เครื่องมือประมงไทย_compressed

บามปลากระบอก

Mullet lift nets

เป็็นเครื่�องมืือพื้้�นบ้้านประจำ�ำ ที่่�มีีใช้้กัันน้้อย และชัักอวนขึ้้�นหรืือลงในการจัับสััตว์์น้ำ�ำ�
ลักั ษณะคล้้ายยอขนาดใหญ่่แต่่ไม่่มีีคััน ร้้านบามทำำ�ด้้วยเสาไม้้ขนาดเส้้นผ่่าน
ศููนย์์กลาง 10-13 เซนติิเมตร ยาว
ลัักษณะของเครื่�อ่ งมืือ 10-16 เมตร ปัักติิดกัับพื้้�นคลองเป็็น
รูู ป สี่่� เ ห ลี่่� ย ม ข น า ด พื้้� น ที่่� ป ร ะ ม า ณ
มีี 2 แบบ ได้แ้ ก่่ แบบมีีถุงุ และแบบไม่ม่ ีีถุงุ ตัดั อวน 3x3 เมตร มีีไม้้ปููเป็็นพื้้�นใช้้สำ�ำ หรัับ
เป็็นรููปสี่่�เหลี่่�ยมมีีขนาดตา 25-30 มิิลลิิเมตร แบบ วางกว้้านไม้้แบบมืือหมุุน 1 อััน เพื่่�อ
มีีถุุงศููนย์์กลางของผืืนอวนเจาะเป็็นช่่องสี่่�เหลี่่�ยมจััตุุรัสั ใช้้กู้�บาม ถ้้าไม่่มีีร้้านบามจะทำ�ำ นั่่�ง
เพื่่�อใส่่ถุุงอวนขนาดตา 40 และ 20 มิิลลิิเมตร ร้้านไว้้ที่่�มุุมบามทั้้�งสี่่�มุุม ความสููงของ
ความยาวของถุุงประมาณ 2 เมตร ปลายก้้นถุุง นั่่�งร้้าน 6-7 เมตร เป็็นที่่�ยืืนกู้�อวนบาม
สามารถเปิิดเพื่่�อนำ�ำ สััตว์์น้ำ��ำ ออกได้้ มุุมอวนทั้้�งสี่่�มุุม ขึ้�้นเหนืือผิิวน้ำ��ำ เพื่่อ� จัับสััตว์์น้ำ��ำ
ติิดอยู่�่ กัับห่่วงเหล็็กที่่�คล้้องอยู่�่ กัับเสา เพื่่�อใช้้ขึึงอวน

เครื่�องมืือประมงของไทย 285

การทำำ�ประมง ก้้นถุุงแล้้วนำ�ำ ปลากระบอกใส่่เรืือ ผููกก้้นถุุงใหม่่แล้้ว
จมอวนไว้้ที่่�พื้้�นท้้องทะเลรอจัับปลากระบอกฝููงใหม่่
บามแบบมีีถุุงส่่วนใหญ่่ทำ�ำ เวลา ต่่อไป ใช้้แรงงาน 1-5 คน
กลางวัันช่่วงน้ำ�ำ�ขึ้้�น โดยนำำ�เรืือและ
ลููกเรืือขึ้้�นประจำ�ำ ที่่�ที่่�นั่่�งร้้านทั้้�ง 4 มุุม แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง
จ ม อ ว น ไ ว้้ ที่่� พื้้� น ท ะ เ ล แ ล้้ ว ร อ ฝูู ง
ปลากระบอกซึ่่�งว่่ายลััดเลาะตาม ชายฝั่่ง� ทะเล ระดัับน้ำ�ำ� 3-4 เมตร
แ น ว ช า ย ฝั่่� ง แ ล ะ ต า ม แ น ว ปีี ก อ ว น
เมื่่�อฝููงปลาเข้้ามาอยู่�่ กึ่ �งกลางผืืนอวน สััตว์น์ ้ำ�ำ� หลักั ที่่จ� ับั ได้้
ซึ่่�งปููไว้้กัับพื้้�นทะเล ลููกเรืือที่่�อยู่�่ประจำ�ำ
นั่่� ง ร้้ า น จ ะ ดึึ ง เ ชืื อ ก ที่่� ร้้ อ ย ผ่่ า น ร อ ก ได้้แก่่ ปลากระบอก
ป ล า ย เ ส า เ พื่่� อ ย ก อ ว น ขึ้�้ น จ า ก พื้้� น
ท้้องทะเลให้้อยู่�่เหนืือผิิวน้ำ��ำ ฝููงปลา สถานะทางกฎหมาย
กระบอกจะไปรวมกัันอยู่�่ ที่่�ก้้นถุุง
นำ�ำ เรืือเข้้าไปใต้้ผืืนอวนเพื่่�อแก้้เชืือกผููก ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ตามประกาศของคณะกรรมการประมงประจำำ�
จัังหวััดกำ�ำ หนด
2. บางจังั หวัดั ห้า้ มทำ�ำ การประมงในเขตทะเลชายฝั่ง�่
เช่่น ชุมุ พร และภููเก็ต็

v

286 เครื่�องมืือประมงของไทย

ยอยกปลา

Fish lift nets

ใช้้จัับสััตว์์น้ำ��ำ ในคลองน้ำ��ำ กร่่อย หรืือบริิเวณท่่า ที่่ม� า : FAO, 2021
เทีียบเรืือประมง
เหนืือผิิวน้ำ�ำ�ให้้ติิดอยู่�ใ่ นยอ นำ�ำ ปลาออก
ลักั ษณะของเครื่อ�่ งมืือ แล้้วหย่่อนทิ้้�งไว้้เช่่นเดิิม

เป็็นถุุงกรวย ขอบทำ�ำ ด้้วยเหล็็กนำ�ำ มาขดเป็็น แหล่่งทำำ�ประมง
วงกลม ติิดถุุงตาข่่ายไนล่่อนรููปกรวยขนาดตาอวน
20 มิิลลิิเมตร ยาวประมาณ 1.3 เมตร ก้้นถุุงถ่่วงด้้วย ระดัับน้ำ��ำ 2-3 เมตร
วััสดุถุ ่่วงน้ำ�ำ�หนักั ขอบผููกสายซุงุ 4 เส้้น ปลายสายซุงุ
ด้้านบนนำำ�มาผููกรวมกััน และผููกกัับเชืือกฉุุดยอตรง สััตว์น์ ้ำ�ำ� หลัักที่่จ� ับั ได้้
จุุดรวมของสายซุุง มีีเชืือกสำ�ำ หรับั ผููกถุงุ เหยื่่อ�
ได้แ้ ก่่ ปลาขนาดเล็ก็ เช่น่ ปลาสลิดิ
การทำ�ำ ประมง ทะเล ปลาสีีกุนุ และปลาดุุกทะเล

ทำำ�เวลากลางวััน นำำ�เหยื่่�อมาผููกกัับยอแล้้ว สถานะทางกฎหมาย
ปล่่อยให้้จมใต้้ผิิวน้ำ�ำ�ในระดัับที่่�ต้้องการ มีีเชืือกฉุุดยอ
ผููกไว้้กัับสะพาน เมื่่�อปลาเข้้ามากิินเหยื่่�อจึึงยกขึ้�้น ถููกกฎหมาย : มีีเงื่�อนไข
ในบางฤดููกาลต้้องเป็็นไปตาม
ประกาศกำ�ำ หนด

v

เครื่�องมืือประมงของไทย 287

แผงยกปููจัักจั่ �น

Red frog crab dillies

ในอดีีตแหล่่งทำำ�การอยู่�่บริิเวณ ลัักษณะของเครื่�อ่ งมืือ
ที่่�เรีียกว่่า “ดอนจัักจั่่�น” เท่่านั้้�น แต่่
ปััจจุุบัันมีีการแพร่่กระจายทั่่�วไปใน เป็็นโครงเหล็็กรููปสี่่�เหลี่่�ยมกว้้าง 1.5-2 เมตร
ทะเลอัันดามััน แหล่่งใหญ่่อยู่�่บริิเวณ ยาว 3-4 เมตร โดยทั่่�วไปขนาด 1.5x3.2 เมตร ใช้้อวน
ทะเลอัันดามัันตอนบน ตั้้�งแต่่เขต ไนล่่อนสีีดำ�ำ ขนาดตา 25 มิิลลิิเมตร ขอบอวนติิดกัับ
รอยต่อ่ น่า่ นน้ำ��ำ ไทย-เมีียนมาร์์ หมู่เ�่ กาะ ตาปะทัังเพิ่่�มความแข็็งแรงและขึึงติิดกัับโครงเหล็็ก
สุุริินทร์์ หมู่�่เกาะสิิมิิลััน ลงมาจนถึึง มีีอััตราย่่น 0.5-0.9
บริิเวณตอนใต้้ของเกาะราชา
การทำำ�ประมง

ใน 1 ชุุดของสายทุ่�นประกอบด้้วยแผงปูู 10 แผง
ผููกห่า่ งกันั แผงละ 10 เมตร นำ�ำ ไปวางเป็น็ ราวแนวราบ
กัับพื้้�นท้้องทะเล ใช้้ปลาเป็็นเหยื่่�อล่่อผููกติิดตามเนื้้�อ
อวน เมื่่�อปููมากิินเหยื่่�อจึึงยกอวนขึ้้�น ทำำ�ให้้ขาปูู
ติิดที่่�ช่่องตาอวน วางแผงปููในเวลากลางคืืนไว้้ในน้ำ��ำ
ประมาณ 2-4 ชั่ว� โมง และกู้�ในเวลาเช้้า

แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง ระดับั น้ำ�ำ�ลึึกมากกว่่า 60 เมตร

สััตว์์น้ำ��ำ หลักั ที่่จ� ับั ได้้ ได้้แก่่ ปููจัักจั่่น�
สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. ทำ�ำ การประมงนอกเขตทะเลชายฝั่�่ง

v

288 เครื่�องมืือประมงของไทย

จั่น� หรืือยอปูู แร้้วปูู

Crab lift nets

เป็็นเครื่�องมืือพื้้�นบ้้านใช้้ทำ�ำ ประมงมานานทั้้�ง คัันแร้้วทำำ�ด้้วยไม้้ยาว 2.5-3 เมตร
กลางวัันและกลางคืืน ใช้้จัับทั้้�งปููม้้าและปููทะเล มีีเชืือกผููกโยงยึึดขอบแร้้ว 3 เส้้น
“จั่่�น”หรืือ “ยอปูู” เป็็นชื่�อเรีียกที่่�แตกต่่างกัันใน ที่่�ต่่อเข้้ากัับเชืือกอีีก 1 เส้้น เพื่่�อยึึด
แต่่ละพื้้�นที่่� ภาคตะวันั ออกเรีียกว่่า “จั่่น� ” ส่่วนภาคใต้้ กัับคัันแร้้วทำ�ำ หน้้าที่่�กางหรืือพัับเก็็บ
เรีียกว่่า “ยอ” หรืือ “หยอง” ส่่วน “แร้้ว” ทุุกภาค แร้้วโดยการปรัับเชืือกให้้หย่่อนหรืือตึึง
เรีียกเหมืือนกันั ปลายคันั ด้า้ นล่า่ งเสี้้ย� มให้แ้ หลมสำำ�หรับั
ปัักพื้้�น กลางแร้้วมีีไม้้ไผ่่ลัักษณะแบน
ลักั ษณะของเครื่อ�่ งมือื ใช้้สำำ�หรัับเสีียบหรืือหนีีบถุงุ ใส่่เหยื่่อ�

จั่่�นเป็็นผืืนอวนรููปสี่่�เหลี่่�ยมมีีขนาดตา 50-100
มิิลลิิเมตร ประกอบกัับโครงไม้้ 2 ชิ้�น ลัักษณะ
แบนยาว 60-70 เซนติิเมตร ผููกไขว้้กัันเป็็น
รููปกากบาท มุุมทั้้�ง 4 ของอวนผููกติิดกัับปลายไม้้
มีีก้้อนหิินหรืือตะกั่่�วผููกเพื่่�อถ่่วงน้ำ�ำ�หนัักให้้จมน้ำ�ำ�
ส่่วนแร้้วขอบทำ�ำ ด้้วยหวายหรืือไม้้ไผ่่ผ่่าซีีกหรืือ
เหล็็กเส้้นขดเป็็นวงกลมขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง
35 เซนติิเมตร ตาข่่ายทำ�ำ ด้้วยเชืือกหรืือเอ็็นขนาด
1 มิิลลิิเมตร กึ่่�งกลางเป็็นช่่องสำำ�หรัับสอดคัันแร้้ว

เครื่�องมือื ประมงของไทย 289

การทำำ�ประมง

ทำ�ำ ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน วางจั่่�นหรืือปัักแร้้ว
ที่่�ใส่่เหยื่่�อเป็็นแนว 1-3 แถว จั่่�นหรืือแร้้วแต่่ละอััน
ห่่างกััน 10-15 เมตร ปล่่อยให้้อยู่�ใ่ นน้ำ��ำ 2-3 ชั่ว� โมง
แล้้วเก็็บกู้ �โดยดึึงสายทุ่ �นหรืือคัันแร้้ว

แหล่่งทำ�ำ ประมง

บริิเวณอ่่าวน้ำ�ำ�ตื้้�นหรืือใกล้้ฝั่่�ง ระดัับน้ำ��ำ 1.5-
3 เมตร หรืือในคลองน้ำ��ำ กร่่อยระดับั น้ำ��ำ 1-2 เมตร

สััตว์น์ ้ำำ�� หลัักที่่�จับั ได้้

ได้้แก่่ ปููม้้า และปููทะเล

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง

v

290 เครื่�องมืือประมงของไทย

สวิิง

Scoop nets

ประกอบด้้วยผืืนอวนเป็็นถุุงเย็็บติิดอยู่�่ กัับขอบ การทำำ�ประมง
โครงเหล็็กมีีรููปร่่างกลมและมีีด้้าม ใช้้จัับสััตว์์น้ำ��ำ
ด้้วยการจ้้วงตััก แบ่่งตามชนิิดสััตว์์น้ำ�ำ�ที่่�จัับได้้เป็็น ทำ�ำ เวลากลางคืืนช่่วงเดืือนมืืด
5 ชนิิดย่่อย ได้้แก่่ แล่่นเรืือใช้้ไฟฉายแบบสวมศีีรษะส่่อง
เมื่่�อพบฝููงปลา เคลื่่�อนเรืือเข้้าไปใกล้้
1. สวิิงช้้อนปลากระบอก ใช้้สวิิงครอบฝููงปลากระบอกโดยเร็ว็
(Mullet scoop nets)
แหล่ง่ ทำำ�ประมง
เรีียกว่่า “สวิิงตบปลากระบอก”
ระดับั น้ำ��ำ 1-3 เมตร
ลักั ษณะของเครื่�อ่ งมือื
สัตั ว์น์ ้ำ��ำ หลักั ที่่�จัับได้้
ขอบสวิิงทำำ�ด้้วยเหล็็กเส้้นขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง
10 มิิลลิิเมตร ขดเป็็นวงกลมขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง ได้้แก่่ ปลากระบอก
45 เซนติิเมตร ตาข่่ายสวิิงใช้้สายเอ็็นขนาด
50 มิิลลิิเมตร ขนาดตา 20 มิิลลิิเมตร ยาว 30- สถานะทางกฎหมาย
40 เซนติิเมตร ด้้ามสวิิงเป็น็ ไม้้ไผ่่ยาว 2 เมตร
ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง

เครื่อ� งมืือประมงของไทย 291

ที่่�มา : FAO, 2021

2. สวิิงช้้อนลููกปลากะรััง
(Fry grouper scoop nets)

ใช้้จัับปลากะรัังเพื่่�อนำำ�ไปอนุุบาลในช่่วงเดืือน
กรกฎาคม-สิิงหาคม และพฤศจิิกายน-ธัันวาคม

ลัักษณะของเครื่�่องมือื

ขอบสวิิงทำำ�ด้้วยเหล็็กขนาด 6-10 มิิลลิิเมตร ขด
เป็็นวงกลมหรืือรููปไข่่ขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง
ประมาณ 30 เซนติิเมตร มีีด้้ามไม้้ยาวประมาณ 30
เซนติิเมตร ถุุงสวิิงทำำ�ด้้วยเนื้้�ออวนมุ้�งขนาดตา 2x2
มิลิ ลิเิ มตร ความยาวจากขอบสวิงิ ถึึงปลายก้น้ ถุงุ 22-
30 เซนติิเมตร

การทำ�ำ ประมง

นำ�ำ พุ่่�มหรืือซั้้�งไปวางไว้้ ในตอนเช้้านำำ�เรืือออกไป
ตรวจดููพุ่่�มที่ว่� าง โดยค่อ่ ย ๆ ฉุดุ พุ่�มขึ้น�้ มา ลููกปลากะรังั
จะว่า่ ยตามพุ่�มขึ้น้� มา เมื่่อ� ถึึงผิวิ น้ำ��ำ ใช้ส้ วิงิ ช้อ้ นเข้า้ ไปใต้้
พุ่�ม แล้้วเขย่่าพุ่�มให้้ลููกปลาหล่่นเข้้าในสวิิง

292 เครื่�องมืือประมงของไทย

แหล่่งทำำ�ประมง 4. สวิิงช้้อนเคย
(Acetes scoop nets)
บริิเวณปากแม่่น้ำ��ำ ริิมฝั่�่งทะเล ระดับั น้ำ�ำ� 1-3 เมตร
ลักั ษณะของเครื่อ�่ งมืือ
สััตว์์น้ำ��ำ หลัักที่่�จัับได้้
ปากสวิิงมีี 2 แบบ ได้้แก่่ แบบ
ได้้แก่่ ลููกปลากะรัังขนาด 1-3 เซนติิเมตร สามเหลี่่�ยมเรีียกว่่า “อีีฉก” และแบบ
วงกลมใช้้จัับเคย ขอบสวิิงทำ�ำ ด้้วยไม้้ไผ่่
สถานะทางกฎหมาย หรืือหวายขนาด 20 มิิลลิิเมตร ทำ�ำ เป็็น
รููปสามเหลี่่�ยมหรืือขดเป็็นวงกลมเส้้น
ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง ผ่่านศููนย์์กลาง 0.5-1 เมตร มีีด้้าม
ไม้้ยาว 0.3-1.3 เมตร ตาข่่ายสวิิงเป็็น
3. สวิิงช้้อนหมึกึ เนื้้�ออวนมุ้�งขนาดตา 2x2 มิิลลิิเมตร
(Squid scoop nets) เย็บ็ เป็็นถุุงยาว 1-1.5 เมตร

ใช้้กัับเรืือตกหมึึกและเรืือตกปลา เพื่่�อทำ�ำ เป็็น การทำ�ำ ประมง
เหยื่่�อตกปลาขนาดใหญ่่
ทำ�ำ เวลากลางวััน โดยเดิินลุุยน้ำ��ำ
ลักั ษณะของเครื่่�องมือื หรืือแล่่นเรืือมองหาฝููงเคยบริิเวณ
น้ำ��ำ ขึ้�้นลง เมื่่�อพบแล้้วจะลงน้ำ�ำ�นำ�ำ สวิิง
ขอบสวิิงทำ�ำ ด้้วยเหล็็กเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 10 ไปซ้้อนเคยใส่่เรืือหรืือภาชนะ หรืือ
มิิลลิิเมตร ขดเป็็นวงกลมเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 45-50 ช้้อนบนเรืือ เสร็จ็ แล้้วเดิินหรืือแล่่นเรืือ
เซนติิเมตร ตาข่่ายสวิิงถัักด้้วยเอ็็นขนาดตาอวน มองหาเคยฝููงใหม่่ต่่อไป
20-25 มิิลลิิเมตร มีีความยาวจากขอบประมาณ
40 เซนติิเมตร ด้้ามสวิิงทำำ�ด้้วยไม้้ไผ่่ยาว 2-3 เมตร แหล่่งทำำ�ประมง

การทำำ�ประมง บริิเวณหาดหิิน หาดทรายหรืือ
ป่่าชายเลน ระดับั น้ำ�ำ� 1-3 เมตร
ทำ�ำ เวลากลางคืืนช่่วงเดืือนมืืด โดยเปิดิ ไฟล่อ่ หมึึก
หรืือใช้้ปลาสดเป็็นเหยื่�อล่่อให้้หมึึกเข้้ามาใกล้้เรืือ จากนั้�น สัตั ว์น์ ้ำ��ำ หลัักที่่จ� ัับได้้
ใช้้สวิิงช้้อน หรืือใช้้สวิิงช้้อนหมึึกที่่�ว่่ายอยู่�่บริิเวณ
ผิิวน้ำ��ำ เคย

แหล่่งทำ�ำ ประมง สถานะทางกฎหมาย

บริิเวณใกล้้เกาะหรืือฝั่�่ง ระดับั น้ำ�ำ� 5-15 เมตร ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำ�ำ การประมง

สัตั ว์์น้ำำ�� หลัักที่่จ� ัับได้้

ได้้แก่่ หมึึกกล้้วย หมึึกกระดอง และหมึึกหอม

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง

เครื่�องมือื ประมงของไทย 293

5. สวิิงช้้อนแมงกะพรุนุ การทำ�ำ ประมง
(Jellyfish scoop nets)
ทำ�ำ เวลากลางวัันโดยแล่่นเรืือค้้นหาแมงกะพรุุน
ใ ช้้ จัั บ แ ม ง ก ะ พรุุ น ที่่� อ ยู่�่ ผิิ ว น้ำ�ำ� เมื่่อ� พบแล้้วจึึงใช้้สวิิงตักั ขึ้้�นเรืือ
ทำ�ำ การประมงเฉพาะฤดููที่ม่� ีีแมงกะพรุนุ
ชุกุ ชุมุ แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง

ลัักษณะของเครื่อ่� งมืือ บริิเวณชายฝั่่�งทะเล ระดับั น้ำ�ำ� 3-15 เมตร

ขอบสวิิงทำำ�ด้้วยเหล็็กเส้้นขนาด สััตว์์น้ำ�ำ�หลัักที่่�จับั ได้้
10 มิิลลิิเมตร ขดเป็็นวงกลมเส้้นผ่่าน
ศููนย์์กลางประมาณ 50 เซนติิเมตร แมงกะพรุุน
เชื่ �อมติิดกัับท่่อโลหะสำำ�หรัับสอดด้้าม
สวิิง ถุุงสวิิงใช้้ตาข่่ายขนาดตาอวน สถานะทางกฎหมาย
100-220 มิิลลิิเมตร ลึึก 3-7 ตา ด้้าม
สวิิงทำ�ำ ด้้วยไม้้ไผ่่ ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง

v

294 เครื่�องมืือประมงของไทย

ประเภทอวนครอบ (Falling nets)

แห

Cast net

อวนเป็็นรููปกรวยคว่ำำ�� ส่่วนยอดด้้านบนเรีียกว่่า ลงน้ำ�ำ�เพื่่อ� ครอบหมึึก แล้ว้ เปิดิ ไฟทุกุ ดวง
“จอมแห” มีีขอบด้้านล่่างเป็็นวงกลมเรีียกว่่า ให้้สว่่างอีีกครั้�ง จึึงกู้�อวนขึ้�้นเรืือพร้้อมหมึึก
“ตีีนแห” ประกอบด้้วยตะกั่่�วหรืือโซ่่ถ่่วงน้ำ��ำ หนััก
ใช้้ครอบสััตว์์น้ำ��ำ มีี 2 รููปแบบ ได้้แก่่ แหล่ง่ ทำำ�ประมง

1. แหยัักษ์์ (Large cast net) บริิเวณทะเลพื้้�นเป็็นโคลน โคลน
ปนทราย ระดับั น้ำ��ำ 10-30 เมตร
บางแห่่งเรีียกว่่า “ครอบหมึึก” เป็็นแหไม่่สามารถ
เหวี่่�ยงด้้วยแรงคน ใช้้จัับหมึึกกล้้วยโดยใช้้แสงไฟล่่อ สััตว์์น้ำ�ำ�หลัักที่่จ� ัับได้้
หรืือเรีียกว่่า “เรืือไดหมึึก”
ได้้แก่่ หมึึกกล้้วย หมึึกหอม และ
ลัักษณะของเครื่่�องมืือ หมึึกกระดอง

เป็น็ รููปกรวยคว่ำ��ำ ความยาวรอบปากแหประมาณ สถานะทางกฎหมาย
4 เท่่าของความยาวเรืือ เนื้้�ออวนเป็็นโปลีีเอทธิิลีีน
หรืือไนล่่อนมีีขนาดตา 25, 30 มิิลลิิเมตร ความลึึก ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
จากตีีนแหถึึงจอมแหยาว 1-1.5 เท่่าของความยาวเรืือ 1. กรณีีใช้้เรืือประมงที่่�มีีขนาดตาม
รอบตีีนแหมีีโซ่่หรืือตะกั่่�วขนาด 100-500 กรััม/ลููก ที่่�รััฐมนตรีีประกาศกำำ�หนดเป็็นเรืือ
หรืือหนััก 2-3 กิิโลกรััม ต่่อความยาว 1 เมตร ประมงพาณิิชย์์ พ.ศ. 2559 ต้้องมีีใบ
มีีห่่วงโลหะเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 7-10 เซนติิเมตร อนุญุ าตทำ�ำ การประมง
รอบตีีนแหผููกห่่างกััน 1-1.2 เมตร สำ�ำ หรัับร้้อยเชืือก 2. ทำ�ำ การประมงนอกเขตทะเลชายฝั่ง�่
ขนาด 14-22 มิิลลิิเมตร เพื่่อ� ใช้้ดึึงแหขึ้�้นเรืือ 3. ตามที่่�คณะกรรมการประมงประจำ�ำ
จัังหวััดกำ�ำ หนด
การทำำ�ประมง

ทำ�ำ เวลากลางคืืนโดยเปิิดไฟล่่อหมึึก นำำ�ปากแหมา
ขึึงที่่ป� ลายคันั ไม้ซ้ ึ่่ง� ยื่่น� ออกไปด้า้ นข้า้ งนอกตัวั เรืือเป็น็
รููปสี่่�เหลี่่�ยม เนื้้�ออวนที่่�เหลืือและจอมแหรวบให้้ตึึง
อยู่�่บนเรืือ จากนั้้�นดัับไฟทุุกดวงเหลืือไฟสปอร์์ตไลท์์
ขนาด 500 วััตต์์ แล้้วหรี่่�ไฟให้้ฝููงหมึึกว่่ายขึ้�้นมา
รวมกลุ่�มตามแสงไฟใกล้้ผิิวน้ำ�ำ� ปล่่อยอวนทั้้�งสี่่�มุุม

เครื่�องมืือประมงของไทย 295

2. แหขนาดเล็็ก ผููกโซ่่ที่่�ตีีนแหมีี 2 แบบเรีียกว่่า “ทบเพลา” และ
(Small cast net) “ไม่่ทบเพลา” การผููกแบบทบเพลาจะทำ�ำ ให้้ตีีนแห
ใช้้เหวี่่�ยงหรืือทอดแหด้้วยแรงคน เกิิดเป็น็ กระเปาะเล็็ก ๆ ตามแนวตีีนแห ขนาดของแห
มีีเส้้นรอบวง 10-28 เมตร ถ้้าเป็น็ แหกุ้�งมีีขนาดตาอวน
ลัักษณะของเครื่่�องมือื 20-25 มิิลลิิเมตร แหปลากระบอกใช้้ขนาดตาอวน
30-35 มิิลลิิเมตร และแหหมึึกมีีขนาดตาอวน 25-
เป็็นรููปวงกลมมีีโซ่่ทำ�ำ ด้้วยเหล็็ก 30 มิิลลิิเมตร สำำ�หรัับแหหมึึกต้้องมีีห่่วงโลหะ
หรืือตะกั่่�วถ่่วงขนาด 2 มิิลลิิเมตร ขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 18-20 เซนติิเมตร หนััก
เพื่่�อใช้้ถ่่วงแหให้้จมตััวได้้เร็็ว วิิธีีการ 2-3 กิิโลกรััม อีีก 1 ห่่วง เพื่่�อใช้้สวมปล่่อยจาก
เชืือกผููกจอมแหลงไปรััดตีีนแหไม่่ให้้เปิิดออกง่่าย
เมื่่�อดึึงแหขึ้้�นเรืือ ความสููงหรืือรััศมีีของแหขนาดเล็็ก
1.7-4.5 เมตร

การทำำ�ประมง

หาฝููงปลาให้้พบก่่อนเหวี่่�ยงแหลงไปครอบ
การทอดแหจับั กุ้�งบางครั้�งต้้องเดาสุ่�ม การใช้้แหหมึึก
จะนำำ�เรืือที่่�มีีแสงไฟล่่อออกทำ�ำ การประมงเฉพาะ
คืืนเดืือนมืืด เปิิดไฟล่่อให้้หมึึกมาตอมแสงไฟ แล้้ว
ปิิดไฟให้้เหลืือไฟสีีแดงหรืือสีีเขีียว หมึึกจะขึ้�้นมา
รวมตััวที่่�แสงไฟบริิเวณผิิวน้ำ��ำ จากนั้้�นเหวี่่�ยงแห
ลงไปครอบ หลัังจากปล่่อยให้้แหจมตััวและหุุบสนิิท
จึึงปล่่อยห่่วงโลหะสวมจากเชืือกผููกจอมแหลงไป
รััดที่่�ตีีนแห แล้้วฉุดุ แหขึ้้�นเรืือพร้้อมหมึึก

แหล่ง่ ทำำ�ประมง

ชายฝั่ง�่ ทะเลพื้้�นเป็็นทราย ทรายปนโคลน
ระดัับน้ำ�ำ� 6–10 เมตร

สััตว์น์ ้ำ�ำ� หลักั ที่่�จัับได้้

ได้้แก่่ สััตว์์น้ำ�ำ�ชายฝั่�่ง เช่่น ปลากระบอก และ
ปลาแป้้น เป็็นต้้น

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำ�ำ การประมง

v

296 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

อวนครอบหมึึก

Squid falling net

หรืือ “อวนมุ้�ง” เป็็นอวนรููปกล่่องที่่�ใช้้จัับหมึึก 11–16 เมตร เนื้้�ออวนเป็็นไนลอนขนาด
ปััจจุบุ ันั มีีใช้้น้้อย 210D/6 มีีขนาดตา 25 มิิลลิิเมตร
คร่่าวล่่างผููกตะกั่่�วหรืือโซ่่หนััก 2-
ลักั ษณะของเครื่�่องมือื 3 กิิโลกรััมต่่อความยาว 1 เมตร
รวมทั้้�งผููกห่่วงโลหะขนาดเส้้นผ่่าน
เป็็นรููปสี่่�เหลี่่�ยมคล้้ายกล่่องด้้านบนและด้้านล่่าง ศููนย์์กลาง 5-7 เซนติิเมตร ห่่างกััน
เปิิดโล่่ง คร่่าวบนมีีทุ่่�นพยุุงอวน 3 ด้้าน ยกเว้้นด้้าน ห่่วงละ 1–1.5 เมตร และใช้้เชืือก
ที่่�แนบกราบเรืือ ความยาวของคร่่าวบนด้้านนอกสุุด ขนาด 14–16 มิิลลิิเมตรร้้อยผ่่านห่่วง
มากกว่่าความยาวเรืือ 3-4 เมตร ด้้านที่่แ� นบกราบเรืือ ทุุกห่่วง ปลายทั้้�งสองของเชืือก
จะมากกว่่าความยาวเรืือ 1-2 เมตร ด้้านข้้างทั้้�งสอง ม า บ รรจ บ ใ ก ล้้ กัั น ที่่� กึ่่� ง ก ล า ง อ ว น
ยาวด้้านละ 9-10 เมตร ความยาวรอบคร่่าวล่่างจะ ด้้านที่่�แนบกราบเรืือ เชืือกเส้้นนี้้�
มากกว่่าความยาวคร่่าวบน 3-4 เมตร ความลึึกอวน ใช้้สำำ�หรัับรููดปิิดด้้านล่่างของผืืนอวน
นอกจากนี้้�ที่่�ตะเข็็บมุุมอวนตามแนว
ความลึึกผููกห่่วงโลหะขนาดเล็็กไว้้ด้้าน
ในห่่างกันั ประมาณ 2 เมตร และใช้้เชืือก
10 มิิลลิิเมตร ร้้อยผ่่านห่่วง ปลาย
ข้้างหนึ่่�งผููกกัับมุุมอวนด้้านล่่างแล้้ว
ร้้ อ ย ผ่่ า น ร อ ก ป ล า ย คัั น ไ ม้้ ไ ผ่่ เ พื่่� อ
ใช้้สำ�ำ หรัับกว้้านรั้�งเก็็บเนื้้�ออวนไว้้
เหนืือผิิวน้ำ�ำ� ก่่อนปล่่อยอวนลงมา
ครอบสััตว์์น้ำ��ำ ด้้านข้้างเรืือมีีราวไฟ
ทำำ�ด้้วยคัันไม้้หรืือโลหะอยู่�่ ด้้านหน้้า
ตรงกลาง และด้้านท้้าย ทั้้�งด้้านซ้้าย
และด้้านขวาของเรืือในแต่่ละราวไฟ
ติิดหลอดไฟสปอร์์ตไลท์์ขนาด 500-
2,000 วัตั ต์์ จำ�ำ นวน 8-10 หลอด/ราว

เครื่�องมืือประมงของไทย 297

การทำำ�ประมง

ทำ�ำ เวลากลางคืืน จััดเตรีียมอวนขึึงกัับคัันไม้้
หรืือโลหะทางกราบเรืือด้้านใดด้้านหนึ่่�ง แล้้วกว้้านรั้�ง
เก็็บเนื้้�ออวนทั้้�งสี่่�ด้้านไว้้ที่่�ผิิวน้ำ�ำ� กางคัันราวไฟ
ทั้้�งด้้านหน้้า ตรงกลาง และด้้านท้้ายเรืือ จากนั้้�น
เปิิดไฟเพื่่�อล่่อหมึึก เมื่่�อหมึึกมีีมากพอจึึงทยอย
ดัับไฟทีีละดวง จนเหลืือเพีียงหลอดสปอร์์ตไลท์์
จ า ก นั้้� น จ ะ เ ริ่ � ม ห รี่่� ไ ฟ ใ ห้้ มืื ด สนิิ ท เ พื่่� อ ใ ห้้ ห มึึ ก ต า ม
แสงไฟที่่�หรี่่�ขึ้้�นมาใกล้้ผิิวน้ำ�ำ� ปล่่อยอวนครอบหมึึก
ลงไปแล้้วกู้ �อวนพร้้อมหมึึกขึ้้�นเรืือ

แหล่ง่ ทำำ�ประมง

บริิเวณทะเล หรืือรอบ ๆ เกาะ ระดัับน้ำ��ำ 10-
40 เมตร

สััตว์น์ ้ำ�ำ� หลัักที่่�จัับได้้

ได้้แก่่ หมึึกกล้้วย และหมึึกกระดอง

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. กรณีีใช้้เรืือประมงที่่�มีีขนาดตามที่่�รััฐมนตรีี
ประกาศกำ�ำ หนดเป็็นเรืือประมงพาณิิชย์์ พ.ศ. 2559
ต้้องมีีใบอนุญุ าตทำ�ำ การประมง
2. ทำำ�การประมงนอกเขตทะเลชายฝั่่�ง
3. ตามที่่�คณะกรรมการประมงประจำำ�จังั หวััดกำ�ำ หนด

v

298 เครื่�องมืือประมงของไทย

อวนครอบปลากะตักั

Anchovy falling net

บางแห่่งเรีียกว่่า “อวนมุ้�งปลากะตััก” เป็็น 1-1.5 เมตร ใช้เ้ ชืือกขนาด 16 มิลิ ลิเิ มตร
อวนครอบหมึึกแต่่ใช้้ขนาดตาอวนเล็็ก ปััจจุุบััน ร้้อยผ่่านห่่วงมานทุุกห่่วง นำำ�ปลาย
ใช้้กันั มากเนื่่�องจากปลากะตักั เป็็นปลาเศรษฐกิิจ เชืือกที่่�เหลืือประมาณ 30 เมตร
มาบรรจบกันั ที่ก่� ึ่่ง� กลางอวนด้า้ นที่แ่� นบ
ลัักษณะของเครื่อ�่ งมือื กราบเรืือ มุุมอวนด้้านที่่�อยู่�่ปลาย
คัันไม้้ไผ่่มีีห่่วงโลหะขนาดเล็็กผููกห่่าง
เนื้้�ออวนไม่่มีีปม ขนาดตาอวนมากกว่่า 2 เมตร อยู่�่ ด้้านในของตะเข็็บมุุมอวน
6 มิิลลิิเมตร เครื่�องมืืออวนขนาดใกล้้เคีียงกัับ ตามแนวความลึึก ใช้้เชืือก 10 มิิลลิิเมตร
ความยาวเรืือ เช่่น เรืือ 12 เมตร มีีความยาวอวน ผููกมุุมอวนล่่างสุุดแล้้วร้้อยผ่่านห่่วง
ระหว่่างปลายคัันกางอวนทั้้�งสองยาว 16 เมตร ดัังกล่่าว และรอกหรืือห่่วงปลายคััน
ด้้านข้้างทั้้�งสองยาวข้้างละ 10 เมตร ด้้านที่่�แนบกัับ กางอวนปลายเชืือกที่่�เหลืืออยู่�่บนเรืือ
กราบเรืือยาว 12 เมตร ความลึึกอวน 18-23 เมตร นอกจากนี้้�เพิ่่ม� ตุ้�มน้ำ��ำ หนััก 4-6 กิิโลกรััม
คร่่าวบนมีีทุ่่�นสามด้้านเว้้นด้้านที่่�แนบกัับกราบเรืือ /อััน ถ่่วงมุุมอวนด้้านล่่างทั้้�ง 4 มุุม
ความยาวอวนรอบปากล่่างมากกว่่ารอบปากบน เพื่่�อช่่วยให้้อวนจมเร็็วยิ่่�งขึ้�้น
ประมาณ 4 เมตร ผููกห่่วงโลหะ 1 ห่่วง กัับตะกั่่ว� น้ำ��ำ หนััก
3 กิิโลกรััม รอบปากอวนด้้านล่่างมีีระยะห่่าง

เครื่�องมือื ประมงของไทย 299

การทำ�ำ ประมง

ทำ�ำ เวลากลางคืืน แล่่นเรืือเมื่่�อพบฝููงปลาจะ
ทอดสมอเรืือเปิิดไฟทุุกดวงให้้สว่่างเว้้นไว้้เฉพาะ
ไฟหรี่่� เปิิดไฟล่่อสััตว์์น้ำ�ำ�ประมาณ 1 ชั่�วโมง ฝููงปลา
จะรวมตััวกัันหนาแน่่นมากขึ้้�น เมื่่�อมีีปลามากพอ
เริ่�มทยอยดัับไฟตามลำ�ำ ดัับ จนเหลืือเฉพาะกลุ่�ม
ไฟสปอร์์ตไลท์์ที่่�ใช้้หรี่่�กลางลำำ�ด้้านกราบขวาหรืือ
ด้า้ นที่ม่� ีีอวน การหรี่ไ่� ฟและเร่ง่ ให้ส้ ว่า่ งทันั ทีีสลับั ไปมา
ประมาณ 2-10 ครั้�ง เรีียกว่่า “การเบิ้้�ล” หรืือ
“โซ๊๊คไฟ” ใช้้เวลา 1-2 นาทีี จึึงปล่่อยอวนครอบปลา
กะตัักและรวบสายมานปิิดด้้านล่่าง จากนั้้�นกู้�อวน
ขึ้้�นเรืือพร้้อมปลากะตััก ส่่วนใหญ่่ครอบอวน 6-
10 ครั้�ง/คืืน ใช้้ลููกเรืือ 4-6 คน

แหล่ง่ ทำำ�ประมง

บริิเวณทะเล ระดัับน้ำ�ำ� 5–20 เมตร

สัตั ว์์น้ำำ�� หลัักที่่�จัับได้้

ได้้แก่่ ปลากะตััก

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่�อนไข
1. กรณีีใช้้เรืือประมงที่่�มีีขนาดตามที่่�รััฐมนตรีี
ประกาศกำ�ำ หนดเป็็นเรืือประมงพาณิิชย์์ พ.ศ. 2559
ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. ทำ�ำ การประมงนอกเขตทะเลชายฝั่ง�่
3. ตามที่่�คณะกรรมการประมงประจำำ�จัังหวััดกำ�ำ หนด

v

300 เครื่�องมืือประมงของไทย

ประเภทอวนติิดตา (Gillnets)

อวนติิดตาปลา

Fish gillnets

หรืือบางแห่่งเรีียกว่่า “อวนติิดตา” หมายถึึง ลักั ษณะของเครื่่�องมือื
เครื่ �องมืือประมงที่่�มีีลัักษณะผืืนอวนเป็็นสี่่�เหลี่่�ยม
ผืืนผ้้า มีีทุ่่�นและตะกั่่�วถ่่วงตีีนอวน ใช้้วางขวางหรืือ เนื้้�ออวนเป็็นเอ็็นหรืือด้้ายไนลอน
ปิิดล้้อมสััตว์์น้ำ�ำ�เพื่่�อให้้ว่่ายชนแล้้วติิดหรืือพัันตาอวน ขนาดตา 10-88 มิิลลิิเมตร ลึึก 50-
แบ่่งตามระดัับชั้�นความลึึกน้ำ��ำ เป็็น 3 กลุ่�ม ได้้แก่่ 300 ตา ยาว 80–1,500 เมตร คร่า่ วบน
อวนลอยผิิวน้ำ��ำ อวนลอยกลางน้ำ�ำ� และอวนจม มีีทุ่่�นพยุุงอวนคร่่าวล่่างมีีตะกั่่�วถ่่วง
น้ำ��ำ หนััก
1. อวนลอยผิิวน้ำ��ำ
(Surface gillnets) การทำำ�ประมง

ผืืนอวนคล้้ายสี่่�เหลี่่�ยมผืืนผ้้า คร่่าวบนจะลอย ทำำ�ตล อ ด ทั้้� ง ปีี ทั้้� ง ก ล า ง วัั น แ ล ะ
อยู่�่ ผิิวน้ำ�ำ� ใช้้จัับสััตว์์น้ำ��ำ ที่่�อยู่�่ใกล้้ผิิวน้ำ��ำ แบ่่งตามชนิิด กลางคืืน อวนจะถููกปล่่อยเป็็นแนวตรง
ปลาที่่�จับั ได้้ 6 ชนิิดย่่อย ได้้แก่่ อวนลอยปลาจะละเม็็ด มีีทุ่่�นหััวท้้ายอวน วางอวนไว้้นาน 1-
(Pomfret gillnet) อวนลอยปลากุุเรา (Four finger 2 ชั่�วโมง จึึงกู้�อวนพร้้อมจัับสััตว์์น้ำ��ำ
threadfin gillnet) อวนลอยปลาดาบลาว (Dorab drift
gillnet) อวนลอยปลาทูู (Indo-Pacific mackerel gillnet) แหล่่งทำำ�ประมง
อวนลอยปลาลััง (Indian mackerel gillnet) และ
อวนลอยปลาเกล็็ดขาว (White sardine gillnet) บริิเวณชายฝั่�ง่ ทะเล ระดัับน้ำ�ำ� 1-40 เมตร

สััตว์น์ ้ำ�ำ�หลัักที่่จ� ัับได้้

อวนลอยปลาจะละเม็ด็ ได้้แก่่ ปลา
จะละเม็็ดขาว และปลาจะละเม็็ดเทา
อวนลอยปลากุุเรา ได้้แก่่ ปลากุุเรา
อวนลอยปลาดาบลาว ได้้แก่่ ปลา
ดาบลาว อวนลอยปลาทูู ได้้แก่่ปลาทูู
อวนลอยปลาลััง ได้้แก่่ ปลาลััง หรืือ
ปลาโม่่ง และอวนลอยปลาเกล็็ดขาว
ได้้แก่่ ปลาเกล็ด็ ขาว (แป๊๊ะกังั )

เครื่�องมือื ประมงของไทย 301

สถานะทางกฎหมาย 2. อวนลอยกลางน้ำำ��
(Drift gillnets)
ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง ผืืนอวนคล้้ายสี่่�เหลี่่�ยมผืืนผ้้า คร่่าวบนอวนจะ
2. ทำ�ำ การประมงในเขตทะเลชายฝั่�่ง จมอยู่�่กลางน้ำ��ำ ขณะทำ�ำ ประมง ใช้้จัับสััตว์์น้ำ��ำ ที่่�อยู่�่
ใช้้ได้้ไม่่เกิิน 2,500 เมตร ต่่อเรืือประมง กลางน้ำ��ำ แบ่่งตามชนิิดปลาที่่จ� ัับได้้ 2 ชนิิดย่่อย ได้้แก่่
พื้้�นบ้้าน 1 ลำ�ำ อวนลอยปลาอิินทรีี (Spanish mackerel gillnet)
3. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การ และอวนลอยปลาหลัังหิิน (Rocky fish drift gillnet)
ประมงนอกเขตทะเลชายฝั่�่ง
ลักั ษณะของเครื่�่องมือื

เนื้้�ออวนเป็็นด้้ายไนลอนขนาดตา 75-100
มิิลลิิเมตร ลึึก 50-150 ตา ยาว 150–15,000 เมตร
ถ่่วงน้ำ�ำ�หนัักด้้วยเนื้้�ออวนไนลอนผสมซาราน ลึึก
12-25 ตา

การทำำ�ประมง

ทำำ�เวลากลางคืืนซึ่่�งสััตว์์น้ำ��ำ ว่่ายขึ้�้นจากพื้้�นทะเล
มาผิิวน้ำ�ำ� ปล่่อยอวนให้้ลอยตามกระแสน้ำ��ำ นาน
1-3 ชั่�วโมง จึึงกู้�อวนพร้้อมจับั สััตว์์น้ำ��ำ

302 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

แหล่่งทำำ�ประมง

ระดับั น้ำ��ำ 10-60 เมตร

สัตั ว์์น้ำ�ำ� หลัักที่่�จัับได้้

อวนลอยปลาอิินทรีี ได้้แก่่ ปลาอิินทรีี และ
อวนลอยปลาหลัังหิิน ได้้แก่่ กลุ่�มปลาชนิิดที่่�ชอบอยู่�่
ตามแนวหิินปะการััง เช่่น ปลาเก๋๋า ปลาสลิิดหิิน
เป็็นต้้น

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. ทำ�ำ การประมงในเขตทะเลชายฝั่่�งใช้้ได้้ไม่่เกิิน
2,500 เมตร ต่่อเรืือประมงพื้้�นบ้้าน 1 ลำ�ำ
3. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่่�ง

เครื่อ� งมือื ประมงของไทย 303

3. อวนจม การทำ�ำ ประมง
(Bottom gillnets)
ทำำ�ทั้้�งกลางวัันช่่วงตอนเย็็นหรืือกลางคืืนช่่วง
ผืืนอวนคล้้ายสี่่เ� หลี่่ย� มผืืนผ้้า ขณะ เช้้ามืืดตอนฟ้้าเริ่ม� สว่่าง วางอวนให้้จมลงพื้้�นท้้องทะเล
ทำำ�ประมงผืืนอวนจะจมอยู่พ�่ ื้น้� ท้อ้ งทะเล ทำ�ำ ได้้ 2 แบบ คืือ แบบใช้้สมอยึึดให้้อยู่�่ กัับที่่� และ
ใช้้จัับสััตว์์น้ำ��ำ ที่่�อยู่�่เหนืือพื้้�นท้้องทะเล แบบเคลื่่�อนลอยไปกัับพื้้�นท้้องทะเล มีีทั้้�งวิิธีีกระทุ้�งน้ำ��ำ
แบ่่งตามชนิิดปลาที่่�จัับได้้ 4 ชนิิดย่่อย ไล่่ปลาใกล้้แนวอวน และไม่่กระทุ้�งน้ำ�ำ�
ได้้แก่่ อวนจมปลา (Rocky fish set
gillnet) อวนจมปลาทูู (อวนช๊๊อตปลาทูู) แหล่ง่ ทำำ�ประมง
(Indo-Pacific mackerel gillnet) อวนจม
ปลาเห็็ดโคน (Sand whiting gillnet) ระดัับน้ำ�ำ� 2-30 เมตร
และอวนจมปลากะพงขาว (Sea bass
gillnet) สััตว์์น้ำำ�� หลัักที่่�จัับได้้

ลักั ษณะของเครื่่อ� งมืือ อวนจมปลา ได้้แก่่ กลุ่�มปลาหางแข็็ง เช่่น
ปลาหางเหลืือง ปลาสละ เป็็นต้้น อวนจมปลาทูู
เนื้้�ออวนมีีทั้้�งเป็็นเอ็็นและด้้าย ได้้แก่่ ปลาทูู และปลาลััง อวนจมปลาเห็็ดโคน
ไนลอน ตาอวนมีีหลายขนาด 25-185 ได้้แก่่ ปลาเห็ด็ โคน และอวนจมปลากะพงขาว ได้้แก่่
มิิลลิิเมตร ลึึก 20-200 ตา ยาว 400- ปลากะพงขาว
1,200 เมตร คร่่าวบนมีีทุ่่�นพยุุงอวน
ค ร่่ า ว ล่่ า ง มีีต ะ กั่่� ว ถ่่ ว ง เ พิ่่� ม น้ำ�ำ� ห นัั ก สถานะทางกฎหมาย
ตีีนอวน แรงลอยตััวของทุ่�นและ
น้ำ��ำ หนัักถ่่วงที่่�เหมาะสมทำ�ำ ให้้ผืืน ถููกกฎหมาย : มีีเงื่�อนไข
อวนลอยไปตามพื้้�นท้้องทะเล 1. ต้้องมีีใบอนุญุ าตทำำ�การประมง
2. ทำ�ำ การประมงในเขตทะเลชายฝั่่�งใช้้ได้้ไม่่เกิิน
304 เครื่อ� งมืือประมงของไทย 2,500 เมตร ต่่อเรืือประมงพื้้�นบ้้าน 1 ลำำ�
3. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำำ�การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่่ง�

v

อวนติิดตาปูู

Crab gillnet

บางแห่่งเรีียกว่่า “อวนจมปููม้้า อวนจมปููทะเล
อวนร่่อง” เป็็นเครื่�องมืือพื้้�นบ้้านที่่�พบมากที่่�สุุด

ลักั ษณะของเครื่อ�่ งมือื

ผืืนอวนคล้้ายสี่่�เหลี่่�ยมผืืนผ้้ายาว 200–1,500
เมตร เนื้อ้� อวนเป็น็ อวนเอ็น็ ขนาดตา 75-120 มิลิ ลิเิ มตร
ลึึก 9-30 ตา มีีทุ่่�นพลาสติิกชนิิดตลัับแบบกลม
ผููกห่่างกััน 1.4–11 เมตร หรืือทุ่�นโฟมผููกห่่างกััน
1.7–3 เมตร บางแห่่งใช้้ทุ่�นทรงกระบอก สายทุ่�น
ยาว 1–3 เมตร ห่่างกััน 10–15 เมตร มีีตะกั่่�วถ่่วง
คร่่าวล่่างน้ำ�ำ�หนััก 1-7 กิิโลกรัมั

ภาพโดย : อัศั นีีย์์ มั่่น� ประสิิทธิ์์�

เครื่อ� งมือื ประมงของไทย 305

การทำ�ำ ประมง สััตว์น์ ้ำ�ำ�หลักั ที่่�จับั ได้้

ทำำ�ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน วาง ได้้แก่่ ปููม้้า ปููลาย และปููทะเล
อวนไว้้ 12 ชั่ว� โมง-3 วััน เป็น็ แนวตรง
ตามชายฝั่�่งจำำ�นวน 1-3 แถว มีีทุ่่�น สถานะทางกฎหมาย
บอกแนวอวนที่่�ปลายสุุด เสร็็จแล้้ว
กู้�อวนพร้้อมจับั ปูู ใช้้แรงงาน 1-4 คน ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุญุ าตทำำ�การประมง
แหล่่งทำำ�ประมง 2. ทำำ�การประมงในเขตทะเลชายฝั่่�งใช้้ได้้ไม่่เกิิน
3,000 เมตร ต่่อเรืือประมงพื้้�นบ้้าน 1 ลำ�ำ
บริิเวณทะเลชายฝั่�่ง ระดัับน้ำ�ำ� 2- 3. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การประมงนอกเขต
40 เมตร ทะเลชายฝั่�ง่

v

ภาพโดย : อัศั นีีย์์ มั่่น� ประสิิทธิ์์�

306 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

อวนติิดตากุ้ �ง

Shrimp gillnet

มีีทั้้�งชนิิด “อวนจมกุ้�งมัังกร” และ “อวนกุ้�งสามชั้�น” สำำ�หรัับบอกตำ�ำ แหน่่งแนวอวนใต้้น้ำ�ำ�
อวนกุ้�งสามชั้น� เนื้อ้� อวนเป็น็ ด้า้ ยไนลอน
ลัักษณะของเครื่�่องมืือ เนื้้�อชั้�นกลางมีีขนาดตา 28–45
มิิลลิิเมตร ลึึก 50 ตา เนื้้�อชั้�นนอก
ผืืนอวนมีีสามชั้�น อวนจมกุ้�งมัังกรยาว 450-720 มีีขนาดตา 90–140 มิิลลิิเมตร ลึึก
เมตร เนื้้�ออวนเป็็นเอ็็นขนาดตา 90-114 มิิลลิิเมตร 10–15 ตา ทุ่�นพยุงุ อวนเป็น็ ทุ่�นพลาสติกิ
ลึึก 30-40 ตา ทุ่�นพยุุงอวนชนิิดตลัับแบบกลมผููก ชนิิดตลัับแบบกลม ระยะห่่างทุ่�น 50–
ที่่�คร่่าวบนห่่างกััน 90 เซนติิเมตร น้ำ�ำ�หนักั ถ่่วงคร่่าวล่่าง 80 เซนติิเมตร น้ำ�ำ�หนัักถ่่วงคร่่าวล่่าง
เป็น็ ตะกั่่ว� ผููกห่่างกันั 50 เซนติิเมตร ปลายสุุดผืืนอวน ใช้้ตะกั่่�วผููกห่่างกััน 20-35 เซนติิเมตร
ถ่่วงด้้วยก้้อนหิินข้้างละ 10 กิิโลกรััม และเสริิมที่่� ใส่่ตะกั่่�ว 5 ลููกเว้้น 1 ลููก ปลายสุุดผืืน
จุุดเชื่ �อมต่่อของอวนแต่่ละผืืนด้้วยก้้อนหิินขนาด อวนมีีตะกั่่ว� ถ่่วงข้้างละ 100-300 กรััม
3 กิิโลกรััม/ลููก ปลายสุุดผืืนอวนมีีทุ่่�นขนาดใหญ่่

ภาพโดย : อััศนีีย์์ มั่่�นประสิิทธิ์์�

เครื่�องมืือประมงของไทย 307

การทำำ�ประมง

ทำ�ำ ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน วาง
อวนเป็็นแนวตรงให้้ขวางกระแสน้ำ��ำ
ปล่่อยให้้ผืืนอวนเคลื่่�อนที่่�ตามกระแส
น้ำ��ำ จึึงกู้�อวนพร้้อมจับั กุ้�ง

แหล่่งทำ�ำ ประมง

บริิเวณชายฝั่่�งทะเลหรืือแนวหิิน
ใกล้้เกาะ ระดับั น้ำ��ำ 5-25 เมตร

สัตั ว์น์ ้ำ�ำ�หลักั ที่่�จับั ได้้

ได้แ้ ก่่ กุ้�งมังั กร กุ้�งแชบ๊ว๊ ย กุ้�งกุลุ าดำำ�
กุ้�งกุลุ าลาย และกุ้�งโอคักั

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำำ�การประมง
2. ทำ�ำ การประมงในเขตทะเลชายฝั่�่งใช้้ได้้ไม่่เกิิน
2,500 เมตร ต่่อเรืือประมงพื้้�นบ้้าน 1 ลำำ�
3. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่�่ง

v

ภาพโดย : อัศั นีีย์์ มั่่�นประสิิทธิ์์�

308 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

อวนติิดตาหมึกึ

Squid trammel net

ผืืนอวนมีีสามชั้�นเหมืือนอวนติิดตากุ้�ง แต่่ แหล่่งทำ�ำ ประมง
ตาอวนชั้�นกลางขนาดใหญ่่กว่่าเล็็กน้้อย พบมาก
บริิเวณจัังหวััดประจวบคีีรีีขัันธ์์ และสงขลา ทะเลชายฝั่�่ง ระดับั น้ำ��ำ 5-15 เมตร

ลัักษณะของเครื่่�องมือื สััตว์น์ ้ำ��ำ หลัักที่่จ� ับั ได้้

เนื้้�ออวนเป็็นด้้ายไนลอน เนื้้�อชั้�นกลางมีีขนาดตา ได้้แก่่ หมึึกกระดอง
65 มิิลลิิเมตร ลึึก 50 ตา เนื้้�อชั้�นนอกมีีขนาดตา
250 มิิลลิิเมตร ลึึก 6.5–7 ตา ทุ่�นพยุุงอวนเป็็น สถานะทางกฎหมาย
ทุ่�นพลาสติิกมีีระยะห่่างกัันประมาณ 125 เซนติิเมตร
น้ำ�ำ�หนัักถ่่วงคร่่าวล่่างใช้้ตะกั่่�วผููกห่่างกัันประมาณ ถููกกฎหมาย : มีีเงื่�อนไข
25 เซนติิเมตร มีีน้ำ��ำ หนัักถ่่วงปลายผืืนอวนประมาณ 1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2 กิิโลกรัมั 2. ทำำ�การประมงในเขตทะเลชายฝั่�่ง
ใช้้ได้้ไม่่เกิิน 2,500 เมตร ต่่อเรืือประมง
การทำ�ำ ประมง พื้้�นบ้้าน 1 ลำ�ำ
3. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การ
ทำำ�ทั้้�งเวลากลางวัันและกลางคืืน วางอวน 3–6 ประมงนอกเขตทะเลชายฝั่่�ง
ชั่ว� โมง ขนานแนวชายฝั่ง�่
v

เครื่อ� งมือื ประมงของไทย 309

อวนล้้อมติิด

Encircling gillnets

เมื่่�อพบฝููงปลาจะวางอวนเป็็น ลัักษณะของเครื่�อ่ งมือื
วงล้้อมฝููงให้้ปลายอวนสองข้้างเกยกััน
ซึ่่�งเป็็นการปิิดล้้อมฝููงปลาให้้ว่่ายชน ผืืนอวนคล้้ายสี่่�เหลี่่�ยมผืืนผ้้า อวนล้้อมติิดปลาทูู
และติิดพัันตาอวน แล้้วนำำ�เรืือเข้้าไป ใช้้อวนด้้ายไนลอนสีีเขีียวขนาด 210D/4-6 ขนาดตา
ใ น ว ง อ ว น พร้้ อ ม เ ปิิ ด ไ ฟ ใ ห้้ สว่่ า ง 40-50 มิิลลิิเมตร ลึึก 100-300 ตา ยาว 250-
หรืือกระทุ้�งน้ำ��ำ เพื่่�อไล่่ให้้สััตว์์น้ำ�ำ�เข้้า 600 เมตร น้ำ�ำ�หนัักถ่่วงคร่่าวล่่างใช้้ตะกั่่�วผููกห่่างกััน
ติิดตาอวน แบ่่งตามชนิิดของปลาได้้ 35–120 เซนติิเมตร อวนล้้อมติิดปลากระบอกใช้้
4 ชนิิดย่่อย ได้้แก่่ อวนล้้อมติิดปลาทูู อวนเอ็็นขนาดตา 35-40 มิิลลิิเมตร ลึึก 100–
อวนล้้อมติิดปลากระบอก อวนล้้อม 150 ตา ยาว 200-300 เมตร ทุ่�นลอยใช้้ทุ่�น
ติิดปลาหลัังเขีียว และอวนล้้อมติิด พลาสติิกกลมผููกห่่างกันั 70–80 เซนติิเมตร น้ำ�ำ�หนััก
ปลาเกล็็ดขาว ถ่่วงคร่่าวล่่างใช้้ตะกั่่�วผููกห่่างกััน 120 เซนติิเมตร
อุุปกรณ์์อื่่�น ๆ ที่่�สำ�ำ คััญได้้แก่่ ไม้้กระทุ้�งหรืือไม้้ตีีน้ำ�ำ�
ยาว 2 เมตร 1 อััน อวนล้้อมติิดปลาหลัังเขีียวและ
อวนล้้อมติิดปลาเกล็็ดขาวใช้้อวนเอ็็นขนาดตา
18-21 มิิลลิิเมตร ลึึก 200–300 ตา ยาว 450–
1,200 เมตร

310 เครื่�องมืือประมงของไทย

การทำ�ำ ประมง

ทำำ�ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืนเดืือนมืืด เมื่่�อค้้นพบ
ฝููงปลาแล้้ววางอวนล้้อมเป็็นวงให้้เหลืือปลายอวน
ส่่วนหนึ่่�งสำ�ำ หรัับเรืือเข้้าไปกลางวงอวน พร้้อมใช้้
ไม้้กระทุ้�งน้ำ�ำ�ให้้ปลาว่่ายชนอวน แล้้วกู้�อวนพร้้อมจัับปลา

แหล่่งทำำ�ประมง

บริิเวณทะเลชายฝั่�ง่ ระดัับน้ำ�ำ� 1–6 เมตร

สัตั ว์์น้ำ��ำ หลักั ที่่�จับั ได้้

ได้้แก่่ ปลาทูู ปลากระบอก ปลาหลัังเขีียว และ
ปลาเกล็็ดขาว

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำำ�การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่ง�่
3. บางจังั หวัดั ห้า้ มทำำ�การประมงในเขตทะเลชายฝั่ง�่ เช่น่
กระบี่่� และพัังงา เป็็นต้้น

v

เครื่อ� งมืือประมงของไทย 311

ประเภทอวนรุนุ (Push nets)

อวนรุุนเคย

Planktonic shrimp/Acetes push net

บางแห่่งเรีียกว่่า “ระวะ ชิิป อีีรุุน” หรืือ “อีีดุุน”
ประกอบด้้วยถุุงอวนกัับคัันรุุน จัับสััตว์์น้ำ��ำ โดยใช้้
แรงคนหรืือเครื่�องยนต์์ผลัักดัันไปข้้างหน้้า เพื่่�อให้้
สััตว์์น้ำ�ำ�เข้้าทางปากอวนและติิดอยู่�่ในก้้นถุุงอวน

ลัักษณะของเครื่่�องมือื

ประกอบด้้วยถุงุ อวนและคัันรุุน 1 คู่�่ ปลายคันั รุุน
ติิด “สกีี” เพื่่อ� ช่่วยให้้ลื่่�นไถลไปข้้างหน้้า ผููกทุ่�นปลาย
คัันรุุนเพื่่�อลดแรงกดและปรัับระดัับให้้ยกขึ้้�นลงตาม
พื้้�นท้้องทะเล เนื้้�ออวนโปลีีเอทธิิลีีน ไนล่่อนหรืือโปลีี
เอสเตอร์์ ตาอวนเป็็นสี่่�เหลี่่�ยมจััตุุรััสแบบไม่่มีีปม
ขนาดช่่องตาอวนไม่่เกิิน 2x2 มิิลลิิเมตร ถ่่วงน้ำ��ำ หนักั
ที่่�เชืือกคร่่าวล่่าง

312 เครื่�องมืือประมงของไทย

การทำำ�ประมง

ทำำ�ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน มีี 2 วิิธีี ได้้แก่่ ใช้้แรง
คนและใช้้เครื่�องกล เริ่�มจากกางคัันรุุนปล่่อยถุุงอวน
ให้้คันั รุนุ ช่่วยถ่่างปากอวน แล้้วผลัักไปข้้างหน้้าทำำ�ให้้
สััตว์์น้ำ�ำ�ที่่�อยู่�่ ด้้านหน้้าเข้้าไปในถุุงอวน แล้้วกระดก
ปลายคันั รุนุ ขึ้�้นเพื่่อ� จัับสัตั ว์์น้ำ�ำ�

แหล่ง่ ทำำ�ประมง

ริิมตลิ่่�งตามชายฝั่�่งทะเล ระดัับน้ำ��ำ 0.4-15 เมตร
พื้้�นเป็น็ ทราย ทรายปนโคลน และโคลน

สััตว์์น้ำำ�� หลัักที่่�จับั ได้้

ได้้แก่่ เคย เคยโกร่่ง และเคยสำำ�ลีี

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่�อนไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำำ�การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่�่ง
3. เรืือประมงพื้้�นบ้้าน ต้้องทำำ�การประมงนอกเขต
1,000 เมตร นัับจากขอบน้ำ�ำ�ตามแนวชายฝั่่�ง

v

เครื่อ� งมือื ประมงของไทย 313

ประเภทลอบ (Traps)

ลอบปลา

Fish trap

ใช้้จัับปลาทั้้�งขนาดเล็็กและขนาด การทำำ�ประมง
ใหญ่่
นำำ�ไปวางแบบลููกเดี่่�ยว ๆ ในเขตน้ำ��ำ ตื้้�นถึึงทะเลลึึก
ลัักษณะของเครื่�อ่ งมือื ที่่ม� ีีสััตว์์น้ำ�ำ�เป้้าหมาย ปล่่อยให้้สัตั ว์์น้ำ��ำ เข้้ามากิินเหยื่่�อ
หรืืออยู่อ�่ าศัยั ภายในลอบเป็น็ ระยะเวลาหนึ่่ง� จึึงกู้้�ลอบ
ใช้้ตาข่่ายหรืือตะแกรงหุ้�มเกืือบ และจัับสัตั ว์์น้ำ��ำ
ทุุกด้้านยกเว้้นส่่วนที่่�เป็็นงามีีช่่องเปิิด
รููปกรวยหรืือช่่องสี่่�เหลี่่�ยม ปลายด้้าน
ในจะแคบ ความยาวงาลึึกประมาณ
กึ่่�งกลางลอบ ลอบปลามีีหลายขนาด
เช่่น ลอบลููกปลากะรังั (ปลาเก๋๋า) กว้้าง
27 เซนติิเมตร ยาว 55 เชนติิเมตร
และสููง 22 เซนติิเมตร ส่่วนลอบน้ำ��ำ ลึึก
มีีขนาดใหญ่่ กว้้าง 2-2.5 เมตร
ยาว 4 เมตร และสููง 1.8-2.2 เมตร

314 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง

บริิเวณโขดหิิน แนวปะการััง ลอบลููกปลากะรััง
(ปลาเก๋๋า) วางบริิเวณปากแม่่น้ำ��ำ และชายฝั่�่ง ส่่วนลอบ
น้ำ�ำ�ลึึกวางระดับั น้ำ�ำ� 20-30 เมตร ขึ้�้นไป

สัตั ว์น์ ้ำ�ำ� หลัักที่่�จัับได้้

ได้้แก่่ ปลาเก๋๋า ปลากะพง ปลาหมููสีี ปลาทรายแดง
ปลาทรายขาว ปลาโฉมงาม และปลาสีีกุนุ

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำำ�การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่�่ง

v

เครื่อ� งมือื ประมงของไทย 315

ลอบกุ้ �ง

Shrimp trap

เรีียกว่่า “ลอบยืืน” หรืือ “ไซนั่่�ง” การทำำ�ประมง
ขณะทำ�ำ ประมงส่่วนบนของลอบจะ
โผล่่พ้้นน้ำ�ำ� และติิดตั้้�งแสงไฟ (ตะเกีียง) วางลอบตอนเย็็นและกู้้�ลอบตอนเช้้าตรู่�่ ในการ
ไว้้บนลอบ วางลอบจุุดตะเกีียงเพื่่�อให้้มีีแสงสว่่างช่่วยล่่อกุ้ �ง
เข้้ามาในลอบ ใช้้แรงงาน 1-2 คน
ลัักษณะของเครื่อ่� งมือื
แหล่่งทำ�ำ ประมง
คล้้ายกล่่องสี่่�เหลี่่�ยมแนวตั้้�งมีี
ส่่วนสููงมากกว่่าความยาว โครงลอบ ชายฝั่ง�่ ทะเล ระดัับน้ำ�ำ� 1–2 เมตร
ทำำ�ด้้วยไม้้จริิงกว้้าง 60-80 เซนติิเมตร
ยาว 1 เมตร สููง 2-3 เมตร หุ้�มด้้วย สััตว์์น้ำำ�� หลักั ที่่จ� ับั ได้้
เนื้้�ออวน มีีงา 2 ชั้�น ความสููงของงา
เท่่ากัับความสููงลอบ ด้้านตรงข้้ามกัับ ได้้แก่่ กุ้�งหััวมััน กุ้�งแชบ๊๊วย กุ้�งกุุลาดำ�ำ กุ้�งโอคััก
งาทำำ�เป็็นช่่องเปิิดสำ�ำ หรัับนำ�ำ สััตว์์น้ำ�ำ� กุ้�งหลัังไข่่ และกุ้�งกะต่่อม
ออกจากลอบ ส่่วนประกอบอื่่�นได้้แก่่
ปีีกลอบ และหลัักยึึดลอบ ใช้้สำำ�หรัับ สถานะทางกฎหมาย
ฉุดุ ลอบขึ้้�นลงในแนวดิ่่ง� เพื่่�อจัับสัตั ว์์น้ำ��ำ
ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
เรืือที่่�ใช้้ประกอบการทำ�ำ ประมงต้้องมีีขนาดต่ำำ�� กว่่า
10 ตันั กรอส หรืือเป็น็ ประมงพื้้�นบ้้าน

v

316 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

ลอบหมึกึ

Squid trap

มีี 2 ชนิิดย่่อย คืือ ลอบหมึึกหอมและลอบ ลักั ษณะของเครื่อ�่ งมืือ
หมึึกสาย ลอบหมึึกหอมทำ�ำ ประมงโดยใช้้วััสดุุ เช่่น
ไข่่หมึึก ทางมะพร้้าว ทางจาก และพลาสติิก ลอบหมึึกหอมมีี 2 แบบ คืือ แบบ
สีีขาวขุ่�น เป็็นต้้น ผููกไว้้กัับลอบเพื่่�อลวงให้้สััตว์์น้ำ��ำ ทร ง ก ร ะ บ อ ก ค รึ่ � ง ซีี ก แ ล ะ แ บ บ ทร ง
เข้้ามาอยู่�่อาศััย ลอบหมึึกสายใช้้เปลืือกหอยจุุก คล้้ายกล่่องสี่่�เหลี่่ย� ม โครงลอบทำ�ำ ด้้วย
พราหมณ์์ Noble volute (Cymbiola nobilis) ล่่อให้้ ไม้้หุ้�มด้้วยเนื้้�ออวน มีีทางเข้้าหรืืองา
หมึึกสายเข้้ามาอยู่�่อาศััย 1 ช่่อง ยื่่�นเข้้าไปลึึกประมาณ 1 ใน
3 ของความยาวลอบ ลอบหมึึกสาย
นำำ�หอยจุุกพราหมณ์์มาตััดปลายขอบ
ด้้านหััว ด้้านท้้ายและขอบเปลืือก
ด้้านท้้องให้้เรีียบ เจาะรููด้้านท้้าย
สำ�ำ หรัับร้้อยเชืือกคร่่าว เชืือกคร่่าว
ใช้้เชืือกไยยัักษ์์ (Polypropylene)
เส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 4-6 มิิลลิิเมตร
ผููกกัับเปลืือกหอยเป็็นราวต่่อกััน ระยะ
ห่่างระหว่่างเปลืือกหอย 2.5–3 เมตร

เครื่อ� งมืือประมงของไทย 317

การทำ�ำ ประมง แหล่่งทำ�ำ ประมง

ลอบหมึึกหอมวางลอบทั้้ง� แบบเก็บ็ ลอบหมึึกหอมวางที่่�ระดัับน้ำ�ำ� 8-40 เมตร
ทุุกวัันเรีียกว่่า “ลอบลอย” และวาง ส่่วนลอบหมึึกสายวางที่่�ระดัับน้ำ��ำ 2-20 เมตร
ประจำำ�ที่่�ไม่่เก็็บลอบขึ้้�น วิิธีีวางลอบ พื้้�นทะเลเป็็นทรายปนโคลนและเปลืือกหอย
ต้้องให้้ก้้นลอบอยู่�่เหนืือพื้้�นท้้องทะเล
2-3 เมตร ให้้ทางเข้้าอยู่�่ ด้้านบน สัตั ว์์น้ำำ�� หลัักที่่จ� ัับได้้
ว า ง เ ป็็ น ลูู ก เ ดี่่� ย ว แ ต่่ ล ะ ลูู ก ห่่ า ง กัั น
40-100 เมตร ส่่วนลอบหมึึกสายวาง ลอบหมึึกหอม ได้้แก่่ หมึึกหอม (หมึึกตะเภา)
เป็็นราวใช้้เชืือกคร่่าว 4-6 มิิลลิิเมตร และหมึึกกระดอง ส่่วนลอบหมึึกสาย ได้้แก่่ หมึึกสาย
วางเป็็นแถวขนานชายฝั่่�ง ห่่างฝั่่�ง
200–8,000 เมตร การกู้้�ลอบทำ�ำ ใน สถานะทางกฎหมาย
เวลากลางคืืนเริ่ �มจากดึึงสายคร่่าว
ขึ้้�นมาโดยใช้้เครื่อ� งกว้้านช่่วย เมื่่อ� ลอบ ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
ขึ้�้นมาบนเรืือถ้้ามีีหมึึกสายจะนำ�ำ ลอบ 1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำำ�การประมง
แช่่ลงในถัังน้ำ��ำ เกลืือเข้้มข้้นหรืือน้ำ�ำ�จืืด 2. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำำ�การประมงนอกเขต
เพื่่�อทำ�ำ ให้้หมึึกสายออกจากลอบ จาก ทะเลชายฝั่ง�่
นั้้�นจะจััดเรีียงลอบ ความเร็็วเรืือขณะ 3. ในเขตทะเลชายฝั่่�งใช้้ลอบหมึึกได้้ไม่่เกิิน 100 ลููก
กู้้�ลอบประมาณ 3 น๊๊อต การกู้้�ลอบ
แต่่ละครั้�งใช้้เวลา 9–10 ชั่�วโมง ไม่่รวม v
เวลาเดิินทาง กู้้�ลอบทุกุ 1–2 วััน

318 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

ลอบปูู

Crab trap

ใช้้เหยื่่�อล่่อ มีีหลายแบบ เช่่น แบบทรงกระบอก การทำำ�ประมง
เรีียกว่า่ “ลอบป่า่ ” แบบทรงกระบอกท้า้ ยเรีียวเล็ก็ ลง
เรีียกว่่า “เชงเลง” และทรงสี่่�เหลี่่ย� มเรีียกว่่า “ลอบปูู ลอบป่่า นำำ�ลอบที่่�ใส่่เหยื่่�อแล้้วไป
แบบพัับได้้” เป็็นต้้น ปััจจุุบัันลอบปููแบบพัับได้้ใช้้ วางในร่่องน้ำ�ำ�ขัังในป่่าชายเลน น้ำ�ำ�ลึึก
จัับปููม้้าแทนอวนจม ปููมีีวิิธีีวางเป็็นราวหรืือวางเดี่่�ยว 1 เมตร ส่่วนใหญ่่ทำ�ำ เวลากลางวัันใน
และใช้้จับั ปููทะเลแทนแร้้วปูู ช่่วงน้ำ��ำ ลง ยึึดลอบให้้อยู่�่ กัับที่่�โดยใช้้
ไม้้ปัักผ่่านกึ่่�งกลางลอบปล่่อยไว้้ 1 คืืน
ลักั ษณะของเครื่�่องมือื จึึงกู้้�ลอบ ลอบปููแบบเชงเลง ก่่อนวาง
จะต้อ้ งนำำ�ลอบมาใส่เ่ หยื่่อ� และประกอบ
ลอบปููชนิิดลอบป่่าและเชงเลงทำ�ำ ด้้วยไม้้ไผ่่ เข้้ากับั สายคร่่าวลอบ แต่่ละลููกห่่างกััน
ทรงกระบอก และทรงกระบอกท้้ายเรีียว ลอบป่่า ประมาณ 10 เมตร ถ้้าใช้้ลอบ 100 ลููก
จะมีีงาที่่�หััวและท้้ายลอบทั้้�ง 2 ด้้าน เชงเลงมีีงา จะแบ่่งลอบออกเป็็น 10 ชุุด (แถว)
ด้้านเดีียวจำ�ำ นวน 2 ชั้�น ส่่วนลอบปููแบบพัับได้้มีี แต่่ละแถวมีีไม้้ปัักหรืือทุ่ �นยึึดหััวท้้าย
รูู ป ค ล้้ า ย ก ล่่ อ ง สี่่� เ ห ลี่่� ย ม โ ค ร ง ล อ บ เ ป็็ น โ ล ห ะ หุ้ � ม ลอบปููแบบพัับได้้มีีการวาง 2 แบบ
ด้้วยเนื้้�ออวน ด้้านบนของลอบเปิิดแยกจากกััน คืือ บริิเวณน้ำ��ำ ลึึกไม่่เกิิน 10 เมตร
สำำ�หรัับพัับให้้แบนและนำ�ำ สััตว์์น้ำ�ำ�ออกจากลอบ วางเดี่่�ยวเป็็นอิิสระแยกจากกัันต้้อง
มีีงาลักั ษณะเป็็นช่่องสี่่เ� หลี่่�ยมทั้้�ง 2 ด้้าน มีีสายทุ่�นและทุ่�นลอยบอกตำ�ำ แหน่่ง
โดยมากวางเป็็นแถว ถ้้าวางในคลอง
น้ำ�ำ�กร่่อยห่่างกััน 10-15 เมตร แต่่ถ้้า
วางในทะเลห่่างกััน 20-40 เมตร
อีีกแบบคืือ ประกอบเป็็นราวแบบ
เชงเลงโดยแบ่่งเป็็นชุุด ๆ ละ 50 ลููก
แต่่ละชุุดมีีทุ่่�นธงบอกตำ�ำ แหน่่งแนว
ลอบใต้้น้ำ��ำ ลอบแต่่ละลููกห่่างกััน 15-
20 เมตร

เครื่�องมืือประมงของไทย 319

แหล่่งทำำ�ประมง

ลอบป่่าและเชงเลงวางในคลองระดัับน้ำ��ำ 1-10
เมตร ส่่วนลอบปููแบบพับั วางระดัับน้ำ�ำ� 3–30 เมตร

สััตว์น์ ้ำำ�� หลัักที่่จ� ัับได้้

ได้้แก่่ ปููม้้า ปููทะเล ปููลาย และปููอื่่น� ๆ

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่�อนไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำำ�การประมง
2. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การประมงนอกเขต
ทะเลชายฝั่่�ง โดยช่่องตาอวนท้้องลอบต้้องมีีขนาด
ไม่่น้้อยกว่่า 2.5 นิ้้�ว
3. การทำำ�ประมงในเขตทะเลชายฝั่่�ง ใช้้ลอบไม่่เกิิน
300 ลููกต่่อราย โดยช่่องตาอวนโดยรอบต้้องมีีขนาด
ไม่่น้้อยกว่่า 2.5 นิ้้�ว

v

320 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

ลอบหอย

Shell trap

มีีเพีียงชนิิดเดีียวคืือ ลอบหอยหวาน (Ivory shell รวมกัันเหลืือปลายไว้้ 10–20 เซนติิเมตร
trap) หรืือ จั่่�นหอยหวาน หอยหวานบางแห่่งเรีียกว่่า เพื่่�อนำำ�ไปผููกกัับเชืือกคร่่าวลอบขนาด
“หอยตุ๊�กแก หอยทิิพรส” หรืือ “หอยน้ำ��ำ ผึ้้�ง” เป็็นหอย 5 มิิลลิิเมตร ลอบแต่่ละลููกห่่างกันั 5-
ชนิิดเดีียวที่่�จัับได้้ด้้วยลอบ ซึ่่�งหอยจะเข้้าไปกิินอาหาร 6 เมตร จำ�ำ นวนลอบ 70-100 ลููก/ราย
ที่่�ล่่อเอาไว้้ในลอบและไม่่สามารถไต่่ออกมาได้้
การทำ�ำ ประมง
ลักั ษณะของเครื่่�องมือื
ทำำ�ทั้้ง� กลางวันั และกลางคืืน วางจั่่น�
เป็็นสี่่�เหลี่่�ยมจััตุุรััสค่่อนข้้างแบน ยาวด้้านละ ที่่ใ� ส่่เหยื่่อ� ล่่อเป็น็ แนว 2-3 แถว แต่่ละ
34 เซนติิเมตร สููง 15-16 เซนติิเมตร โครงลอบ อัันห่่างกัันประมาณ 15–20 เมตร
เป็็นเหล็็กเส้้นขนาด 6 มิิลลิิเมตร มุุมลอบทั้้�งสี่่�มุุม ปล่่อยไว้้ประมาณ 12 ชั่�วโมง แล้้วเก็็บกู้�
ใช้้เหล็็กเส้้นขนาดเดีียวกััน แต่่ดััดให้้เว้้าเข้้าด้้านใน ถ้้ามีีหอยชุุกชุมุ จะใช้้เวลา 2-6 ชั่�วโมง
เอีียงทำ�ำ มุุมกัับพื้้�นประมาณ 30 องศา เพื่่�อใช้้ขึึง จึึงกู้�แล้้ววางต่่อ การกู้้�จั่่�นโดยฉุุดสายทุ่�น
เนื้้�ออวนที่่�ทำำ�เป็็นงาลอบ โครงลอบหุ้�มด้้วยเนื้้�ออวน ขึ้้�นมาแล้้วเทหอยใส่่เรืือ
โปลีีเอทธิิลีีน ขนาดตา 25 หรืือ 30 มิิลลิิเมตร กึ่่�งกลาง
ด้้านบนตััดเนื้้�ออวนเป็็นช่่องขนาด 10-15 เซนติิเมตร แหล่่งทำำ�ประมง
สำำ�หรัับใส่่เหยื่่�อและนำ�ำ หอยออก เหยื่่�อใช้้ลวดร้้อย
และขึึงไว้้ระหว่่างคัันทแยงมุุม เชืือกผููกลอบเป็็น ระดัับน้ำ��ำ 4–6 เมตร
เชืือก 4 มิิลลิิเมตร ยาว 35–40 เมตร จำ�ำ นวน
4 เส้้น ผููกมุุมบนลอบทั้้�งสี่่�มุุม ปลายเชืือกนำำ�มาผููก สััตว์น์ ้ำ��ำ หลักั ที่่จ� ัับได้้

ได้้แก่่ หอยหวาน

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. เรืือประมงพาณิิชย์์ ต้้องทำ�ำ การ
ประมงนอกเขตทะเลชายฝั่�ง่

v

เครื่�องมือื ประมงของไทย 321

ประเภทโป๊ะ๊ (Pound nets or Set nets)
โป๊ะ๊
Pound nets, Set nets
ภาพโดย : อััศนีีย์์ มั่่น� ประสิิทธิ์์�

เป็็นเครื่�องมืือประจำำ�ที่่� ในอดีีตใช้้ ลักั ษณะของเครื่อ�่ งมือื
กัันมากแต่่ปััจจุุบัันพบได้้บางพื้้�นที่่�
ได้้แก่่ ตราด จัันทบุุรีี สมุุทรปราการ ประกอบเป็็น 2 ชั้�น คืือ ชั้�นนอกปีีกโป๊๊ะมีี
สงขลา สตููล กระบี่่� และพังั งา มีี 2 แบบ 2 ปีีก ซ้้ายขวา ความยาวเท่่ากัันหรืือไม่่เท่่ากัันก็็ได้้
คืือ โป๊ะ๊ น้ำ�ำ�ตื้น้� และโป๊ะ๊ น้ำ�ำ�ลึึก โป๊ะ๊ น้ำ��ำ ตื้น้� ด้้านห่่างฝั่�่งทะเลยาว 50-80 เมตร ด้้านฝั่่�งทะเล
มีีลููกขัังลึึกไม่่เกิิน 3 เมตร เมื่่�อระดัับ ยาว 100-200 เมตร ปีีกเป็็นหลัักไม้้เรีียงห่่างกััน
น้ำ��ำ ลงต่ำ�ำ� สุุด บางพื้้�นที่่�เรีียกว่่า “โป๊๊ะ 1-2 เมตร ใช้้อวนขนาดตา 50 มิิลลิิเมตร ขึึงและ
น้ำ��ำ แห้้ง โป๊๊ะน้ำ��ำ ขอด” ฝั่่ง� ทะเลอัันดามััน พัันไปตามหลััก โดยมากจะปัักทำำ�มุุมประมาณ
บางแห่่งเรีียกว่่า “หลาด” หรืือ “มุุ” 30 องศาหัันเข้้าหาชายฝั่่�งตามแนวน้ำ�ำ�ขึ้้�นน้ำ�ำ�ลง
ส่่ ว น โ ป๊๊ ะ น้ำ�ำ�ลึึ ก ใ ช้้ ใ น ร ะ ดัั บ น้ำ�ำ�ลึึ ก หรืือวางตามแนวกระแสน้ำ��ำ ชายฝั่�่ง ชั้�นในสุุดเป็็น
บางพื้้�นที่่�ทำ�ำ เป็็นแบบโป๊๊ะรุุก โป๊๊ะเฝืือก ลููกขัังหรืือก้้นขััง เป็็นที่่�ดัักจัับสััตว์์น้ำ�ำ�ทำ�ำ ด้้วยไม้้หลััก
โป๊๊ะยก หรืือโป๊๊ะอวน ใช้้เนื้้�ออวนขึึงรอบหลัักไม้้ ทำ�ำ ชั้้�นเดีียว สองชั้�น หรืือ
สามชั้�น เป็็นรููปสามเหลี่่�ยมหรืือรููปหััวใจขนาด 4, 3
หรืือ 1 เมตร ตามลำำ�ดัับ ส่่วนอุุปกรณ์์ช่่วยทำ�ำ การ
ประมง ได้้แก่่ ไฟตะเกีียง เพื่่�อล่่อสััตว์์น้ำ�ำ�

ภาพโดย : อััศนีีย์์ มั่่�นประสิิทธิ์์�

322 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

การทำำ�ประมง ภาพโดย : อััศนีีย์์ มั่่น� ประสิิทธิ์์�
ภาพโดย : อััศนีีย์์ มั่่�นประสิิทธิ์์�
ทำำ�ช่่วงน้ำ��ำ ลงต่ำ�ำ�สุดุ หรืือกระแสน้ำ�ำ�ชายฝั่ง�่ ไหลผ่่าน
จับั สััตว์์น้ำ�ำ�โดยเปิดิ ช่่องทางที่่�ทำำ�ไว้้หลัังลููกขังั ใช้้สวิิง
ช้้อนสััตว์์น้ำ�ำ�ในลููกขัังขึ้�้นบนเรืือประมง ทำ�ำ 1-2 ครั้�ง
ต่่อวััน ในช่่วงน้ำ��ำ ลงต่ำ��ำ สุดุ

แหล่่งทำ�ำ ประมง

โป๊๊ะน้ำ�ำ�ตื้้�นบริิเวณชายฝั่่�งทะเลใกล้้ปากแม่่น้ำ�ำ�
ส่่วนโป๊๊ะน้ำ��ำ ลึึกระดับั น้ำ��ำ 5-8 เมตร

สััตว์น์ ้ำ�ำ�หลัักที่่�จับั ได้้

ได้้แก่่ กุ้�ง ปูู และปลาขนาดเล็็ก

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. บางจังั หวัดั ห้า้ มทำำ�การประมงในเขตทะเลชายฝั่ง�่
เช่่น กระบี่่� พัังงา และภููเก็็ต เป็น็ ต้้น

v

ภาพโดย : อัศั นีีย์์ มั่่�นประสิิทธิ์์�

เครื่อ� งมือื ประมงของไทย 323

ประเภทโพงพาง (Set bag nets)

โพงพาง

Set bag nets

เป็็นเครื่�องมืือประจำ�ำ ที่่� ใช้้ไม้้หลััก ลักั ษณะของเครื่่อ� งมือื
ก า ง อ ว น เ ป็็ น ถุุ ง เ พื่่� อ ดัั ก จัั บ สัั ตว์์ น้ำ��ำ
เมื่่�อกระแสน้ำ��ำ พััดพาเข้้ามา ใช้้ทั่่�วไป ประกอบด้้วยเสาหรืือหลักั ไม้้เบญจพรรณ ไม้้ค้้อ
บริิเวณปากแม่่น้ำ��ำ ลำำ�คลอง จัังหวััด ไม่่ไผ่่ ขนาด 6 นิ้้�ว ยาว 3-5 เมตร ปัักที่่พ� ื้้�นให้้แน่่น
ฉะเชิิงเทรา สมุุทรสาคร สมุุทรปราการ ขวางกระแสน้ำ��ำ จำ�ำ นวน 2 ต้้นต่่ออวน 1 ปาก และ
นครศรีีธรรมราช สงขลา พังั งา ระนอง สามต้้น ต่่ออวน 2 ปาก ช่่องห่่างระหว่่างหลััก
และสตููล มีีทั้้�งประจำ�ำ ที่่� เช่่น โพงพางหลััก 4-8 เมตร ใช้้สมอหรืือไม้้ค้ำ��ำ ยัันด้้านหน้้าและ
โพงพางหลัักใต้้น้ำ��ำ (อวนปากเสืือ) ด้้านหลัังขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 3-4 นิ้้�ว ป้้องกััน
โพงพางปีีก (ยอปีีก ช้้อนปีีก อวนกาง ไม่่ให้้หลัักล้้มหรืือเอนเข้้าหากััน ปากอวนเป็็น
เคย และรั้�วไซมาน) เป็็นต้้น และ
เคลื่่อ� นที่่� เช่่น โพงพางหลักั ลอย โพงเคย
และป้้องเคย เป็็นต้้น

324 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

รููปสี่่�เหลี่่�ยมความยาวและความกว้้างด้้านบนและ การทำ�ำ ประมง
ด้้านล่่างประมาณ 4x4 เมตร หรืือ 8x6 เมตร
ซึ่่�งเท่่ากัับช่่องห่่างระหว่่างหลัักหรืือใกล้้เคีียงกัับ ทำำ�ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน เมื่่�อ
ความลึึกเมื่่�อน้ำ��ำ ขึ้�้นสููงสุุด ความยาวปากอวนถึึง น้ำ��ำ ลงและน้ำ�ำ�ขึ้้�นเต็็มที่่� นำ�ำ เครื่�องมืือไป
ปลายก้้นถุงุ 20–25 เมตร ติิดตั้้�งโดยหันั ปากอวนรับั ทิิศกระแสน้ำ��ำ
ไหลขึ้�้น เริ่�มทำ�ำ การประมงโดยนำำ�เรืือ
ไปผููกแนบกัับหลัักไม้้ตรงกัับตำำ�แหน่่ง
ก้น้ ถุงุ ปล่อ่ ยให้ก้ ระแสน้ำ�ำ�พัดั พาสัตั ว์น์ ้ำ�ำ�
เข้้าถุุงอวน ฉุุดยกก้้นถุุงขึ้้�นแล้้วเท
สััตว์์น้ำ�ำ�บนเรืือประมง เสร็็จแล้้วปิิด
ก้้นถุุงเพื่่�อทำ�ำ การประมงต่่อไปหรืือ
เก็็บเครื่อ� งมืือกลับั เข้้าฝั่ง่�

แหล่่งทำำ�ประมง

บริิเวณชายฝั่�่งทะเล

สัตั ว์น์ ้ำ��ำ หลัักที่่จ� ัับได้้

ได้้แก่่ กุ้�ง เคย ปูู และสััตว์์น้ำ�ำ�ชายฝั่�ง่

สถานะทางกฎหมาย

ผิิดกฎหมาย ห้า้ มทำ�ำ การประมง

v

เครื่�องมืือประมงของไทย 325

อวนปากเสืือ

Bottom fixed set nets

เป็็นเครื่�องมืือประจำำ�ที่่�คล้้าย ยาว 11-16 เมตร ขนาดตาอวน 120 มิิลลิิเมตร
โพงพาง มีีอวนลอยผููกยึึดปากอวน ปากอวนเป็็นรููปสี่่�เหลีียมผืืนผ้้าความยาวด้้านบน
ด้า้ นหน้า้ กับั หลักั ไม้ใ้ ต้น้ ้ำ�ำ�และมีีทุ่่�นลอย 4-6 เมตร ด้้านข้้างหรืือลึึก 3-4 เมตร เนื้้�ออวน
ช่่วยพยุุงปากอวน พบบริิเวณชายฝั่่�ง โปลีีเอทธิิลีีนขนาดตาอวนจะเล็็กลงเรื่�อย ๆ เริ่�มจาก
ทะเล ปากแม่่น้ำ�ำ�ที่่�มีีกระแสน้ำ�ำ�ไหล 120, 70, 50, 40, 30, 25 ถึึงก้้นถุุงขนาดตาอวน
ขึ้้�นลงแรงมากของจัังหวััดระนอง 15 มิิลลิิเมตร ความยาวจากปากอวนถึึงปลายสุุด
ก้้นถุงุ 20-25 เมตร ผููกทุ่�นลอยขนาด 10 มิิลลิิเมตร
ลัักษณะเครื่อ�่ งมืือ 1 ทุ่�น บริิเวณปากอวนหรืือก้้นถุุง ปลายก้้นถุุง
ถ่่วงน้ำ��ำ หนึึกครึ่�งกิิโลกรััม
ใช้้หลัักไม้้ใต้้น้ำ��ำ ขนาดเส้้นผ่่าน
ศููนย์์กลาง 10–13 เซนติิเมตร ยาว การทำ�ำ ประมง
3 เมตร ปััก 2 หลัักต่่อ 1 ปาก ที่่�พื้้�น
โคลนใต้้น้ำ�ำ�ห่่าง 30-40 เมตร ช่่วงบน นำำ�อวนใส่่เรืือขนาด 8-10 เมตร ไปวางกลางวััน
ผููกเชืือกหรืือลวดสลิิงขนาด 12- หรืือกลางคืืนเฉพาะวัันที่่�น้ำ�ำ�ขึ้้�นลงไหลแรง โดยนำ�ำ
18 มิิลลิิเมตร ยาว 1.5-2 เท่่าของ ปีีกอวนทั้้�งสองข้้างมายึึดกัับหลัักไม้้ในช่่วงน้ำ�ำ�นิ่่�ง
ความลึึกน้ำ��ำ ใช้้ไม้้ไผ่่เส้้นผ่่านศููนย์์กลาง เมื่่อ� น้ำ�ำ�เริ่ม� ไหลขึ้น�้ หรืือไหลลงทำำ�ให้อ้ วนจมตัวั ลงใต้น้ ้ำ��ำ
6-8 มิิลลิิเมตร ค้ำ��ำ ยัันปากอวนให้้กาง ปล่่อยไว้้ 5-6 ชั่�วโมง หรืือเมื่่�อน้ำ��ำ หยุุดไหล จึึงกู้�อวน
ไว้้ข้้างละ 1 ท่่อน อวนเป็็นรููปถุุงมีี โดยฉุุดอวนจากปากอวนไปหาก้้นถุุง ดึึงสายทุ่�น
ปีีกอวนรููปสามเหลี่่�ยมคล้้ายอวนลาก หน้้าก้้นอวนขึ้้�นเรืือ เทสััตว์์น้ำ�ำ�ออกจากก้้นถุงุ

แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง

บริิเวณชายฝั่�ง่ ทะเล ระดับั น้ำ��ำ 8-10 เมตร

สััตว์์น้ำ��ำ หลัักที่่�จับั ได้้

ได้้แก่่ กุ้�งขาว กุ้�งหัวั มันั กุ้�งตะกาด กุ้�งปล้้อง กั้้�ง
ปูู หมึึก และปลา

สถานะทางกฎหมาย

ผิิดกฎหมาย ห้า้ มทำ�ำ การประมง

v

326 เครื่�องมืือประมงของไทย

ประเภทคราด (Dredges)

คราดมือื

Hand dredges

ใช้้แรงงานคนเดิินคราด แบ่่งตามชนิิดหลััก การทำำ�ประมง
ของหอยทะเลที่่จ� ัับได้้ 3 ชนิิดย่่อย ได้้แก่่
ทำ�ำ โดยขููดแซะ ใช้้แทนการเก็็บ
คราดหอยแครง (Ark shell dredge) หอยแครงด้้วยมืือ เดิินคราดในที่่�น้ำ�ำ�ตื้้�น
หรืือคราดบนเรืือประมงที่่�ไม่่ประกอบ
บางแห่่งเรีียกว่่า “ละเมาะ” เครื่�องยนต์์ก็็ได้้ อาศััยกระแสน้ำ�ำ�และ
กระแสลมพัดั ให้้เรืือเคลื่่อ� นที่่�
ลัักษณะของเครื่�่องมืือ
แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง
เป็็นซี่่�แหลมคล้้ายคราดที่่�ใช้้ในเกษตรกรรม
หรืือบางแห่่งเป็็นตะแกรงคล้้ายบุ้�งกี๋๋� โครงคราด บริิเวณน้ำ�ำ�ตื้้�น
ทำำ�จากเหล็็กประกอบกัับเหล็็กซี่่�คราดหรืือลวด
ตะแกรง มีีด้้ามจับั ทำำ�จากไม้้หรืือเหล็็ก สััตว์น์ ้ำ��ำ หลัักที่่�จัับได้้

ได้้แก่่ หอยแครง หอยขาว และ
หอยตลัับ

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง

คราดหอยลาย 
(Short-necked clam dredge)

คล้้ายคราดหอยแครงแบบมีีด้้าม
และคราดหอยลายแบบไม่่มีีด้้ามที่่�
มีีขนาดเล็็ก เป็็นอุุปกรณ์์ที่่�ใช้้ขููดแซะ
พื้้�นดิิน

เครื่�องมือื ประมงของไทย 327

ลัักษณะของเครื่อ่� งมืือ ลัักษณะของเครื่่�องมือื

โครงคราดทำ�ำ จากเหล็็กประกอบ เป็็นกรอบสี่่�เหลี่่�ยมกว้้าง 30 เซนติิเมตร ยาว
ลวดเป็็นตะแกรงลัักษณะคล้้ายบุ้ �งกี๋๋� 25 เชนติิเมตร สููง 20 เซนติิเมตร ทำ�ำ ด้้วยเหล็็กเส้้น
มีีด้้ามจับั ทำำ�จากไม้้หรืือเหล็็ก ขอบล่่างของปากคราดเป็็นซี่่�ตะแกรงยื่่�นออกมา
หรืือใช้้เหล็็กแผ่่นดััดให้้โค้้งเล็็กน้้อย กึ่่�งกลางของ
การทำำ�ประมง กรอบด้า้ นบนมีีที่ส่� ำำ�หรับั ใส่ด่ ้า้ มจับั ถ้า้ มีีด้า้ ม ด้า้ นหลังั
ของกรอบเหล็็กมีีตะแกรงหรืือไม่่มีีก็ไ็ ด้้ มีีเชืือกผููกติิด
ใช้้ฉุดุ ดึึงด้้วยแรงคน กัับขอบบนตะแกรงสำำ�หรับั คล้้องเอวขณะใช้้คราด

แหล่ง่ ทำำ�ประมง การทำำ�ประมง

บริิเวณน้ำ��ำ ตื้้�น แบบมีีด้้ามใช้้มืือจัับกดด้้ามคราดให้้ขอบล่่าง
ข อ ง ก ร อ บ เ ห ล็็ ก พลิิ ก ดิิ น ที่่� ห อ ย ฝัั ง ตัั ว อ ยู่�่ ขึ้้� น ม า
สััตว์์น้ำ�ำ� หลัักที่่�จับั ได้้ ส่่วนแบบไม่่มีีด้้ามลัักษณะคล้้ายกระชอน ใช้้มืือจัับ
กดขอบและดึึงให้ข้ อบที่เ่� ป็น็ ปากครููดพลิกิ ดินิ จากนั้้น�
ได้้แก่่ หอยลาย หอยตลัับ และ ใช้้มืือเก็บ็ หอยใส่่ภาชนะ
หอยแครง
แหล่ง่ ทำำ�ประมง
สถานะทางกฎหมาย
บริิเวณชายหาดหรืือหาดโคลน ในช่่วงน้ำ�ำ�ลง
ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำ�ำ การประมง จนแห้้ง

คราดหอยอื่�่น ๆ สัตั ว์์น้ำ��ำ หลัักที่่�จัับได้้
(Other dredges)
ได้้แก่่ หอยเสีียบ และหอยตลับั
เป็็นอุุปกรณ์์สำ�ำ หรัับขููดแซะพื้้�น
เพื่่�อให้้หอยที่่�ฝัังตััวอยู่�่ในดิินถููกขุุดขึ้�้น สถานะทางกฎหมาย
บนผิิวดิินให้้ง่่ายต่่อการเก็บ็ มีีทั้้�งเป็็นซี่่�
หรืือไม่่เป็น็ ซี่่� ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำ�ำ การประมง

v

328 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

คราดใช้เ้ รืือกล

Boat dredges

ใช้้เรืือกลลากบริิเวณทะเลทั้้�งในและนอกชายฝั่�่ง การทำ�ำ ประมง
แบ่่งตามชนิิดหลัักของหอยทะเลที่่�จัับได้้เป็็น 2 ชนิิด
ได้้แก่่ ทำำ�ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน ใช้้
คราด 2 อััน สลัับกัันเริ่�มจากปล่่อย
คราดหอยลาย คราดอัันแรกลงน้ำ�ำ� แล้้วคราดนาน
(Short-necked clam dredge) 2-5 นาทีี ปล่่อยสายลากยาว 3-
5 เท่่าของความลึึกน้ำ��ำ ลากคราดด้้วย
มีีขนาดใหญ่่ ใช้้เรืือในการทำำ�ประมง ความเร็็ว เมื่่�อกู้�คราดอันั แรกขึ้้�นเรืือจะ
ปล่่อยคราดอัันที่่�สองลงไปแทน เทหอย
ลัักษณะของเครื่�อ่ งมืือ จากคราดอัันแรกลงบนกะบะท้้ายเรืือ
เสร็็จแล้้วกู้ �คราดอัันที่่�สองและปล่่อย
เป็็นตะแกรงเหล็็กโครงทำ�ำ ด้้วยเหล็็กเส้้นหรืือ คราดอันั แรกลงน้ำ�ำ� ได้ห้ อยลายมากพอ
ท่่อเหล็็กเชื่ �อมต่่อกัันเป็็นรููปคล้้ายกล่่องสี่่�เหลี่่�ยมผืืนผ้้า จึึงแล่่นเรืือกลับั เข้้าฝั่่ง�
ค่่อนข้้างแบน ด้้านหน้้าเปิิดออกมีีความสููงมากกว่่า
ด้้านท้้าย โครงคราดใช้้เป็็นที่่�ยึึดของซี่่�ตะแกรงผนััง แหล่ง่ ทำำ�ประมง
คราดซึ่่�งทำ�ำ ด้้วยเหล็็กเส้้นเล็็ก ระยะห่่างของซี่่ต� ะแกรง
1-1.2 เซนติิเมตร ปากคราดด้้านล่่างมีีเหล็็กแผ่่น ในทะเลบริิเวณใกล้้ปากแม่่น้ำ�ำ�
กว้้าง 8-10 เซนติิเมตร เชื่อ� มติิดเฉีียงลงทำำ�มุมุ กัับพื้้�น ระดับั น้ำ�ำ� 3-15 เมตร
30-40 องศา ใช้้สำำ�หรัับขููดแซะพื้้�นทะเล ขอบปาก
คราดด้้านบนมีีหููสำ�ำ หรัับยึึดโซ่่สายซุุงเพื่่�อต่่อเข้้ากัับ สััตว์์น้ำ��ำ หลัักที่่�จัับได้้
สายลากจากเรืือ
ได้้แก่่ หอยลาย

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. ทำำ�การประมงนอกเขตทะเลชายฝั่�ง่
3. เครื่อ� งมืือ และเรืือที่่ใ� ช้้ทำ�ำ ประมง
ต้้องเป็น็ ไปตามข้้อกำ�ำ หนด

เครื่�องมืือประมงของไทย 329

คราดหอยแครง ซี่่�คราดยื่�นออกมายาว 6 เซนติิเมตร เฉีียงลงประมาณ
(Ark shell dredge) 70 องศา ด้้ามคราดทำำ�ด้้วยไม้้ยาว 7-8 เมตร
ยึึดติิดกัับกึ่่�งกลางปากคราด ใช้้เชืือก 16 มิิลลิิเมตร
ใช้้จัับหอยแครงในฟาร์์มหอยหรืือ ยาว 6-8 เมตร ผููกโคนด้้ามไม้้เหนืือขอบบนกึ่่ง� กลาง
นอกฟาร์์ม แบ่่งเป็น็ 2 แบบ คืือแบบมีี ปากคราด ส่่วนแบบไม่่มีีด้้ามตััวคราดทำ�ำ ด้้วยเหล็็กเส้้น
ด้้ามและแบบไม่่มีีด้้าม ขอบล่่างของปากคราดเป็็นซี่่�หรืือเป็็นเหล็็กแบน
อยู่�่ ด้้านหน้้าเฉีียงลงทำำ�มุุมประมาณ 40 องศา
ลัักษณะของเครื่�อ่ งมือื ยื่่�นออกมายาวประมาณ 6.5 เซนติิเมตร ความยาว
และความกว้้างของคราดขึ้�้นอยู่�่ กัับขนาดเรืือ ช่่องห่่าง
แบบมีีด้า้ มซี่ค่� ราดทำำ�ด้ว้ ยเหล็ก็ เส้น้ ของซี่ค่� ราดขึ้น�้ อยู่�่ กับั ขนาดของหอยแครง โครงทำ�ำ ด้ว้ ย
ขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 2.5 มิิลลิิเมตร ท่่อโลหะขนาดครึ่�งนิ้้�ว ขอบบนของปากคราดจะใช้้
ช่่องห่่างของซี่่ค� ราด 2-2.5 เซนติิเมตร ท่่อโลหะขนาดนิ้้�วครึ่�ง มีีแผ่่นเหล็ก็ 2 แผ่่น อยู่�่เหนืือ
หรืือใช้้ตาข่่ายเหล็็กขนาดตา 20x20 ขอบบนของปากคราดใช้ผ้ ููกสายซุงุ คราดทำ�ำ ด้ว้ ยเหล็ก็
มิิลลิิเมตร โครงใช้้เหล็ก็ เส้้นขนาดใหญ่่ กลมขนาด 6 มิิลลิิเมตร มีีช่่องห่่างระหว่่างซี่่�คราด
กว่่ามีีเส้้นผ่่านศููนย์์กลาง 10 มิิลลิิเมตร 1.5 เซนติิเมตร สายซุุงเป็็นโซ่่ผสมกัับเชืือกขนาด
ปากคราดสููง 20-40 เซนติิเมตร 20 มิิลลิิเมตร ยาวข้้างละ 450 เมตร สายลาก
ยาว 87-120 เซนติิเมตร ความกว้้าง ใช้้เชืือกขนาด 20 มิิลลิิเมตร ใช้้คราด 2 อันั /ลำำ�
จากปากคราดถึึงก้้นคราด 28-70
เชนติิเมตร ขอบด้้านล่่างของปากมีี

330 เครื่�องมืือประมงของไทย

การทำำ�ประมง

ทำ�ำ เวลากลางวััน แบบมีีด้้ามใช้้คราด
เพีียงอันั เดีียว ผููกปลายสายลากเข้า้ กับั
หลัักหััวเรืือ แล้้วปล่่อยคราดลงน้ำ�ำ�
จนถึึงพื้้�นท้้องทะเล ถืือด้้ามไว้้พยายาม
กดคราดให้้ติิดกัับพื้้�นท้้องทะเล ปล่่อย
ให้้เรืือเคลื่่�อนไปข้้างหน้้า 3-5 นาทีี
จึึงยกคราดขึ้้�นเรืือ เทหอยออกจากคราด
แล้้วทำ�ำ การใหม่่ ส่่วนแบบไม่่มีีด้้าม
หลัังจากหย่่อนคราด 2 อััน ลงน้ำ��ำ
ทางท้้ายเรืือแล้้วจะผููกปลายสายลาก
ไว้้กับั เรืือ ปล่่อยสายลากยาว 3-4 เท่่า
ของความลึึกน้ำ�ำ� ลากประมาณ 5 นาทีี
เสร็จ็ แล้้วกู้�คราดแต่่ละอันั สลับั กัันไป

แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง

ระดับั น้ำ��ำ 1–12 เมตร

สัตั ว์น์ ้ำ��ำ หลักั ที่่จ� ับั ได้้

ได้้แก่่ หอยแครง

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย : มีีเงื่อ� นไข
1. ต้้องมีีใบอนุุญาตทำ�ำ การประมง
2. ทำ�ำ การประมงนอกเขตทะเลชายฝั่่�ง
3. เครื่�องมืือ และเรืือที่่�ใช้้ทำ�ำ ประมง
ต้้องเป็็นไปตามข้้อกำ�ำ หนด

v

เครื่�องมือื ประมงของไทย 331

ประเภทเบ็็ด (Hook and lines)

เบ็ด็ มือื

Hand line

พบทั่่�วไปมีีชื่่�อเรีียกอื่่�น ๆ เช่่น ขนาดของสััตว์์น้ำ��ำ เป้้าหมาย บนสายเบ็็ดด้้านที่่�ผููก
เบ็็ดสาย เบ็็ดทอด เบ็็ดเหวี่่�ยง และ ตััวเบ็็ดจะใช้้ตะกั่่�วหรืือวััสดุุถ่่วงน้ำ��ำ หนัักให้้เบ็็ดจมลง
เบ็็ดตก เป็็นต้้น ใช้้ทั่่�วไปทั้้�งอ่่าวไทย ในน้ำ�ำ� ขนาดตะกั่่ว� ที่่ใ� ช้้ขึ้�้นอยู่�่ กัับความลึึกและความแรง
และฝั่�ง่ ทะเลอัันดามััน ใช้้มืือจับั สายเบ็็ด ของกระแสน้ำ��ำ ปลายสายอีีกด้้านหนึ่่�งจะผููกกัับวััตถุุ
ขณะทำำ�การประมง กระตุุกสายเบ็ด็ เพื่่�อ รููปทรงต่่าง ๆ สำำ�หรัับใช้้ขดเก็็บสายเบ็็ดส่่วนที่่�เหลืือ
ให้้ตััวเบ็ด็ เกี่่�ยวติิดสัตั ว์์น้ำ�ำ�ที่่�มากิินเหยื่่�อ ในการใช้้งาน และขดเก็บ็ เบ็ด็ เมื่่�อไม่่ใช้้งาน

ลัักษณะของเครื่่อ� งมือื

ประกอบด้้วยตััวเบ็็ด สายเบ็็ดใช้้
ไนลอนหรืือเอ็็น ในเบ็็ดแต่่ละสายมีีตััว
เบ็็ด 1 ตััว หรืือมากกว่่าก็็ได้้ ขนาดของ
ตััวเบ็็ดที่่�ใช้้ต้้องเหมาะกัับชนิิดและ

332 เครื่อ� งมืือประมงของไทย

การทำ�ำ ประมง

ใช้้ล่่อด้้วยเหยื่่�อ ทำ�ำ ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน
จะเลืือกแหล่่งประมงที่่�มีีสััตว์์น้ำ�ำ�ชุุกชุุมทั้้�งบริิเวณ
ริิมฝั่�่งหรืือในทะเล โดยออกเรืือไปแหล่่งประมง เช่่น
กองหินิ ใต้น้ ้ำ��ำ โป๊ะ๊ หรืือกองปะการังั เกี่ย่� วเหยื่่อ� เข้า้ กับั
ตััวเบ็็ดแล้้วหย่่อนหรืือเหวี่่�ยงเบ็็ดออกไปในบริิเวณ
ที่่�คาดว่่าจะมีีปลา จัับสายเบ็็ดไว้้คอยกระตุุกเมื่่�อ
ปลากิินเหยื่่�อ เมื่่�อปลาติิดเบ็็ดใช้้มืือสาวสายเบ็็ด
ขึ้�้นมาเพื่่�อปลดปลาออกแล้้วเกี่่�ยวเหยื่่�อใหม่่ ก่่อนจะ
หย่่อนเบ็ด็ ทำำ�การประมงต่่อไป

แหล่ง่ ทำ�ำ ประมง

บริิเวณโป๊๊ะ กองหิิน หรืือแหล่่งน้ำ�ำ�ทั่่ว� ไป

สััตว์์น้ำ�ำ�หลักั ที่่�จัับได้้

ได้้แก่่ กลุ่�มปลาผิิวน้ำ�ำ� ปลาหน้้าดิิน
และหมึึก

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำ�ำ การประมง

v

เครื่�องมือื ประมงของไทย 333

เบ็็ดคััน

Pole line

ผููกสายเบ็ด็ กับั คันั ซึ่่ง� ทำ�ำ จากเรีียวไม้้ ลักั ษณะของเครื่อ่� งมืือ
หรืือวััสดุุอื่่�นเรีียกว่่า “คัันเบ็็ด” ใช้้ทั้้�ง
เหยื่่�อจริิงและเหยื่่�อเทีียม ใช้้ทั้้�งใน คัันเบ็็ดเป็็นแท่่งปลายเรีียวเล็็กมีีความคงทน
น้ำ��ำ เค็็มและน้ำ��ำ กร่่อย มีีการพััฒนาเบ็็ด แข็็งแรงและยืืดหยุ่�นอ่่อนตััวได้้ บริิเวณปลายคััน
คัันให้้แข็็งแรงเพื่่�อนำ�ำ ไปใช้้เป็็นเบ็็ดลาก เป็็นที่่�ยึึดสายเบ็็ดใช้้ไนลอนหรืือเอ็็น ปลายสุุดของ
และเบ็ด็ ตวััดจับั ปลาขนาดใหญ่่ในทะเล สายจะผููกกัับตััวเบ็็ด มีีห่่วงคลายเกลีียว ตะกั่่�วและ
ทุ่�นประกอบอยู่�่บนสายเบ็็ด หรืือมีีลวดสแตนเลส
334 เครื่�องมืือประมงของไทย ผููกต่่อจากสายเอ็็นและผููกกัับตััวเบ็็ด เพื่่�อป้้องกััน
การถููกปลาที่่�มีีฟัันคมกัดั ขาด

การทำ�ำ ประมง

ทำำ�ทั้้�งกลางวัันและกลางคืืน เลืือกแหล่่งที่่�มีี
สััตว์์น้ำ�ำ�ชุุกชุุมทั้้�งริิมฝั่่�งหรืือในทะเล ออกเรืือไปแหล่่ง
ประมง เช่่น กองหิินใต้้น้ำ��ำ โป๊๊ะ หรืือกองปะการััง
ทำ�ำ การประมงเหมืือนเบ็ด็ มืือหรืือเบ็็ดสาย แต่่เปลี่่ย� น
จากการจัับสายเบ็็ดมาจัับที่่�คัันเบ็็ด นอกจากนี้้�
สามารถนำ�ำ เบ็ด็ คันั มายึึดไว้ก้ ับั เรืือแล้ว้ ปล่อ่ ยสายเบ็ด็
ที่่�มีีเหยื่่�อเทีียมลงน้ำ�ำ�ให้้เรืือลากไป เพื่่�อให้้เหยื่่�อมีี
การเคลื่่�อนไหวล่่อให้้สัตั ว์์น้ำ�ำ�เข้้ามากิิน

แหล่ง่ ทำำ�ประมง

บริิเวณโป๊๊ะ กองหิิน บริิเวณทะเลเปิิด หรืือ
แหล่่งน้ำ��ำ ทั่่ว� ไป

สัตั ว์น์ ้ำ��ำ หลักั ที่่จ� ัับได้้

ได้้แก่่ กลุ่�มปลาผิิวน้ำ��ำ ทั้้�งขนาดเล็็กและขนาดใหญ่่
ปลาหน้้าดิิน และหมึึก

สถานะทางกฎหมาย

ถููกกฎหมาย ไม่่ห้้ามทำำ�การประมง

v