhên tao, chû å ákhöng phai bê ã m sinh. Y í Átûúng na ã y cú ba â nã laâ do sûå trai nghiï ã m co å á tñnh chuyïn biï í n ta ë o nïn mö å tå bûúc ngoù á t trïn con àûú å ng dê â n àï î n nhû ë ng lû ä a cho å n giu å pá hoå trúãthanh nha â âlanh àa ä o. Tiï å n sô Noel Tichy cu ë ng cho ä rùng ca ç c nha á â lanh àa ä o khöng pha å i do bê ã m sinh ma í â do dûúng du ä c ma å â nïn. Möt lê å n nû ì a, nhû ä ng pha ä át biïu na í yâ ham y â árùng con ngûú ç i co â áquyïnì lûa cho å n å àïíàûúåc daåy döî vaâlam theo ca â c hûú á ng dê á n. Trong ca î ãhai trûúng hú â p na å y, â cac ta á c gia á ã àïu cho rù ì ng nhû ç ng nha ä â lanh àa ä o ta å i nùng â khöng phai la ã âdo bêm sinh hay do nhên ta í o ma å âlaâdo tûå ban thên ho ã å co yá áthûc trú á ãthanh nha â âlanh àa ä o – sû å å lanhä àaåo laâkïët quaãcuãa möåt chuöîi nhûäng sûå lûåa choån. HOI: Co à á cên pha ì i pha ã t triï á n í têt ca ë ã bön nùng lû ë cå thiïn phuánay hay khöng? â ÀAP: Á Co, bú á i vò ba ã n khöng thï å í phat triï á n àûú í c mö å tå nùng lûc na å o àï â n mû ë c cao nhê á t va ë â lêu bïn nï ì u khöng ë àöng thú ì i pha â t triï á n ca í ãbön nùng lû ë c trïn. Àiï å u na ì y cho â thêy y ë á nghôa cua sû ã å gùn kï æ ët. Coá nghôa laâ toan bö â å cuöcå söng cu ë a chu ã ng ta àûú á c gù å n kï æ t vú ë i nhû á ng nguyïn tù ä cæ nhêt àõnh. Nùng lû ë c la å m ra cu â a ca ã i va ã âsûå hûúng thu ã å cuaã 85 THOI QUEN THÛ Á 8Á
chung ta xe á t cho cu á ng phu â å thuöc va å o tñnh ca â ch va á âphêmí chêt con ngûú ë i cu â a chu ã ng ta. Àiï á u na ì y ào â i ho â i sû ã å khöng ngûâng têåp luyïån àïíphaávúävaâtaåo àiïìu kiïån höìi phuåc tûâng “súi cú” àï å íphat triï á n sû í c ma á nh thï å íchêt, trñ tuï ë , tònh ca å mã vaâtinh thên bù ì ng ca ç ch thoa á t ra kho á i nhû ã ng vu ä ng an toa â nâ (comfort zones). Múi ba â n ào å c cuö å n ë Sûc ma á nh cu å a sû ã å tham gia töng lû í c (The Power of Full Engagement) å cuãa taác giaãJim Loehr vaâTony Schwartz. HOI: Thï Ã ë con vê â n àï ë ìnghó hûu thò sao? ÀAP: Á Ban co å thï á nghó hûu nhûng àû í ng bao giú â tûâ bo â ã nhûng dû ä aå n co á yá á nghôa. Nïu ba ë n muö å n sö ë ng lêu, ba ë nå cên co ì sûá cùng thù å ng co è ñch (eustress), tû á c mö á t ca å m nhê ã nå sêu sùæc vïì yá nghôa vaâsûå àoáng goáp cuãa mònh vaâo nhûäng cöng viïåc hay sûå nghiïåp xûáng àaáng, àùåc biïåt àöëi vúái gia àònh qua cac thï á ë hïå cua ba ã n. Ngûú å c la å i, nï å u ba ë n muö å në súm vï á ì vúi tö á í tiïn, hay ngû ä ng chúi golf, nghó cêu ca â á vaâ ngaây ngaây ngöìi chúâ àïën giúâ uöëng thuöëc, vaâ thaãng hoùåc baån múái gùåp gúä con chaáu. Nïëu baån muöën tòm bùçng chûng, xin ha á y ào ä c cuö å n ë Sûå cùng thùng vö ha è i (Stress å Without Distress) cua Hans Selye. ã 86 THE 8th HABIT
Chûúng 5 THÏ Í HIÏÅN QUAN ÀIÏM THÖNG QUA Í TÊM NHÒN, KY Ì Ã LUÊT, Å SÛÅ ÀAM MÏ VAÂ LÛÚNG TÊM CUA BA Ã NÅ Ngûúi co â ásûc ma á nh lú å n nhê á t la ë ângûúi biï â t ë kiïm soa í t ba á n thên mònh. ã - LUCIUS AMAEUS SENECA 87
88 THE 8th HABIT Hònh 5.1 ÖS GNË HT OE ÀÖNÅ G LÛCÅ SANÁ G TAOÅ SÖËNG THEO LÏÌTHOÁI CUÄ Tûâ trong ra ngoaâi TÒM RA TIÏËNG NOÁI CUÃA BAÃN THÊN ÀAÁNH MÊËT TIÏËNG NOÁI CUÃA BAÃN THÊN Tûâ ngoaâi vaâo trong Cöí vuä ngûúâi khaác tòm ra tiïëng noái cuãa hoå Sûå lûåa choån Caác nguyïn tùæc Böën nùng lûåc Con ngûúâi hoaân thiïån Con ngûúâi khiïëm khuyïët P( Q) T NÑ H KY LÃ TÅ ÊU SÛÅ ÀAM MÏ ( QI )å (EQ) (SQ) TÊMÌ NHÒN LÛÚNG TÊM P( Q) SÛ BÅ UÖ GN ã AHT TÊËM GÛÚNG XAÄHÖÅI ( QI ) (EQ) (SQ) NANÅ NHÊN CHUÃNGHÔA CAÁI TÖI ÃN Á CÚ BA Â THIÏN PHU ÁN QUA ÄNG MO NHÛ
Khi tòm hiïíu vïìcuöåc àúâi cuãa nhûäng ngûúâi tûâng àaåt nhûng tha ä nh tû â u to lú å n, ba á n se å ätòm thêy mö ë t khuön mê å uî chung úãho. Ào å ála, ho â å laânhûng ngûú ä i co â aá nh hûú ã ng lú ã ná àïën ngûúâi khaác vaâ coá nhiïìu àoáng goáp múái meã, quan trong va å âco yá ánghôa cho cuöc sö å ng. Bù ë ng sû ç ånöîlûc kiïn trò å vaâsûå ren luyï â n nö å i têm, ho å å àaäphat triï á n ma í nh me å äbönë nùng lûc vö å n co ë á cua con ngûú ã i. Nhû â ng biï ä u hiï í n cao å nhêt cu ë a bö ã n nùng lû ë c na å y la â âtêm nhòn ì , àöëi vúái trñ tuïå; laâ tñnh kyã luêtå , àöi vú ë i thï á í chêt; la ë âsûå àam mï, àöi vú ë i tònh á cam; va ã â lûúng têm, àöi vú ë i tinh thê á n. Nhû ì ng biï ä u hiï í nå nay cu â ng la ä â nhûng phûúng tiï ä n quan tro å ng nhê å t àï ë í thïí hiïn quan àiï å ím cuãa baån. 89 THOI QUEN THÛ Á 8Á Hònh 5.2 (THÏÍXAÁC) TÑNH KYÃ LUÊÅT S ÛÅ ÀAM MÏ (TRÑ TUÏå) (TÊM HÖÌN) (TINH THÊÌN) TÊMÌ NHÒN LÛÚNG TÊM SÖËNG MÖÅT CUÖÅC ÀÚÂI MAÅNH MEÄ
Têm nhòn ì laâkhaãnùng nhòn thêy trûú ë c nhû á ng gò co ä áthïí xay ra trong cöng viï ã c, sû å å nghiïp va å â trong töí chûc bù á ngç àöi mùt cu æ a trñ tuï ã . Tê å m nhòn co ì áàûúc khi chu å ng ta du á ngâ trñ tuïå àïí àûa ra khaã nùng àap û á ng nhu cê á u. William ì Blake noi rù á ng: ç “Nhûng gò höm nay àûú ä c chû å ng minh la á â àung thò trûú á c ào á á chó laâ sûå tûúng tûú ã ng”. å Khi möåt ngûúâi khöng coá têm nhòn va ì â khöng quan têm àïn viï ë c pha å tá triïn kha í ã nùng sang ta á o cu å a trñ tuï ã , ho å å seätrúã thanh con â möi trïn con àûú ì ng ài àï â n chu ë ã nghôa nan nhên (xem å hònh 5.1). Tñnh kyã luêt å laâcaái giaáphaãi traãàïíàûa têìm nhòn ài vaâo thûc tiï å n. Àêy la î âphên liïn quan àï ì n nhû ë ng thû ä c tï å ëkhoá khùn, hiïn nhiïn va í â àöi khi thêt ta å n nhê â n, nhûng cê î nì phai co ã àï á biï í n tê ë m nhòn tha ì nh sû â thê å t. å Ky luê ã åt xuêt hiï ë nå khi têm nhòn kï ì t hú ë p vú å i sû á å cam kït. Àö ë i nghõch vú ë i tñnh á kyã luêåt vaâsûå cam kïët laâ sûå buöng thaã – tûác sûå àaánh àöíi nhûng àiï ä u quan tro ì ng nhê å t cu ë a cuö ã c sö å ng àï ë í hûúngã nhûng thu ä ávui hay khoai la á c nhê å t thú ë i.â Muöën laänh àaåo ngûúâi khaác, trûúác hïët haäy laâm chuãàûúåc baãn thên mònh. PHILIP MASSINGER Sûå àam mï laângon lû å a, la ã âsûå khao khat, la á âsûc ma á nhå cuãa loâng quyïët têm, laâ àöång lûåc àïí duy trò tñnh kyã luêåt nhùm thû ç c hiï å n tê å m nhòn. Sû ì àam mï xuê å t hiï ë n khi nhu å 90 THE 8th HABIT
cêu cu ì a con ngûú ã i tru â ng khú â p vú á i ta á i nùng àö â c nhê å t vö ë nhõ cua riïng ho ã . Khi mö å t ngûú å i khöng co â á sûå àam mï trong viïc ài tòm va å âsûãdung tiï å ng no ë i cu á a ba ã n thên nhù ã mç phung sû å å nhûng mu ä c àñch cao quy å , thò khoa á ng trö ã ngë trong têm hön ho ì å seäàêy rê ì y nhû î ng ca ä m gia ã c khöng an á toan va â ânhûng tiï ä ng no ë i trö á ng rö ë ng theo khuön mê î u xa î ä höi. Trong mö å i quan hï ë å vaâ trong cac tö á í chûc, xe á t theo á möt khña ca å nh na å o ào â á thò sûå àam mï bao göìm caã longâ trùc ê æ n. í Lûúng têm laânhên thû å c nö á i têm vï å ìàao àû å c àï á í phên biït àêu la å â àung va á â àêu laâsai, laâ àöng lû å c àï å í con ngûúiâ hûúng àï á n y ë nghôa cuö á c sö å ng va ë sûâ cöå ng hiï ë n vò mu ë c àñch å cao àep. å Lûúng têm laâsûc ma á nh dê å n àûú î ng cho â têm nhòn, ì tñnh kyãluêt å vaâsûå àam mï. Lûúng têm tûúng phan vú ã i á cai töi á ñch kyãthûúng ngû â å trõ trong cuöc sö å ng cu ë a mö ã i chu î ng ta. á Bêt cû ë áàiïu gò la ì m suy yï â u ly ë átrñ cua ba ã n, la å m ha â iå àïn lûúng têm cu ë a ba ã n, che khuê å t yë áthûc cu á a ba ã n, å lêy ài hû ë ng thu á ácua ba ã n àö å i vú ë i nhû á ng àiï ä u linh ì thiïng; bêt cû ë ánhûng gò la ä m cho thï â íxac lê á n a ë tá tinh thên, thò nhû ì ng thû ä áàoáàïu la ì âtöi lö å i àö î i vú ë iá ban, du å â ban thên no ã átröng coáveãnhû vö hai.å SUSANNA WESLEY (Meå cuãa JOHN WESLEY(1)) 91 THOI QUEN THÛ Á 8Á (1) John Wesley (1703 - 1791): Muåc sû Anh giaáo, nhaâthêìn hoåc, nhaâthuyïët giaáo vaâ laânhaâsaáng lêåp Phong traâo Giaám lyá.
Bön tû ë âtêm nhòn, ky ì ãluêt, àam mï å vaâlûúng têm thûc chê å të chûa àû á ng rê å t nhiï ë u àù ì c tñnh vö å n àûú ë c du å ng àï â ímö taãcon àûúng dê â n àï î n tha ë nh cöng cu â a nhû ã ng ngûú ä i co â átêm a ì nhã hûúng lú ã n lao trong cuö á c sö å ng. ë Hònh 5.3 cho thêy co ë á nhiïu àù ì c tñnh tiïu biï å u kha í cá nùm dûú ç i 4 ta á ng bùng co ã átïn goi å têm nhòn, ky ì ãluêt, àam mï å vaâlûúng têm. 92 THE 8th HABIT IQ PQ EQ SQ Khaãnùng/ Nùng lûc trñ tuï å å Khaãnùng/ Nùng lûc thï å íchêtë Khaãnùng/ Nùng lûc xu å c ca á mã Têm nhòn Tñnh ky ì ãluêtå Sûå àam mï Lûúng têm Thuöc vï å ìlyátûúng Tñnh thû ã c tï å ë Thûúng xuyïn liïn tu â cå Chuãàöng khú å i xûú ã ngá àûúc cam kï å të Sùn sa é ng hy sinh â Coánùng lûcå Kiïn àõnh Quyït àoa ë ná Tûå giacá Nöîlûc la å m viï â c hï å t mònh ë Têp trung å Thûc hiï å nå Tñnh tûå trõ Kiïn cûúngâ Viïn ca î nhã lêu daiâ Dûå àoaná tûúng lai Xaác lêåp caác kyâvongå Tû duy àöt pha å á Lac quan Nhiï å t tònh å Àaåo àûác Àêy tú ì á Khiïm tönë Cöng bùngç Coácam hû ã ngá Àaåo lyá Röng lûú å ngå Coálong trù â c ê æ ní Àa Hûúng vï á ìsûå nghiïpå ng kñnh tro á ngå Sang suö á të Chñnh trûcå Trûc gia å cá Àö Chõu trach nhiï á må ng têm ì hiïp lû å cå Dung ca ä mã Quaãquyïtë Dam tha á ch thû á cá Coátñnh thuc àê á y í Bao quatá Can àamã Nhay ca å mã Co aá nh hûú ã ngã Hai hûú â cá Hûúng vï á ìcon ngûúiâ Sûå vui veã Àöng ca ì mã Niïm hy vo ì ngå Hy vongå Ài tiïn phong Ngûúi àa â t tha å nh tû â uå trong cöng viïcå Ngûúi co â ákhaãnùng tû duy chiïn lûú ë cå Coátñnh triït ho ë cå Ngûúi co â á ûúc mú á Ngûúi àù â t niï å m tin ì vao con ngûú â iâ Khaãnùng/ Nùng lûc tinh thê å nì Hònh 5.3
Cac nha á âlanh àa ä o ha å ng àê â u àï ì u co ì átêm nhòn, o ì cá thûc tiï å n, àa î o àû å cá vaâlong du â ng ca ä mã . Àêy chñnh laâ bön nùng lû ë c, bö å n hònh thû ë c cu á a sû ã å nhênå thûc, la á ângön ngûägiao tiïp cê ë n co ì áàïíàat àûú å cå nhûng kï ä t qua ë ãlêu dai va â âco yá ánghôa. Nhaâlanh àa ä o co å átêm nhòn la ì ângûúi luön biï â t tû ë duy lún, tû duy ca á i mú á i va á âtû duy àöt pha å . Va á ,â àiïu quan tro ì ng hún hï å t la ë âhoå biït giû ë ämöi liïn hï ë å vúi cê á u tru ë c sêu rö á ng vï å ìnhên thû å c va á âtiïm nùng ì sang ta á o cu å a con ngûú ã i.â Ban cê å n pha ì i kiï ã m soa í t ca á c mö thû á c chi phö á i têm ë trñ cua ba ã n, thï å ëgiúi quan cu á a ba ã n, niï å m tin cu ì aã ban vï å ìnhûng gò ba ä n xû å ng àa á ng nhê á n àûú å c va å â nhûng gò co ä áthïíxay ra. Ào ã álaâpham vi cu å a sû ã å thay àöi cú ba í n, cu ã a sû ã c ma á nh va å ânùng lûc, å la yâ ánghôa thûc sû å å cua lo ã ng can àa â m. ã PETER KOESTENBAUM, nhaâtriïët hoåc vïìquaãn trõ TÊM NHÒN, KY Ì ÃLUÊT VA Å ÂNIÏM ÀAM MÏ Ì LAM CHU Â ÃTHÏËGIÚIÁ Bêt ky ë â caá nhên nao co â aá nh hûú ã ng sêu sù ã c àö æ i vú ë iá ngûúi kha â c, àö á i vú ë i ca á c tö á í chûc hoù á c xa å ähöi, bê å t ky ë â bêcå phuå huynh nao co â aá nh hûú ã ng àï ã n nhiï ë u thï ì ëhïåtrong gia àònh, bêt ky ë â ai tao ra àûú å c sû å å khac biï á t thû å c sû å å thò khaã nùng anh hûú ã ng cu ã a ho ã å àïu co ì ába thuöc tñnh chung: å têìm 93 THOI QUEN THÛ Á 8Á
nhòn, kyãluêtå vaâsûå àam mï. Töi cho rùng ba thuö ç c tñnh na å yâ àaäthöng trõ thï ë ë giúi ngay tû á â thuúã ban sú. Chung àù á cå trûng cho sûå lanh àa ä o hiï å u qua å .ã Chung ta thû á xem xe ã t mö á t va å i nha â laâ änh àao nö å i tiï í ngë trong lõch sûãhiïn àa å i:å George Washington(1) coá möåt têìm nhòn xêy dûång möåt quöc gia mú ë i, thö á ng nhê ë t va ë âàöc lê å p, khöng chõu sû å å can thiïp hay phu å å thuöåc cua nûú ã ác ngoaâi. Öng tûå thiïët lêåp kyã luêt sù å t cho chñnh mònh trong viï æ c tuyï å n mö í , tiï å p tï ë ëquên nhu vaâgiûächo binh lñnh khöng àao ngu â äkhoi quên àö ã i.å Tûác giêån vò sûå phên biïåt àöëi xûãàöëi vúái caác sô quan quên àöi thuö å c àõa, chñnh sa å ch àê á t àai cu ë a Anh va ã sûâ kiï å m chï ì ë khöng cho Hoa Kyâmúãröng la å nh thö ä , Washington luön í êëp uãtrong loâng sûå nghiïåp giaânh àöåc lêåp tûå do. Florence Nightingale(2), ngûúi sa â ng lê á p phûúng pha å pá chùm soc bï á nh nhên hiï å n àa å i va å â cöng hiï ë n ca ë ãtuöi thanh í xuên cua mònh àï ã ícai thiï ã n chê å t lûú ë ng chùm so å c bï á nh nhên å trong cac bï á nh viï å n quên àö å i. Tê å m nhòn va ì âsûå say mï àaä giup ba á âvûút qua ba å n tñnh ru ã t re å âvaâluön e ngai cu å a mònh. ã Mohandas K. Gandhi(3), ngûúi co â ácöng àem lai nï å n àö ì cå 94 THE 8th HABIT (1) George Washington (1732 – 1799): Töíng thöëng àêìu tiïn cuãa Húåp Chuãng Quöëc Hoa Kyâ, nhiïåm kyâ1789 – 1797, ngûúâi laänh àaåo thaânh cöng cuöåc Chiïën tranh Caách maång Myä(1775 – 1783) chöëng laåi ÀïëchïëAnh. (2) Florence Nightingale (1820 – 1910): Nûä y taá tiïìn phûúng, nhaâ vùn, nhaâ thöëng kï, ngûúâi phuå nûänöíi tiïëng vúái danh hiïåu “Lady with the Lamp” (Ngûúâi Phuå nûäcuãa Nguöìn Hy voång). (3) Mohandas K. Gandhi (1869 – 1948): Laänh tuå chñnh trõ vaâtinh thêìn cuãa dên töåc ÊËn vaâPhong traâo giaânh àöåc lêåp cho ÊËn Àöå khoãi aách thöëng trõ cuãa Thûåc dên Anh bùçng con àûúâng àêëu tranh bêët baåo àöång.
lêp cho Ê å n Àö Ë , mù å c du å öng chûa bao giú â giû â mö ä t chû å c vu á å nao trong chñnh phu â ãqua bêu cû ì ãhay àûúc bö å ínhiïm. Öng å khöng hïì coá möt àõa võ chñnh thû å c, khöng chu á t quyï á nì hanh trong tay nhûng chñnh sû â c ma á nh tinh thê å n cu ì a öng ã àaätao ra nhû å ng chuê ä n mû í c vùn ho å a xa á ähöi ma å nh me å äàïnë mûc cuö á i cu ë ng no â á àõnh hònh cac y á á chñ chñnh trõ quan trong. Öng àa å laä m chu â cuö ã c àú å i mònh bù â ng mö ç t yå thû á c vï á ì lûúng têm phöí quat luön tö á n ta ì i trong lo å ng mo â i ngûú å i,â trong cöng àö å ng quö ì c tï ë ëvaâcaãban thên ngûú ã i Anh. â Margaret Thatcher(1), nhaâlanh àa ä o nû å äàêu tiïn cu ì a mö ã tå nûúc cöng nghiï á p lú å n. Ba á â àaälam Thu â ã tûúng nûú á c Anh á qua 3 nhiïm ky å , trú â ã thanh ngûú â i nù â m quyï æ n thu ì ã tûúngá liïn tuc da å i nhê â t trong thï ë ëkyã20. Coákhöng ñt ngûúi phï â phan ba á , nhûng ba â âluön nhiït tònh cö å í vuämoi ngûú å i xêy â dûng tñnh ky å ãluêt, tra å ch nhiï á m ca å ánhên, tñnh tûå cûúng va â â laâ ngûúi àa â ä cöí vuämanh me å ä quyïn tû ì å do kinh doanh. Trong suöt thú ë i gian cê â m quyï ì n cu ì a mònh, ba ã âàaäàûa nûúcá Anh vûút qua khu å ng hoa ã ng va ã âsuy thoai kinh tï á .ë Coáquyïn lû ì c cu å ng giö ä ng nhû trú ë ãthanh ngûú â i phu â å nû; nï ä u ba ë n buö å c pha å i no ã i cho ngûú á i kha â c biï á t vï ë ì àiïu ào ì , thò ba á n khöng pha å i ngûú ã i nhû thï â .ë MARGARET THATCHER 95 THOI QUEN THÛ Á 8Á (1) Margaret Hilda Thatcher (1925 - ): Nûä Thuã tûúáng àêìu tiïn vaâ àïën nay vêîn laâ duy nhêët, “Baâ àêìm Theáp” cuãa Vûúng quöëc Anh, nùæm quyïìn tûâ nùm 1975 – 1990. Baâcuäng laâChuãtõch Àaãng Baão thuãAnh tûânùm 1975 – 1990.
Nelson Mandela(1), cûu Tö å ng thö í ng Nam Phi, ngûú ë i àa â ä àêu tranh gê ë n 27 nùm trong nha ì âtuâ àïí chöng la ë i chï å ë àöå phên biït chu å ng tö ã c. Mandela àûú å c thöi thu å c bú á i tê ã mì nhòn hún la bú â i ky ã ûá c cu á a mònh. Öng co ã thï á hònh dung ra í möt thï å ë giúi vûú á t kho å i mo ã i giú å i ha á n cu å a nhû ã ng tra ä iã nghiïm va å ky â ûá c àau thûúng cu á a mònh: ào ã laá sûâ tuå àa â y, sû â å bêt cöng, chiï ë n tranh bö ë å lac va å âsûå chia reäsùc tö æ c. Tû å âsêu thùm têm hö è n öng luön vang vo ì ng mö å t niï å m tin bê ì t tê ë nå vïìgiaátrõ cua mö ã i cöng dên Nam Phi. î Meå Teresa(2), ngûúi àa â ätoan têm toa â n y â á hiïn dêng ca ë ã cuöc àú å i mònh phu â c vu å å vö àiïu kiï ì n cho nhû å ng con ngûú ä iâ bêt ha ë nh. Ba å âàaädi chuc la á i cho tö å íchûc cu á a ba ã âlúi nguyï â nå cêu àa ì äàûúc ba å â hït lo ë ng thû â c hiï å n trong suö å t cuö ë c àú å iâ mònh laâsûåtrong sach va å âcöng hiï ë n, tö ë íchûc na á y àa â äkhöng ngûng lú â n ma á nh va å âphat triï á n sau khi ba í âmêt.ë Kït qua ë ãcua sû ã å im lùng la å âCÊU NGUYÏ Ì N. å Kït qua ë ãcua cê ã u nguyï ì n la å âNIÏM TIN. Ì 96 THE 8th HABIT (1) Nelson Rolihlahla Mandela (1918 - ): Töíng thöëng thûá10 (1994 – 1999) cuãa Cöång hoâa Nam Phi, laänh tuå phong traâo chöëng chuãnghôa phên biïåt chuãng töåc A-paác-thai (Apartheid) vaâ bõ giam cêìm suöët 27 nùm (1963 – 1990) búãi Chñnh quyïìn A-paác-thai. Öng àûúåc trao tùång giaãi Nobel Hoâa Bònh nùm 1993. (2) Meå Teresa (1920 – 1997): Nûätu ngûúâi ÊËn göëc Albania, nhaâhoaåt àöång nhên àaåo, tïn khai sinh cuãa baâ laâ Agnes Gonxha Bojaxhiu (Gonxha trong tiïëng Albania coánghôa laâ“NuåHöìng”). Baâàïën ÊËn Àöå nùm 1948 àïíthûåc hiïån sûámïånh baác aái àöëi vúái ngûúâi ngheâo, ngûúâi bïånh, ngûúâi möì cöi, ngûúâi trong cún hêëp höëi. Baâ saáng lêåp Caác Cöång àoaân Baác aái Kolkata (Thaânh phöëCalcutta, ÊËn Àöå) vaâo nùm 1950. Baâàûúåc trao giaãi Nobel Hoâa Bònh nùm 1979.
Kït qua ë ãcua niï ã m tin la ì âYÏU THÛÚNG. Kït qua ë ãcua yïu thûúng la ã âPHUNG SÛ Å . Å Kït qua ë ãcua phu ã ng sû å å laâHOA BÒNH. Â Meå TERESA Tuy nhiïn, cung co ä á möt sö å ë nhaâ lanh àa ä o co å á caã ba phêm chê í t ë têm nhòn, ky ì ã luêtå vaâ àam mï nhûng lai ta å o ra å möåt hêåu quaã àaáng súå. Adolf Hitler laâ möåt trong söë àoá. Öng ta àaäsay mï tuyïn truyïn cho tê ì m nhòn nga ì n nùm â thöëng trõ cuãa Àïå tam Quöëc xaävaâsûå siïu viïåt cuãa chuãng töc Aryan. Öng ta àa å ädûng lïn mö å t trong sö å ë nhûng cö ä î may cöng nghiï á p chiï å n tranh ky ë ã luêt nhê å t trong lõch sû ë ã thïë giúi. Öng ta àa á äminh chûng cho sû á c ma á nh cu å a nùng ã lûc xu å c ca á m cu ã a mònh qua ta ã i hu â ng biï â n co å á sûc thuyï á të phuc cao, co å áthïíbiïn àa ë m àöng cû á ãtoa tha å nh nhû â ng ke ä ã cuöìng tñn àaáng súå mang tû tûúãng hêån thuâvaâhuy diï ã åt. Tuy nhiïn, vên co î ásûå khac biï á t lú å n giû á a la ä nh àa ä o hiï å uå qua va ã laâ nh àa ä o lêu bï å n; tê ì t ca ë ca ã c nha á laâ nh àa ä o no å i trïn á àïu xêy dû ì ng àûú å c nï å n ta ì ng vû ã ng chù ä c va æ âsûå cöng hiï ë ën co yá ánghôa lêu bïn, ngoa ì i trû å âAdolf Hitler. Khi lûúng têm gùn liï æ n vú ì i tê á m nhòn, ky ì luê ã t va å niï â mì àam mï thò sûå lanh àa ä o se å ätrúã nïn lêu bïn va ì â lam thay â àöi thï í ëgiúi ma á i ma ä i. No ä i ca á ch kha á c, á sûc ma á nh àa å o ly å álamâ cho quyïn lû ì c chñnh thö å ng ë àúm hoa kït tra ë i. Khi lûúng têm á khöng àiïu khiï ì n àûú í c tê å m nhòn, ky ì ã luêt va å â niïm àam ì 97 THOI QUEN THÛ Á 8Á
mï thò sûålanh àa ä o se å äkhöng bïn vû ì ng va ä ânhûng àõnh chï ä ë cua no ã á cung nhanh cho ä ng tan ra á . No ä i ca á ch kha á c, quyï á nì lûc chñnh thö å ng khi thiï ë u sû ë c ma á nh àa å o ly å áseädên àï î në thêët baåi. Hitler coátêm nhòn, tñnh ky ì ãluêt va å âsûå àam mï nhûng öng lai bõ thu å c àê á y bú í i ca ã i töi ñch ky á . Do thiï ã u lûúng têm ë nïn öng ta àaäthêt ba ë i. Tê å m nhòn, tñnh ky ì ãluêt va å âsûå àam mï cua Gandhi àûú ã c thu å c àê á y bú í i lûúng têm va ã â trachá nhiïm nïn öng àa å ätrúãthanh ngûú â i àê â y tú ì áphuc vu å å nhên dên vaâ àêt nûú ë c cu á a öng. Öng chó co ã á sûc ma á nh àa å o ly å á (öng khöng hïì coáquyïn lû ì c chñnh thö å ng) nhûng öng la ë iå laângûúi cha va â âlaângûúi sa â ng lê á p ra àê å t nûú ë c co á ádên söëlúná thûáhai trïn thïëgiúiá (1). Khi têm nhòn, ky ì ãluêt va å âsûåàam mï àûúc chi phö å i bú ë iã quyïn lû ì c chñnh thö å ng nhûng vö lûúng têm va ë âthiïu sû ë cá manh àa å o ly å áthò thïë giúi co á áthïí bõ thay àöi, nhûng theo í möt chiï å u hûú ì ng sai lï á ch va å âxêu xa. No ë áhuy hoa ã i thï å ëgiúiá vaâtûå ài àïn chö ë îdiït vong. å Bêy giúâchung ta se á äxet ky á ätûng thuö â c tñnh mö å t. å TÊM NHÒN Ì Têm nhòn ì laâviïc nhòn vï å ìtûúng lai bùng con mù ç t cu æ aã trñ tuïå. Têìm nhòn laâ trñ tûúãng tûúång ûáng duång (applied imagination). Moi thû å átrïn àúi àï â u àûú ì åc kiïn ta ë åo hai lêìn: lên thû ì á nhêt bù ë ng sû ç å sang ta á o tinh thê å n; va ì â lên thû ì á hai 98 THE 8th HABIT (1) Dên söë ÊËn Àöå ûúác vaâo khoaãng 1,132 tó ngûúâi (2008), Trung Quöëc coásöëdên àöng nhêët thïëgiúái vúái khoaãng 1,329 tó ngûúâi (2007).
bùçng sûå saáng taåo vêåt chêët. Sûå kiïën taåo thûánhêët, hay têìm nhòn, laâsûå bùæt àêìu cuãa quaátrònh tûå taái taåo cuãa baãn thên hay cua tö ã chû í c. No á thï á hiï í n bù å ng sû ç khao kha å t, mú ûú á c, á hy vong va å o nhû â ng mu ä c tiïu va å âkïëhoach. Nhûng nhû å ngä mú ûúc hay á têm nhòn ì nay khöng pha â i la ã âsûå hoang tûúngã maâlaânhûng hiï ä n thû å c chûa àûú å c àûa vï å ìkhöng gian vêtå ly. No á ágiöng nhû ba ë n ve ã äthiït kï ë ëmöt ngöi nha å âtrûúc khi á ngöi nhaâ àoá àûúc dû å ng lïn, hay nhû nhû å ng nö ä t nha ë cå trong ban phö ã ínhac àang chú å ânghïåsô biïu diï í n. î Hêu hï ì t chu ë ng ta àï á u khöng hònh dung hay nhê ì n thû å cá àûúc mo å i tiï å m nùng cu ì a mònh. William James no ã i: “Hê á uì hït mo ë i ngûú å i àï â u sö ì ng trong mö ë t chu vi ha å n he å p cu å aã nhûng tiï ä m nùng cu ì a mònh. Tê ã t ca ë chu ã ng ta àï á u co ì nguö á nì dûå trûänùng lûúng va å âtai nùng co â áthïíàem ra sûãdung va å oâ nhûng lu ä c ma á âchung ta khöng thï á íngúâtúi”. á Albert Einstein noi: “Trñ tûú á ng tûú ã ng co å n quan tro â ngå hún caãkiïn thû ë c”. Trñ nhú á álaâquaákhûávaânoáluön bõ giúiá han. Co å n tê â m nhòn la ì â tûúng lai, vön vö ha ë n. Tê å m nhòn ì con lú â n hún ca á ã lõch sû, kinh nghiï ã m, va å â caã nhûng vï ä të thûúng long trong qua â ákhû. á Khi coángûúi ho â i Einstein rù ã ng nï ç u co ë áthïíöng seähoiã Thûúng àï å ëàiïu gò, Einstein àa ì äàap rù á ng: “Töi se ç ähoi: ã Vuä truå àûúc hònh tha å nh nhû thï â ënao?â . Búi vò tê ã t ca ë ãmoi thû å áxayã ra sau àoá chó laâtoan ho á c”. Nhûng sau khi suy nghô mö å tå luc, öng la á i àö å i yí : “Thay vò ho á i nhû thï ã , töi se ë ähoi:ã Tai sao å vuätruå àûúc ta å o ra?. å Khi ào, chù á c chù æ n töi se æ äbiït àûú ë c y å á nghôa cuöc àú å i mònh”. â 99 THOI QUEN THÛ Á 8Á