50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 45
ชิิน โสภณพณิิช ผู้้�ก่่อตั้้ง� ธนาคารกรุุงเทพ ในพิิธีีเปิดิ ธนาคารกรุงุ เทพ สำ�ำ นัักงานใหญ่่พลับั พลาไชย / ภาพจาก ศิิลปวัฒั นธรรม ฉบัับสิิงหาคม 2008
ชิิน โสภณพนิิช เดิิมทีีเป็็นพ่อ่ ค้้ารายเล็ก็ ที่่�เดิินทางไปมาระหว่่างจีนี และ ความต้้องการแลกเปลี่่�ยนเงิินตราต่่างประเทศที่่�สููง ประกอบกัับการที่่�
ประเทศไทยระหว่่างปีี 1944-1945 และเป็็นสมาชิิกของกลุ่�มลงทุุน ธนาคารต่า่ งชาติิหลายแห่ง่ ปิดิ ตัวั ลง เป็น็ สาเหตุทุ ี่่ท� ำให้เ้ หล่า่ ตระกููลไทย
ในกิิจการหลายๆ อย่่าง ทั้้�งการค้้าทอง สุุรา โรงภาพยนตร์์ ไม้้ขีีดไฟ เชื้�อสายจีีนจััดตั้้�งธนาคารขึ้�นมาเป็็นจำนวนมาก และอีีกปััจจััยหนึ่่�งที่่�
รวมถึึงธนาคาร ซึ่�่งช่่วยก่่อตั้้�งระบบขายเงิินตราต่่างประเทศ ธุุรกิิจ ทำให้ธ้ ุรุ กิิจธนาคารเป็น็ ที่่น� ่า่ ดึึงดููดมากในเวลานั้้น� คืือ ‘ระบบแลกเปลี่่ย� น
ส่่งเงิินข้้ามแดนแทนธนาคารต่่างชาติิที่่�หยุุดกิิจการไป และเกิิดเป็็น เงิินตราต่า่ งประเทศหลายอััตรา’ โดยรัฐั บาลจะบังั คับั ให้้ผู้�้ ส่่งออกสิินค้า้
‘ธนาคารกรุุงเทพ’ ขึ้�นมาเมื่�่อปีี 1944 สำคััญๆ ขายเงิินต่่างประเทศกัับ ธปท. โดย ธปท. จะรัับซื้�อเงิินตรา
ต่่างประเทศในราคาถููก การซื้�อถููกขายแพงนี้้�จึึงทำให้้ธุุรกิิจธนาคาร
กรณีีเดีียวกัันยัังมีีตระกููลหวั่่�งหลีี ที่่�ได้้เริ่�มต้้นธุุรกิิจธนาคารมาอย่่าง สามารถทำกำไรได้ง้ ดงามจากอัตั ราแลกเปลี่่�ยนเงิินตราต่่างประเทศ
ยาวนานก่่อนใครในชื่่�อเดีียวกัันกัับตระกููล ‘ธนาคารหวั่่�งหลีีจั่�น’ เมื่�่อ
ปีี 1933 และเปลี่่�ยนชื่�่อเป็็นธนาคารนครธนเมื่่�อปีี 1985 ปััจจุุบัันคืือ แม้้สงครามจะทำให้้ธุุรกิิจธนาคารยุุโรปหายไป แต่่เมื่่�อพ่่อค้้าคนไทย
ธนาคารสแตนดาร์ด์ -ชาร์์เตอร์์ด (ไทย) จำกัดั (มหาชน) และตั้้�งธนาคาร เชื้�อสายจีีนมองเห็็นถึึงโอกาสและช่่องว่่างในตลาด จึึงได้้จััดตั้้�งกิิจการ
กรุงุ เทพฯพาณิิชย์์การขึ้น� อีกี แห่่งตามหลังั ในปีี 1944 ธนาคารพาณิิชย์์ขึ้น� มา โดยได้้ประโยชน์์ทั้้ง� การค้า้ ขายสิินค้า้ โภคภััณฑ์์
กัับชาติิในเอเชีีย และกำไรจากการทำอััตราแลกเปลี่่�ยนหลายอััตรา
ตามมาด้ว้ ยตระกููลล่่ำซำ ที่่�ตั้้�งธนาคารกสิิกรไทยขึ้น� มาในปีี 1945 และ โดยที่่ใ� นระหว่า่ งปีี 1941-1952 มีธี นาคารพาณิิชย์ไ์ ทยตั้้ง� ขึ้น� มาถึึง 9 แห่ง่
ตระกููลเตชะไพบููลย์์ ที่่�ตั้้�งธนาคารศรีีนครขึ้�นมาในปีี 1950 โดยหลััง ในจำนวนนี้้� 5 แห่่งเกิิดโดยกลุ่�มทุุนไทยเชื้�อสายจีีน
ควบรวมกิิจการกัับธนาคารนครหลวงไทยในปีี 2002 และธนาคาร
ทหารไทยในปีี 2021 ปััจจุบุ ันั คืือธนาคารทหารไทยธนชาต
46 THE MODERN DAWN 1945 - 1970
เตีียง จิิราธิิวััฒน์์ และบุุตรชาย ถ่า่ ยรูปู ร่ว่ มกัับห้า้ งเซ็น็ ทรัลั แห่่งแรก
ที่่�ก่่อตั้้�งขึ้้น� ในปีี 1947 / ภาพจาก Central Group
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 47
ความรุ่ �งเรืืองของ กำำ�เนิิด ‘เจ้้าสััวรุ่่�นใหม่’่
ตระกููลเจ้้าสััวจำ�ำ นวนหนึ่่ง� ‘ตระกููลเจ้้าสััว’ หรืือตระกููลนัักธุุรกิิจไทยเชื้�อสายจีีน ได้้กลายมาเป็็น
เกิิดขึ้้�นมาได้ก้ ็็เพราะได้้รับั เจ้้าของอาณาจัักรธุุรกิิจใหญ่่โตในประเทศไทย ขณะที่่�หลายรายยััง
การอุุปถััมภ์จ์ าก ‘พระราชวงศ์’์ ขยายธุุรกิิจไปยัังต่่างประเทศในวัันนี้้�ได้้สำเร็็จ ไม่่ว่่าจะเป็็นตระกููล
โดยที่่�กลุ่�มเจ้้าสัวั จีีนกลุ่�มนี้้�เริ่ม่� ต้น้ สิิริิวััฒนภัักดีี ตระกููลเจีียรวนนท์์ ตระกููลจิิราธิิวััฒน์์ ตระกููลโสภณพนิิช
จากการเป็น็ พ่อ่ ค้า้ แล้้วได้้รับั หรืือตระกููลล่่ำซำ
โอกาสเข้้ามาช่ว่ ยกษัตั ริิย์์
หรืือขุุนนางทำ�ำ มาค้้าขาย คนจีนี ส่ว่ นใหญ่ท่ ี่่อ� พยพเข้า้ มาในประเทศไทยเดิินทางมาจาก 3 จังั หวัดั
ก่่อนจะได้ร้ ับั ตำ�ำ แหน่่งสำ�ำ คัญั ๆ ในตะวันั ออกเฉียี งใต้้ของจีีนคืือ กว่่างตง (Guangdong) หรืือกวางตุ้้�ง
ซึ่ง�่ เป็น็ กลุ่�มที่่เ� ดิินทางเข้า้ มาประเทศไทยเยอะที่่ส� ุดุ ฝูเู จี้้ย� น (Fujian) หรืือ
ในราชการ ฮกเกี้ย� น และไหหนาน (Hainan) หรืือไหหลำ
โชติิ ล่ำ�ำ� ซำำ� ผู้้�ก่อ่ ตั้้�งและกรรมการผู้้�จััดการคนแรกของธนาคารกสิิกรไทย และน้อ้ งชาย เกษม ล่ำ�ำ�ซำ�ำ / โดยช่ว่ งเวลาในสมัยั อยุธุ ยา ก่อ่ นที่่ช� าวตะวันั ตกจะเดิินทางเข้า้ มาค้า้ ขาย
ภาพจาก หนังั สือื อนุสุ รณ์์ เกษม ล่ำ��ำ ซำ�ำ , ธนาคารกสิิกรไทย จำ�ำ กัดั พิิมพ์แ์ จกเป็น็ ที่่ร� ะลึึกในการบำำ�เพ็็ญ กัับสยาม คนจีีนส่่วนใหญ่่เข้้ามาชั่�วคราวเพื่�่อทำ ‘การค้้า’ เป็็นหลััก
ทัักษิิณานุุสรณ์์ นายเกษม ล่ำ��ำ ซำำ� ท.ม., ต.จ.ว., ต.ช. และเด็็กหญิิงวััชรีีวรรณ ล่ำ�ำ�ซำ�ำ ณ สรีีรนิิธาน แล้้วจึึงหอบหิ้�้วเงิินส่่งกลัับบ้้าน เดิินทางกลัับประเทศไป ไม่่ได้้มีีเป้้า
ตึึกเกษมปััญญาคาร วัดั มกุฏุ กษัตั ริิยาราม วัันเสาร์์ที่่� 11 พฤษภาคม 2017 ประสงค์์ที่่�จะมาตั้้ง� ถิ่�นฐานเป็น็ การถาวร
ช่่วงต่่อมาในสมััยล่่าอาณานิิคม เป็็นช่่วงที่่�คนจีีนเดิินทางเข้้ามาเป็็น
จำนวนมาก เพราะว่่าเป็็นช่่วงที่่�การค้้าในประเทศไทยและในภููมิิภาคนี้้�
เจริิญรุ่่�งเรืืองคึึกคักั ถึึงขนาดที่่ช� าวต่า่ งชาติิที่่�เดิินทางเข้า้ มายังั กรุงุ เทพฯ
ในช่่วงปีี 1817 นิิยามไว้้ว่่า ‘ชาวจีีนเป็็นคนส่่วนใหญ่่ของกรุุงเทพฯ’
ขณะที่่�แม่น่ ้้ำเจ้้าพระยาก็็เต็็มไปด้ว้ ยเรืือสำเภาจีีน โดยที่่�ในช่ว่ งปีี 1847
มีีชาวจีนี ที่่�ตัดั สิินใจตั้้�งถิ่น� ฐานในไทยราว 3 แสนราย ส่ว่ นที่่เ� หลืือมัักจะ
ใช้ว้ ิิธีเี ข้้ามาหาเลี้้�ยงชีีพ 2-3 ปีแี ล้้วเดิินทางกลัับถิ่�นกำเนิิด และมีคี นจีีน
จำนวนไม่่น้้อยที่่�สามารถกุุมอำนาจทางเศรษฐกิิจของไทยไว้้เรีียบร้้อย
สอดคล้้องกัับการที่่�รััชกาลที่่� 6 ทรงเปรีียบชาวจีีนว่่าเป็็นดั่่�ง ‘ยิิวแห่่ง
บููรพาทิิศ’ ชี้�ให้้เห็็นว่่าเศรษฐกิิจไทยในเวลานั้้�นอยู่�ภายใต้้อิิทธิิพลของ
ชาวจีีนมากเพียี งใด
หนัังสืือประวััติิศาสตร์์ไทยร่่วมสมััยได้้บัันทึึกไว้้ว่่า ความรุ่�งเรืืองของ
ตระกููลเจ้้าสััวจำนวนหนึ่�่งเกิิดขึ้ �นมาได้้ก็็เพราะได้้รัับการอุุปถััมภ์์จาก
‘พระราชวงศ์์’ โดยที่่ก� ลุ่�มเจ้้าสััวจีีนกลุ่�มนี้้�เริ่ม� ต้้นจากการเป็็นพ่่อค้า้ แล้ว้
ได้้รัับโอกาสเข้้ามาช่่วยกษััตริิย์์หรืือขุุนนางทำมาค้้าขาย ก่่อนจะได้้รัับ
ตำแหน่่งสำคััญๆ ในราชการ เช่่น เสนาบดีี หรืือโชฎึึก ผู้�้เป็็นหััวหน้้า
ชุุมชนจีีนในเมืืองหลวง
48 THE MODERN DAWN 1945 - 1970
พิิธีีเปิดิ โรงเรีียนเผยอิิง (ป้้วยเอง) ที่่�ก่่อตั้้�งโดยสมาคมจีีนแต้้จิ๋๋�วในประเทศไทย เมื่่อ� ปีี 1920 / ภาพจาก สำำ�เพ็ง็ : ประวััติิศาสตร์ช์ ุมุ ชนชาวจีีนในกรุงุ เทพฯ
รวมถึึงการสร้้างเส้้นสายด้้วยการถวายลููกสาวให้้กัับกษััตริิย์์ หรืือให้้ ที่่�อยากแค่่เข้้ามาทำมาหากิินในประเทศไทยชั่ �วคราวแล้้วเดิินทางกลัับ
แต่่งงานกัับตระกููลใหญ่่ๆ ไปจนถึึงตระกููลการค้้าที่่�เป็็นหุ้�นส่่วนการค้้า ภููมิิลำเนา เปลี่่ย� นใจอยากเข้า้ มาตั้้ง� รกรากในประเทศไทยถาวร แทนที่่�
ในจีีน จนในที่่�สุุดคนจีีนกลุ่�มที่่�เข้้ามาตั้้�งรกรากในช่่วงนี้้�ก็็สามารถกลืืน จะกลัับไปมีีชีวี ิติ ในฐานะพลเมืืองชาติิคอมมิิวนิิสต์์ เหตุุเพราะสิินทรัพั ย์์
ตััวเองไปกัับวััฒนธรรมความเป็็นไทยได้้อย่่างแนบเนีียน ทั้้�งจากการ ในจีนี ถููกรััฐบาลยึึดหมด
แต่่งงานกัับคนไทย และความคุ้�นเคยกัับวััฒนธรรมไทยจากการอยู่�
อาศัยั มาเป็น็ เวลานาน18 2. การดำเนินิ นโยบายชาตินิ ิิยมของ จอมพล ป. รัฐั บาลไทยในยุคุ
จอมพล ป. ยังั ได้้นำ ‘นโยบายชาติินิิยมไม่่พึ่่ง� ต่่างชาติิ’ มาใช้้ โดยจำกััด
จุุดเปลี่่�ยนสำคััญในช่่วงหลัังสงครามโลกครั้ �งที่่�สองสิ้�้นสุุดลงคืือการที่่� ให้้ชาวจีีนสามารถเดิินทางเข้้าประเทศไทยได้้ 200 คนต่่อปีี จากเดิิมที่่�
ธุุรกิิจโลกตะวันั ตกถููกสั่่�งปิิดกิิจการ ทำให้้นักั ธุรุ กิิจจำนวนไม่น่ ้้อยถููกจับั เคยเข้้ามาเป็็นหลัักหมื่่�นต่่อปีี เหตุุผลเพราะในตอนนั้้�นจีีนกลายเป็็น
มาเป็็นเชลยศึึกสงคราม เพราะเป็็นชนชาติิของศััตรูู ขณะที่่�คนไทยนั้้�น คอมมิิวนิิสต์์ จึึงทำให้้ จอมพล ป. ใช้้ประเด็็นนี้้เ� ป็็นหนึ่ง่� ในการเลืือกข้า้ ง
ไม่่ได้้มีีพื้้�นฐานหรืือเชี่�ยวชาญการค้้ามาตั้้�งแต่่อดีีต กลุ่�มทุุนจีีนจึึงได้้รัับ โลกเสรีปี ระชาธิิปไตยเอนเอีียงตามสหรัฐั ฯ
ประโยชน์์ในเหตุกุ ารณ์ท์ ี่่�เกิิดขึ้�นนี้้�
นักั ธุุรกิิจจีนี ในไทยและคนจีีนจำนวนมากในช่ว่ งระหว่่างปีี 1952-1953
ช่ว่ งเวลาเดีียวกันั นี้้�ยัังมีีเหตุุการณ์์ที่่ส� ำคัญั เกิิดขึ้�นอีกี 2 เหตุกุ ารณ์์ คืือ รวมถึึงสมาคมแต้้จิ๋�ว โรงเรีียนจีีนมากกว่่า 4 แห่่ง ยัังถููกตรวจค้้น
โดยคำสั่่�งของพลตำรวจเอก เผ่่า ภายใต้้คำกล่่าวอ้้างที่่�ว่่า เพื่่�อทำลาย
1. ปฏิิวััติิวััฒนธรรมจีีนสู่่� ‘คอมมิิวนิิสต์์’ ยุุคเหมาเจ๋๋อตง เกิิดขึ้�น แผนล้้มล้้างรัฐั บาลไทยโดย ‘ฝ่า่ ยคอมมิิวนิิสต์’์
ในช่่วงปีี 1949 ซึ่่�งเหตุุการณ์์ในครั้ง� นี้้�ได้เ้ ปลี่่ย� นทัศั นคติิคนจีีน จากเดิิม
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 49
หนัังสืือรััฐไทยกัับการปฏิิรููปเศรษฐกิิจ ยัังได้้อธิิบายถึึงผลกระทบจาก นอกจากธุุรกิิจธนาคารพาณิิชย์์ หนึ่่�งในกลุ่�มนัักธุุรกิิจไทยเชื้�อสายจีีนที่่�
นโยบายชาติินิิยมของรััฐบาล จอมพล ป. ที่่�กีีดกัันชาวจีีนซึ่่�งดำเนิิน โดดเด่่นเป็็นอย่่างมาก และยัังคงทรงอิิทธิิพลมาจนถึึงปััจจุุบััน นั่่�นคืือ
ธุุรกิิจค้้าขายในไทยอย่่างแพร่่หลายว่่า ได้้ก่่อให้้เกิิดความสััมพัันธ์์ใน ‘เครืือเจริิญโภคภััณฑ์์’ หรืือ CP ที่่�โดดเด่่นขึ้�นมาในช่่วงปีี 1960-1970
ระบบอุุปถััมภ์์ (Patron-Client Relationship) ที่่�ชนชั้�นนำทางธุุรกิิจจีีน เพราะกล้า้ ขยายธุรุ กิิจในช่ว่ งที่่ก� ลุ่�มอื่น่� ๆ ไม่่กล้า้ ขยาย จากธุรุ กิิจรุ่่�นพ่อ่
จะต้้องยอมแบ่่งส่่วนเกิิน ช่่วยเหลืือชนชั้�นนำทางอำนาจในการสร้้าง ของ ธนิินท์์ เจีียรวนนท์์ โดย เอ็็กชอ แซ่่เจี๋�ย ที่่�เริ่�มจากธุุรกิิจจำหน่่าย
ส่ว่ นเกิินทางเศรษฐกิิจขึ้้น� มาใหม่่ ทั้้ง� เพื่อ่� ซื้อ� ความคุ้�มครองทางการเมืือง เมล็็ดพัันธุ์�และปุ๋�ย ‘เจีียไต๋๋’ เมื่่�อผลััดใบมาสู่่�ยุุคของธนิินท์์ ก็็เริ่�มมีีการ
จากการคุุกคามของรัฐั และการถููกยัดั เยียี ดข้้อหาการเป็น็ คอมมิิวนิิสต์์ แตกไลน์์ธุุรกิิจมาทำฟาร์์มไก่่ ซึ่�่งได้้แนวทางการทำธุุรกิิจมาจากญี่�่ปุ่่�น
และขยายไปธุุรกิิจอื่�่นๆ เพิ่่�มเติิมต่่อเนื่่�อง แต่่ไม่่เคยละทิ้้�งธุุรกิิจหลััก
โดยที่่�ชนชั้�นนำทางการเมืืองจะดำรงสถานะเป็็นผู้�้ อุุปถััมภ์์หรืือ ‘ผู้้�ใหญ่่’ (Core Business) ของตััวเองในการทำธุรุ กิิจการเกษตร
ในขณะที่่�ชนชั้�นนำทางธุรุ กิิจจะมีสี ถานะเป็น็ ‘ผู้�้ น้้อย’ ที่่�ต้้องได้ร้ ัับความ
คุ้ �มครองทางการเมืือง19 ธนิินท์์ เจีียรวนนท์์ ประธานอาวุุโส เครืือเจริิญโภคภััณฑ์์ ได้้เล่่าถึึง
จุุดเริ่�มต้้นธุุรกิิจเกษตร จำหน่่ายเมล็็ดพัันธ์ุ�เจีียไต๋๋ โดย เอ็็กชอ แซ่่เจี๋�ย
ความสััมพัันธ์เ์ ช่่นนี้้�ส่ง่ ผลให้้ เฟรด ริิกส์์ นักั วิิชาการชาวอเมริิกันั ซึ่ง่� เป็็น ผู้เ้� ป็็นพ่่อ ไว้ว้ ่่า
ผู้�้ที่�นิิยามนัักธุุรกิิจไทยเชื้�อสายจีีนชั้�นนำในช่่วงปีี 1964 เอาไว้้ว่่าเป็็น
ผู้้�ประกอบการนอกคอก (Pariah Entrepreneurs) เนื่่�องจากมีีสถานะ “คุณุ พ่อ่ เป็น็ คนทำธุรุ กิิจด้ว้ ยแนวคิิดว่า่ ต้อ้ งให้ค้ ู่่�ค้า้ ทุกุ คนที่่ซ�ื้อ� เมล็ด็ พันั ธุ์�
ทางสัังคมต่่ำจากการมีีเชื้�อสายจีีน และต้้องซื้�อความอุุปถััมภ์์ ความ ผัักของเราไปแล้้วมีีกำไร เริ่�มจากเอาเมล็็ดพัันธุ์�ที่�ดีีที่่�สุุดจากจีีนมาขาย
คุ้�มครองจากชนชั้�นนำทางการเมืือง เพื่�่อให้้การสะสมทุุนของพวกเขา ในประเทศไทย โดยมีนี โยบายรักั ษาคุณุ ภาพ ทำธุรุ กิิจด้ว้ ยความซื่อ่� สัตั ย์์
ดำเนิินต่อ่ ไปได้้ คืือหากพบว่่าเมล็็ดพัันธ์ุ �ที่ �ซื้ �อไปหมดอายุุก็็จะเปิิดให้้นำมาแลกคืืนฟรีี
คุุณพ่่อจะตีีตราลงไปในที่่�ซองเลยว่่าหมดอายุุวัันไหน เรื่�องนี้้�ไม่่มีีใคร
กรณีีที่่�ธนาคารพาณิิชย์์หลายแห่่งในช่่วงนั้้�นเชื้ �อเชิิญให้้เหล่่านายพล สอนคุุณพ่อ่ เขาเป็น็ อััจฉริิยะ”
ผู้�้ มีีอำนาจทางการเมืือง เข้้ามานั่่�งเก้้าอี้�บอร์์ดบริิหารในองค์์กร แม้้จะ
ไม่่ได้้มีีภููมิิหลัังหรืือประสบการณ์์ด้้านธุุรกิิจมาก่่อน สะท้้อนถึึงการที่่� บริิเวณหน้า้ ร้า้ นจััดแสดงสิินค้้าของห้้างเจีียไต้้จึึง เมล็ด็ พันั ธุ์์�ผัักตราเรือื บิิน /
เหล่่าชนชั้�นนำทางธุุรกิิจ กลุ่�มเจ้้าสััวนายธนาคาร จะต้้องพึ่�่งพาการ ภาพจาก เครือื เจริิญโภคภัณั ฑ์์
อุปุ ถััมภ์์จากผู้�้ มีอี ำนาจและบารมีี
ธนาคารกรุุงเทพที่่�ตั้้ง� พลโท ประภาส จารุุเสถีียร เป็็นประธานกรรมการ
ธนาคารกรุุงศรีอี ยุุธยาตั้้�ง จอมพล ประภาส จารุเุ สถียี ร พลตรีี กฤษณ์์
สีวี ะรา พลตำรวจตรีี ประเสริิฐ รุจุ ิิรวงศ์์ และพันั ตรีี ประยุุทธ จารุุเสถียี ร
ลููกชายของจอมพล ประภาส เป็็นกรรมการ
และธนาคารกสิิกรไทยตั้้ง� จอมพล ถนอม กิิตติิขจร เป็็นกรรมการ
นอกจากการแทรกซึึมเข้า้ ไปเป็น็ บอร์ด์ บริิหารธนาคารพาณิิชย์ห์ ลายแห่ง่
ในระบบทุุนนิิยมแบบพวกพ้้องแล้้ว ช่่วงเวลานี้้�กองทััพไทยยัังได้้จััดตั้้�ง
‘ธนาคารทหารไทย’ ดำเนิินธุุรกิิจพาณิิชย์์ โดยมีกี องทััพบก กองทัพั เรืือ
กองทัพั อากาศ และองค์ก์ ารทหารผ่า่ นศึึกเป็น็ ผู้้�ถือื หุ้�นรายใหญ่ด่ ้ว้ ย20
3 จัดั ตั้้�งธนาคารโลก
27 ธัันวาคม 1945
1 สิ้้น� สุุดสงครามโลก 4 จุุดเริ่่�มต้้นสงครามเย็น็
ครั้้ง� ที่�ส่ อง ระหว่่างสหรััฐฯ
15 สิิงหาคม 1945 และสหภาพโซเวีียต
1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954
2 ปรีีดีี พนมยงค์์ ออกประกาศให้้ 5 จอมพล ป. พิิบูลู สงคราม 3
สงครามที่�่ไทยเคยประกาศไว้ต้ ่่อสหรััฐฯ กลับั มาดำ�ำ รงตำำ�แหน่่ง
และสหราชอาณาจัักรเป็น็ โมฆะ นายกรััฐมนตรีีสมัยั ที่่� 2 ภาพจาก World Bank
16 สิิงหาคม 1945
2
14
คนจีีนส่่วนใหญ่่ที่่�ย้้ายมาตั้้�งรกราก สร้้างถิ่ �นฐานในไทย ประสบความ
“ยุุคนั้้�นมีีกระป๋๋อง คุุณพ่่อก็็นำกระป๋๋องมาใส่่เมล็็ดพัันธุ์�เพื่�่อรัักษา สำเร็จ็ อย่่างมหาศาลในการทำการค้้า
ความชื้�นให้้เมล็็ดพัันธ์ุ�อยู่�ได้้นานขึ้�น นอกจากนี้้�คุุณพ่่อยัังบอกด้้วยว่่า
อะไรที่่�ปลููกแล้้วไม่่ดีีก็็ให้้เอาไปแลกฟรีีเลย เพราะคุุณพ่่อบอกว่่าลููกค้้า “ต้้องยอมรัับว่่าคนจีีนรุ่�นนั้้�นขยัันและบุุกเบิิกมาก มีีนิิสััยที่่�อยากจะเป็็น
ขาดทุนุ กิิจการลููกค้า้ ไม่่ขยาย กิิจการเราก็็ไม่่ขยาย แต่ถ่ ้า้ ลููกค้้าเติิบโต เจ้า้ ของกิิจการ อย่า่ งคุุณพ่่อผม ถึึงจุดุ หนึ่ง่� ก็็อยากจะเป็็นผู้ป�้ ระกอบการ
เราก็เ็ ติิบโตตามลููกค้า้ แล้ว้ เขาก็จ็ ะแนะนำเพื่อ�่ นให้ก้ ลับั มาใช้เ้ มล็ด็ พันั ธุ์� ไม่อ่ ยากเป็น็ ลููกจ้า้ งแล้ว้ ท่า่ นมักั จะสอนให้ล้ ููกหลานขยันั และความขยันั
ของเรา ที่่ส� ำคัญั คุณุ พ่อ่ ให้ค้ วามสำคัญั กับั คุณุ ภาพของเมล็ด็ พันั ธ์ุ�ตั้ง� แต่่ นี่่�เองที่่เ� ป็น็ บทเรียี นหนึ่�ง่ ที่่�ทำให้้ตระกููลจิิราธิิวัฒั น์อ์ ยู่�รอดจนถึึงทุกุ วัันนี้้�”
ต้น้ น้้ำเลย คุมุ ตั้้�งแต่่การเก็็บเมล็็ดพันั ธุ์�ที่�ซัวั เถา ประเทศจีนี ”
“ท่า่ นมักั จะบอกให้อ้ ดทน ให้ข้ ยันั ยุตุ ิิธรรม อย่า่ เอาเปรียี บใคร มีศี ีลี ธรรม
ขณะที่่�ตระกููลจิิราธิิวััฒน์์ ในฐานะผู้้�บุุกเบิิกกิิจการค้้าปลีีกตั้้�งแต่่ช่่วง และที่่�สำคััญต้้องประหยััด มััธยััสถ์์ ถ้้าผมเล่่ารายละเอีียดเรื่�องความ
ปลายปีี 1937 ก็ร็ุ่�งเรืืองขึ้น� อย่า่ งต่อ่ เนื่่�องนัับตั้้�งแต่่ที่่ไ� ด้้เปิิดห้้างเซ็็นทรััล ประหยััดของคุณุ พ่่อ บางทีกี ็อ็ ายเหมืือนกัันนะ”
สีีลมขึ้�นในปีี 1968 เพื่�่อตอบสนองความต้้องการประชาชนในสมััย
อเมริิกันั นิิยม “ท่่านจะไม่ท่ านข้้าวนอกบ้า้ นเลย ไม่ว่ ่า่ จะมื้้อ� เช้้า มื้้อ� เที่่ย� ง หรืือมื้้อ� เย็็น
เพราะกลัวั ค่า่ อาหารแพง ที่่บ� ้า้ นจะมีเี ชฟประจำทำอาหารให้ท้ านทุกุ วันั
สุุทธิิธรรม จิิราธิิวัฒั น์์ กรรมการบริิษััท เซ็็นทรัลั พััฒนา จำกััด (มหาชน) ทั้้ง� ที่่อ� อฟฟิิศและที่่บ� ้า้ น แล้้วท่่านจะให้้พวกเรานั่่�งทานด้ว้ ยกันั ผมจำได้้
ได้้เล่่าถึึงความมุุมานะของบิิดา ‘เตีียง แซ่่เจ็็ง’ หรืือเตีียง จิิราธิิวััฒน์์ ว่า่ ตอนเด็ก็ ไม่ค่ ่อ่ ยได้ท้ านอาหารเย็น็ ดีๆี นอกบ้า้ นเท่า่ ไร อย่า่ งเก่ง่ ก็เ็ วลา
ต้้นตระกููลจิิราธิิวััฒน์์ โดยบอกว่่าคุุณพ่่อของตนและนัักธุุรกิิจชาวจีีน ที่่�พี่่�ชายเขาไปทานโต๊๊ะแชร์์ก็็จะพาเราไปด้้วย นอกนั้้�นเวลาทานอาหาร
ในช่่วงเวลานั้้�นมีีความขยััน เต็็มไปด้้วยความมุุมานะและความตั้้�งใจที่่� นอกบ้้านก็จ็ ะเป็น็ อาหารจำพวกก๋ว๋ ยเตี๋๋ย� ว หมููสะเต๊๊ะข้้างวััด เป็น็ ต้น้ ”
อยากจะเป็น็ ผู้้ป� ระกอบการ ซึ่ง�่ ล้้วนแต่เ่ ป็็นส่่วนผสมสำคัญั ที่่ท� ำให้ก้ ลุ่�ม
6 สงคราม 9 สหรััฐฯ เริ่่ม� ส่่งทหาร 13 จอมพล สฤษดิ์์� เสีียชีีวิิต
เวีียดนาม มาตั้้�งฐานทััพในไทย
เริ่่�มต้้น จอมพล ถนอม
ขึ้้น� ดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่ง่
8 จอมพล สฤษดิ์์� ธนะรัชั ต์์ 12 การออก นายกรัฐั มนตรีี
ดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่ง่ นายกรััฐมนตรีี
คนที่�่ 11 ของไทย ‘พระราชบัญั ญััติิ
9 กุุมภาพัันธ์์ 1959 การธนาคารพาณิิชย์’์
1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963 1964
7 จอมพล สฤษดิ์์� 10 ประกาศใช้้ ‘แผนพัฒั นา
ยึึดอำ�ำ นาจจากรััฐบาล เศรษฐกิิจแห่่งชาติิ’
จอมพล ป. พิิบูลู สงคราม ฉบัับแรกของ
ประเทศไทย 11 บริิษััท Bangkok
5 Stock Exchange
8 หรือื ตลาดหุ้�นกรุุงเทพ
10 ถูกู จัดั ตั้้ง� ขึ้้น�
13
9
ตระกููลจีีนที่�ร่ วยขึ้้น� มาได้้ในช่ว่ งนี้้� หากมองย้อ้ นกลับั ไปในอดีตี จะพบว่า่ ตระกููลจีนี ที่่ท� รงอิิทธิิพลในปัจั จุบุ ันั
ส่ว่ นมากเป็น็ ชาวจีีนที่อ�่ พยพ ไม่ไ่ ด้ร้่่ำรวยมาก่อ่ นช่ว่ งสงครามโลกครั้ง� ที่่ส� อง แต่เ่ ริ่ม� มีฐี านะในช่ว่ งหลังั
หนีีวิิกฤตการเมืืองจีีนมาแบบ ทั้้�งยัังเป็็นกลุ่�มใหม่่ที่่�ไม่ใ่ ช่่ ‘จีนี เจ้้า’ หรืือจีนี ขุนุ นางในอดีีต
‘เสื่่�อผืนื หมอนใบ’
คริิส เบเกอร์์ และ ดร.ผาสุุก ได้้สรุุปเพิ่่�มเติิมว่่าตระกููลจีีนที่่�รวยขึ้�นมา
ระหว่า่ งสงครามโลกครั้้�งที่�่สอง ได้้ในช่่วงนี้้� ส่่วนมากเป็็นชาวจีีนที่่�อพยพหนีีวิิกฤตการเมืืองจีีนมาแบบ
‘เสื่�่อผืืนหมอนใบ’ ระหว่่างสงครามโลกครั้�งที่่�สอง
รวยได้เ้ พราะมุ่�งมั่่น� สร้า้ งครอบครัวั และธุรุ กิิจเพื่อ่� วางรากฐานอนาคตของ
ตััวเองในไทย และรุ่�งเรืืองเพราะทำงานหนััก ใช้้วิิธีีเก็็บออมเพื่�่อเอาไป
ลงทุุนในธุุรกิิจต่่อ ทั้้�งยัังให้้ความสำคััญกัับการศึึกษาของลููกหลาน
พััฒนาเครืือข่า่ ยครอบครััวแซ่่ และสานต่่อเส้้นสายทางการเมืือง21
สุทุ ธิิธรรมสรุปุ เส้น้ ทางการก่อ่ ร่า่ งสร้า้ งตัวั ของตระกููลจิิราธิิวัฒั น์จ์ นกลาย
เป็น็ หนึ่ง�่ ในตระกููลชาวจีีนที่่ร� ่่ำรวยที่่ส� ุดุ ในประเทศไทยว่า่
“สมััยก่่อนโอกาสในประเทศไทยมีีอยู่่�ค่่อนข้้างมาก คุุณพ่่อผมสอนว่่า
ถ้้าขยัันจะอยู่�ได้้ แต่่ถ้า้ ยิ่�งมีีวิิสัยั ทััศน์์ก็็จะยิ่�งไปได้ไ้ กล”
52 THE MODERN DAWN 1945 - 1970
สิินค้า้ ส่่งออกหลักั สิินค้้าแปรรูปู และอาหารทะเล
ยางพารา 2,579 ล้้านบาท ปลากระป๋๋อง ปลาหมึึก กุ้�ง
ข้า้ วสาร 2,570 ล้า้ นบาท
3 ล้้านบาท
ดีีบุุก 537 ล้้านบาท
ไม้้สักั 356 ล้า้ นบาท
70.1% สิินค้้าส่ง่ ออก 0.4%
10.6% ที่�ส่ ำ�ำ คััญของไทย 0.26%
ในช่ว่ งปีี 1960
รวมมูลู ค่่า
8,614
ล้า้ นบาท
สิินค้้าเกษตรกลุ่ �มใหม่่ สิินค้้าอุตุ สาหกรรมอื่่น� ๆ
ข้า้ วโพด 551 ล้า้ นบาท เครื่่�องประดัับ 20 ล้า้ นบาท
มัันสำ�ำ ปะหลังั 288 ล้า้ นบาท เสื้้อ� ผ้้าและสิ่�่งทอ 3 ล้้านบาท
ปอแก้้ว 230 ล้้านบาท
น้ำ�ำ� ตาล 8 ล้า้ นบาท
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 53
สิินค้้าส่่งออกหลักั สิินค้า้ แปรรูปู และอาหารทะเล
ข้้าวสาร 2,516 ล้้านบาท (-2.1%) ปลากระป๋อ๋ ง ปลาหมึกึ กุ้�ง
ยางพารา 2,232 ล้้านบาท (-13.45%) 332 ล้้านบาท (+876.47%)
ดีีบุุก 1,618 ล้้านบาท (+201.3%) ผลไม้ก้ ระป๋อ๋ ง 55 ล้า้ นบาท
ไม้้สััก 156 ล้้านบาท (-56.17%)
44.2% สิินค้า้ ส่่งออก 2.6%
26% ที่่�สำ�ำ คััญของไทย 1.17%
ในช่ว่ งปีี 1970
รวมมููลค่่า
14,722
ล้้านบาท
(+70.9%)
หมายเหตุุ: ตัวั เลขในวงเล็็บคืือสัดั ส่่วน
การเพิ่่�มขึ้้น� หรืือลดลงเมื่่�อเทีียบกับั ช่ว่ งปีี 1960
สิินค้้าเกษตรกลุ่ �มใหม่่ สิินค้้าอุตุ สาหกรรมอื่่�นๆ
ข้้าวโพด 1,969 ล้้านบาท (+257.35%) เครื่่อ� งประดัับ 130 ล้้านบาท
มันั สำำ�ปะหลังั 1,223 ล้า้ นบาท (+550%)
(+324.65%) เสื้้อ� ผ้้าและสิ่่�งทอ 44 ล้้านบาท
ปอแก้ว้ 719 ล้้านบาท (+212.6%) (+1,366.66%)
น้ำ��ำ ตาล 94 ล้า้ นบาท (+1,075%)
อ้า้ งอิิง: Capital Accumulation in Thailand 1855-1985, Suehiro Akira
54 THE MODERN DAWN 1945 - 1970
บทสรุุป
แม้้สถานการณ์์การเมืืองของประเทศไทยในช่่วงหลัังสงครามโลกครั้้�งที่�่สองจะขาด
เสถีียรภาพ แต่่การที่่�สหรััฐฯ ในฐานะผู้้�นำ�ำ แนวคิิดโลกเสรีี และประเทศไทยได้ร้ ัับอานิิสงส์์
จากสงครามเย็็น โดยเฉพาะเมื่่�อสหรััฐฯ มองประเทศไทยเป็็นฐานในการต่่อต้้านลััทธิิ
คอมมิิวนิิสต์์ และให้้การสนัับสนุุนการพััฒนาการทหาร และการพััฒนาระบบเศรษฐกิิจ
ของประเทศไทยให้้มีีศัักยภาพ
การสร้้างสถาบัันทางเศรษฐกิิจที่�่สำำ�คััญ การเริ่่�มใช้้แผนพััฒนาเศรษฐกิิจและสัังคม
แห่่งชาติิ และการพััฒนาโครงสร้้างขั้้�นพื้้�นฐาน ได้ก้ ลายเป็น็ รากฐานการพัฒั นาประเทศ
ที่�่มั่่�นคงสืืบเนื่่�อง และทำ�ำ ให้้ประเทศไทยสามารถยกระดัับความเจริิญ ในขณะที่�่เจ้้าสััว
ยุุคใหม่ไ่ ด้้ถืือกำำ�เนิิดขึ้้�น และกลายเป็น็ ส่ว่ นหนึ่่�งของระบบเศรษฐกิิจไทยมาจนถึึงปัจั จุบุ ันั
จะเห็็นได้้ว่่าแม้้ความช่่วยเหลืือจากสหรััฐฯ เป็็นปััจจััยหนึ่่�งที่�่มีีส่่วนสำ�ำ คััญในการผลัักดััน
การพััฒนาเศรษฐกิิจของไทยในยุุคนี้้� แต่่หากขาดการวางรากฐานระบบเศรษฐกิิจไทย
ยุคุ ใหม่ท่ ี่ด�่ ีีจากการผนึกึ การทำำ�งานร่ว่ มกันั ของเหล่า่ เทคโนแครต การประสานเชิิงนโยบาย
ระหว่า่ งรัฐั บาลและสถาบันั เศรษฐกิิจจำำ�นวนมากที่เ�่ กิิดขึ้้น� มาในช่ว่ งนี้้� ประเทศไทยก็อ็ าจจะ
ไม่ไ่ ด้้มีีย่่างก้า้ วที่เ�่ ข้้มแข็็งในการปููพื้้�นฐานทางเศรษฐกิิจที่่ม� ั่่น� คง และนำำ�มาซึ่�ง่ วิิวััฒนาการ
ต่่อเนื่่�องของระบบเศรษฐกิิจประเทศไทยสมัยั ใหม่ใ่ นอีีก 5 ทศวรรษถัดั มา
56 INTERVIEW
อานัันท์์ ปัันยารชุุน
ในช่่วงสงครามเย็็น อานัันท์์คืือหนึ่่�งในผู้้�สร้้างจุุดยืืนที่่�สมดุุลของไทยระหว่่างอิิทธิิพลจากสองขั้้�วมหาอำำ�นาจอย่่าง
สหรััฐอเมริิกาและจีีน ด้้วยตำำ�แหน่่งอัันเปี่่�ยมความสำำ�คััญของการเป็็นเอกอััครราชทููตไทยประจำำ�สหประชาชาติิ
และสหรััฐอเมริิกา และปลััดกระทรวงต่่างประเทศ เมื่่�อสงครามเย็็นสิ้้�นสุุดลง ในฐานะนายกรััฐมนตรีีคนที่�่ 18
อานัันท์์คืือคำำ�ตอบสำำ�หรัับประเทศที่�่ต้้องการผู้้�นำำ�ท่่ามกลางภาวะชุุลมุุนหลัังการปฏิิวััติิโดยคณะรัักษาความสงบ
แห่่งชาติิของพลเอก สุุจิินดา คราประยููร และเหตุุการณ์์พฤษภาทมิิฬ บทเรีียนจากการต้้อง ‘คิิด’ และ ‘ปฏิิบััติิ’
งานแล้้วงานเล่่า ฉายให้้เห็็นความยากและสำำ�คััญยิ่่�งของตำำ�แหน่่งผู้้�นำำ�
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 57
คััดท้้ายผ่่านความท้้าทายด้้วยภาวะผู้้�นำำ�
ใต้ป้ ีกี พญาอินิ ทรีี ธรรมดารัฐั บาลกลางเขาไม่ไ่ ด้ม้ องไทยอยู่�ในเรดาร์เ์ ลย อเมริิกาใหญ่ม่ าก
หลัังสงครามโลกครั้ง� ที่่� 2 สหรััฐอเมริิกาก็ร็ ู้้�สึึกว่า่ อะลุ่�มอล่่วยกับั ฝ่่ายไทย มีีอิิทธิิพลมาก เขาก็็ต้อ้ งคบกับั พวกพี่่�เบิ้้ม� หรืือคนที่่�มีีศักั ยภาพที่่จ� ะเป็็น
เห็็นใจรัฐั บาลไทยที่่�ต้้องไปเข้้าอยู่่�กับั ฝ่า่ ยญี่่�ปุ่่น� ต่า่ งกับั อัังกฤษ ฝรั่่ง� เศส พี่่�เบิ้ม้� ในเอเชียี ไม่น่ ัับตะวัันออกกลาง เขาสนใจอยู่� 4 ประเทศเท่่านั้้น�
ที่่�ยัังต่่างต้้องการเอาประโยชน์ห์ รืือปรับั ประเทศไทย อันั นี้้เ� ป็็นบุุญคุุณที่่� หนึ่่ง� คืือ ญี่�่ปุ่่น� สอง อิินโดนีเี ซีีย สาม อิินเดีีย สี่่� จีนี ซึ่ง�่ ลำดัับมัันก็เ็ ปลี่่ย� น
คนไทยรุ่�นผมยัังจำได้้ดีี และยัังรู้้�สึึกขอบคุุณอเมริิกาที่่�ช่่วยเหลืือเรื่�องนี้้� ไปตามเหตุุการณ์์ ไทยเราโดดเดี่่�ยวไม่่มีีความหมายกัับเขา จะมีี
แม้ใ้ นระยะ 30-40 ปีใี ห้ห้ ลังั มานี้้� อเมริิกาก็ท็ ำตัวั พาลพอใช้ใ้ นภููมิิภาคเรา ความหมายก็็ต่่อเมื่�่อไทยมีีบทบาทในอาเซีียนที่่�แข็็งขััน แต่่ปััจจุุบััน
ผมไม่เ่ คยรู้�้ ว่่าไทยมีีนโยบายเรื่�อ่ งนี้้�อยู่�ที่�ไหน ดัังนั้้�น ไม่่ควรคิิดว่่าเราเป็น็
ต่่อมาเป็็นยุุคของสงครามเย็็น สมััยนั้้�นเรีียกว่่า Mutual Deterrence ลููกน้้องที่่�อเมริิการััก ไม่่ใช่่เลย ตอนยุุคคอมมิิวนิิสต์์ เรายัังมีีประโยชน์์
ต่า่ งฝ่า่ ยต่า่ งมีอี าวุธุ นิิวเคลียี ร์์ ก็ไ็ ด้แ้ ต่ข่ ู่่�กันั ไปขู่่�กันั มา ไม่ม่ ีใี ครกล้า้ ลงมืือ กับั เขา แต่พ่ อหมดเรื่่อ� งนี้้แ� ล้้ว ตอนนี้้�ก็็ไม่่มีีอะไรแล้้ว
ถ้า้ เกิิดฝ่า่ ยหนึ่่ง� ลงมืือ โลกก็แ็ ตก เป็็นอยู่�แค่่นั้้�นก็ไ็ ม่่เป็น็ ไร แต่ต่ อนหลังั
มันั เกิิดมีี Proxy Wars คืือไปหนุนุ ให้ค้ นอื่น่� สู้้�สงครามกันั อันั นี้้ค� ืือจุดุ ด่า่ ง เปิดิ สัมั พันั ธ์์แดนมังั กร
ของประวััติิศาสตร์์ในเอเชีีย สงครามใหญ่่ๆ ที่่�เกิิดขึ้�นในเอเชีียตอนนั้้�น ก่่อนเปิิดสััมพัันธ์์กัับจีีน อิิทธิิพลของไต้้หวัันยัังมีีต่่อเมืืองไทยมาก
สงครามเกาหลีีก็็ดีี สงครามเวีียดนามก็็ดีี ไม่่ได้้ต่่อสู้้�เพื่่�อผลประโยชน์์ ไต้้หวัันมีีสถานทููตอยู่�ที่�นี่่� และตอนนั้้�นพวกพ่่อค้้า นัักธุุรกิิจคนไทยที่่�มีี
ของชาติิโดยตรง แต่่ต่่อสู้�้โดยการเป็็นตััวแทนคนอื่�่น และต่่อสู้้�เรื่่�อง เชื้�อสายจีีน หรืือแม้้แต่่คนในรััฐบาลไทยที่่�ได้้ผลประโยชน์์โดยตรงกัับ
อุดุ มคติิทางการเมืือง คอมมิิวนิิสต์ก์ ็เ็ กิิดขึ้น� ที่่ต� ะวันั ตก ที่่ส� หภาพโซเวียี ต ไต้้หวัันก็็มีีเยอะ คนไทยจึึงเริ่�มแบ่่งเป็็นพวกโปรไต้้หวััน กัับพวกที่่�ไม่่ได้้
ทุุนนิิยมก็็เกิิดในอเมริิกา ในยุุโรป เพราะฉะนั้้�นคนเอเชีียสู้�้ กัันโดยการ โปรจีีน แต่่ยอมรัับว่่าจีีนอยู่�ตรงนี้้� ตอนนั้้�นพวกโปรจีีนแทบไม่่มีี มีีแต่่
สนัับสนุุนของคนนอกเอเชียี เพื่�อ่ อุดุ มคติิของคนนอกเอเชีีย พวกที่่�รัับสภาพความจริิงว่่าเนื่่�องจากจีีนเขาอยู่�ตรงนี้้� เขาเจริิญใหญ่่โต
ยุคุ ที่่ไ� ทยเข้า้ ใกล้ช้ ิิดอเมริิกามากที่่ส� ุดุ คืือยุคุ สมัยั จอมพลสฤษดิ์์� ธนะรัชั ต์์ มากขึ้�นๆ ในอนาคตหนีไี ม่่พ้น้ ที่่�เราจะต้้องคบกับั เขา
ตอนนั้้�นเราเลืือกข้้างเลยว่่าอยู่�ฝ่่ายอเมริิกา แล้้วก็็ส่่งทหารไปช่่วยรบ อัันนี้้�เป็็นการเปลี่่�ยนแปลง และคนที่่�มองเห็็นการเปลี่่�ยนแปลงสำคััญนี้้�
ที่่เ� กาหลีี เวียี ดนาม ด้้วยหลายปัจั จัยั หนึ่�ง่ ในทางจิิตใจเราชอบอเมริิกา คืือคุุณถนััด คอมัันตร์์ (รััฐมนตรีีว่่าการกระทรวงการต่่างประเทศ)
สอง เราทึ่่�งในความเจริิญ ในความมั่่�งคั่่�งของเขา ไม่่ว่่าทางด้้านธุุรกิิจ คุุณถนััดเป็็นคนสั่่�งผมให้้เริ่�มติิดต่่อกัับจีีนก่่อน จีีนจะได้้รัับที่่�นั่่�งสมาชิิก
การค้้า เทคโนโลยีี ทุุกอย่่าง แต่่ปััจจััยสำคััญที่่�สุุด คืือการคบอเมริิกา สหประชาชาติิ ไม่่ได้้ผ่่านรััฐบาล เป็็นคำสั่่�งส่่วนตััวจากคุุณถนััดกัับผม
ทำให้ค้ นไทยบางกลุ่�มร่่ำรวยขึ้น� ข้อ้ นี้้�ลงไปในรายละเอียี ดไม่ไ่ ด้้ แต่่เป็น็ โดยตรง ผมก็็เริ่�มวางพื้้�นฐานในการพบปะกัับจีีน ตอนนั้้�นผมเป็็นทั้้�ง
ที่่�รู้้�กััน เพราะคบกัับอเมริิกามีีค่่าตอบแทนเสมอ ค่่าตอบแทนส่่วนหนึ่่�ง ทููตยููเอ็็นที่่�นิิวยอร์์ก และทููตแคนาดาที่่�ออตตาวา ก็็ได้้รู้้�จัักกัับ Senior
ก็ต็ รงไปที่่ป� ระชาชนหรืือรัฐั บาลโดยตรง แต่ค่ ่า่ ตอบแทนอาจจะครึ่ง่� หนึ่ง่� Diplomat ที่่�จีีนส่่งมาประจำที่่�แคนาดา ชื่�่อฮวงหััว เพราะเมื่�่อคุุณถนััด
มัันไปที่่�กลุ่�มบุุคคล ไม่่ว่่าจะเป็็นทหาร นัักการเมืือง อะไรต่่ออะไรมัันก็็ สั่่�งแล้้ว ผมก็็ไม่่ตะขิิดตะขวงใจที่่�จะพบปะกัับทููตจีีน ไม่่ได้้เพื่�่อคุุยเรื่�่อง
ทำให้้เกิิดความซาบซึ้ง� มากขึ้�นในความกรุุณาของรัฐั บาลอเมริิกััน
58 INTERVIEW
การเมืืองหรืือเรื่อ่� งเปิดิ ความสัมั พันั ธ์์ เป็น็ แค่ท่ ำความรู้จ�้ ักั กันั หยั่่ง� เสียี งกันั ส่่วนตััวผมไม่่เคยคิิดว่่าจีีนจะเป็็นใหญ่่แบบนี้้� ตอนนั้้�นจีีนยัังไม่่ได้้เปิิด
กิินข้า้ ว ตีเี ทนนิิสกััน ยังั ไม่พ่ ููดถึึงเรื่่�องเปิิดความสััมพัันธ์์ แต่่ก็็พอรู้�้ได้ว้ ่่า ประเทศ และเราไม่่รู้้�เลยว่่าโจวเอิินไหลและเติ้้�งเสี่่�ยวผิิงจะมีีนโยบาย
เขาไม่ไ่ ด้้เห็็นเราเป็น็ ศััตรูู กล้า้ หาญอย่า่ งประหลาด เราเพียี งแต่เ่ ห็น็ ว่า่ จีนี จะใหญ่ข่ึ้น� มากในเอเชียี
จนกระทั่่ง� มีรี ัฐั บาลคุณุ คึึกฤทธิ์์�ปราโมชกับั รัฐั บาลคุณุ ชาติิชายชุณุ หะวัณั แต่่ไม่เ่ คยคิิดเลยว่่าจีีนจะมาเป็็น Super Power อีกี ประเทศหนึ่�ง่ ในโลก
รัฐั บาลคุณุ คึึกฤทธิ์์ไ� ด้แ้ ถลงนโยบายชััดเลยว่า่ หนึ่่�ง จะเจรจาให้้อเมริิกา ในสงครามเย็็นมีคี ำว่่า Balance of Power คืือเมื่อ่� สหรัฐั ฯ และโซเวียี ต
ถอนทหารออกไปจากเมืืองไทย สอง จะปรับั ความสัมั พันั ธ์ก์ ับั ประเทศจีนี ต่่างเป็็น Super Power ก็็ไม่่กล้้าทำอะไรกััน แต่่ตามความจริิงทั้้�งสอง
แต่่ยัังไม่่ได้้มีีคำสั่่�ง แต่่ต่่อมาอเมริิกาก็็ทำอะไรแปลกมากขึ้�น เกิิดกรณีี ฝ่า่ ยไม่ไ่ ด้เ้ ท่า่ กันั อเมริิกาแข็ง็ แกร่ง่ กว่า่ โซเวียี ตเรื่อ่� งเศรษฐกิิจ รัสั เซียี ไม่ม่ ีี
เรืือมายาเกวซของอเมริิกาหลงเข้้าไปในน่่านน้้ำของเขมร ถููกจัับไป อะไรเลยทางด้้านเศรษฐกิิจ แต่่พอมาถึึงจีีน เขาเป็็น Super Power
แล้้วมาใช้้เมืืองไทยเป็็นฐานไปจู่�โจมเอาคืืนมา ตายไปเยอะแยะ เท่่ากััน อาจจะต่่ำกว่่าอเมริิกัันในเรื่�่องกองทััพ เรื่�่องอาวุุธยุุทโธปกรณ์์
คุุณคึึกฤทธิ์์�โกรธมาก บอกว่่าทำไมทำไปโดยรััฐบาลไทยไม่่รู้้�เรื่�่อง แต่ก่ ็็มีนี ิิวเคลีียร์์เหมืือนกันั ฉะนั้้�น ต่่างกันั ในเรื่�อ่ งของดีกี รีี แต่ไ่ ม่่ใช่เ่ รื่�่อง
ไม่่ให้้ความเคารพรััฐบาล ท่่านก็็เรีียกผมกลัับมาจากสหรััฐฯ เพื่�่อเป็็น ของประเภท และที่่�จีีนเหนืือกว่่ารััสเซีียคืือตอนนี้้�เศรษฐกิิจจีีนไม่่ใช่่แค่่
การประท้้วง และทำให้้การผููกสััมพันั ธ์ก์ ับั จีนี มีีความเร่ง่ ด่่วนยิ่่�งขึ้�น ทััดเทีียมอเมริิกาแล้้ว บางอย่่างเลยหน้้าไปแล้้ว เพราะฉะนั้้�นอำนาจ
ต่่อรองของจีนี มีมี ากกว่า่ เยอะ อัันนี้้�ไม่ม่ ีีใครเคยคิิดถึึง
ตอนนั้้�นก็็มีีคำว่่า Equidistance คืือคบให้้ระยะทางห่่างพอๆ กััน ทำ�ำ งานกับั เผด็จ็ การ
แต่ค่ วามสัมั พันั ธ์น์ ับั ด้ว้ ยไมล์ด์ ้ว้ ยฟุตุ ไม่ไ่ ด้้ ดังั นั้้น� มันั ก็อ็ ยู่�ที่ก� ารตัดั สิินใจ ผมออกจากราชการมาแล้้วไม่่เคยคิิดเรื่�่องการเมืือง มาอยู่่�สหยููเนี่่�ยน
ว่า่ จะห่า่ งมากน้้อยแค่ไ่ หน ไม่่ได้ต้ ายตัวั ว่่าทุุกเรื่่�องต้อ้ งเท่า่ กััน บางเรื่อ่� ง มาเป็น็ รองประธานสภาอุตุ สาหกรรม แล้ว้ มาเป็น็ นายกสมาคมศิิษย์เ์ ก่า่
ถ้า้ มีีเหตุุผลที่่�ดีีกว่า่ ก็็ไปกับั ฝ่่ายหนึ่�่งได้้เสมอ แต่แ่ ค่ร่ ะวังั ไม่ถ่ ลำเกิินไป นัักเรีียนอัังกฤษ เพื่่�อช่่วยเขาระดมทุุน เช้้าวัันเสาร์์ที่่� 23 ก.พ. ที่่�คุุณ
อีีกคำคืือ Omnidirectional ภาษาทางการทููตมีเี ยอะ แต่่มัันเป็็นภาษา สุจุ ิินดา (คราประยููร) ปฏิิวััติิรััฐบาลพลเอกชาติิชาย ผมนึึกอย่า่ งเดีียวว่า่
ที่่� blah-blah เหมืือนกันั อยู่�ที่ผ� ู้น�้ ำมากกว่า่ ตอนนั้้น� เราโชคดีที ี่่ม� ีคี นอย่า่ ง ตาย---คืืนนี้้�จะจััดงานกาล่่าระดมทุุนได้้ไหม แต่่ในที่่�สุุดในสััปดาห์์
คุณุ คึึกฤทธิ์์ก� ับั คุณุ ชาติิชาย ทั้้ง� สองคนมีี intuition หรืือภาษาสามัญั เรียี ก หลัังปฏิิวััติิ คุุณสุุจิินดาติิดต่่อมาบอกว่่า พี่่�ๆ มาเป็็นนายกฯ หน่่อย
horse sense ดีี คืือคนเราความฉลาดอย่่างเดีียวไม่่พอ เพราะมันั ไม่่ใช่่ ผมบอก ช้้าก่่อน นั่่�งคุุยอะไรกัันอยู่�ชั่�วโมงครึ่�่ง และบอกว่่าผมยัังให้้
เรื่�อ่ งการคำนวณอย่า่ งเดียี ว มันั ต้อ้ งมีี sensitivity ด้ว้ ย ต้อ้ งมีี intuition คำตอบไม่่ได้้ เพราะวัันนั้้�นที่่�คุุยเป็็นศุุกร์์บ่่าย ผมต้้องปรึึกษาภรรยา
ด้ว้ ย ต้้องมีี horse sense และครอบครััวด้้วย ขอให้ค้ ำตอบวัันจัันทร์์เช้้า
พอผมกลัับไทย วัันหนึ่่�งคุุณชาติิชายเรีียกไปที่่�ห้้อง บอกท่่านคึึกฤทธิ์์� คืืนนั้้�นผมก็็ไปกิินเลี้้�ยงส่่วนตััว กลัับบ้้านสองยาม พอวัันเสาร์์สายๆ
กัับผมว่่าเราจะเปิดิ ความสััมพัันธ์ก์ ัับจีีน อยากให้ค้ ุุณไปเมืืองจีีนโดยเร็ว็ ผมยังั นั่่ง� อยู่�ในห้อ้ งน้้ำ คุณุ สุจุ ิินดาก็โ็ ทรมา บอกว่า่ ‘พี่่ๆ� ผมจะขอคำตอบ
ผมก็็ตั้้�งคณะทำงานขึ้�นมา ศึึกษาว่่ามีีประเด็็นใดที่่�เราควรพููด มีีจุุดยืืน เช้้าวัันนี้้�’ เพราะว่่าบ่่ายจะบิินไปที่่�ภููพิิงค์์ฯ เข้้าเฝ้้าพระเจ้้าอยู่่�หััวแล้้ว
ยืืดหยุ่่�นแค่ไ่ หน มีีประเด็็นใดที่่เ� รารู้�้ ว่่าเขาจะพููด และจะโต้้ตอบอย่า่ งไร ผมก็็บอกว่่าผมกลัับบ้้านมาศุุกร์์กลางคืืนยัังไม่่ได้้พบภรรยาเลย เช้้ามา
เสร็็จแล้้วผมก็็ส่่งโทรเลขไปหาฮวงหััว บอกเขาตรงๆ ว่่ารััฐบาลไทย ก็็เข้้าห้้องน้้ำยัังไม่่ทัันได้้ปรึึกษาหารืือใคร ยิ่ �งกว่่านั้้�น ผมอ่่านข่่าวอยู่�ใน
อยากคุยุ กัับจีนี ในเรื่�อ่ ง Restoration of Relationship เพราะจริิงๆ แล้้ว ห้อ้ งน้้ำ รสช. ไปตั้้ง� สภานิิติิบััญญัตั ิิขึ้้�นมาร่่างรััฐธรรมนููญแล้้ว ไม่ไ่ ด้้เอ่่ย
ความสััมพัันธ์์ไทยจีีนมัันไม่่เคยขาด แค่่ตััวแทนของความสััมพัันธ์์ ถึึงรัฐั บาลเลย แบบนี้้�ถ้า้ ผมรัับ หมายความว่า่ รััฐบาลไม่่มีสี ่ว่ นเกี่่�ยวข้้อง
เปลี่่�ยนไป จากไทเปมาเป็็นปัักกิ่ �ง สองวัันถััดมา ฮวงหััวบอกว่่าทางจีีน เรื่�่องการจััดทำรััฐธรรมนููญเลยหรืือ คุุณสุุจิินดาบอก ‘พี่่�ๆ ผมก็็ไม่่รู้้�
ยิินดีที ี่่จ� ะให้ไ้ ปที่่ป� ักั กิ่่ง� ได้้ ไปถึึงแล้ว้ เราเห็น็ ทููตแอฟริิกา ตะวันั ออกกลาง เหมืือนกััน’ ผมบอกแย่่แล้้วเมืืองไทย มีีการตั้้�งสภานิิติิบััญญััติิ มีีคน
เต็็มไปหมด ทุุกคนก็็มาเปิิดสััมพัันธ์์กัับจีีนทั้้�งนั้้�น เราก็็แลกร่่างเอกสาร พร้้อมเพรีียง แต่่ผู้้�ก่่อการจริิงๆ ไม่่รู้้�เรื่่�อง ผมก็็เลยต้้องรัับ ไม่่อย่่างนั้้�น
คุุยกัันไปคุยุ กันั มา สุดุ ท้้ายโดยทางปฏิิบัตั ิิ เขาก็ป็ ิดิ สถานีีวิิทยุทุ ี่่ย� ููนนาน
และลดความช่่วยเหลืือแก่่พรรคคอมมิิวนิิสต์์ไทยไปโดยปริิยาย
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 59
ประเทศชาติิแย่่แน่่ เพราะมัันมีีทั้้�งปััญหาน้้ำมัันราคาสููง การบุุกคููเวต เพื่�่อประโยชน์์ของประชาชน ผมจะเปิิดให้้มีีการอภิิปรายในที่่�ประชุุม
เศรษฐกิิจกำลัังตกต่่ำ มานึึกย้้อนหลััง เรารัับไปได้้ยัังไง ฐานทางทหาร ทุกุ เรื่อ่� ง ทุกุ คน ไม่ม่ ีจี ำกัดั เพราะผมก็อ็ ยากฟังั ความเห็น็ แต่ม่ าถึึงจุดุ หนึ่ง�่
ก็็ไม่่มีี ฐานนัักการเมืืองก็็ไม่่มีี แต่่ทำให้้ตกผลึึกว่่าต้้องสร้้างฐานใหม่่ ที่่ม� ีกี ารอธิิบายไปแล้ว้ ผมจะเอาอย่า่ งนี้้� ด้ว้ ยความเห็น็ ชอบของพวกคุณุ
คืือฐานประชาชน หลัังจากนั้้�น คุุณสุุจิินดาขอให้้ผมไปกิินข้้าวเย็็น ไม่่ต้้อง unanimous (เอกฉัันท์์) แต่่ต้้องเป็็น consensus (ฉัันทามติิ)
ที่่�สวนรื่�่นฯ เข้้าไปสองข้้างโต๊๊ะมีีทหาร 22 คน ผมรู้้�จัักคุุณสุุจิินดา ก็็จะสรุุปเป็็นนโยบาย ซึ่�่งพอออกไปข้้างนอก ทุุกคนห้้ามพููดขััดแย้้ง
คนเดีียว พอเริ่ม� กิินข้า้ ว ผมก็บ็ อกว่่าคุณุ ไม่ร่ ู้�้จักั ผม ผมก็ไ็ ม่ร่ ู้จ้� ักั พวกคุณุ มันั ก็เ็ ลยออกมาเป็น็ Unified Government สร้า้ งความเชื่อ�่ สร้า้ งศรัทั ธา
แต่ค่ นทำงานด้ว้ ยกันั ต้อ้ งรู้จ� ักั กันั ในระดับั หนึ่ง่� แล้ว้ เล่า่ ว่า่ ผมเป็น็ คนยังั ไง
บอกเขาว่่าผมทำอะไร ผมจะพยายามอธิิบายให้้เข้้าใจว่่าผมมีีเหตุุผล ร่า่ งรัฐั ธรรมนููญฉบับั ประชาชน
อย่่างไร แต่่การตััดสิินใจอยู่�ที่�ผม และบอกว่่า หนึ่่�ง ต้้องยกเลิิกกฎ ในตอนนั้้�น บอกให้ผ้ มไปเป็็นประธานกรรมการร่า่ งรััฐธรรมนููญปีี 2540
อััยการศึึกโดยเร็็วที่่�สุุด และสอง ปล่่อยคุุณชาติิชาย ผมจะไม่่แทงคุุณ ผมก็็ยอมรัับไป โชคของชีีวิิตผมคืือผมรัับเป็็นประธานกรรมการ
ข้้างหลััง และคุุณก็็อย่่ามาแทงผมข้้างหลัังแล้้วกััน พููดให้้รู้�้เรื่่�องไปเลย อะไรต่่างๆ ผมไม่่เคยมีีความรู้�ในเรื่�องเหล่่านั้้�นมาก่่อน ผมรัับเป็็น
พอออกมาผมให้้สัมั ภาษณ์ห์ นัังสืือพิิมพ์ต์ ามนั้้�น นายกรััฐมนตรีี ผมก็็ไม่่รู้้�เรื่่�อง ไปเป็็นกรรมการยกร่า่ งรััฐธรรมนููญ ผมก็็
นั่่�นเป็็นขั้�นแรกของการหาฐานเสีียง หลัังจากนั้้�นผมก็็ให้้สััมภาษณ์์ ไม่เ่ คยอ่า่ นรัฐั ธรรมนููญไทยมาก่อ่ น ไปเป็น็ ประธานสมานฉันั ท์์ 3 จังั หวัดั
เกืือบทุุกวััน สััมภาษณ์์ภาษาไทย สััมภาษณ์์ภาษาอัังกฤษ ไปให้้ ชายแดนใต้้ ผมก็็ไม่่เคยรู้�้ประวััติิศาสตร์์ปััตตานีีหรืือไปสามจัังหวััดเลย
สุนุ ทรพจน์ท์ ุกุ ที่่� ต้อ้ งให้ค้ นรู้จ้� ักั เรา ว่า่ เราเป็น็ คนยังั ไง รู้จ�้ ักั วิิธีกี ารทำงาน อัันนี้้�เป็็นกำไรชีีวิิตของผม ผมไม่่รู้�้ แต่่ผมรู้้�ว่่าผมเรีียนได้้ ผมก็็เรีียน
ของเรา จะได้เ้ ห็น็ ว่า่ เขาจะเชื่อ่� ใจเราได้ไ้ หม มั่่น� ใจเราได้ไ้ หม ถ้า้ พวกเขา แต่ผ่ มจะไม่ไ่ ปรับั สิ่่�งที่่ผ� มรู้้�ว่่าผมไม่่สามารถเรีียนรู้ไ�้ ด้้
เข้้าใจ เชื่�่อใจ และมั่่�นใจ พวกเขาก็็จะมีีศรััทธา ซึ่�่งเป็็นเป้้าหมาย เรื่่�องนี้้�ขั้�นตอน (process) มัันใช้้ได้้ เรื่�่องการร่่างรััฐธรรมนููญเกิิดขึ้�น
เพราะพอคนมีศี รัทั ธากับั เราแล้ว้ ถึึงเราทำอะไรที่่ผ� ิิดพลาด หรืือทำอะไร ภายในสภาเองโดยคุุณบรรหาร (ศิิลปอาชา) ท่่านเป็็นนัักการเมืือง
ที่่�อาจจะไม่่เหมาะสม แต่เ่ ขาถืือว่่าเขารู้้จ� ัักเราดีี เขายกโทษให้้เราได้้ รุ่�นใหญ่่ที่่�คนนัับถืือตั้้�งคณะขึ้�นมาศึึกษา และเมื่�่อมีีคณะศึึกษาแล้้ว
พอไปได้ส้ ักั 6-7 เดืือน ตามข่า่ วทหารอยากจะให้ผ้ มออก แต่ไ่ ม่ก่ ล้า้ ปลด ก็็ได้้ผลว่่าควรจะต้้องมีีการตั้้�งสภาร่่างรััฐธรรมนููญ (สสร.) ที่่�มีีสััดส่่วน
เพราะตอนนั้้น� รู้แ� ล้ว้ ว่า่ ขืืนปลดผมเป็น็ เรื่อ� งแน่่ เพราะผมมีฐี านประชาชน องค์์ประกอบของสมาชิิกเป็็นตััวแทนประชาชน คุุณบรรหารก็็เห็็นด้้วย
แล้้ว ในส่่วนของการทำงาน ผมมีีหลัักว่่าผมรู้�ว่่าผมรู้�อะไร และผมรู้�ว่่า ดังั นั้้น� การที่่ส� ภาเป็น็ ผู้ใ�้ ห้ก้ ำเนิิด สสร. ขึ้น� มาเอง นี่่ก� ็ถ็ ือื เป็น็ ข้อ้ ดีปี ระการ
อะไรผมไม่่รู้�้ และผมรู้�้ ว่่าอะไรที่่�ผมไม่่สามารถเรีียนรู้�้ได้้ อัันแรกก็็โอเค หนึ่ง่� เมื่อ�่ รับั ผมขอว่า่ ไม่ท่ ำในรููปแบบเป็น็ กรรมาธิิการ เพราะไม่อ่ ย่า่ งนั้้น�
อัันที่่�สองเรารู้้�ว่่าเราไม่่รู้�้อะไร เราต้้องขวนขวายหาความรู้�้เพิ่่�มเติิม ต้อ้ งประชุมุ กันั ตามกฎเกณฑ์แ์ ละข้อ้ บังั คับั ของการประชุมุ พููดกันั 2 นาทีี
คุุยกัับคนที่่�รู้้�เรื่่�อง เพราะฉะนั้้�นการจััดตั้้�งรััฐบาลของผม ผมก็็ตั้้�งจาก เดี๋๋ย� วก็ข็ อแย้ง้ กัันแล้ว้ มัันไม่่จบ ผมไม่เ่ อา ขอทำเป็น็ แบบคณะทำงาน
คนที่่�ผมรู้�้จัักหรืือเพื่�่อน แต่่ผมไม่่ได้้ตั้้�งเพราะเขาเป็็นเพื่่�อน ผมตั้้�ง (working group) และในการประชุมุ ของเราจะเชิิญสื่อ่� เข้า้ ร่ว่ มได้ท้ ุกุ ครั้ง�
เพราะหนึ่ง่� ผมรู้้�ว่่าเขาไม่่โกงกิิน สอง เป็น็ คนที่่�คุุยกัันรู้�เ้ รื่�อ่ ง ไม่ต่ ้้องเห็็น เพราะว่า่ เราต้อ้ งอาศัยั สื่่อ� อธิิบายให้ป้ ระชาชน
ด้้วยกัับเราทุุกอย่่าง แต่่พร้้อมที่่�จะปรัับความเข้้าใจซึ่่�งกัันและกััน กระบวนการทั้้�งหมดมัันเป็็นเรื่�องต่่อเนื่�่องไปจากจุุดประสงค์์ ถ้้าเรา
สาม ต้อ้ งเป็น็ คนที่่เ� อียี งไปทางเสรีนี ิิยม คืือขวาจัดั ก็ไ็ ม่เ่ อา ซ้า้ ยจัดั ก็ไ็ ม่เ่ อา มีีจิิตใจที่่�ต้้องการสร้้างฐานประชาชน ทุุกอย่่างทำแล้้วมัันจะไปถึึง
ต้้องเป็็นพวก free marketeers ส่่วนใหญ่่ก็็มัักจะเป็็นข้้าราชการ ประชาชนโดยอััตโนมััติิ แต่่ถ้้าเราเกิิดคิิดอะไรที่่�ไม่่ coherent หรืือคิิด
หรืืออดีีตข้้าราชการทั้้�งนั้้น� มันั หลีกี เลี่่ย� งไม่ไ่ ด้้ เพราะผมไม่่ได้้รู้้จ� ักั ใคร อะไรที่่�มัันไม่่ practical หรืือคิิดอะไรที่่�มัันไม่่ logical มัันก็็ยุ่�ง มัันก็็
ผมพููดเสมอว่า่ หลักั การไม่่เปลี่่ย� น วิิธีีการเปลี่่ย� นได้้เสมอ ต้อ้ งเป็็นคนที่่� เลอะเทอะ
practical ตอนเปิิดประชุุมแรก ผมพููดเลย ห้้ามโกงกิิน ในอดีีต
ผมไม่่อยากรู้้เ� รื่�อ่ ง แต่ต่ ั้้ง� แต่ว่ ัันนี้้�ไป หยุุด สอง ต้้องทำด้ว้ ยความโปร่ง่ ใส
60 INTERVIEW
ธนิินท์์ เจีียรวนนท์์
ประธานอาวุุโส เครืือเจริิญโภคภััณฑ์์ บุุตรชายคนที่่�ห้้าของนายเอ็็กชอ แซ่่เจี๋๋�ย พ่่อค้้าชาวจีีน ผู้�อพยพข้้ามน้ำำ��
ข้้ามทะเลมาบุุกเบิิกธุุรกิิจจำำ�หน่่ายเมล็็ดพัันธุ์�เจีียไต๋๋ ในประเทศไทย จากวัันแรกของการเป็็นเสมีียน มีีหน้้าที่�่เช็็ดโต๊๊ะ
และเปิิดร้้าน ธนิินท์์สะสมความรู้�จากธุุรกิิจสู่่�ธุุรกิิจ และพาเครืือเจริิญโภคภััณฑ์์ให้้เติิบโตท่่ามกลางทั้้�งคำำ�ชื่่�นชม
และคำำ�วิิพากษ์์จนก้้าวขึ้้�นมาเป็็นยัักษ์์ใหญ่่ในระดัับโลก
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 61
การหยั่่�งรากและเติิบใหญ่่ของอาณาจัักรเครืือเจริิญโภคภััณฑ์์
วิิชาชีีวิิต พอผมอายุุ 20 ก็ม็ าทำเรื่อ่� งส่ง่ ออกหมูู ส่ง่ ออกไก่่ไปฮ่อ่ งกง พี่่ช� ายยังั งง
คุุณพ่่อผมมีีธุุรกิิจค้้าขายเมล็็ดพัันธุ์�อยู่่�ซััวเถา มีีพรรคคอมมิิวนิิสต์์ เพราะผมยัังเด็็ก แต่ผ่ มไปเรีียนรู้�ไ้ ปศึึกษา ทีีมงานส่ง่ ออกหมููฟังั ผมหมด
ส่่งคนมาเป็็นประธาน เวลากำไรก็็แบ่่งกัันคนละครึ่�่ง ก็็เท่่ากัับภาษีี เพราะผมลงลึึก ซื้�อหมููที่่�ไหนก็็ไปสอดรู้�้ สอดเห็็น ถ้้าตอนนั้้�นหมููตายไป
รายได้้ 50% ไม่่เบานะ ตอนผมอายุุ 16 ผมมาเรีียนฮ่่องกง เรีียนก็็งููๆ ตััวหนึ่่�งเท่า่ กัับเราเสีียเงิินเป็็นพันั บาท รถยนต์์คัันหนึ่ง�่ แสนห้า้ หมื่่น� บาท
ปลาๆ เพราะว่่าจริิงๆ อยากจะเป็็นผู้�้กำกับั สร้า้ งหนััง ตอนเรียี นประถม เท่่านั้้�นเอง ดัังนั้้�นผมต้้องดููแลหมููไม่่ให้้เสีียหาย เวลาหมููมาถึึงท่่าเรืือ
เคยเป็น็ ผู้ก�้ ำกับั สร้า้ งละครสั้้น� ๆแสดงในโรงเรียี นอ่า่ นหนังั สืือของผู้ก้� ำกับั ต้้องลงหมููให้้เร็็วที่่�สุุด ไม่่ให้้ตากแดด ไม่่ให้้ร้้อน ก็็ต้้องไปคลุุกคลีีกัับ
ต่่างๆ เมื่�่อมีีเวลา ผมก็็ไปดููเขาถ่่ายทำหนััง พี่่�ชายเป็็นพระเอกหนััง คนที่่�รัับ ให้้แรงจููงใจเขาให้้ช่่วยดููแล เวลาหมููขึ้้�นท่่าเรืือ ผมอยู่่�ถึึงสว่่าง
เขาเลยพาไปดููเขาถ่า่ ยทำ ผมไม่่เคยคิิดว่า่ ต้้องมาทำเรื่่�องเกษตร คนบอกตรงนั้้น� อันั ตราย ฆ่า่ กันั ตายทุกุ คืืน มีสี ามก๊ก๊ อยู่�ในนั้้น� ผมก็เ็ ข้า้ ไป
ถ่่อมตััว เข้้าไปเคลียี ร์์ สุดุ ท้า้ ยเป็็นมิิตร กลายเป็็นว่่าทุุกคนฟัังผม
อายุุ 18 สมััครไปเรีียนออสเตรเลีีย แต่่สุุดท้้ายไม่่ได้้ไป คุุณพ่่อบอกว่่า ถามว่่าทำไมนัักธุุรกิิจจีีนมีีเยอะ คนไทยสบาย เหมืือนเป็็นลููกเศรษฐีี
ถ้้าคุุณจะไม่่ไปเรีียน คุุณต้้องเป็็นเสมีียน เปิิดร้้าน เช็็ดโต๊๊ะ ล้้างส้้วม ในน้้ำมีีปลา ในนามีีข้้าว โค่่นต้้นไม้้เมื่�่อไหร่่ก็็เป็็นเงิิน ไม่่ต้้องปลููกก็็มีี
ต้้องเริ่�มต้้นเป็็นบ๋๋อยเลย เงิินเดืือน 800 บาทเท่่านั้้�น แต่่ถ้้าผมจะทำ ไปเอามะเขืือ ไปเอาผักั อะไร อุดุ มสมบููรณ์ม์ าก แต่่เกิิดมาพ่อ่ แม่่ร่่ำรวย
อะไรแล้้ว งานอะไรผมก็็เรีียนรู้� ผมไม่่เกี่�ยง สัักพัักเห็็นว่่าไม่่มีีอนาคต ก็็แล้้วไป ไม่่ว่่ากััน สำคััญต้้องสอนให้้เป็็น คนเก่่งไม่่ใช่่แค่่เรีียนเก่่ง
เลยรีีบเปิิดร้้านให้้เร็็วขึ้้�นตั้้�งแต่่เช้้ามืืด แล้้วก็็ไปกัับรถกุุดััง ปกติิหลงจู๊� ต้อ้ งทุ่�มเท ขยันั หมั่่น� เพียี ร ถ้า้ ยิ่ง� เรียี นเก่ง่ ยิ่ง� หน้า้ บาง ติิไม่ไ่ ด้้ อย่า่ งนี้้แ� ล้ว้
จะเป็็นคนนั่่�งรถกุุดัังไปซื้�อสิินค้้า แล้้วขนไปส่่งโรงงานก่่อนมาเก็็บเงิิน จะไปเก่่งยัังไง ต่่อให้้เก่่งแค่่ไหน ถ้้าทำของใหม่่และมีีอะไรที่่�ไม่่เคย
ที่่ร� ้า้ นตอนแปดโมง ผมก็เ็ ปิดิ ร้า้ นแต่เ่ ช้า้ มืืดแล้ว้ ให้เ้ ด็ก็ เฝ้า้ ส่ว่ นผมออกไป ก็็ต้้องทำผิิด ก็็แก้้สิิครัับ ผิิดวัันนี้้�ก็็แก้้พรุ่�งนี้้�สิิ สัังคมมัันเปลี่่�ยน มัันไม่่
กัับรถกุุดััง ไปดููเขาซื้�อยัังไง ส่่งสิินค้้าเข้้าโรงงานยัังไง โรงงานรัับยัังไง เหมืือนตำรา หนึ่่�งเป็็นหนึ่่�ง สองเป็็นสอง วัันหนึ่�่งเจออะไรที่่�ไม่่เหมืือน
ผลิิตยัังไง ซึ่�่งไม่่ใช่่หน้้าที่่�ผม แต่่เป็็นนิิสััยผม ไปแล้้วต้้องรู้�้ให้้หมด กัับที่่�เรีียนมา เราก็ไ็ ปแก้้ปััญหาเหล่า่ นี้้� นั่่�นแหละปััญญาเกิิด
ถามจนหลงจู๊�ไม่พ่ อใจ สุดุ ท้้ายผมรู้�้ ดีีกว่า่ หลงจู๊๊�อีกี
ต่่อมาคุุณพ่่อมาเมืืองไทย แล้้วก็็เอาเมล็็ดพัันธุ์�ที่�ดีีที่่�สุุดของเมืืองจีีน สั่่�งสมประสบการณ์์
มาแนะนำให้้คนไทย หากว่่าเมล็ด็ พัันธุ์์�หมดอายุุ เอามาแลกคืืนฟรีีเลย ผมโชคดีีได้้อาจารย์์ดีี คืือ ดร.ชำนาญ ยุุวบููรณ์์ เป็็นทั้้�งอธิิบดีีกรม
คุุณพ่่อจะตีีตราลงไปในซองเลยว่่าหมดอายุุวัันไหนเดืือนไหน ไม่่มีีใคร การปกครอง เป็็นทั้้�งผู้�้ ว่่าฯ กรุุงเทพฯ ท่่านมีีเจ้้านาย 2 คน คนหนึ่�่งคืือ
สอนคุุณพ่่อ ท่า่ นเป็น็ อัจั ฉริิยะ พอยุุคนั้้น� มีีกระป๋๋อง คุุณพ่อ่ ก็น็ ำกระป๋อ๋ ง จอมพลสฤษดิ์์� (ธนะรัชั ต์)์ นายกรัฐั มนตรีี อีกี คนหนึ่ง�่ คืือจอมพลประภาส
มาใส่่เมล็็ดพัันธุ์�เพื่�่อไม่่ให้้มีีความชื้�นสููงไป เมล็็ดพัันธุ์์�ก็็ไม่่งอก รัักษา (จารุเุ สถียี ร) รัฐั มนตรีมี หาดไทย ดร.ชำนาญเป็น็ อธิิบดีกี รมการปกครอง
อยู่�ได้้นาน คุุณพ่่อบอกว่่าสำคััญคืือคุุณภาพ และซื่�่อสััตย์์ต่่อลููกค้้า ดังั นั้้น� ขึ้น� ตรงกับั ท่า่ นรัฐั มนตรีปี ระภาส แต่เ่ นื่อ�่ งจากท่า่ นจอมพลสฤษดิ์์�
ลููกค้า้ ขาดทุนุ ลููกค้า้ ไม่ข่ ยาย เราก็ไ็ ม่ข่ ยาย ลููกค้า้ เติิบโต เราก็เ็ ติิบโตตาม กลางคืืนนอนไม่่หลัับ ตื่น่� ตีี 3 ตีี 4 ก็็ชอบไปตรวจกรุุงเทพฯ อธิิบดีจี ึึงต้อ้ ง
ลููกค้้า ทีีแรกก็ข็ ายของดีีราคาถููก สุุดท้้ายพอชื่่�อเสียี งโด่ง่ ดััง ก็็ขายของดีี ทำงานตั้้�งแต่่เช้้ามืืด 6 โมงต้้องไปถึึงบ้้านท่่าน ไปรัับคำสั่่�งว่่าต้้องแก้้
ราคาคุ้�มค่า่ ถ้้าไม่่ดีอี ย่า่ ขาย เก็็บไว้้ให้้เขาคิิดถึึงดีกี ว่่า ถ้า้ ไม่ม่ ีีของดีีขาย
62 INTERVIEW
อย่่างนั้้�นอย่่างนี้้� ดร.ชำนาญเลยเหมืือนมีีเจ้้านาย 2 คน และท่่านก็็ให้้ เข้้าใจและมีีทุุน คืือลงทุุนสููงทีีแรก ประสิิทธิิภาพยิ่�งสููงขึ้�นอีีก คุุณภาพ
โอกาสผมซึ่�่งอายุุ 21 ปีเี ป็น็ ผู้จ้� ััดการสหพันั ธ์ส์ หกรณ์์ค้้าไข่ไ่ ก่ใ่ นประเทศ ก็ส็ ููงขึ้น� กลายเป็น็ 3 สููง 1 ต่่ำ ลงทุนุ สููงใช่่ไหม แต่่ประสิิทธิิภาพสููงกว่า่
ผมได้โ้ ควตามากที่่ส� ุดุ ผมก็็เอาครึ่ง�่ หนึ่ง่� มาแบ่ง่ ให้ก้ ัับเถ้้าแก่่ 30 กว่่าคน การลงทุนุ อีกี และคุณุ ภาพก็ส็ ููงด้ว้ ย เพราะของไม่เ่ สียี รสชาติิดีี สม่่ำเสมอ
ทุกุ คนก็็พอใจ ยกผมเป็น็ ผู้น�้ ำ ผนึึกกำลัังกันั ไม่่สู้�้ กันั ผมเลยราบรื่�น่ มาก กลายเป็็นต้้นทุุนถููก แต่่ถ้้าลงทุุนต่่ำ ประสิิทธิิภาพก็็จะต่่ำ คุุณภาพต่่ำ
สมััยนั้้�นรััฐสั่่�งว่่าตลาดสดต้้องสะอาด ห้้ามเชืือดหมููเชืือดไก่่ตามเขีียง และต้้นทุุนสููง แน่่นอนประเทศที่่�ยากจนก็็จะบอกว่่าไม่่มีีเงิิน แต่่ถ้้าผม
ต้้องไปเข้้าโรงงานเชืือด ทำให้้ตลาดสดเราก้้าวหน้้ากว่่าทุุกประเทศ เป็็นรััฐบาลนะ ผมจะกู้�้เงิินมาให้้ ถ้้าคุุณทำเรื่�องไฮเทค คุ้�ม หากว่่าเอา
แต่่ฆ่่าแบบเถื่่�อนก็็ยัังมีี เพราะรััฐบาลไม่่ได้้เข้้มงวด เหมืือนตลาดสด ง่า่ ยๆ แรงงานคน แล้ว้ ก็็ทำถููกๆ กลายเป็็นว่า่ ต้น้ ทุุนก็็ยิ่่ง� มากยิ่่�งแพงขึ้�น
ทุุกวัันนี้้�ก็็ยัังขายหมููที่่�ใช้้ยาเร่่งเนื้้�อแดงเยอะ นัักธุุรกิิจชอบให้้อิิสระ จำนวนก็็น้้อย ค่่าขนส่่งก็็ไม่่คุ้�มแล้้ว ค่่าโฆษณาก็็ไม่่คุ้�มแล้้ว กำไรน้้อย
แต่บ่ างเรื่่�องที่่�ถููกต้อ้ ง เช่น่ เรื่�่องสารเร่ง่ เนื้้�อแดงที่่�กิินมากๆ คนก็็สะเทืือน ขายมากไม่ส่ ู้ก�้ ำไรน้อ้ ย ถ้า้ กำไรมากขายน้อ้ ยเราไม่ว่ ่า่ นี่่ค� ืือความเป็น็ จริิง
ตรงนี้้ร� ัฐั บาลต้อ้ งกำหนดมาตรฐานเพื่อ่� ประโยชน์ข์ องประชาชน แต่น่ อก หลัักของผมคืือไปประเทศไหนก็็ตาม คุุณไปทำให้้สิินค้้าในประเทศนั้้�น
เหนืือจากนั้้�น รััฐบาลแค่่ให้้ขอบเขต ให้้เป้้าหมาย ให้้การสนัับสนุุนพอ ถููกลงหรืือเปล่่า ถ้้าคุุณทำให้้สิินค้้าดีีและถููก คุุณชนะทุุกประเทศ
ไม่ใ่ ช่ไ่ ปคุมุ ราคา ราคาหมููสููงขึ้น� เพราะมันั เสียี หายมากขึ้น� หมููขาดตลาด เพราะมนุษุ ย์ท์ี่่ไ� ม่รู่้อ้� ะไรที่่ส� ุดุ ก็ย็ ังั ต้อ้ งการซื้อ� ของดีรี าคาถููก ถ้า้ ไปประเทศ
ยิ่ �งจััดการมากเท่่าไหร่่ รายเล็็กรายย่่อยก็็ยิ่ �งล้้มหายตายจากไปมาก ไหนแล้้วผมทำให้้ของดีีราคาถููกไม่่ได้้ ผมไม่่ไปครัับ ทำให้้ประเทศเขา
เท่า่ นั้้น� เหลืือแต่ร่ ายใหญ่่ ถ้า้ อยากให้ร้ าคาถููกก็ต็ ้อ้ งให้ซ้ ัพั พลายมากกว่า่ ได้ป้ ระโยชน์ไ์ ม่ไ่ ด้้ ผมไม่ไ่ ป สองวันั ก็ถ็ ููกไล่อ่ อกมาแล้ว้ แต่่ถ้า้ เราทำให้้
ดีมี านด์์ ต้้องไปส่ง่ เสริิมรายเล็็กรายย่่อย ต้อ้ งกู้เ�้ งิินดอกเบี้้ย� ต่่ำให้เ้ ขา ของดีีราคาถููก รััฐบาลเขาก็็ยิินดีีต้้อนรัับเรา เพราะเขาต้้องการทำให้้
เรื่�่องการทำธุุรกิิจ ในช่่วงรััฐบาล ดร.ทัักษิิณ ชิินวััตร ท่่านเข้้าใจดีี ประชาชนเขาซื้�อสิินค้้าได้้ อย่่าไปนึึกว่่ายุุค 4.0 คุุณจะขายของแพง
ท่า่ นเข้า้ ใจว่า่ จะแก้ค้ วามยากจนของประเทศไทยต้อ้ งแก้ท้ ี่่เ� กษตร ไม่ว่ ่า่ และของดีรี าคาแพง ไม่ใ่ ช่่ ยุคุ นี้้ย�ิ่ง� ต้อ้ งคิิดว่า่ จะทำยังั ไงให้ส้ ิินค้า้ ถููกลงอีกี
ประเทศไหน พื้้�นฐานมาจากเกษตรหมด ดัังนั้้�น ต้้องสนัับสนุุนคน ต้้องใช้ไ้ ฮเทค ใช้้การบริิหารจัดั การ ลดขั้�นตอนให้้มีีประสิิทธิิภาพสููงขึ้�น
รากหญ้้าที่่�เป็็นฐานเศรษฐกิิจ ถ้้าคนรากหญ้้าไม่่มีีรายได้้ก็็จะมีีปััญหา ลดต้น้ ทุุน แล้ว้ ก็ข็ ายของดีรี าคาเหมาะสมกัับประชาชน
เขามีีคำพููดอย่่างนี้้� ยากจนตามมาด้้วยเพื่่�อนอีีก 2 คน คืือเจ็็บและโง่่
ทำงานหนัักได้้เงิินน้้อยก็็เจ็็บป่่วย อายุุสั้้�น และลููกก็็ไม่่ได้้ออกไปเรีียน ข้อ้ หาเรื่่อ� งผููกขาด
มหาวิิทยาลัยั เพื่�่อไปเรีียนรู้้� เพราะต้้องรีีบมาช่ว่ ยพ่อ่ แม่่ ถ้้ารายเล็็กเขารู้้�จัักเรีียนรู้้�แล้้วทำได้้ดีี เขาก็็ไม่่ตาย ที่่�ไหนที่่�เซเว่่นฯ
ไปได้้ ถ้า้ ร้้านโชห่ว่ ยไม่่เปลี่่ย� นแปลง เขาก็ต็ าย เพราะตลาดไม่ต่ ้้องการ
ต่อ่ ยอดอย่่างรวบรัดั แบบเดิิมแล้้ว เขาต้อ้ งการความสะอาด อะไรต่อ่ อะไร มัันเปลี่่�ยนไปอีีก
ผมไม่ช่ อบไปเรียี นรู้้�ตั้ง� แต่ศ่ ููนย์์ ผมชอบไปต่อ่ ยอด เรียี นลัดั เขาทำสำเร็จ็ ยุคุ หนึ่�ง่ แล้ว้ เซเว่่นฯ ทำสำเร็็จ คุณุ ก็เ็ รีียนรู้ไ�้ ด้้ แล้้วในเมื่�่อคุุณเป็น็ เถ้้าแก่่
อยู่�แล้ว้ ผมเห็น็ เมืืองนอกผมก็ต็ั้้ง� คำถามว่า่ ทำไมเขาเลี้้ย� งได้ท้ ีลี ะหมื่น่� ตัวั ร้้านไม่่ต้้องเช่่า คุุณจะสู้้�เซเว่่นฯ ไม่่ได้้ได้้ยัังไง ถ้้าคุุณไม่่เปลี่่�ยนแปลง
และพบว่า่ ยิ่่ง� ใช้้ไฮเทค ยิ่่�งทำให้ค้ นไม่เ่ หนื่่�อย จบมหาวิิทยาลััยมาเลี้้ย� ง ก็็สู้้�ไม่ไ่ ด้้ แต่ถ่ ้้าคุุณเปลี่่ย� นแปลงก็ม็ ีีคนพร้อ้ มจะส่ง่ ของให้ค้ ุณุ เยอะแยะ
หมููได้้ เลี้้�ยงไก่่ได้้ คนไม่่เข้้าใจตรงนี้้� นึึกว่่าไฮเทคต้้องมีีความรู้้� จริิงๆ เพราะเซเว่่นฯ ไม่่ได้้ทำทั้้�งหมด ทำไมผมต้้องมาทำเซเว่่นฯ ต้้องมาทำ
ไฮเทคไม่่ต้้องมีคี วามรู้�้ ขอให้ท้ ำตามเขา 100% ก็็แล้ว้ กััน อย่่าไปคิิดเอง แม็็คโคร ทำโลตััส เพราะผมส่่งเสริิมต้้นน้้ำ แล้้วให้้เขาเลี้้�ยงไก่่เลี้้�ยงหมูู
พอทำตามแล้้วคุุณมีีประสบการณ์์ค่่อยไปเปลี่่�ยนแปลง จุุดไหนที่่�มััน เป็็นหมื่่�นตััว ถ้้าปลายน้้ำไม่่มีีใครทำ มัันก็็ไม่่สอดคล้้อง สิินค้้าเกษตร
ไม่เ่ หมาะสมไม่ถ่ ููกต้อ้ ง ไม่ใ่ ช่ย่ ังั ไม่ท่ ันั เรียี นรู้เ� ลย อวดดีี เปลี่่ย� นตรงนี้้เ� ป็น็ มันั มีฤี ดูู มันั มีีเวลา มัันมีีชีีวิติ สััตว์์โตถึึงจุดุ หนึ่ง่� มัันไม่่โตแล้ว้ ถ้า้ เลี้้�ยงต่อ่
อย่า่ งนี้้ด� ีกี ว่า่ ส่ว่ นใหญ่เ่ วลาเขาผิิด จะผิิด 20% แต่เ่ วลาเราผิิด จะผิิด 80% เราขาดทุุนแน่่ ถึึงตอนนั้้�นเราต้้องเอาไปขายแล้้ว ถ้้าตลาดไม่่พร้้อม
ยิ่ �งไฮเทคมากเท่่าไหร่่ ยิ่ �งเหมาะสมกัับประเทศที่่�ล้้าสมััย เพีียงแต่่ต้้อง จะทำยังั ไง
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 63
ดููประวััติิผม ผมจะไม่่เข้้าไปในธุุรกิิจที่่�มีีคู่�แข่่ง ผมทำเรื่�องอาหารสััตว์์ ความผิิดพลาดในวิิกฤต
ก็็ไม่่มีีคู่�แข่ง่ มาทำโลตัสั ทำแม็ค็ โคร ทำเซเว่น่ ฯ ตอนนั้้�นเมืืองไทยไม่่มีี ความจริิงผมจะเกษีียณตอนอายุุ 55 แล้้ว ตอนนั้้�นพอดีี 58 ที่่�ประชุุม
ใครทำ ทำโทรศัพั ท์์ คู่�แข่ง่ ของผมคืือใครรู้ไ�้ หม เยอรมััน ฝรั่่ง� เศส อังั กฤษ ครอบครัวั บอกว่า่ ผมต้อ้ งกลับั มา ผมบอกเรืือเราเจอมรสุมุ สิินค้า้ บนเรืือ
เมืืองไทยมีี 2 บริิษััทเท่่านั้้�นที่่�เข้้ามาประมููลได้้ ก็็คืือปููนซิิเมนต์์กัับ ถ้า้ ยัังจะเอาครบทุกุ อย่่าง เรืือล่่มหมดนะ ทำให้้สิินค้้ามันั น้อ้ ยลง ผมจะ
เจริิญโภคภััณฑ์์ในยุุคนั้้�น ไซส์์เล็็กไปไม่่มีีสิิทธิ์์�มาประมููล ตอนนั้้�น ไม่่ขายบริิษััทที่่พ� ี่่ใ� หญ่ร่ ิิเริ่�มกัับพี่่ๆ� สอง ผมจะขายแต่่ของที่่ผ� มริิเริ่�มใหม่่
ปููนซิิเมนต์์ไม่่เอา ผมก็็ไม่่เอา แต่่ท่่านเฉลีียว สุุวรรณกิิตติิ มาบอกว่่า แล้ว้ ผมเชื่อ�่ ว่า่ ผมจะขายหมดด้ว้ ย บริิษัทั ไม่ล่ ้ม้ ละลายแน่น่ อน เพราะเรา
ถ้้าไม่่มีีใครเอาแล้้วโครงการนี้้�จะไปตกอยู่่�กัับต่่างชาติิ ท่่านสุุจิินดา ลงทุนุ ธุรุ กิิจที่่ม� ันั มีอี นาคตจริิงๆ ไม่ใ่ ช่เ่ พ้อ้ ฝันั ผมเอาความสำเร็จ็ เขามาทำ
ผบ.ทบ. ก็ม็ าบอกว่า่ ท่่านน่่าจะประมููล สุดุ ท้า้ ยเราเลยเข้า้ ประมููลอย่่าง ไม่่ใช่่เริ่�มตั้้�งแต่่ศููนย์์ เซเว่่นฯ เขาก็็สำเร็็จในอเมริิกา ญี่�่ปุ่่�น แล้้วผมทำ
ตรงไปตรงมาและชนะ คนเข้้าใจว่่าผมพยายามผููกขาด แต่่ความจริิง โลตััส ก็็มาจากที่่�เห็็นวอลมาร์์ทสำเร็็จในอเมริิกา เทสโก้้ในอัังกฤษ
ผมเหนื่่�อยตรงนี้้� ตอนที่่�เปลี่่�ยนจากระบบสายมาเป็็นมืือถืือ ผมก็็เจอ มันั มีตี ัวั อย่่างที่่�ทำสำเร็็จ พอผมจะขายจึึงมีีคนมาแย่่งซื้อ� เลยแหละ
คู่�แข่่งคืือ ดร.ทัักษิิณ ชิินวััตร แล้้วท่่านก็็ขายให้้กัับรััฐบาลสิิงคโปร์์ ต้้มยำกุ้�งคืือวิิกฤตการณ์์ครั้�งใหญ่่ที่่�สุุดที่่�เราเคยเผชิิญ ตอนนั้้�นเรากู้้�เงิิน
ยิ่ง� หนักั เข้า้ ไปอีกี เงิินก็ม็ ีี อิิทธิิพลก็ส็ ููง นอร์เ์ วย์ม์ าเป็น็ ผู้ถ�้ ือื หุ้�นใหญ่ด่ ีแี ทค ต่่างประเทศทั้้�งนั้้�น เมื่�่อเกิิดวิิกฤตขึ้�น เงิินตราต่่างประเทศเราก็็หมด
อีกี สรุปุ เราเป็็นคู่�แข่ง่ ของ 2 ประเทศ ไปสู้้�กัับประเทศเราก็็เหนื่�่อย เกลี้้ย� งทันั ทีี ความจริิงถ้้าช่่วงนั้้�นเราขายแค่่ 30% ของทรูู เราก็ไ็ ม่่จำเป็น็
ผมไม่่ทำธุุรกิิจไปซ้้อนกัับใคร มีีแต่่ผมทำแล้้วมีีคนเข้้ามาเป็็นคู่�แข่่ง ต้้องขายแม็็คโคร แต่่ทรููในช่่วงนั้้�นเป็็นธุุรกิิจที่่�กำลัังรุ่�ง เราทำเคเบิิลทีีวีี
เช่น่ ปููนซีเี มนต์ผ์ มก็ไ็ ม่ไ่ ปทำ เหล้า้ เบียี ร์ผ์ มก็ไ็ ม่ไ่ ปทำ เพราะผมรู้�้ ว่า่ คู่�แข่ง่ ทั่่ว� โลกร่ว่ มกับั Verizon ค่า่ ยโทรคมนาคมใหญ่่ที่่ส� ุุดในอเมริิกา เราเป็น็
เก่ง่ อยู่�แล้ว้ อันั นี้้�จะว่่าผมฉลาดก็็ใช่่ เพราะเขาเป็น็ เจ้า้ ตลาดอยู่� แล้้วเรา เบอร์์สอง เขาเป็็นเบอร์์หนึ่่�งเคเบิิลทั่่�วโลก ธุุรกิิจของทรููเกี่�ยวข้้องกัับ
จะเข้้าไปทำไม เขาแพ้้เรา เราก็็เข้้าไอซีียููเหมืือนกััน ทำไมเราไม่่เอา เทคโนโลยีี เราเลยคิิดว่า่ รักั ษาส่่วนนี้้�ไว้ด้ ีกี ว่า่ นี่่ค� ืือเรื่�่องที่่ผ� ิิดพลาดอย่า่ ง
พลัังของเราไปเลืือกคู่�แข่่งที่่�ไม่่แข็็งแรง ไปหาหมููกิินดีีกว่่า ไปหาที่่�ที่่�ยััง มหัันต์์ เพราะเทคโนโลยีีมัันล้้มละลายได้้ง่่ายมาก เคเบิิลมาถึึงจุุดหนึ่�่ง
ไม่่มีีใครเป็็นแชมป์์ ต่่อให้้สะดุุดขาหกล้้มนัับสิิบก็็ลุุกขึ้�นมาเป็็นแชมป์์ ก็ก็ ลายเป็น็ สิ่่ง� ที่่ล� ้น้ ตลาด กลายเป็น็ ไม่ม่ ีคี ่า่ ใดๆ เลยจากที่่ผ� มเคยมีโี อกาส
เพราะไม่่มีคีู่�แข่่ง ทำไมต้อ้ งไปท้า้ ตีีท้า้ ต่อ่ ยกัับคู่�แข่่งที่่น� ่า่ กลััว กำไรในช่่วงนั้้�นแสนกว่่าล้้านบาท กลายเป็็นเหลืือศููนย์์ทัันทีี ชื่่�อผมเคย
ประเทศที่่�เคยเป็็นคอมมิิวนิิสต์์ เขาจะรู้�เรื่่�องดีีกว่่าประเทศที่่�ไม่่เคย เป็็น 1 ใน 50 ของโลก และเป็น็ 1 ใน 11 คนของเอเชีีย เพราะตอนนั้้�น
โดยเฉพาะประเทศที่่�ยากจน นึึกว่่าเป็็นคอมมิิวนิิสต์์มัันดีี ประชาชน ทำโทรศัพั ท์ก์ ็เ็ ป็น็ ของใหม่ใ่ นยุคุ นั้้น� ทำเซเว่น่ ฯ ก็เ็ ป็น็ ของใหม่ข่ องยุคุ นั้้น�
ได้้ประโยชน์์ แต่ค่ วามจริิงยิ่่ง� รวมยิ่่ง� ทำให้้คนรวยเท่า่ กััน ก็็กลายเป็็นว่่า ทำโลตััสก็็เป็็นของใหม่่ของยุุคนั้้�น แม็็คโครก็็เป็็นค้้าส่่งที่่�หนึ่�่งในยุุคนั้้�น
ทุุกคนจนเท่่ากััน เติ้้�งเสี่่�ยวผิิงเลยบอกว่่า ไม่่ได้้---มนุุษย์์อยู่�แต่่ละที่่� คืือซีพี ีเี ราทำอะไรก่อ่ นคนอื่น�่ แล้ว้ ไม่เ่ คยไปแย่ง่ ผมรู้้�ก่อ่ นคนอื่น่� ทำก่อ่ น
ไม่่เหมืือนกันั คุณุ อยู่�ในที่่�กันั ดาร คุุณจะทำให้้เขารวยเท่า่ กัับคนที่่อ� ยู่�ใน คนอื่�น่ แล้ว้ รัฐั บาลก็็ไม่ม่ ีกี ฎหมายห้า้ มผมทำ
สิ่่�งแวดล้้อมที่่�มัันเหมาะสมได้้อย่่างไร ต้้องเอาให้้กลุ่�มหนึ่�่งรวยก่่อน
แล้้วค่่อยไปช่่วยกลุ่�มที่่�ยากจน ไม่่งั้�นก็็ดึึงทั้้�งประเทศจนไปหมดเลย
เขายังั ไม่่ทันั ตั้้�งตัวั ไปเก็บ็ ภาษีเี ขาสููงๆ เขาก็็เลิิก แล้้วสุดุ ท้้ายไม่ไ่ ด้้อะไร
เติ้้�งเลยเปลี่่�ยน โครงการอีีอีีซีีก็็เหมืือนกััน ต้้องกล้้าทำ วัันนี้้�มีีโอกาส
ยิ่ �งกว่่าเติ้�้งในสมััยนั้้�นอีีก ผมมองเมืืองไทยเต็็มไปด้้วยโอกาส จีีนกัับ
อเมริิกาทะเลาะกันั เราต้้องเอียี งอยู่�อเมริิกา แต่ท่ ิ้้ง� จีีนไม่ไ่ ด้้ ไม่เ่ อียี งอยู่�
อเมริิกา เราก็็อยู่�ไม่่ได้้เหมืือนกััน เขายัังเป็็นเศรษฐีี เป็็นมหาอำนาจ
ของโลกอยู่� จีนี ยัังสู้�้ไม่ไ่ ด้้
64 INTERVIEW
สุุทธิิธรรม จิิราธิิวััฒน์์
สุุทธิิธรรม จิิราธิิวััฒน์์ คืือบุุตรชายคนที่�่ 8 ของ เตีียง แซ่่เจ็็ง คนจีีนโพ้้นทะเลผู้้�ก่่อตั้้�งตระกููล ‘จิิราธิิวััฒน์์’ ในไทย
และบุุกเบิิกธุุรกิิจของห้้างค้้าปลีีก ‘เซ็็นทรััล’ สุุทธิิธรรมและพี่�่น้้องคืือหนึ่่�งในพลัังสำำ�คััญที่่�ขัับเคลื่่�อนธุุรกิิจของตระกููล
นัับจากจุุดเริ่่�มต้้นของร้้านขายของชำำ�ในตึึกแถว แผ่่ขยายไปเป็็นห้้างแลนด์์มาร์์กในทุุกย่่านธุุรกิิจสำำ�คััญของไทย
หรืือแม้้กระทั่่�งหลายเมืืองใหญ่่ในโลกอย่่างทุุกวัันนี้้�
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 65
จากร้้านชำำ�ตึึกแถว สู่่�เจ้้าอาณาจัักรค้้าปลีีก
เคล็ด็ ลับั จากผู้้�บุกุ เบิิก ก็็เห็็นว่่าน่่าจะเปิิดร้้านที่่�จำหน่่ายสิินค้้าพวกนี้้� สิินค้้าแฟชั่่�น เสื้้�อผ้้า
เมืืองไทยในช่่วงที่่ค� ุุณพ่อ่ เข้า้ มามีโี อกาสมากสำหรับั คนจีนี คล้้ายๆ กับั เครื่�่องสำอาง รวมถึึงหนังั สืือที่่ต� ััวท่า่ นเองก็็ชอบมาก
คนยุโุ รปที่่�ข้า้ มไปอเมริิกา คืืออยู่�ในยุโุ รปก็อ็ าจเติิบโตได้้ แต่ก่ ารแข่่งขันั ก้้าวที่่�สองของคุุณพ่่อ คืือการตััดสิินใจเปิิด ‘ร้้าน’ เซ็็นทรััลเล็็กๆ ขึ้�น
เยอะ พอไปอเมริิกาแล้้วสบาย คุุณพ่่อเคยเดิินทางเข้้าไทยเพื่�่อสำรวจ ตั้้�งอยู่�บนถนนเจริิญกรุุง หน้้าปากซอยโรงแรมแมนดาริิน โอเรีียนเต็็ล
ความเป็็นอยู่� วััฒนธรรม สภาพประเทศ ก่่อนจะย้า้ ยจากไหหลำมาอยู่� ซึ่ง่� ถือื ว่า่ เป็น็ แหล่ง่ สำคัญั ของการค้า้ ขายในสมัยั นั้้น� แต่ป่ ัญั หาของการทำ
ถาวร เนื่อ่� งจากเมืืองจีนี ในตอนนั้้�นมีีระบบการเมืืองที่่�ไม่ย่ ุุติิธรรม มีกี าร ธุุรกิิจคืือการสื่่�อสารทำได้้ยากลำบาก ไม่่มีีอิินเทอร์์เน็็ต ไม่่มีีโทรศััพท์์
กดขี่ข� ่ม่ เหง ต่า่ งจากไทยที่่�มีคี วามสงบร่ม่ เย็น็ มีีวัดั วาอารามที่่เ� ป็็นที่่พ� ึ่�่ง ต้อ้ งติิดต่อ่ กัันผ่า่ น TELEX และจดหมาย การขนส่่งก็ไ็ ม่ท่ ันั สมัยั คุณุ พ่อ่
มีพี ระมหากษัตั ริิย์เ์ ป็น็ ประมุขุ เป็น็ ประเทศที่่ผ� ู้ค�้ นมีศี ีลี ธรรมมาก คุณุ พ่อ่ เก่่งมาก ท่่านดููโฆษณาในหนัังสืือแฟชั่่�น แล้้วหากเห็็นว่่าสิินค้้าชิ้้�นไหน
เข้า้ มาเริ่ม� ต้น้ จากการรับั จ้า้ ง และได้เ้ ปิดิ กิิจการร้า้ นขายของชำที่่ฝ�ั่่ง� ธนบุรุ ีี สวยก็็จะให้้คุุณสััมฤทธิ์์�เขีียนจดหมายติิดต่่อขอมาขาย ใช้้เวลามาก
ไม่่ได้้เรีียกว่่าไปแย่่งธุุรกิิจของคนไทย แต่่เข้้าไปทำอะไรที่่�ยัังไม่่มีีคนทำ บางแบรนด์์เขาก็็ไม่อ่ ยากขายให้เ้ รา เพราะเรายังั เป็น็ ร้า้ นเล็ก็ สั่่ง� เข้า้ มา
เมืืองไทยเป็น็ ประเทศที่่อ� ุดุ มสมบููรณ์อ์ ยู่�แล้ว้ ใครอยากจะตักั ตวงทำอะไร ขายบางทีีปีีครึ่ง�่ ปีกี ว่่าจะหมด สิ่่�งที่่�คุณุ พ่่อทำคืืออดทน และยัังคงติิดต่่อ
ก็็ไม่่ยากในสมััยนั้้�น ขอให้้ทำงานหนัักและไม่่เอารััดเอาเปรีียบ ดัังนั้้�น กับั แบรนด์เ์ หล่า่ นั้้น� อยู่�ตลอด ซึ่ง่� เป็น็ สิ่่ง� ที่่ค�ู่�แข่ง่ ตามเราไม่ท่ ันั โดยเฉพาะ
คุุณพ่่อจะสอนลููกทุุกคนอยู่�เสมอว่่าให้้พยายามเรีียนรู้�้ ขยัันและอดทน ด้้านแฟชั่่�น เพราะเราดููหนัังสืือแฟชั่่�น แล้้วก็็สั่่�งเข้้ามาขายได้้ก่่อนใคร
ต้้องยอมรัับว่่าคนจีีนสมััยนั้้�น ขยัันบุุกเบิิกธุุรกิิจมาก มีีนิิสััยอยากเป็็น ถือื ว่า่ ได้เ้ ปรีียบคู่�แข่ง่
เจ้้าของกิิจการ (entrepreneur) ไม่่อยากเป็็นลููกจ้้างใคร สิ่่�งเหล่่านี้้� คุุณพ่่อเน้้นการเติิบโตแบบค่่อยเป็็นค่่อยไป ใช้้เงิินที่่�เก็็บออมมาทำ
เลยผููกติิดอยู่�ในดีีเอ็็นเอของจิิราธิิวััฒน์์มาจนถึึงลููกหลาน ทำงาน ธุุรกิิจเป็็นหลััก ไม่่ค่่อยยอมเป็็นหนี้้� และความสำเร็็จที่่�เกิิดขึ้�นก็็นำไปสู่�
มัันต้้องลำบากอยู่�แล้้ว ถ้้าขยัันจะอยู่�ได้้สบาย ยิ่ �งถ้้ามีีวิิสััยทััศน์์ก็็จะยิ่ �ง การเปิิด ‘ห้้างสรรพสิินค้้า’ เซ็็นทรััลสาขาแรกที่่�วัังบููรพาในปีี 1956
ไปได้ไ้ กล เป็น็ ที่่ฮ� ืือฮามากในสมัยั นั้้น� ทำให้เ้ ราเติิบโตอย่า่ งรวดเร็ว็ และก้า้ วกระโดด
ตััวอย่่างเช่่น ในยุุค 50-60 วัังบููรพากลายเป็็นสถานที่่�ฮิิตที่่�คนมััก
หััวใจของการค้้าปลีีก เดิินทางมาซื้�อเสื้้�อผ้้า กางเกงยีีนส์์ รวมทั้้�งมีีโรงภาพยนตร์์ที่่�ทัันสมััย
จุดุ เปลี่่ย� นเริ่ม� ต้น้ จากช่ว่ งที่่ค� ุณุ พ่อ่ ข้า้ มจากฝั่ง� ธนฯ มาพระนคร (สี่่พ� ระยา) หลังั จากนั้้น� ทิิศทางความเจริิญของเมืืองก็ค็ ่อ่ ยๆ เคลื่อ่� นเปลี่่ย� นแปลงไป
ปีี 1947 เปิิดร้้านขายหนัังสืือขึ้�น อ่่านความต้้องการของผู้้�บริิโภค ยัังย่า่ นราชประสงค์แ์ ละสีลี ม ซึ่�ง่ ก็็เป็น็ ที่่�ตั้้�งของห้า้ งเซ็็นทรัลั สาขาใหม่ๆ่
ด้้วยการนำหนัังสืือ นิิตยสารมาจำหน่่าย พี่่�ชายคนโต คุุณสััมฤทธิ์์� ในเวลาต่่อมา การหาโลเคชัันเก่่งเป็็นสิ่่�งสำคััญมาก เราจะเก่่งแค่่ไหน
จิิราธิิวััฒน์์ เคยเล่่าให้้ผมฟัังว่่า ในสมััยนั้้�นทำงานเป็็นผู้�้ ช่่วยคุุณพ่่อ ถ้า้ ไม่เ่ ป็น็ ทำเลที่่ค� นนิิยมก็ไ็ ม่ม่ ีคี นไปหรอกแล้ว้ พวกนี้้ม� ันั จะเปลี่่ย� นแปลง
ต้้องอ่่านภาษาอัังกฤษได้้ดีี แล้้วช่่วยเป็็นผู้้�สั่�งหนัังสืือจากต่่างประเทศ ไปเรื่�่อยๆ
เข้้ามาขาย พอได้้ดููโฆษณาในหนัังสืือแฟชั่่�น คุุณพ่่อและคุุณสััมฤทธิ์์� ในยุคุ 1970 เราเรีียนรู้�้ ว่่าอะไรใหม่ๆ่ ส่่วนใหญ่จ่ ะมีใี นต่า่ งประเทศก่อ่ น
ไม่่ว่่าญี่�่ปุ่่�น สหรััฐอเมริิกา ฝรั่่�งเศส อัังกฤษ เราก็็เอาอะไรที่่�เมืืองไทย
66 INTERVIEW
ยังั ไม่ม่ ีี เอาเข้า้ มาให้ค้ นไทยรู้จ�้ ักั และช่ว่ ยทำให้อ้ ุตุ สาหกรรมใหม่เ่ กิิดขึ้น� ได้้เยอะ หลัักแหล่่งของนัักธุุรกิิจไม่่มั่่�นคง ธนาคารก็็ต้้องดููเราหนััก
เรื่อ่� ยๆ สมมติิเราเอาโคมไฟแบบประหยัดั ไฟเข้า้ มา แบบทำได้ไ้ ม่ย่ ากนักั ต้้องอธิิบายกัันมากหน่่อย พููดเป็็นภาษาไทยๆ คืือต้้องไปง้้อ สมััยนั้้�น
แต่ไ่ ทยยังั ทำไม่่เป็น็ เราก็็เอาแบบมาให้้โรงงานทำ โรงงานนั้้น� ก็็ทัันสมััย เพื่่�อนฝรั่่�งยัังถามว่่า คุุณเป็็นลููกค้้า เอาเงิินมาให้้เขา ยัังต้้องไปง้้อเขา
ขึ้�น ผลิิตมากขึ้�นเรื่�อยๆ สุุดท้้ายกลายเป็็นส่่งออกได้้เลย สำหรัับธุุรกิิจ ด้้วยเหรอ ตรงข้า้ มกัับวันั นี้้� ธนาคารมีีจำนวนมาก ธนาคารต้้องเป็น็ ฝ่า่ ย
ค้า้ ปลีกี รสนิิยมเป็น็ เรื่่�องสำคัญั มาก ต้้องอ่่านไลฟ์ส์ ไตล์์ผู้บ้� ริิโภคให้้ขาด มาหาลููกค้้า (หััวเราะ) จริิงๆ มัันคืือเรื่�่องการช่่วยเหลืือซึ่่�งกัันและกััน
และนำเขา เราเป็น็ center ดังั นั้้�นต้อ้ งเป็น็ trend setter ไม่ใ่ ช่่ตามเขา เราสนัับสนุุนธนาคาร ธนาคารสนับั สนุุนธุรุ กิิจเรา เจอกันั ครึ่�ง่ ทาง
ถ้า้ เขาขายอะไรดีีก็ไ็ ปขายตาม ลููกค้า้ คงจะไม่ม่ าที่่เ� รามากขนาดนี้้� สมัยั นั้้น� บางทีีธนาคารนอกจากดููธุุรกิิจ เขาจะเอาคนมาดููโหงวเฮ้ง้ อีีกว่่า
คนที่่ก� ู้ข�้ ยัันไหม คืืนเงิินได้ใ้ ช่ไ่ หม ไม่เ่ บี้้�ยว ไม่ล่ ้ม้ บนฟููกใช่่ไหม เราผ่่าน
จุุดหัักเหสำ�ำ คััญ มาได้้ด้้วยดีีเพราะโชคดีีที่่�คุุณพ่่อเป็็นคนขยััน แล้้วท่่านไม่่ใช้้เงิินเลย
ช่่วงที่่�เราเปิิดเซ็็นทรััลที่่�สีีลมในปีี 1966 เป็็นครั้�งแรกที่่�เราใช้้เงิินจาก ถ้้าอยากใช้้เงิิน ต้้องให้้เจ้้าหนี้้�ก่่อน สมััยนี้้�ธนาคารต้้องตามลููกค้้าเก่่ง
สถาบัันการเงิินมากทีีเดีียว กลายเป็็นหนึ่่�งในเหตุุผลที่่�ทำให้้คุุณพ่่อ หน่อ่ ยว่า่ ใครเอาเงิินไปใช้ท้ ี่่�ไหน (หัวั เราะ)
ป่่วยด้้วยโรคหััวใจกำเริิบ เนื่่�องจากสมััยนั้้�นดอกเบี้้�ยสููง หากจำไม่่ผิิด
จะอยู่�ที่�ราว 10% ขึ้�นไป แล้้วท่่านเป็็นหนี้้�สถาบัันการเงิินเยอะ วิิกฤตใหญ่ต่ ้ม้ ยำ�ำ กุ้้�ง
ท่่านเบี้้�ยวคนไม่่เป็็น เลยกลุ้�มใจว่่าจะใช้้หนี้้�เขาอย่่างไร เปิิดสีีลมมา พอเกิิดวิิกฤตต้้มยำกุ้�งในปีี 1997 ก็็ต้้องยอมรัับว่่ากลุ่�มเซ็็นทรััล
ช่่วงแรกๆ มันั ไม่ป่ ระสบความสำเร็จ็ ยอดขายน้อ้ ย แต่่ถ้้าคุุณพ่อ่ มาอยู่� สะเทืือนจริิงๆ เราต้้องขายกิิจการบิ๊๊�กซีีและกิิจการบางส่่วนไป เพื่่�อให้้
ในสมััยนี้้�จะรู้้�เลยว่่า เวลาเปิิดอะไรที่่�แปลกและดีี มัันจะไม่่ประสบ มั่่น� ใจว่า่ เราจะอยู่่�ต่อ่ ไปได้้ เราสามารถบริิหารจัดั การดอกเบี้้ย� ได้้ ไม่ต่ ้อ้ ง
ความสำเร็็จทันั ทีี เพราะเป็น็ เรื่อ�่ งที่่�ยังั ใหม่ส่ ำหรับั ลููกค้้า ปีี 1967 คุณุ พ่อ่ เป็น็ หนี้้ส� ููงเกิินไป ซึ่�ง่ จริิงๆ ก็เ็ สีียดาย เพราะไม่ต่ ้อ้ งขายก็็ได้้ แต่เ่ ราเป็น็
เสียี ชีวี ิติ ซึ่ง�่ ต่อ่ มาเซ็น็ ทรัลั สีลี มก็ป็ ระสบความสำเร็จ็ มันั ก็ส็ ะท้อ้ นให้เ้ ห็น็ พวก conservative อยากทำให้้มั่่�นใจและสบายใจกัันทุุกฝ่่าย ทั้้�งฝ่่าย
ว่า่ วิิสัยั ทัศั น์ข์ องคุณุ พ่่อถููกต้้อง ครอบครัวั และสถาบันั การเงิิน เพราะถึึงตอนนั้้น� เราจะไม่ไ่ ด้ส้ ะดุดุ จนถึึง
สมัยั แรก ศาสตร์ข์ องการค้า้ ปลีกี (retail) เมืืองไทยยังั ไม่ม่ ีี ไม่รู่้เ�้ รื่อ่� งทั้้ง� นั้้น� กัับล้้ม แต่่ถ้้าเกิิดกรณีีเลวร้้าย วิิกฤตยัังยืืดเยื้ �อ เราก็็อาจจะเหนื่่�อย
ต้้องลองผิิดลองถููก เช่่น เอามาตรฐานอเมริิกามาออกแบบอย่่างนี้้�ๆ ได้้เหมืือนกััน มองในแง่่หนึ่�่งก็็เป็็นเรื่�่องดีี เพราะสอนให้้เราเรีียนรู้�้
แต่่คนไทยเมื่�่อก่่อนตััวไม่่สููงนััก โต๊๊ะที่่�เอามามัันก็็สููงเกิินไป ลดอีีกสััก หลายอย่่าง ระวัังในการใช้้เงิิน กู้�้เงิิน มีีระเบีียบวิินััย และกฎเกณฑ์์
5-10 เซนติิเมตร แล้ว้ การมองสิินค้า้ จะดีขีึ้น� เป็น็ ต้น้ และสมัยั ก่อ่ นการขาย ทางการเงิินที่่�ดีี
สิินค้้ามีีการต่่อรองแบบต่่อนิิดต่่อหน่่อยต่่อมาก ดัังนั้้�นพ่่อค้้าก็็ตั้้�งราคา
เผื่�่อไว้้ให้้ต่่อ 5% 10% บลููจีีนส์์สมััยก่่อน 100 ต่่อเหลืือ 50 ยัังให้้เลย ปรัับโครงสร้า้ งเพื่่อ� ความยั่่�งยืนื
(หััวเราะ) ดัังนั้้�น ตอนเราทำเซ็็นทรััล วัังบููรพา เราก็็ประกาศให้้ลููกค้้า เมื่่�อก่่อนเป็็นระบบกงสีี บริิษััทจ่่ายให้้หมดเลย แต่่เงิินเดืือนน้้อย
รู้้�เลย ไม่่ต้้องต่่อ เพราะไม่่อย่่างนั้้�นเจ้้าของต้้องอยู่�เฝ้้าร้้านเอง หรืือไม่่ ผมจบปริิญญาโท แบ็ก็ กราวนด์อ์ ย่า่ งดีี มาเริ่ม� งานเข้า้ กรอบของเซ็น็ ทรัลั
ลููกจ้า้ งก็โ็ กงหมด แล้้วได้้เงิินเดืือน 5,000 บาทเท่่านั้้�น ผมไปสอนหนัังสืือได้้มากกว่่า
แต่่ทุุกอย่่างฟรีีหมด ต่่อมาคนมากขึ้�นมีีปััญหาเรื่�องเบิิกมากเบิิกน้้อย
ยุคุ ต้น้ ของการระดมทุุน เราเลยตั้้�งเป็็นระบบสภา ดููแลให้้เท่่าเทีียม ไม่่ต้้องมาเบิิก สภาจััดสรร
เมื่่อ� ก่่อนไม่ม่ ีบี ริิษััทไฟแนนซ์เ์ ลย ธนาคารก็็มีไี ม่ม่ าก ความยากลำบาก ให้เ้ ลย เรื่่�องการศึึกษา เรื่่อ� งเจ็็บป่่วย เรื่�อ่ งการตาย ฯลฯ
ก็็เกิิดขึ้�น เพราะเมื่�่อดีีมานด์์และซััพพลายไม่่สมดุุล ธนาคารก็็ต่่อรอง
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 67
เราให้้สภาทำเฉพาะเรื่�่องดููแลคนในครอบครััว ส่่วนการบริิหารเซ็็นทรััล ความท้้าทายที่่�สำคััญในตอนนี้้�คืือผู้�้นำ ผมไม่่ได้้เจาะจงผู้้�นำในวัันนี้้�
กรุ๊�ป ก็็จะเลืือกเฉพาะคนที่่ม� ีคี วามสามารถและเหมาะสมเข้้ามา ดัังนั้้น� ไม่่ได้เ้ จาะจงรััฐบาลวัันนี้้� แต่่เราต้อ้ งมีรี ััฐบาลที่่ม� ีวี ิิสััยทัศั น์์และสามารถ
ระบบกงสีีก็็หมดไป ตอนนี้้�เซ็็นทรััลกรุ๊�ปก็็เป็็นบริิษััท professional ดึึงคนเก่่งมาใช้้งานได้้ องค์์ประกอบสนัับสนุุนดีีอยู่�แล้้ว การมีีผู้�้นำที่่�ดีี
ติิดอัันดัับ Employer of Choice เติิบโตไปได้้ดีีขึ้�นไปอีีก เพราะเราได้้ และรััฐบาลที่่ม� ีีวิิสัยั ทัศั น์์ ประเทศไทยก็็จะไปได้ไ้ กลมาก
คนที่่�มีีความสามารถเข้้ามาทำ ไม่่ว่่าจะเป็็นคนในตระกููลหรืือข้้างนอก
ที่่�สำคััญก็็คืือมีีการแบ่่งกำไร เมื่�่อก่่อนเราผ่่านวิิกฤตหลายครั้�ง เคยเป็็น
หนี้้�สถาบัันการเงิินมาก เราก็็เอาชัวั ร์์ กำไรเก็บ็ หมดเลยไม่ใ่ ห้้ใคร ซึ่่�งมััน
ไม่่แฟร์์ เมื่�่อเปลี่่�ยนภาพของการบริิหารเป็็นอย่่างนี้้� ก็็ต้้องมีีจ่่ายปัันผล
ไม่่อย่า่ งนั้้น� คนที่่ไ� ม่ไ่ ด้เ้ ข้า้ มาทำงานจะทำอย่า่ งไร
เรื่�่องเหล่่านี้้�ต้้องให้้เครดิิตว่่าหลัังจากคุุณสััมฤทธิ์์� พี่่�ใหญ่่ของตระกููล
เสีียชีีวิิต คุุณวัันชััยพี่่�ชายคนที่่�สองก็็ขึ้�นเป็็นประธานบริิษััทและ
เปลี่่ย� นแปลงโครงสร้า้ งบริิษัทั ครั้ง� ใหญ่่ มีกี ารตั้้ง� Executive Committee
ที่่�มีีคุุณสุุทธิิชััยน้้องชายคนที่่�สี่่� เป็็นรองประธาน มีีคุุณสุุทธิิชาติิ
คุณุ สุุทธิิศัักดิ์์� ผม และคุุณปริิญญ์์ เป็็นกรรมการ เพื่�อ่ ทำ Succession
Plan โดยให้้หลานๆ ที่่�มีีความสามารถขึ้้�นมาเป็็นซีีอีีโอ และตััวผม
ก็็ขยัับขึ้�นมาเป็็นกรรมการดููแลกำกัับ CRC และ CPN ซึ่�่งถืือว่่าเป็็น
หััวใจของกลุ่�มเซ็็นทรััล หลัังคุุณวัันชััยเสีียชีีวิิต คุุณสุุทธิิชััยก็็รัับหน้้าที่่�
เป็็นประธานกรรมการบริิษััทต่่อมา และต่่อยอดการบริิหารงานที่่�มีี
วิิสััยทััศน์์และเป็็นสากลอย่่างเห็็นได้้ชััด มีีการปรัับโครงสร้้างบริิษััท
อีีกครั้�ง โดยผมมาเป็็นประธาน Executive Committee ไม่่มีีการใช้้
ระบบอาวุุโสอีีกต่่อไป แต่่ใช้้การโหวตและทำงานแบบเป็็นทีีมเพื่่�อให้้
เกิิด synergy และเป็็นไปตามยุุทธศาสตร์์การเจริิญเติิบโตอย่่าง
โปร่่งใสและยั่่ง� ยืืน
ความหวังั สู่่�อนาคต
ผมเป็็นคนที่่�เชีียร์์ประเทศไทย คิิดว่่าเราต้้องทำได้้ คนไทยต้้องทำได้้
สาเหตุุที่่�มั่่�นใจในประเทศของเราก็็เพราะอนาคตของประเทศไทยมัันมีี
หลายสิ่่�งหลายอย่่างมากที่่�สนัับสนุุนล้้อกัันไป อย่่างประเด็็นภููมิิศาสตร์์
ไทย เราก็็ตั้้�งอยู่�ในจุุดที่่�ดีีมาก มีีโอกาสที่่�จะดึึงบริิษััทใหญ่่ๆ มาลงทุุน
ในภาคอุุตสาหกรรมได้้มหาศาล และเราอยู่�ไม่่ไกลจากจีีน ซึ่่�งทุุกคน
ทราบว่่ายิ่่�งใหญ่่ แล้ว้ อนาคตก็จ็ ะใหญ่่ขึ้�นๆ เป็็นโอกาสให้้เราค้้าขายได้้
เรื่อ่� งที่่� 2 คนไทยเป็น็ คนที่่�ต้อ้ งบอกว่า่ มีคี ุุณภาพ การศึึกษาระดับั บนสุุด
ดีีหมดเลย แต่่เราก็็ทราบว่่าการศึึกษาที่่�เป็็นระดัับทั่่�วไปยัังไม่่ค่่อยดีี
ตััวนี้้�เป็็นตัวั สำคัญั ที่่จ� ะการันั ตีีว่่าประเทศไทยไปได้แ้ น่่ๆ
68 INTERVIEW
ดร.ผาสุุก พงษ์์ไพจิิตร
นัักวิิชาการเศรษฐศาสตร์์การเมืืองชั้้�นนำำ� เจ้้าของผลงานหนัังสืือประวััติิศาสตร์์เล่่มสำำ�คััญ A HISTORY OF
THAILAND (เขีียนร่่วมกัับคริิส เบเกอร์์) ผู้�เฝ้้ามองและถอดรหััสปฏิิกิิริิยาลููกโซ่่ที่่�เชื่่�อมร้้อยสืืบเนื่่�องระหว่่าง
พััฒนาการทางเศรษฐกิิจ การเมืือง และสัังคมของประเทศไทย นัับตั้้�งแต่่ยุุคสงครามเย็็นมาจนปััจจุุบััน
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 69
ห่่วงโซ่่ต่่อเนื่่�องของสงครามเย็็นและเศรษฐกิิจไทย
มรดกสงคราม เกษตรแปรรููป การค้้าและบริิการ มีีการขยายพื้้น� ที่่�เพาะปลููกในแต่่ละปีี
ช่่วงปีิ� 1950-1980 เศรษฐกิิจประเทศไทยเจริิญเติิบโตอย่่างรวดเร็็ว เป็็นล้้านๆ ไร่่ เมื่�่อเกษตรขยาย ป่่าก็็ค่่อยๆ หดหาย ในขณะที่่�กำไร
ในภาพรวม เพราะบทบาทสหรััฐอเมริิกาที่่�กลััวว่่าไทยจะตกเป็็น ของคนตััดไม้้ ผู้�้ รัับเหมา รวมถึึงธนาคารและนัักธุุรกิิจเจ้้าของกิิจการ
‘คอมมิิวนิิสต์์’ จึึงได้้เข้้ามาสร้้างส่่วนเกิิน (surplus) ให้้ประเทศที่่�เดิิม เพิ่่�มต่่อเนื่�อ่ งในอััตราสููงและเร็ว็
แค่พ่ อมีียังั ไม่่พอเพียี ง และการจััดการบริิหารเศรษฐกิิจยัังไม่เ่ ป็็นระบบ สรุปุ หลังั จากเวลาผ่า่ นไป 3 แผนเศรษฐกิิจ 15 ปีี นานพอที่่เ� ศรษฐกิิจไทย
สมััยใหม่่ ผ่่านการให้้เงิินช่่วยเหลืือเป็็นจำนวนมากโดยไม่่ต้้องใช้้คืืน จะมีีสาธารณููปโภคที่่�จำเป็็นในการพััฒนาเศรษฐกิิจของเสรีีนิิยม
ซึ่่�งเป็็นเงิินช่่วยทั้้�งทางด้้านการเงิิน สาธารณููปโภคพื้้�นฐาน การกำจััด ที่่�ช่่วยลดต้้นทุุนการผลิิตและการขนส่่ง เป็็นการจููงใจให้้พ่่อค้้าทางด้้าน
โรคติิดต่อ่ ส่ง่ ผู้เ�้ ชี่ย� วชาญมาวางแผน ส่ง่ คนไปเรียี นต่า่ งประเทศแล้ว้ กลับั การเกษตรและการเกษตรแปรรููป ตลอดจนการบริิการที่่�ต่่อเนื่�่องกััน
มาเป็็นอาจารย์์ เป็็นเทคโนแครตทำงานในองค์์กรเศรษฐกิิจ และยัังให้้ การสะสมทุุนก็็เริ่�มขยายตััว โดยเฉพาะในกรุุงเทพฯ เพราะมีีเงิินทุุน
เงิินช่ว่ ยในการจัดั ตั้้ง� สถาบันั ใหม่ๆ่ เพื่อ่� การพัฒั นาเศรษฐกิิจแบบเสรีนี ิิยม ที่่ไ� ด้้มาจากการสร้้างมหาวิิทยาลัยั โรงไฟฟ้า้ โรงพยาบาล ระบบประปา
ก่่อตั้้�งสำนักั งบประมาณ สภาพัฒั น์์ และองค์์กรอื่น�่ ๆ ท่่าเรืือ ท่่าอากาศยาน สำนัักงานใหม่่ๆ รวมทั้้�งองค์์กรระหว่่างประเทศ
เงิินช่่วยเหลืือต่่างประเทศ จากปีี 1955 ยัังรวมถึึงเงิินทางการทหาร ที่่�ได้้พากัันเข้้ามาตั้้�งในเมืือง ในบริิบทนี้้�บวกกัับประชากรที่่�เพิ่่�มมากขึ้�น
และความมั่่�นคงภายในจำนวนมาก เงิินส่่วนหนึ่�่งถููกใช้้สร้้างถนน เพราะอััตราการตายลดลงจากการช่่วยเหลืือของต่่างประเทศที่่�ได้้
ยุุทธศาสตร์์เพื่�่อทำสงครามต่่อต้้านคอมมิิวนิิสต์์ที่่�เวีียดนามและลาว ปราบโรคมาลาเรีีย ฝีีดาษ และโรคไข้้ป่่า ก็็ทำให้้ความเป็็นเมืืองใน
เราจึึงมีถี นนมิิตรภาพและถนนอื่น่� ๆ ที่่เ� ปิดิ ดิินแดนภาคอีีสาน ซึ่ง่� มีพี ื้้น� ที่่� กรุุงเทพฯ เกิิดพลวััต กลายเป็็นแหล่่งจ้้างงานที่่�หลากหลาย ดึึงดููดคน
กว้้างใหญ่่และมีีประชากรจำนวนมากที่่�ยัังไม่่ได้้เข้้าไปในกระบวนการ ชนบทที่่�ล้้นเกิินให้้เข้้ามาหางานทำในกรุุงเทพฯ และบริิเวณโดยรอบ
เศรษฐกิิจอย่่างเต็็มที่่� เพราะการสร้้างถนนช่่วยลดต้้นทุุนการขนส่่ง และเนื่�่องจากกรุุงเทพฯ มีีสาธารณููปโภคที่่�ดีีที่่�สุุดในขณะนั้้�น จึึงดููด
โยงเกษตรกรเข้้ากัับตลาด นำพ่่อค้้าคนกลางเข้้ามาชัักจููงเกษตรกร การลงทุนุ ด้า้ นอุตุ สาหกรรมและการบริิการต่อ่ เนื่อ่� งด้ว้ ย
ให้ป้ ลููกพืืชเศรษฐกิิจต่่างๆ เมื่�่อส่่วนเกิินในระบบเศรษฐกิิจถููกใช้้ไปเพื่�่อการทำมาหากิินในสภาวะ
มีงี านวิิทยานิิพนธ์ช์ี้ว� ่า่ การสร้า้ งถนนเพื่อ�่ การทำสงครามนี้้� มีผี ลภายนอก ที่่�สััดส่่วนที่่�ดิินต่่อหััวประชากรต่่ำ และภาวะอุุปสงค์์ในตลาดโลก
ที่่�เราเรียี กว่่า externality ที่่ไ� ม่ค่ าดคิิด ทำให้เ้ กิิดภาวะเฟื่่�องฟููของสิินค้า้ ค่อ่ นข้า้ งสููง ภาวะเศรษฐกิิจบููมก็เ็ กิิดขึ้น� ได้ไ้ ม่ย่ าก รายได้ต้ ่อ่ หัวั ประชากร
ที่่�ตลาดโลกต้้องการในขณะนั้้�น เช่่น อ้้อยที่่�ใช้้ทำน้้ำตาล ปอกระเจา เพิ่่�มขึ้�นเป็็นที่่�น่่าพอใจ ในบางปีีจีีดีีพีีโตเพิ่่�มมากขึ้�นเร็็วกว่่าการเพิ่่�มขึ้�น
ที่่�ใช้ท้ ำกระสอบ ข้า้ วโพดที่่�ใช้้เลี้้ย� งสััตว์์ แล้้วก็็ยููคาลิิปตััสที่่�ป้อ้ นโรงงาน ของประชากร 2-3 เท่่า ปััญหาความยากจนเลยหายไปมาก กำไรของ
ผลิิตกระดาษ ถืือเป็็นอุุปสงค์์ที่่�โยงกัับสงคราม ถนนได้้ช่่วยสร้้าง การเกษตรได้้หลั่่�งไหลเข้้ากรุุงเทพฯ ผ่่านทางระบบธนาคารของเจ้้าสััว
ผู้้�รับเหมา สร้า้ งโรงย่อ่ ยหิิน และโรงงานปููน ต่อ่ ด้ว้ ยการสร้า้ งอุตุ สาหกรรม ไม่ก่ี่่ร� าย บวกกับั ต่า่ งชาติิบ้า้ ง แต่เ่ ป็น็ ส่ว่ นน้อ้ ย เพราะว่า่ ธนาคารต่า่ งชาติิ
ถููกจำกัดั โดยพระราชบััญญัตั ิิธนาคารพาณิิชย์์ในขณะนั้้น�
70 INTERVIEW
สรุุปเลยว่่าเศรษฐกิิจไทยนั้้�นโตเร็็วในช่่วง 1950 ถึึง 1980 เพราะมีี ทหารได้ค้ ืืนอำนาจให้ก้ ับั ราชการ ความพยายามปฏิิรููประบบข้า้ ราชการ
การลงทุุนมาจากการช่่วยเหลืือของภายนอก จากการชี้�นำของสหรััฐฯ ไม่ว่ ่่าเรื่อ่� ง Regulatory Guillotine หรืือการปฏิิรููปรัฐั วิิสาหกิิจเงีียบหาย
รวมไปถึึงธนาคารโลกในสภาวะสงครามเย็็น และได้้อานิิสงส์์จาก กลไกของรััฐช้้าลง มีีส่่วนรั่�วไหลเยอะ ตรวจสอบไม่่ได้้ และเนื่�่องจาก
เศรษฐกิิจโลกในช่่วงขาขึ้�น แล้้วมีีผลพลอยได้้ไปถึึงการลงทุุนธุุรกิิจ เศรษฐกิิจซบเซามาโดยตลอด ค่่าเช่่าทางเศรษฐกิิจ (Economic rent)
ของเอกชนภายใน บวกกัับ FDI ที่่�เอื้�อให้้เกิิดการหยิิบยืืมเทคโนโลยีี ซึ่ง่� ความจริิงในอดีีตก็ม็ ีีอยู่�ตลอดเวลา และมีสี ่ว่ นที่่�เข้า้ ไปสู่�กระบวนการ
ของต่่างประเทศ ส่่วนบทบาทการเมืืองและการทหาร ส่่วนตััวมองว่่า ลงทุุนบ้้าง ตอนนี้้�ก็็มัักไม่่เข้้าสู่�ขั้�นตอนการลงทุุน เข้้ากระเป๋๋าส่่วนตััว
ไม่่ค่่อยสำคััญมาก มีีบทบาทรอง เพราะไม่่ว่่าจะเป็็นทหารกลุ่�มไหน มากกว่า่ ประสิิทธิิภาพของรัฐั จึึงอ่่อนเปลี้้�ยลง
ก็ไ็ ม่เ่ ข้า้ ใจเศรษฐกิิจได้อ้ ย่า่ งถ่่องแท้้ หรืือบริิหารจััดการระบบเศรษฐกิิจ ในยุคุ ทหารก่อ่ นหน้า้ นี้้� อาจมีลี ักั ษณะเป็น็ ระบบ Oligarchy ที่่ศ� ููนย์ก์ ลาง
ของประเทศได้้ เราโชคดีที ี่่ใ� นสภาวะสงครามเย็น็ ฝ่า่ ยทหารไม่ไ่ ด้เ้ ข้า้ มา อำนาจไม่่ได้้มีีศููนย์์เดีียว มีีหลายศููนย์์ ซึ่่�งต้้องแข่่งขัันกััน และที่่�
มีีส่่วนร่่วมทางนโยบายเศรษฐกิิจเลย อย่่างที่่� ดร.เสนาะ (อููนากููล) นัักวิิชาการอย่่าง มุุชตาค์์ ข่่าน ได้้บอกไว้้ พฤติิกรรมหาค่่าเช่่าทาง
กล่่าวไว้้ว่่า ทหารไม่่ได้้เข้้ามายุ่�งในส่่วนของเรา พวกเทคโนแครตจึึงมีี เศรษฐกิิจ (Rent seeking) ของกลุ่�มอำนาจ บางครั้ง� ก็อ็ าจจะทำให้เ้ กิิด
บทบาทได้้อย่่างเต็ม็ ที่่� นวัตั กรรมหรืือการลงทุุนใหม่่ๆ ได้้ แต่่นี่่�คืือยุคุ ก่่อนหน้้านี้้� เพราะตอนนี้้�
แต่่เศรษฐกิิจมหััศจรรย์์แบบไทยมีีต้้นทุุนความช่่วยเหลืือที่่�ส่่งผลให้้ มีศี ููนย์ก์ ลางเดียี ว ถ้า้ รวมศููนย์ก์ ลางแบบนี้้ก� ็จ็ ะเกิิดช่อ่ งว่า่ งทางเศรษฐกิิจ
กองทััพ ตำรวจ และองค์์กรต่่างๆ สถาบัันความมั่่�นคงภายในมีีความ เพราะนัักลงทุุนต้้องเข้้าไปเป็็นส่่วนหนึ่่�งของศููนย์์กลาง ถึึงจะอยู่�รอด
แข็็งแกร่่งมากยิ่ �งขึ้�น เห็็นได้้จากกรณีีรััฐประหารปีี 1956 ที่่�ทำให้้ ปลอดภััย แต่่ในเมื่่�อทุุกคนไม่่สามารถเข้้าไปเป็็นส่่วนหนึ่�่งได้้ทั้้�งหมด
วััฒนธรรมการปกครองเป็็น ‘สิิทธิ์์�ของทหาร’ สามารถเข้้าแทรกแซง ก็็ไม่่มีีช่่องให้้เกิิดการลงทุุน ตััวศููนย์์อำนาจเองก็็ไม่่รู้�้ จะลงทุุนยัังไง
และล้้มรััฐบาลได้้ เมื่�อ่ เห็น็ ว่่ามีีปัญั หาคอร์์รััปชันั หรืือด้ว้ ยเหตุุผลอื่�น่ ใด เพราะไม่่ได้้มีีวิิสััยทััศน์์ทางเศรษฐกิิจ ก็็เลยอยู่�ในภาวะที่่�ค่่อนข้้างจะ
ก็็ตาม ซึ่�่งมรดกในส่่วนนี้้�ยัังตกทอดสืืบเนื่่�องมาจนถึึงเหตุุรััฐประหาร deadlock
ปีี 2006 และ 2014 โลกได้้เปลี่่�ยนไปมาก ในสมััยจอมพลสฤษดิ์์� หากมองประวัตั ิิศาสตร์เ์ ศรษฐกิิจเป็น็ ระยะยาวแบบที่่ฝ� รั่่ง� เศส เขาเรียี กว่า่
หลายประเทศในลาติินอเมริิกา ตะวันั ออกกลาง แอฟริิกาก็ม็ ีรี ัฐั ประหาร Longue Durée คืือมองกัันเป็็นร้้อยปีี หัันกลัับมามองปััจจุุบัันตอนนี้้�
เช่่นกััน แต่่ขณะนี้้�ไม่่มีีประเทศไหนในโลกที่่�มีีรััฐประหาร ประเทศไทย อาจเป็น็ ช่ว่ งที่่�เห็็นว่า่ ประเทศเราแค่่ dip แต่่จะ dip ลึึกแค่่ไหน นั่่�นคืือ
แทบจะเป็น็ ประเทศเดีียว ปััญหา ประเทศไทยตอนนี้้�หา turning point ยาก สถานการณ์์โควิิด
ก็็เป็็นเรื่�องเฉพาะหน้้าอยู่�แล้้ว แต่่ยัังมีีปััญหาโลกร้้อนด้้วย นี่่�คืือตััวแปร
ต้้นทุุนที่่ซ� ่อ่ นเร้น้ ตััวหนึ่�่งซึ่่�งเราไม่่ได้้ใส่่ใจมากนััก แต่่มัันมีีผลต่่อภาคเกษตร ซึ่�่งก็็ยัังเป็็น
ต้้นทุุนของรััฐประหารในปีี 2006 และ 2014 มีีผลต่่อต้้นทุุนทาง คนส่่วนใหญ่่ ถ้้าหากว่่าไม่่คิิดการณ์์ไกล ไม่่พลิิกวิิกฤตเป็็นโอกาส
เศรษฐกิิจในระดัับที่่�ทำให้ค้ วามเชื่อ�่ ถืือของตลาดโลกตกหายไป การทำ เราก็จ็ ะซึึมยาวได้้
รััฐประหารของรััฐบาลไม่่ได้้เป็็นที่่�ชื่�่นชอบของนัักลงทุุนต่่างชาติิมากนััก
ดัังนั้้�นการลงทุุนโดยตรงของต่่างชาติิจึึงเกิิดขึ้�นในประเทศอื่่�นๆ ที่่�ไม่่ใช่่
ไทย เราจะพบว่า่ ในช่ว่ งสิิบปีที ี่่ผ� ่า่ นมา แทบจะไม่ม่ ีกี ารลงทุนุ อะไรใหม่ๆ่
หรืือการปรัับปรุุงสาธารณููปโภคขั้�นพื้้�นฐานเลย แผนทั้้�งที่่�ทำก่่อนและ
ในช่ว่ งรััฐประหาร แทบไม่ถ่ ููกนำมาปฏิิบััติิ
สิ่่�งเหล่่านี้้�ล้้วนแล้้วแต่่บอกว่่ารััฐบาลทหารไม่่มีีประสิิทธิิภาพในการ
ดำเนิินการแผนทางด้า้ นเศรษฐกิิจ เมื่อ�่ กำราบระบบประชาธิิปไตยแล้ว้
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 75
ช่่วงเวลาก่่อนทศวรรษ 1970 เปรีียบดั่่�งช่่วง ‘แรกคลอด’ ของเศรษฐกิิจไทยยุุคใหม่่
สถาบัันทางเศรษฐกิิจที่่�สำำ�คััญหลายแห่่งเพิ่่�งถููกจััดตั้�้งขึ้�้นมาไม่่นานนััก เศรษฐกิิจไทย
อยู่�ในช่ว่ งของการลองผิดิ ลองถูกู ไปพร้อ้ มๆ กัับคลื่น่� การเปลี่่ย� นแปลงของสภาพเศรษฐกิจิ
และสัังคมทั้้�งในและต่่างประเทศ เหตุกุ ารณ์ห์ ลายต่่อหลายอย่่างเกิดิ ขึ้น้� แบบไม่่ทัันให้้ตั้ง้� ตััว
การตััดสินิ ใจถอนทหารสหรััฐอเมริกิ าออกจากสมรภูมู ิสิ งครามเวียี ดนาม ซึ่ง่� มีปี ระเทศไทย
เป็น็ หนึ่่ง� ในฐานที่่ม� ั่น่� สำ�ำ คััญ ส่ง่ ผลกระทบต่อ่ เศรษฐกิจิ ไทยอย่า่ งหลีกี เลี่่ย� งไม่ไ่ ด้้ การล่า่ ถอย
ของสหรััฐฯ ยัังทำ�ำ ให้้อิทิ ธิิพลของคอมมิวิ นิสิ ต์์แผ่่ขยายอย่่างรวดเร็ว็ โดยเฉพาะหลัังจาก
กรุงุ ไซง่อ่ นแตกในปีี 1975 ซึ่ง่� บีบี ให้ร้ ััฐบาลไทยต้อ้ งหัันไปสร้า้ งความสััมพัันธ์ก์ ัับจีนี มากขึ้น้�
ความผัันผวนของเศรษฐกิิจโลกเป็็นอีีกหนึ่่�งแรงกดดัันจากภายนอกที่่�ส่่งผลกระทบมายััง
เศรษฐกิิจของประเทศไทยที่่�ยัังเป็็นเศรษฐกิิจขนาดเล็็ก ไล่่ตั้้�งแต่่การล่่มสลายของระบบ
อััตราแลกเปลี่่ย� นคงที่่ข� องประเทศพััฒนาแล้้ว หรืือระบบ Bretton Woods ที่่ท� ำำ�ให้ค้ ่่าเงิิน
ปั่�่นป่่วนทั่่�วโลก ตามมาด้้วยวิิกฤตการณ์์ราคาน้ำ��ำ มัันถึึง 2 ครั้�งในทศวรรษนี้้� นำำ�มาซึ่่�ง
ภาวะเงิินเฟ้อ้ พุ่่�งสูงู จนถูกู ขนานนามว่า่ เป็น็ ‘ยุุคข้า้ วยากหมากแพง’ การดำำ�เนิินนโยบาย
อััตราดอกเบี้้ย� สููงเพื่่�อแก้้ปััญหาเงิินเฟ้้อ ส่ง่ ผลให้เ้ ศรษฐกิิจไทยซบเซา และตลาดหุ้้�นตกต่ำ�ำ�
การเปลี่่�ยนแปลงของสถานการณ์์โลกทั้้�งในเชิิงเศรษฐกิิจและสัังคมเป็็นปััจจััยสำ�ำ คััญที่่�
กระตุ้�นให้้เกิิดความวุ่่�นวายภายในประเทศ จากปััญหาเศรษฐกิิจที่่�กระทบปากท้้องของ
ประชาชน ขยายตััวกลายเป็็นความไม่่พอใจต่่อรััฐบาล อีีกทั้้�งความกัังวลและหวาดกลััว
ภััยคอมมิิวนิสิ ต์์ที่่น� ำำ�ไปสู่�ความรุุนแรงของเหตุกุ ารณ์์ 6 ตุลุ าคม 1976
ท้า้ ยที่่ส� ุดุ ความวุ่่�นวายทางการเมืืองที่่เ� กิดิ ขึ้น้� ได้ม้ ีผี ลนำ�ำ ไปสู่่�การเปลี่่ย� นแปลงของโครงสร้า้ ง
เศรษฐกิจิ ไทยจากระบบทุนุ นิิยมแบบพวกพ้้องโดยข้้าราชการภายใต้้เผด็็จการทหาร มาสู่�
ทุุนนิิยมแบบพวกพ้้องโดยนายทุุน ซึ่่�งเป็็นการเปิิดช่่องให้้กลุ่่�มนัักธุุรกิิจเข้้ามามีีบทบาท
ต่่อการเมืืองไทยมากยิ่่ง� ขึ้�้น
107.4 1961 5.3% 76 THE WIND OF CHANGE
113.7 1962 7.5%
118.1 1963 8%
125.9 1964
1965 6.8%
137.9 1966 8.1%
161.0 1967
166.9 1968 11.1%
1969
174.7 1970 8.6%
186.8 1971 8.1%
192.1 1972
1973 6.5%
194.2 1974
209.3 1975 11.4%
1976
269.8 1977 4.9% 10.2%
332.1 1978 4.3%
351.6 1979 9.3%
391.5 1980 4.5% 9.8%
445.4 1981 5.0% 10.3%
528.6 1982
589.8 1983 5.4%
682.9 1984 5.2%
1985
721.0 1986 5.9%
1971 – 1980742.81987
798.0 1988 5.5%
14818.01989
13747.719905.6%
12813.45.8%
114.6%
10936.7
91,123.45.5%
81,295.4
71,508.9
6
4
3
2
1
0
-1
-2
-3
-4
-5
-6
-7
-8
25,600
12,800
6,400
3,200
1,600
800
400
200
100
9.5%
13.3%
12.2%
11.2%
1,716.4 1991 8.6% 50 YEARS
1,927.8 1992 8.1%
1993 8.3%
2,209.3 1994 8.0%
2,491.4 1995 8.1%
1996 5.7%
2,846.5
3,043.9 อ้้างอิิง: ธนาคารโลก 1997 -2.8% 4.6%
2,468.1 1998 -7.6% -6.1% 4.5%
1,845.8 เกาหลีใี ต้้ มาเลเซียี ไทย Middle income GDP per Capita รายได้้เฉลี่่ย� ต่อ่ หััวประชากร (เหรีียญสหรััฐ)1999
2,033.2 2000 3.4% THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY
2,007.7 2001 6.1%
1,893.2 2002 7.1%
2,096.1 2003 6.2%
2,359.1 2004
2,660.1 2005 4.1%
2,894.0 2006 4.9%
3,369.5 2007 5.4%
2008
3,973.0 2009 1.7% Real GDP Growth Rate อััตราการเติิบโตของเศรษฐกิิจ (%)
4,379.6 2010 -0.6%
4,213.0 2011
2012 0.8% 7.5%
5,076.3 2013 7.2%
5,492.1 2014 2.7%
5,860.5 2015 0.9%
6,168.2 2016
5,951.8 2017 3.1%
5,840.0 2018 3.4%
5,993.3 2019 4.2%
2020 4.2%
6,593.8
7,296.8 2.3%
7,817.0
7,186.8 77
78 THE WIND OF CHANGE
มหามิิตรลาจาก
‘ก๊๊วน’ นายทหารอเมริิกัันขี่่�มอเตอร์์ไซค์์สััญจรไปมาในพื้้�นที่่�จัังหวััด
อุุดรธานีี เป็็นภาพที่่�พบเห็็นได้้ทั่่�วไปในช่่วงปีี 1966-1973 ราวกัับว่่า
อุุดรธานีีเป็็นหนึ่่�งในสถานที่�่ยอดฮิิตสำหรัับพัักผ่่อนหย่่อนใจของชาย
ชาวอเมริกิ ันั ในยุคุ นั้้น� จริงิ ๆ แล้ว้ ไม่เ่ พีียงแค่อ่ ุดุ รธานีี แต่ย่ ังั มีีหลายพื้น้� ที่�่
ในประเทศไทยที่่ผ� ู้�้ คนสามารถพบเจอกับั ทหารอเมริิกัันได้้เป็็นเรื่อ� งปกติิ
นับั แต่ป่ ีี 1963 ที่ท�่ หารอเมริกิ ันั เข้า้ มาตั้้ง� ฐานทัพั ในประเทศไทยเพื่่อ� สู้้�ศึึก
สงครามเวีียดนามอย่า่ งเต็ม็ รููปแบบ จากการมีีฐานทััพสหรัฐั ฯ กระจาย
อยู่�ในพื้้�นที่่�สำคััญ 7 แห่่งคืือ ดอนเมืือง นครราชสีีมา นครพนม ตาคลีี
อู่�ตะเภา อุบุ ลราชธานีี และอุดุ รธานีี พร้้อมกำลังั ทหารอเมริกิ ัันที่�่เพิ่่ม� ขึ้น�
เรื่อ� ยๆ จนอาจจะมากถึึง 48,000 คนในช่่วงปีี 196922
ระยะแรกที่�่สหรััฐฯ เข้้ามาตั้้�งฐานทััพในประเทศไทย ดููเหมืือนจะยััง
ไม่่เป็็นที่่�รัับรู้้�ของสาธารณชนเท่่าใดนััก ส่่วนหนึ่�่งเกิิดจากการที่่�รััฐบาล
ของทั้้�งสองประเทศพยายามเก็็บเป็็นความลัับ แม้้ต่่อมาเราจะพบเห็็น
ทหารอเมริิกัันมากมายตามท้้องถนน แต่่แทบจะไม่่เคยมีีการยอมรัับ
ออกมาในยุุคนั้้�นว่่ามีีฐานทััพสหรััฐฯ อยู่�ในประเทศไทย เป็็นเพีียงแค่่
กองทหารของสหรัฐั ฯ ที่่�มาใช้้พื้น้� ที่�่ในฐานทััพไทย
แต่่เมื่่�อสงครามเวีียดนามยืืดเยื้�้อไปเรื่�อยๆ เกิินกว่่าที่�่หลายฝ่่ายคาดคิิด
ในที่่�สุุดก็็เริ่ �มมีีแรงต่่อต้้านจากประชาชนชาวอเมริิกัันซึ่่�งเริ่ �มรัับรู้้�ถึึง
ความโหดร้้ายของสงครามผ่า่ นสื่่�อต่่างๆ เรื่�องราวของสงครามที่�ถ่ ููกตีีแผ่่
นำไปสู่่�การประท้้วงต่่อต้้านสงครามของชาวอเมริิกัันกว่่า 5 แสนคน
ที่ก�่ รุงุ วอชิงิ ตััน ดีี.ซีี. ในปีี 196923 เหตุกุ ารณ์์ดัังกล่่าวกลายเป็็นฉากหนึ่�่ง
ของภาพยนตร์์ชื่�อดัังอย่่าง Forrest Gump (1994) ที่�่สะท้้อนให้้เห็็น
ถึึงบรรยากาศการเรีียกร้้องของชาวอเมริิกัันในวงกว้้างเพื่่�อให้้รััฐบาล
สหรัฐั ฯ ยุุติิสงครามเวีียดนามในทันั ทีี
การเรีียกร้้องของชาวอเมริิกัันในปีี 1969 ได้้ส่่งแรงกระเพื่่�อมมายััง
ประเทศไทยด้้วยเช่่นกััน กระแสต่่อต้้านสหรััฐฯ ก่่อตััวขึ้�นอย่่างรวดเร็็ว
แม้้ว่่าการเดิินขบวนประท้้วงของนัักศึึกษาและประชาชนไทยในช่่วง
เหตุุการณ์์ 14 ตุุลาคม 1973 จะมีีเป้้าหมายหลัักคืือการขัับไล่่รััฐบาล
‘เผด็็จการทหาร’ แต่เ่ ป้า้ หมายสำคัญั อีีกอย่่างหนึ่่�งคืือการขับั ไล่่กองทัพั
สหรััฐฯ ออกไปจากประเทศไทย ด้้วยมุุมมองที่่�ว่่าการมีีกองทััพของ
ต่่างชาติิเข้้ามาตั้้�งอยู่ �เช่่นนี้้�ไม่่ต่่างอะไรจากการสููญเสีียอำนาจอธิิปไตย
ของประเทศ
กลุ่่�มประชาชนชาวอเมริิกัันที่่�ออกมาประท้้วงสงครามเวีียดนาม
กำ�ำ ลัังล้้อเลีียนตำำ�รวจควบคุุมฝููงชน บริิเวณด้้านหน้้าของอาคาร
เพนตากอน ณ กรุงุ วอชิงิ ตััน ดี.ี ซีี.
ประธานาธิิบดีี ริิชาร์์ด นิิกสััน ในปีี 1970
ถ้อ้ ยแถลงของประธานาธิบิ ดีีนิกิ สััน นอกจากแรงกดดัันจากประชาชนทั้้ง� ชาวอเมริกิ ันั และชาวไทย สงคราม
ถืือเป็น็ จุุดเริ่�มต้น้ การล่่มสลาย เวีียดนามยังั ทำให้ส้ หรัฐั ฯ ต้อ้ งใช้จ้ ่า่ ยเงินิ ไปเป็น็ จำนวนมาก การขาดดุลุ
ของข้้อตกลง Bretton Woods การคลังั และการขาดดุลุ ชำระเงิินมููลค่า่ มหาศาล แรงกดดัันจากปัญั หา
หรืือระบบอััตราแลกเปลี่่�ยนคงที่่� เงิินเฟ้้อในประเทศส่่งผลต่่อเสถีียรภาพทางเศรษฐกิิจของสหรััฐฯ และ
ที่่�อิงิ กัับทองคำำ� กลายเป็็นปััจจััยหนึ่�่งที่่�นำไปสู่ �เหตุุการณ์์สำคััญบนหน้้าประวััติิศาสตร์์
ที่่�ภายหลังั ถููกขนานนามว่่า ‘Nixon’s Shock’
ภาพของประธานาธิบิ ดีีคนที่่� 37 ของสหรัฐั ฯ ออกอากาศผ่า่ นจอโทรทัศั น์์
ในวัันอาทิติ ย์์ กลางเดืือนสิิงหาคม ปีี 1971 กลายเป็็นหนึ่�่งในเหตุุการณ์์
ประวััติศิ าสตร์ข์ องโลกอย่่างไม่่คาดคิิด ใจความสำคััญที่�่ ริิชาร์์ด นิิกสันั
กล่า่ วผ่า่ นการออกอากาศในครั้้ง� นั้้น� คืือสหรัฐั ฯ จะงดรับั แลกเงินิ ดอลลาร์์
เป็น็ ทองคำ ถ้อ้ ยแถลงดังั กล่า่ วของประธานาธิบิ ดีีนิกิ สันั ถืือเป็น็ จุดุ เริ่ม� ต้น้
การล่ม่ สลายของข้อ้ ตกลง Bretton Woods หรืือระบบอัตั ราแลกเปลี่ย่� น
คงที่่ท� ี่่�อิิงกับั ทองคำ
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 81
ประเทศที่่�มีีเศรษฐกิิจขนาดเล็็กอย่่างไทยในเวลานั้้�น แม้้ภาคการเงิิน
สาเหตุุของการตััดสิินใจอย่่างฉัับพลัันในครั้้�งนั้้�น ส่่วนหนึ่�่งเป็็นผลจาก ยัังมีีขนาดเล็็กและไม่่ได้้เชื่ �อมโยงกัับตลาดการเงิินโลกโดยตรงมากนััก
สงครามเวีียดนามที่�่ยาวนานนัับทศวรรษ ทำให้้สหรััฐฯ ที่�่กำลัังเผชิิญ แต่่ก็็ได้้รัับผลกระทบอย่่างหลีีกเลี่�่ยงได้้ยาก ด้้วยเศรษฐกิิจที่่�เริ่�มเปิิด
กัับภาวะเศรษฐกิิจตกต่่ำและการว่่างงานที่�่มากขึ้้�นถููกซ้้ำเติิมจากภาระ และเชื่ �อมโยงกัับประเทศเศรษฐกิิจขนาดใหญ่่ผ่่านการส่่งออกและ
ค่่าใช้จ้ ่่ายที่�เ่ พิ่่�มสููงขึ้�นอย่่างมากเพื่่อ� สนัับสนุุนการทำสงคราม นำเข้้ามากขึ้้�น หลัังจากสหรััฐฯ ประกาศลดค่่าเงิินดอลลาร์์ ธนาคาร
แห่่งประเทศไทย (ธปท.) ได้้ตััดสิินใจปรัับลดค่่าเงิินบาทตามครั้้�งแรก
เวลานั้้น� สหรัฐั ฯ ตัดั สินิ ใจแก้้ปััญหาโดยการพิมิ พ์์เงิินดอลลาร์์ออกมาใช้้ ในปีี 1972 ประเทศไทยประกาศลดค่่าเงิินบาทเมื่่�อเทีียบกัับทองคำลง
แต่่ด้้วยปริิมาณที่�่มากจนเกิินไป ทำให้้สััดส่่วนของทองคำสำรองที่่�ใช้้ ร้้อยละ 7.9 ซึ่่�งเป็็นการลดค่่าเงิินบาทครั้้�งแรกนัับตั้้�งแต่่ปีี 1963 และ
อ้้างอิิงกัับเงิินดอลลาร์์ลดลงจากร้้อยละ 55 เหลืือเพีียง 22 จนผู้�้ คน ในปีี 1973 ได้ป้ ระกาศลดค่า่ เงิินบาทลงอีีกร้อ้ ยละ 11.1 ให้ส้ อดคล้อ้ ง
ขาดความเชื่ �อมั่่�นและแห่่นำเงิินดอลลาร์์ไปแลกเป็็นทองคำมากขึ้้�น กัับการเปลี่่�ยนแปลงของค่่าเงิินดอลลาร์์ เพื่่�อยัับยั้ �งไม่่ให้้ดุุลการค้้า
เรื่�อยๆ นำไปสู่่�การประกาศงดรับั แลกเงินิ ดอลลาร์เ์ ป็น็ ทองคำในวันั ที่�่ 15 และดุลุ การชำระเงินิ ต้อ้ งขาดดุลุ สููงมากไปกว่า่ นี้้� รวมทั้้ง� รักั ษารายได้ข้ อง
สิงิ หาคม 1971 และกระบวนการเจรจาของกลุ่่�มประเทศอุุตสาหกรรม ผู้�้ ส่่งออกและเกษตรกรไม่่ให้้ตกต่่ำลงเมื่่�อแปลงรายรัับค่่าสิินค้้าจาก
10 ประเทศ (G10) ในการสร้า้ งมาตรฐานการเงิินระหว่่างประเทศใหม่่ ดอลลาร์์เป็็นเงิินบาท ขณะที่�่ค่่าเงิินบาทต่่อดอลลาร์์ยัังอยู่่�ถููกตรึึงไว้้ที่่�
20.80 บาทเท่า่ เดิมิ
จนกระทั่่�งวัันที่่� 18 ธัันวาคม 1971 ที่�่ประชุุมของกลุ่่�มประเทศ G10
สามารถบรรลุุข้้อตกลงกัันได้้ในที่�่สุุด (Smithsonian Agreement) จากปััญหาด้้านเศรษฐกิิจของสหรััฐฯ รวมถึึงแรงกดดัันจากมวลชนที่�่
รััฐบาลสหรััฐฯ ตกลงที่่�จะลดมููลค่่าของเงิินดอลลาร์์ที่่�ผููกกัับทองคำลง หนัักหน่่วงขึ้�นเรื่�อยๆ บีีบบัังคัับให้้ทั้้�งรััฐบาลไทยและสหรััฐฯ พยายาม
จากเดิมิ ที่ต่� ้อ้ งใช้เ้ งินิ 35 เหรีียญสหรัฐั เพื่่อ� แลกกับั ทองคำ 1 ทรอยออนซ์์ หาทางออกที่�่ดีีที่ส�่ ุดุ ให้้กัับตัวั เองในเวลานั้้�น
มาเป็็น 38 เหรีียญสหรััฐ และกำหนดขอบเขตของการเปลี่�่ยนแปลง
อััตราแลกเปลี่ย�่ นให้ย้ ืืดหยุ่�นได้ร้ ้้อยละ 2.25 “จุุดยืืนของเราคืือ ถ้า้ มันั จะช่ว่ ยให้ส้ ถานการณ์์ในประเทศไทยดีีขึ้้�น เรา
ยิินดีีจะลดกำลัังทหารลง ถ้้ามันั จะช่ว่ ยประเทศไทยในด้้านสถานการณ์์
อย่่างไรก็็ตาม ข้้อตกลงดัังกล่่าวเป็็นเพีียงมาตรการชั่ �วคราวที่�่ตอบโต้้ ระหว่่างประเทศ เราจะคงทหารไว้ท้ ี่น่� ั่่�น โปรดบอกสิ่่ง� ที่่�คุณุ ต้้องการ”
วิิกฤตการเงิินระหว่่างประเทศในระยะสั้้�น แต่่ไม่่ได้้แก้้ไขข้้อบกพร่่อง
พื้น�้ ฐานที่ส�่ ืืบเนื่่อ� งมาจากการขาดดุลุ การคลังั และดุลุ การชำระเงินิ อย่า่ ง คำกล่า่ วของ เฮนรีี คิสิ ซิงิ เจอร์์ รัฐั มนตรีีว่า่ การกระทรวงการต่า่ งประเทศ
ต่อ่ เนื่่อ� งของสหรัฐั ฯ ต่อ่ มาตลาดการเงินิ ระหว่า่ งประเทศเริ่�มปั่่�นป่่วนขึ้น� ของสหรััฐฯ ต่่อตััวแทนทางการทููตของประเทศไทย นำโดย พลจััตวา
อีีกครั้้�ง และมีีการเคลื่่�อนย้้ายเงิินทุุนระยะสั้้�นจำนวนมาก เหตุุการณ์์นี้้� ชาติิชาย ชุุณหะวััณ รััฐมนตรีีช่่วยว่่าการกระทรวงการต่่างประเทศ ซึ่่�ง
ทำให้้สหรัฐั ฯ จำเป็น็ ต้้องลดค่่าเงิินอีีกร้อ้ ยละ 11.1 เป็็น 42.22 เหรีียญ เดิินทางไปพบปะที่่ม� หานครนิิวยอร์์กเมื่่�อเดืือนกัันยายน ปีี 1973 ยัังพอ
สหรััฐต่่อทรอยออนซ์์ ในเดืือนกุุมภาพัันธ์์ ปีี 1973 แต่่ก็็ยัังไม่่สามารถ สะท้้อนให้้เห็็นถึึงความสััมพัันธ์์ที่�่ยัังแนบแน่่นระหว่่างประเทศไทยและ
ตรึึงระดับั อัตั ราแลกเปลี่ย่� นได้้ เงินิ ดอลลาร์จ์ ึึงถููกปล่อ่ ยให้ล้ อยตัวั ในที่ส่� ุดุ สหรัฐั ฯ ตลอดช่ว่ งเวลาที่่ผ� ่า่ นมา24
จากนั้้�นหลายประเทศในยุุโรปและญี่่�ปุ่ �นก็็เริ่ �มมีีการลอยตััวของอััตรา อย่่างไรก็ต็ าม สหรััฐฯ ที่ต่� ิดิ ตามสถานการณ์ก์ ารเมืืองไทยอย่า่ งใกล้้ชิดิ
แลกเปลี่�่ยนอย่่างอิิสระ ข้้อตกลง Smithsonian จึึงสลายตััวไปโดย ทราบดีีว่่ากระแสต่่อต้้านทหารอเมริิกัันกำลัังเพิ่่�มขึ้�นต่่อเนื่่�อง ทำให้้
ปริิยาย เช่น่ เดีียวกับั การสิ้้�นสุุดลงของระบบ Bretton Woods ในขณะที่่� สถานทููตสหรัฐั ฯ สื่่อ� สารกลับั ไปยัังกระทรวงการต่่างประเทศที่ว่� อชิงิ ตััน
ระบบการเงิินโลกได้ก้ ลายมาเป็น็ ระบบ Fiat Currency ที่�่กำหนดค่า่ เงิิน ว่า่ “วอชิงิ ตันั จะต้อ้ งพิจิ ารณาเรื่อ� งการถอนทหารอย่า่ งจริงิ จังั ” แม้ส้ หรัฐั ฯ
โดยไม่่มีีสิินทรััพย์์หนุุนหลัังร้้อยเปอร์์เซ็็นต์์ แต่่มููลค่่าของเงิินสกุุลต่่างๆ จะตัดั สินิ ใจถอนทหารบางส่ว่ นออกจากสมรภููมิสิ งครามเวีียดนาม รวมถึึง
จะขึ้ �นอยู่่�กัับความน่่าเชื่ �อถืือของรััฐบาลและธนาคารกลางประเทศนั้้�นๆ ประเทศไทยตั้้�งแต่่ปีี 1971 แต่่จำนวนทหารอเมริิกัันในประเทศไทยก็็
ว่า่ มีีความสามารถในการควบคุมุ เสถีียรภาพทางการเงินิ ของตัวั เองได้ด้ ีี ยังั คงมีีอยู่่�อีีกเกืือบ 40,000 คนในปีี 1973
เพีียงใด อันั เป็น็ ระบบที่่�ใช้้มาจนถึึงทุุกวันั นี้้�
82 THE WIND OF CHANGE 1971 – 1980
การจากไปของทหารอเมริกิ ััน จำ�ำ นวนทหารอเมริกิ ัันในไทย ปีี 1971-1973
ทำำ�ให้้พื้้�นที่่โ� ดยรอบฐานทััพ
สหรััฐฯ แต่ล่ ะแห่่งเงียี บเหงา 40,000
ลงถนััดตา บรรยากาศของ คน
ชุมุ ชนต่า่ งๆ ดูเู หมืือนจะ
กลัับเข้า้ สู่�ภาวะปกติิ
หลัังสงครามอัันยาวนาน
เกืือบสองทศวรรษ
จำ�ำ นวนทหารอเมริกิ ัันในไทย ปีี 1975
ในสายตาของรััฐบาลไทย ณ เวลานั้้�นอาจจะพอเรีียกได้้ว่า่ สหรัฐั ฯ เป็น็
‘มหามิิตร’ ที่่�สำคััญ ไม่่เพีียงแค่่เรื่�องของการเมืืองและความมั่่�นคง 26,000
ของประเทศ แต่่ยัังรวมถึึงความสำคััญในเชิิงเศรษฐกิิจ ที่่�ประเทศไทย คน
เป็น็ ผู้�้ รัับผลประโยชน์โ์ ดยตรงจากสงครามครั้้ง� นี้้�
ปฏิิเสธไม่่ได้้ว่่าการตั้้�งอยู่่�ของฐานทััพสหรััฐฯ มีีอิิทธิิพลอย่่างมากต่่อ
เศรษฐกิิจไทยในเวลานั้้�น โดยค่่าใช้้จ่่ายด้้านการทหารของสหรััฐฯ ใน
ประเทศไทยเพิ่่ม� ขึ้น� แบบก้า้ วกระโดด จากปีลี ะ 30-35 ล้า้ นเหรีียญสหรัฐั
ในช่ว่ งปีี 1964-1965 เป็น็ ประมาณ 157 ล้้านเหรีียญสหรัฐั ในปีี 1966
หลัังจากที่่�สหรััฐฯ เริ่�มโจมตีีเวีียดนามหนัักขึ้้�น ค่่าใช้้จ่่ายดัังกล่่าวเพิ่่�ม
ขึ้น� ไปถึึง 318 ล้า้ นเหรีียญสหรัฐั ในปีี 1968 ซึ่ง่� ค่่าใช้จ้ ่า่ ยเหล่า่ นี้้�รวมถึึง
การก่่อสร้้างฐานทััพและอาวุุธยุุทโธปกรณ์์ การพัักผ่่อนหย่่อนใจของ
ทหาร และการจััดหาสิ่่�งอำนวยความสะดวกทางด้้านยุุทธศาสตร์์และ
การต่่อต้า้ นการคุกุ คามภายใน
ข้้อตกลงหยุุดยิิงระหว่่างเวีียดนามเหนืือและสหรััฐฯ ในเดืือนมกราคม
ปีี 1973 ทำให้้การใช้้จ่่ายของทหารอเมริิกัันในประเทศไทยลดลงไป
ผู้�อพยพชาวกััมพูชู าเดินิ ทางมาถึึงฐานทััพสหรััฐฯ ที่่ส� นามบินิ อู่่�ตะเภา เมื่�อ่ วัันที่่� 16 เมษายน 1975 เพื่่อ� หนีีภััยจากสงครามในประเทศ
การทยอยถอนทหารของสหรััฐฯ ได้้ทิ้้�งช่่องว่่างทางเศรษฐกิิจที่่�สำคััญ ผลกระทบจากการตกงานผ่า่ นการจ้า้ งงานทางอ้อ้ มในเวลานั้้น� ค่อ่ นข้า้ ง
ไว้้อย่่างหนึ่�่งคืือ ‘ภาวะการว่่างงาน’ โดยเฉพาะหลัังจากที่่�กำลัังทหาร หนัักหนากว่่าการจ้้างงานทางตรง ทั้้�งจำนวนแรงงานที่�่มากกว่่า และ
อเมริิกัันถููกถอนออกไปเกืือบทั้้ง� หมดในปีี 1976 ความเดืือดร้้อนจากการที่่�กฎหมายแรงงานเข้้าไปไม่่ถึึง โดยเฉพาะ
การไม่่มีีเงิินชดเชยสำหรับั การออกจากงาน หรืือถ้้ามีีก็อ็ าจจะน้อ้ ยมาก
จากกำลัังทหารกว่่า 40,000 คนในปีี 1971-1973 ลดลงมาเหลืือ
ประมาณ 26,000 คนในปีี 1975 ถึึงแม้้ว่่าจำนวนทหารอเมริิกัันจะ การจากไปของทหารอเมริกิ ันั ทำให้พ้ ื้น้� ที่ร�่ อบฐานทัพั สหรััฐฯ แต่ล่ ะแห่ง่
หายไปเกืือบครึ่ง่� แต่ก่ ็ย็ ังั เพีียงพอที่จ่� ะช่ว่ ยให้เ้ กิดิ การจ้า้ งงานทั้้ง� ทางตรง เงีียบเหงาลงถนัดั ตา ภาพนายทหารอเมริิกันั บนมอเตอร์์ไซค์ค์ู่�ใจค่่อยๆ
และทางอ้อ้ มในพื้น�้ ที่ท�่ ี่ร่� ายล้อ้ มเกืือบ 1 แสนคน แต่เ่ มื่่อ� ไม่เ่ หลืือฐานทัพั เลืือนหายไป บรรยากาศของชุุมชนต่่างๆ ดููเหมืือนจะกลัับเข้้าสู่�ภาวะ
สหรััฐฯ อยู่�แล้ว้ แรงงานเหล่า่ นี้้�ก็ถ็ ููกกระทบอย่่างหลีีกเลี่�ย่ งไม่่ได้้ ปกติิหลัังสงครามอัันยาวนานเกืือบสองทศวรรษ แต่่ในความเป็็นจริิง
ประเทศไทยยัังไม่่ได้้ใกล้้เคีียงกัับการกลัับเข้้าสู่ �ภาวะปกติิเท่่าใดนััก
ขณะที่ธ�่ ุุรกิิจต่า่ งๆ ซึ่่�งเกิิดขึ้�นเพื่่�อตอบรัับความต้อ้ งการของบรรดาทหาร สงครามเวีียดนามอาจจะยุตุ ิลิ งไปแล้ว้ แต่ภ่ ัยั คุกุ คามจาก ‘คอมมิวิ นิสิ ต์’์
อเมริกิ ันั ก็ค็ ่อ่ ยๆ เหืือดแห้ง้ โดยเฉพาะธุรุ กิจิ ‘กลางคืืน’ ที่ด�่ ููเหมืือนจะเป็น็ กลัับประชิิดตััวเข้้ามาอย่่างรวดเร็็ว พร้้อมแรงกดดัันจากความผัันผวน
กิิจการที่่�ถููกกระทบมากที่�่สุุด เช่่น บาร์์ ภรรยาเช่า่ โสเภณีี บังั กะโล และ ของเศรษฐกิจิ โลก
ไนต์ค์ ลับั รวมถึึงสามล้้อถีีบ ซึ่ง�่ มีีแรงงานที่�เ่ กี่ย่� วข้้องกว่่า 40,000 คน25
แรงงานเหล่่านี้้�เรีียกได้้ว่่าเป็็น ‘การจ้้างงานทางอ้้อม’ หรืือการจ้้างงาน
โดยเอกชนทั่่ว� ไปที่เ่� กิดิ ขึ้น� มาเพราะการมีีอยู่่�ของทหารในบริิเวณนั้้�น แต่่
ไม่่ได้เ้ ป็็นการจ้า้ งโดยตรงจากหน่ว่ ยงานต่่างๆ ของทหารจากสหรัฐั ฯ
คอมมิิวนิสิ ต์ร์ ุกุ คืบื
เมื่่�อโดมิิโนตััวแรกล้้มลงแล้้ว มีีความเป็็นไปได้้สููงมากที่�่ตััวถััดๆ ไปจะ
ร่่วงหล่น่ ติดิ ต่่อกัันเป็็นลููกโซ่่
หลัังถอนทหารของสหรััฐฯ ออกไปจนเกืือบหมด ทำให้้ประเทศไทย
ในปีี 1975 มีีสภาพไม่่ต่่างจาก ‘โดมิิโนตััวสุุดท้้าย’ ที่่�ยัังยืืนหยััดอยู่�
สงครามเวีียดนามที่�่ยืืดเยื้้�อมาอย่่างยาวนานเดิินมาถึึงจุุดจบภายหลััง
เหตุุการณ์์กรุุงไซง่่อนแตกในวัันที่�่ 30 เมษายน 1975 ซึ่่�งเป็็นวัันที่่�
กองทััพเวีียดนามเหนืือบุุกเข้้ายึึดกรุุงไซง่่อนของเวีียดนามใต้้ได้้สำเร็็จ
และทำให้เ้ วีียดนามทั้้ง� ประเทศกลายเป็็นคอมมิิวนิสิ ต์์ไปโดยปริยิ าย
ไม่่เพีียงแต่่ชััยชนะในเวีียดนามเท่่านั้้�น ช่่วงเวลานั้้�นลััทธิิคอมมิิวนิิสต์์
ยังั แผ่ก่ ระจายอย่่างรวดเร็็วในประเทศเพื่่�อนบ้้านอื่น� ๆ รอบประเทศไทย
85
ชาวบ้้านในเวียี ดนามใต้เ้ ร่ง่ อพยพหนีจี ากการบุกุ โจมตีีของคอมมิวิ นิิสต์์ ของทั้้�งเวีียดนามใต้้ ลาว และกััมพููชาในเวลาไล่่เลี่่�ยกััน ตามมาด้้วย
การที่เ�่ วีียดนามยกพลเข้า้ ประชิดิ ชายแดนไทย ส่ง่ ผลให้ค้ วามหวาดกลัวั
อีีกด้้วย ก่่อนหน้้าที่่�กรุุงไซง่่อนจะแตกเพีียงไม่่กี่่�วััน กลุ่่�มเขมรแดงซึ่่�ง ต่่อภัยั คุกุ คามจากคอมมิิวนิิสต์ป์ กคลุุมไปทั่่�วทั้้�งประเทศไทย
มีีแนวคิิดคอมมิิวนิิสต์์และมีีจีีนให้้การสนัับสนุุนก็็สามารถขึ้ �นมาครอง
อำนาจรัฐั ในกัมั พููชาและเข้า้ ยึึดกรุงุ พนมเปญสำเร็จ็ ในวันั ที่�่ 17 เมษายน ประเด็น็ น่า่ สนใจเกี่ย่� วกับั การต่อ่ สู้้�ของรัฐั บาลไทย ซึ่ง่� มองว่า่ คอมมิวิ นิสิ ต์์
1975 ในขณะที่่�คอมมิิวนิิสต์์ในลาวเข้้ายึึดกรุุงเวีียงจัันทน์์ได้้ในเดืือน เป็น็ หนึ่่ง� ในภััยคุุมคามของประเทศ คืือการทำสงครามแย่ง่ ชิิงมวลชน
สิิงหาคม และเข้้าปกครองประเทศเบ็็ดเสร็็จหลัังการสละราชสมบััติิ
ของเจ้้ามหาชีีวิิตศรีีสว่า่ งวััฒนา ในวัันที่่� 2 ธันั วาคม 1975 การถืือกำเนิิดขึ้�นมาของ พคท. ทำให้้รััฐบาลไทยตั้้�งแต่่ยุุคก่่อนหน้้านี้้�
มุ่�งเน้น้ ไปที่ก�่ ารแย่ง่ ชิงิ ความเชื่อ� มั่่น� ของมวลชนผ่า่ นการพัฒั นาเศรษฐกิจิ
หลัังจากที่่�เวีียดนามรวมประเทศเป็็นคอมมิิวนิิสต์์ได้้สำเร็็จและมีีความ ของประเทศและกระจายความเจริิญไปสู่่�ชนบท การตััดถนนและสร้้าง
เข้้มแข็็งทางการทหาร จึึงได้้เข้้าไปมีีบทบาทต่่อสงครามกลางเมืืองใน แหล่ง่ น้้ำเป็น็ หนึ่ง่� ในแผนงานหลักั ของรัฐั บาล นำมาซึ่ง่� การเปลี่ย�่ นแปลง
ประเทศเพื่่�อนบ้้านมากขึ้้�น สามารถล้้มล้้างรััฐบาลเขมรแดง และเข้้า โครงสร้า้ งการบริหิ ารงานของสภาพัฒั น์์ และเป็น็ ที่ม่� าของการเปลี่ย่� นชื่อ�
ยึึดครองกััมพููชาได้้สำเร็็จในช่่วงปลายปีี 1978 ด้้านประเทศไทยซึ่่�งมีี หน่ว่ ยงานจาก ‘สภาพััฒนาการเศรษฐกิิจแห่่งชาติิ’ มาเป็น็ ‘สำนักั งาน
ศููนย์ก์ ลางของลัทั ธิคิ อมมิวิ นิสิ ต์อ์ ยู่่�ที่พ�่ รรคคอมมิวิ นิสิ ต์แ์ ห่ง่ ประเทศไทย คณะกรรมการพัฒั นาการเศรษฐกิิจและสังั คมแห่่งชาติ’ิ
(พคท.) กำลัังเดิินเข้า้ สู่�ช่ว่ งหััวเลี้้�ยวหััวต่อ่ จากการที่่แ� นวคิดิ การปกครอง
ประเทศแบ่่งเป็็นสองฝั่่�งอย่่างชััดเจน การแตกพ่่ายให้้กัับคอมมิิวนิิสต์์ สิ่่�งที่�่เปลี่่�ยนแปลงไปอย่่างชััดเจนคืือการแยกงานด้้านสาธารณููปโภค
ซึ่�่งเดิิมอยู่�ในกองโครงการสัังคม ไปเป็็นส่่วนหนึ่�่งของกองโครงการ
เศรษฐกิิจ ก่่อนจะแยกเป็็นกองโครงการพื้�้นฐาน รวมทั้้�งการปรัับปรุุง
กองวางแผนกำลังั คนเป็น็ กองวางแผนประชากรและกำลังั คนในปีี 1975
ทำให้้สภาพััฒน์์มีีบทบาทในการวางแผนสัังคมมากขึ้้�นทั้้�งในระดัับ
มหภาคและจุลุ ภาค อีีกด้า้ นที่ส�่ ำคัญั คืือการจัดั ตั้้ง� กองวางแผนภาคและ
ศููนย์พ์ ัฒั นาภาคขึ้้น� มา เพื่่อ� ตอบสนองนโยบายการกระจายความเจริญิ
และลดช่อ่ งว่า่ งระหว่า่ งเมืืองกับั ชนบท
แม้ว้ ่า่ การตัดั ถนนหนทางเหล่า่ นี้้ม� ีีจุดุ มุ่�งหมายหลักั เป็น็ เรื่อ� งความมั่่น� คง
โดยเฉพาะความสะดวกในการเคลื่่�อนย้้ายกำลัังทหาร แต่่ผลพลอยได้้
ของการตััดถนนกระจายออกไปยัังชนบทช่่วยให้้อุุตสาหกรรมเกษตร
ขยายตััวขึ้�นอย่่างมาก การปลููกพืืชไร่่มีีความหลากหลายมากขึ้้�น เช่่น
ปอ มัันสำปะหลััง น้้ำตาล ที่�่แพร่่หลายมากขึ้้�นในยุุคถััดมา เนื่่�องจาก
ต้้นทุนุ และระยะเวลาในการขนส่่งที่่�ลดลง
ระหว่่างปีี 1972-1974 งบประมาณของการตััดถนนทางหลวงจัังหวััด
ทางหลวงชนบท และทางหลวงท้้องถิ่ �น เพื่่�อเป็็นเส้้นทางจากไร่่นาไปสู่�
ตลาดมีีรวมกัันถึึง 3,592 ล้้านบาท ทำให้้ถนนทั่่�วประเทศเพิ่่�มจาก
22,124 กิิโลเมตรเมื่่�อปีี 1971 มาเป็็น 31,087 กิิโลเมตรในปีี 1975
ช่่วยให้้สััดส่่วนของถนนจากไร่่นาสู่�ตลาดเพิ่่�มขึ้�นเป็็นร้้อยละ 59 จาก
ร้้อยละ 50 โดยในช่่วงเวลาเดีียวกัันนี้้� การเร่่งสร้้างถนนของรััฐบาล
86 THE WIND OF CHANGE 1971 – 1980
ในยุุคนั้้�นทำให้้ประเทศไทยมีีทางหลวงและถนนทุุกเส้้นรวมกัันกว่่า เฮนรีี คิิสซิิงเจอร์์ ที่่ป� รึึกษาด้า้ นภูมู ิริ ััฐศาสตร์ช์ าวอเมริิกััน จัับมืือทัักทาย เหมาเจ๋อ๋ ตง
104,000 กิโิ ลเมตรในปีี 1979-1980 เทีียบกับั ปีี 1961 ที่ม�่ ีีเพีียง 8,500 ประธานพรรคคอมมิวิ นิสิ ต์์แห่่งสาธารณรััฐประชาชนจีนี / ภาพจาก www.archives.gov
กิิโลเมตร
ม.ร.ว.คึึกฤทธิ์์� ปราโมช และ โจวเอิินไหล นายกรััฐมนตรีีจีีน ลงนามในแถลงการณ์์ร่่วมว่่าด้้วย
การเร่่งพััฒนาโครงสร้้างพื้�้นฐานของประเทศในช่่วงเวลาเพีียงไม่่กี่�่ปีี การสถาปนาความสััมพัันธ์์ทางการทููตระหว่่างไทยกัับจีีน เมื่�่อวัันที่่� 1 กรกฎาคม 1975 / ภาพจาก
ทำให้้เกิดิ การตั้้�งข้อ้ สัังเกตว่า่ ในหน้้าประวััติิศาสตร์์การเมืืองไทย พคท. หนัังสืือความสััมพัันธ์์จีีน-ไทย, สำ�ำ นัักงานสารนิิเทศแห่ง่ คณะรััฐมนตรีี สาธารณรััฐประชาชนจีนี , 2004
อาจเป็น็ ‘พรรคมวลชน’ (Mass Party) ที่แ่� ท้จ้ ริงิ เพีียงแห่ง่ เดีียวซึ่ง�่ สามารถ
ทำหน้้าที่่�เป็็นฝ่่ายค้้านได้้อย่่างมีีประสิิทธิิผลที่่�สุุด แนวคิิดทางการ
ปกครองของ พคท. ที่�่แตกต่่างออกไปทำให้้เกิิดข้้อเปรีียบเทีียบขึ้�นใน
หมู่่�สาธารณชน และการดำรงอยู่่�ของ พคท. ในเวลานั้้น� เป็็นการทำลาย
อำนาจผููกขาดทางการเมืืองของเผด็็จการทหารซึ่�่งสืืบทอดกัันมาตั้้�งแต่่
ยุุคจอมพล สฤษดิ์์� หรืือหากจะพููดกันั ในมิติ ิิเศรษฐศาสตร์์ พคท. ทำให้้
ตลาดการเมืืองมีีลักั ษณะเป็็น ‘ตลาดแข่ง่ ขันั ได้้’ รัฐั บาลเผด็จ็ การทหาร
ในเวลานั้้�นจำเป็็นต้้องเร่่งพััฒนาเศรษฐกิิจ เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ พคท.
เข้้ามาสู่�ตลาดการเมืืองได้้อย่่างเต็ม็ ตัวั
“ทางเลืือกปััจจุุบัันของคนไทยนั้้�นเด่่นชััดว่่าเราจะยอมรัับเผด็็จการ
หรืือจะร่่วมสนัับสนุุนการปฏิิวััติิที่�่จะทำให้้คนงานและชาวนามีีปััจจััย
การผลิิตเป็็นของตนเอง กล่่าวอย่่างสั้้�นๆ คืือทางเลืือกนั้้�นอยู่�ระหว่่าง
สัังคมกึ่่ง� เมืืองขึ้�นกึ่ง�่ ศักั ดิินา และการเปลี่่�ยนแปลงอย่่างมีีจิิตสำนึึกและ
ก้้าวหน้า้ ไปสู่�สังั คมแบบสังั คมนิิยม” ข้้อความของ นพพร สุุวรรณพานิชิ
นักั เขีียนอดีีตอาจารย์ม์ หาวิทิ ยาลัยั และกรรมการบริหิ ารพรรคสังั คมนิยิ ม
แห่ง่ ประเทศไทย ที่่�สะท้อ้ นถึึงการต่่อสู้้ท� างความคิดิ ของสาธารณชนใน
ช่ว่ งปีี 197326
แม้้ว่่ารััฐบาลจะพยายามต่่อสู้�้ กัับคอมมิิวนิิสต์์อย่่างหนัักด้้วยการเร่่ง
พััฒนาประเทศในด้้านต่่างๆ แต่่ความกลััวต่่อคอมมิิวนิิสต์์ที่�่ยัังคงอยู่�
ในระดัับสููง ส่่วนหนึ่�่งสัังเกตได้้จากการโยกย้้ายเงิินลงทุุนออกนอก
ประเทศของนักั ธุรุ กิิจในประเทศไทย
นวพร เรืืองสกุุล อดีีตผู้�้บริิหารของธนาคารแห่่งประเทศไทย เล่่าว่่า
หลัังจากกรุุงไซง่่อนแตก ธนาคารต่่างชาติิตััดสิินใจเรีียกคืืนเงิินกู้�้จาก
ธนาคารไทย ส่่งผลให้้ธนาคารพาณิิชย์์ของประเทศไทยบางแห่่งต้้อง
มาขอกู้�้ กัับ ธปท. “สมััยนั้้�นโดยทั่่�วไปธนาคารพาณิิชย์์จะมาขอกู้�้ ธปท.
ครั้้�งละ 50-100 ล้้านบาท หรืืออาจถึึง 300 ล้้านบาทในบางครั้้�ง แต่่
ครั้้�งนั้้�นเข้้ามาขอกู้้�ถึึงพัันล้้านบาท ซึ่่�งก็็เดาได้้ว่่าคงจะโดนถอนเงิินจาก
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 87
ต่า่ งชาติิ ถ้า้ มองถอยหลังั ไปก็เ็ หมืือนว่า่ ไม่ม่ ีีปัญั หาอะไร เพราะตอนนั้้น� ยัังไม่่ได้้นิิยมจีีนมากนััก แต่่หลายคนก็็เริ่�มเห็็นแล้้วว่่าคงจะหนีีไม่่พ้้น
สถาบันั การเงิินก็็ไม่่ค่่อยมีี แต่ถ่ ้้าเราไม่่ทำให้ถ้ ููกต้อ้ ง เกิิดบอกว่่าไม่่ให้ก้ ู้�้ ที่่ต� ้อ้ งคบกับั จีีน เพราะจีีนกำลัังใหญ่ข่ึ้�นเรื่�อยๆ”
จำนวนมากขนาดนี้้ห� รอก ต้อ้ งเอาหลักั ฐานมาดููก่่อน และข้้ามไปอีีกคืืน
จนไม่่สามารถจ่่ายคืืนต่า่ งชาติไิ ด้้ ก็อ็ าจจะเกิิดปัญั หาตามมาอีีกตลบ” อานัันท์์เล่่าต่่อว่่า คนแรกๆ ที่�่เล็็งเห็็นว่่าไทยควรจะเปิิดความสััมพัันธ์์
กัับจีีนคืือ ถนััด คอมัันตร์์ รััฐมนตรีีว่่าการกระทรวงการต่่างประเทศ
ด้้วยแรงกดดัันจากเวีียดนามที่�่บุุกเข้้ามาประชิิดไทยมากขึ้้�นหลัังจาก ในเวลานั้้�น และสั่่�งให้้ตนเองเริ่�มติิดต่่อกัับจีีนอย่่างลัับๆ เพื่่�อทำความ
ยึึดครองกััมพููชาได้้แล้้ว บีีบให้้ประเทศไทยต้้องพยายามเดิินเกมเพื่่�อ รู้�้ จัักกัันและกัันไว้้ จนกระทั่่�ง ม.ร.ว.คึึกฤทธิ์� ปราโมช ขึ้�นมาเป็็นนายก
เอาตััวรอดจากสถานการณ์์ที่่�คัับขัันนี้้� การจากไปของสหรััฐฯ ทำให้้ รััฐมนตรีีในปีี 1975 และประกาศไว้้อย่่างชััดเจนว่่าต้้องการให้้สหรััฐฯ
ประเทศไทยหัันไปสร้้างความสััมพัันธ์์กัับจีีนมากขึ้้�นเพื่่�อหวัังจะลดแรง ถอนกำลัังทหารออกจากประเทศไทย ขณะเดีียวกัันก็็จะเริ่�มปรัับความ
กดดัันจากเวีียดนาม สััมพันั ธ์์กับั ประเทศต่่างๆ
แม้ส้ าธารณรััฐประชาชนจีีนจะเป็น็ คอมมิิวนิสิ ต์์เช่่นกััน แต่่แนวคิดิ ของ “ช่ว่ งนั้้น� คนไทยหลายคนยังั หลงรักั สหรัฐั ฯ มีีการติเิ ตีียนว่า่ ม.ร.ว.คึึกฤทธิ์�
คอมนิิวนิิสต์์เองก็็ถููกแบ่่งออกเป็็น 2 ค่่ายความคิิดใหญ่่คืือจีีนและ นั้้�นต่่อต้้านสหรััฐฯ แต่่ความเป็็นจริิงคืือทหารสหรััฐฯ ไม่่ได้้เข้้ามาปราบ
สหภาพโซเวีียต ซึ่่�งอาจพููดได้้ว่่าเป็็นแนวคิิดคอมมิิวนิิสต์์ที่�่มีีแนวทาง คอมมิิวนิิสต์์ แต่่เข้้ามาทำสงครามเวีียดนามต่่างหาก เพราะฉะนั้้�นเมื่่�อ
แตกต่่างกััน สำหรัับคอมมิิวนิิสต์์ในเวีียดนามได้้รัับการสนัับสนุุนโดย สงครามเวีียดนามจบลง เหตุผุ ลของการอยู่�ในไทยต่อ่ ก็ห็ มดไป”
สหภาพโซเวีียตที่่�ต้้องการเข้้ามามีีอำนาจในภููมิิภาคเอเชีียตะวัันออก
เฉีียงใต้้ ซึ่�ง่ อยู่�ทางตอนใต้ข้ องจีีน การเปิิดความสััมพัันธ์์ระหว่่างประเทศกัับจีีนของทั้้�งประเทศไทยและ
สหรััฐฯ กลายเป็็นการเดิินหมากที่่�ถููกต้้อง เพราะหลัังจากที่่�เติ้้�งเสี่่�ยวผิิง
ขณะเดีียวกันั แม้ว้ ่า่ สหรัฐั ฯ จะถอนกำลังั ทหารออกไปจากภููมิภิ าคแล้ว้ เดิินทางเยืือนสิิงคโปร์์ มาเลเซีีย และไทยอย่่างเป็็นทางการในปีี 1978
แต่่เบื้้�องหลัังก็็ยัังพยายามเดิินเกมในรููปแบบต่่างๆ เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ ไม่่นาน จีีนก็็ตััดสิินใจเข้้าโจมตีีเวีียดนามในช่่วงต้้นปีี 1979 โดยให้้
อิิทธิิพลของสหภาพโซเวีียตแผ่่กระจายไปมากกว่่านี้้� ซึ่�่งเป็็นที่�่มาของ เหตุุผลว่่าเป็็นการตอบโต้้เวีียดนามที่�่บุุกยึึดครองกััมพููชาและโค่่นล้้ม
การเปิิดความสััมพัันธ์์กัับจีีนของสหรััฐฯ รวมถึึงประเทศในโลกเสรีี รััฐบาลเขมรแดงที่�่จีีนกำลัังให้้การสนัับสนุุนอยู่� ทำให้้เวีียดนามต้อ้ งถอน
ประชาธิปิ ไตยในระหว่า่ งทศวรรษนี้้� ทหารที่�่ประชิิดชายแดนไทย ส่่งผลให้้แรงกดดัันด้้านการทหารลดลง
อย่า่ งรวดเร็ว็ พร้อ้ มกันั นี้้จ� ีีนยังั ยกเลิกิ การสนับั สนุนุ พคท. ในประเทศไทย
สำหรัับประเทศไทย ผู้้�ที่�่มีีบทบาทอย่่างมากต่่อการสร้้างสััมพัันธ์์กัับจีีน ทำให้ก้ ระแสของคอมมิิวนิิสต์ใ์ นไทยเบาบางลงไปด้้วย กระทั่่�งท้า้ ยที่ส่� ุุด
ในเวลานั้้�นคืือ อานัันท์์ ปัันยารชุุน ในฐานะหััวหน้้าคณะผู้�้แทนจาก ภััยคุุกคามจากคอมมิิวนิิสต์์ได้้ปิิดฉากลงไปโดยสมบููรณ์์ หลัังจากที่�่
รััฐบาลไทยซึ่ง�่ เดิินทางไปเยืือนจีีนในเดืือนมิิถุุนายน ปีี 1975 เพื่่�อเจรจา รััฐบาลของ พลเอก เปรม ติิณสููลานนท์์ ประกาศนโยบาย 66/2523
ในเบื้้�องต้้น และกรุุยทางให้้ ม.ร.ว.คึึกฤทธิ์� ปราโมช นายกรััฐมนตรีี ทำให้ป้ ระชาชนที่ห่� นีีเข้า้ ป่า่ เพื่่อ� ร่ว่ มกับั พคท. หวนคืืนกลับั สู่�เมืืองอีีกครั้้ง�
ในขณะนั้้�น เป็็นผู้�้นำของประเทศไทยคนแรกในประวััติิศาสตร์์ที่�่เยืือน
ประเทศจีีน พร้อ้ มร่ว่ มลงนามในแถลงการณ์ร์ ่ว่ มสถาปนาความสัมั พันั ธ์์ แม้้ว่่าในที่่�สุดุ แล้ว้ แนวคิดิ ฝั่่�งคอมมิวิ นิิสต์์ของไทยจะพ่่ายแพ้ใ้ นการต่อ่ สู้�้
ทางการทููต เมื่่อ� วันั ที่�่ 1 กรกฎาคม 1975 อัันยาวนานที่่�เกิิดขึ้�น แต่่ปฏิิเสธไม่่ได้้ว่่าอิิทธิิพลของลััทธิิคอมมิิวนิิสต์์
ได้้สั่่�นคลอนฐานอำนาจเดิิม พร้้อมทั้้�งกระตุ้�นให้้โครงสร้้างทางการเมืือง
“ช่่วงนั้้�นกระแสต่่อต้้านสงครามแรงขึ้�น คนอเมริิกัันเริ่�มเบื่่�อหน่่ายและ และเศรษฐกิิจไทยเกิิดการเปลี่�่ยนแปลงครั้้�งใหญ่่ภายหลัังเหตุุการณ์์
ตั้้ง� คำถามว่า่ ได้อ้ ะไรจากสงคราม เมื่่อ� สหรัฐั ฯ แพ้ส้ งครามเวีียดนามจริงิ ‘เดืือนตุลุ า’
ทำให้้คนไทยจำนวนมากแตกตื่่�นและย้้ายไปตั้้�งรกรากที่�่ต่่างประเทศ
กดดัันให้้เงิินไหลออกจากประเทศชั่�วคราว แม้้ช่่วงเวลานั้้�นคนไทยจะ
88 THE WIND OF CHANGE 1971 – 1980
จอมพล ถนอม กิิตติิขจร ผู้้�นำ�ำ คณะรััฐประหาร ปีี 1971 (ที่่�สามจากขวา) กล่่าวต่่อสื่่�อมวลชนเป็็นครั้�งแรกในวัันที่่� 19 พฤศจิิกายน 1971 พร้้อมแถลงว่่าจะบริิหารประเทศจนกว่่าจะได้้คณะรััฐมนตรีีชุุดใหม่่
ในการแถลงข่่าวครั้�งนี้้ย� ัังมีี (จากซ้า้ ยไปขวา) พลอากาศเอก ทวีี จุลุ ละทรััพย์,์ พลตำ�ำ รวจเอก ประเสริิฐ รุุจิริ วงศ์์, พลเอก ประภาส จารุุเสถีียร, พจน์์ สารสินิ และพลเอก กฤษณ์์ สีีวะรา เข้้าร่ว่ มด้ว้ ย
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 89
‘ตุลุ าคม’ แห่่งการเปลี่�ย่ นแปลง
ย้อ้ นกลับั ไปเมื่่�อเดืือนพฤศจิิกายน ปีี 1971 ประชาธิิปไตยของไทยที่่เ� ริ่�ม
ตั้้ง� ไข่่ กลัับมาสะดุุดลงอีีกครั้้�งหลังั จากคำปรารภของคณะปฏิิวััติิที่่ว� ่่า...
“ภัยั ที่ค�่ ุกุ คามประเทศและราชบัลั ลังั ก์์ สถานการณ์ภ์ ายใน ความวุ่�นวาย
ทั้้�งภายในและภายนอกสภานิิติิบััญญััติิ การนััดหยุุดงานของกรรมกร
การเดินิ ขบวนของนักั ศึึกษา การแก้ไ้ ขสถานการณ์์ ถ้า้ จะดำเนินิ การตาม
วิิถีีทางรััฐธรรมนููญย่่อมไม่่ทัันต่่อเหตุุการณ์์ จึึงจำเป็็นต้้องใช้้การยึึด
อำนาจการปกครองเพื่่�อให้้สามารถแก้้ไขสถานการณ์์ได้้โดยเฉีียบขาด
และฉัับพลััน”
คำกล่า่ วที่ป�่ ่า่ วประกาศออกมาในช่ว่ งค่่ำของวันั ที่่� 17 พฤศจิกิ ายน 1971
นอกจากจะเป็น็ คำกล่า่ วอ้า้ งเพื่่อ� ยืืนยันั ถึึงการทำรัฐั ประหารและประกาศ
ยึึดอำนาจจากรััฐบาลของจอมพล ถนอม กิิตติขิ จร โดยจอมพล ถนอม
เองนั้้�น คำพููดข้้างต้้นยัังเป็็นการสะท้้อนให้้เห็็นถึึงบริิบทของสัังคมไทย
ในเวลานั้้�นเป็น็ อย่า่ งดีี
รััฐบาลของจอมพล ถนอม เผชิิญกัับปััญหารุุมเร้้าหลายด้้าน ทั้้�งภััย
คุุกคามจากคอมมิิวนิิสต์์ การประท้้วงของประชาชน เศรษฐกิิจตกต่่ำ
เงิินเฟ้้อพุ่�งสููง และรัฐั บาลที่่ข� าดเอกภาพ
สาเหตุสุ ำคัญั ประการหนึ่ง่� ของการตัดั สินิ ใจรัฐั ประหารในครั้้ง� นั้้น� มาจาก
ผลประโยชน์์ที่่�ไม่่ลงตััวในการเสนอร่่างพระราชบััญญััติิงบประมาณ
รายจ่่ายประจำปีี 2515 ซึ่�่งเกิิดขึ้�นในเดืือนกรกฎาคม 1971 แม้้สภา
ผู้้�แทนราษฎรได้้มีีมติิอนุุมััติิรัับหลัักการในวาระที่�่ 1 เป็็นที่�่เรีียบร้้อย
แต่่สมาชิิกสภาผู้�้แทนราษฎรบางส่่วนต้้องการเพิ่่�มงบประมาณในส่่วน
เงิินบำรุุงท้้องที่่�เป็็นจำนวน 448 ล้้านบาท ในขณะที่่�รััฐบาลได้้จััดสรร
เงินิ งบประมาณไว้้เพีียง 224 ล้้านบาท จนนำไปสู่่�ความขััดแย้้งภายใน
พรรคร่ว่ มรััฐบาล
เมื่่�ออำนาจในฐานะนายกรััฐมนตรีีไม่่สามารถควบคุุมสถานการณ์์ให้้
เป็น็ ไปอย่า่ งที่ต�่ ้อ้ งการได้อ้ ีีกต่อ่ ไป จอมพล ถนอม จึึงตัดั สินิ ใจรัฐั ประหาร
รััฐบาลของตััวเอง โดยอาจไม่่รู้้�เลยว่่าการตััดสิินใจครั้้�งนั้้�นเป็็นเหมืือน
จุุดเริ่ �มต้้นการล่่มสลายของระบอบเผด็็จการทหารที่่�ครองอำนาจใน
ประเทศไทยมาตั้้�งแต่่ปีี 1947 ไม่่เพีียงแค่่อำนาจทางการเมืืองเท่่านั้้�น
แต่ร่ วมถึึงอำนาจทางเศรษฐกิจิ ผ่า่ นระบบทุนุ นิยิ มนายธนาคารที่ก�่ ำเนิดิ
90 THE WIND OF CHANGE 1971 – 1980
ขึ้น� ในยุคุ จอมพล สฤษดิ์์� และมีีอิทิ ธิพิ ลอย่า่ งมากต่อ่ เศรษฐกิจิ ไทยตั้้ง� แต่่ ดร.ป๋๋วย อึ๊๊�งภากรณ์์ เขีียนจดหมายถึึงจอมพล ถนอม กิิตติิขจร โดยใช้้นามแฝงคืือ จดหมายจาก
ทศวรรษ 1960 ต่อ่ เนื่่อ� งมาจนถึึงทศวรรษ 1970 ‘นายเข้ม้ เย็น็ ยิ่่�ง’ ถึึง ‘นายทำำ�นุุ เกียี รติกิ ้้อง’ ผู้�ใหญ่บ่ ้า้ นไทยเจริิญ หลัังการรััฐประหารตััวเองเมื่�่อวัันที่่�
17 พฤศจิิกายน 1971 / ภาพจาก เว็บ็ ไซต์์จดหมายเหตุปุ ๋๋วย โดยมหาวิทิ ยาลััยธรรมศาสตร์์
แม้ก้ ารเปลี่ย�่ นแปลงทางการเมืืองในปีี 1971 จะช่ว่ ยให้ค้ ณะรัฐั ประหาร
ที่เ�่ รีียกตัวั เองว่า่ ‘คณะปฏิวิ ัตั ิ’ิ สามารถรวบอำนาจในการบริหิ ารประเทศ
มาไว้้ในมืือได้ค้ ่่อนข้า้ งเบ็ด็ เสร็็จ แต่่การเข้้าสู่�อำนาจด้ว้ ยวิธิ ีีนี้้�ทำให้ภ้ าค
ประชาชนในวงกว้้างรู้้�สึึกไม่่พอใจอย่่างมาก รวมถึึง ดร.ป๋ว๋ ย อึ๊�งภากรณ์์
ที่่�ตััดสิินใจเขีียนจดหมายถึึงจอมพล ถนอม โดยตรง แต่่กลัับไม่่ได้้รัับ
การตอบกลัับใดๆ ก่่อนจะนำจดหมายฉบัับนั้้�นมาตีีพิิมพ์์ผ่่านนิิตยสาร
ชาวบ้้านในเดืือนกุุมภาพัันธ์์ 1972 ทำให้้จดหมายฉบัับนี้้�กลายเป็็นที่่�
รู้้�จัักในนาม ‘จดหมายจาก นายเข้้ม เย็็นยิ่ �ง ถึึง นายทำนุุ เกีียรติิก้้อง
ผู้้ใ� หญ่่บ้า้ นไทยเจริิญ’ ดัังความตอนหนึ่่�งในจดหมายว่า่
“พี่ท่� ำนุกุ ็ห็ กสิบิ เศษ ผมก็ใ็ กล้จ้ ะหกสิบิ เข้า้ ไปทุกุ ทีี ต่า่ งก็จ็ ะลาโลกกันั ไป
ในไม่่ช้้า ผมก็็มีีความทะเยอทะยานเช่่นเดีียวกัับพี่่�ทำนุุที่�่จะทิ้้�งโลกและ
หมู่่�บ้้านไทยเจริิญไว้้ให้้ลููกหลาน เป็็นโลกและหมู่่�บ้้านที่�่น่่าอยู่� มีีความ
สงบสุขุ เป็น็ ไทยสมชื่อ� และเจริญิ สมหวังั ปัจั จัยั สำคัญั ของความเป็น็ ไทย
และความเจริิญคืือความสามารถที่�่จะเปลี่�่ยนแปลงอะไรในหมู่่�บ้้าน
ของเราโดยสัันติิวิธิ ีีและเป็็นไปตามกติิกา ถ้้าเราทำได้เ้ พีียงเท่า่ นี้้� แม้จ้ ะ
ไม่่สามารถทำอย่่างอื่�นได้้มากนััก ผมว่่าพี่่�ทำนุุจะมีีบุุญคุุณแก่่เยาวชน
ของเราอย่า่ งเหลืือหลาย”
จดหมายดัังกล่่าวถููกเขีียนขึ้�นในระหว่า่ งที่�่ ดร.ป๋ว๋ ย เดิินทางไปประเทศ
อัังกฤษในฐานะ Visiting Professor ที่่�มหาวิทิ ยาลัยั เคมบริิดจ์์ โดยชื่อ�
นายเข้้ม เย็็นยิ่ �ง เป็็นชื่�อรหััสที่�่ ดร.ป๋๋วย เคยใช้้สมััยร่่วมกัับขบวนการ
เสรีีไทยในสงครามโลกครั้้�งที่่�สอง สำหรัับใจความสำคััญของจดหมาย
ฉบัับนี้้�คืือการเรีียกร้้องให้้จอมพล ถนอม เร่่งดำเนิินการจััดการเลืือกตั้้ง�
โดยเร็ว็ ที่ส่� ุดุ ภายในกลางปีี 1972 หรืืออย่า่ งช้า้ ก็ไ็ ม่ค่ วรข้า้ มไปถึึงปีี 1973
อีีกหนึ่�่งในประเด็็นที่�่ทำให้้เกิิดกระแสเชิิงลบต่่อการมีีอำนาจของคณะ
ปฏิวิ ัตั ิคิ ืือเรื่อ� งของผลประโยชน์ท์ ับั ซ้อ้ น ซึ่ง�่ เป็น็ ที่ถ�่ กเถีียงกันั ว่า่ เหมาะสม
หรืือไม่่ อย่า่ งกรณีีครอบครัวั ของ 3 ผู้น้� ำคณะปฏิวิ ัตั ิิ ได้แ้ ก่่ จอมพล ถนอม
กิิตติิขจร จอมพล ประภาส จารุุเสถีียร และพัันเอก ณรงค์์ กิิตติิขจร
ทั้้�ง 3 ครอบครััวมีีความเกี่่�ยวพัันกัับธุุรกิิจถึึง 137 บริิษััท และเฉพาะ
ครอบครััวของจอมพล ประภาส ได้้ถืือหุ้�นในธนาคาร 4 แห่่ง คิิดเป็็น
ร้อ้ ยละ 6 ของทุุนจดทะเบีียนรวมกัันของธนาคารทั้้ง� สี่่�
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 91
ดร.ป๋ว๋ ย อึ๊๊�งภากรณ์์ ตััดสินิ ใจเขียี นจดหมายถึึงจอมพล ถนอม
โดยตรง แต่่กลัับไม่ไ่ ด้ร้ ัับการตอบกลัับใดๆ ก่อ่ นจะนำ�ำ จดหมาย
ฉบัับนั้้น� มาตีีพิมิ พ์ผ์ ่่านนิติ ยสารชาวบ้า้ นในเดืือนกุมุ ภาพัันธ์์ 1972
ทำ�ำ ให้จ้ ดหมายฉบัับนี้้�กลายเป็น็ ที่่�รู้้�จัักในนาม ‘จดหมายจาก
นายเข้ม้ เย็น็ ยิ่่�ง ถึึง นายทำำ�นุุ เกีียรติกิ ้้อง ผู้�ใหญ่บ่ ้้านไทยเจริญิ ’
ผลประโยชน์์ทัับซ้้อนที่�่เกิิดขึ้ �นเป็็นผลพวงจากระบบอุุปถััมภ์์ที่่�พััฒนา
มาสู่่�ทุุนนิิยมนายธนาคาร ทำให้้เราได้้เห็็นธนาคารพาณิิชย์์เชื้�้อเชิิญ ความสััมพัันธ์์ใกล้้ชิิดส่่วนบุุคคลเหล่่านี้้�เป็็นหนึ่่�งในปััจจััยที่่�กระตุ้ �นให้้
ให้้ผู้้�ที่�่มีีอำนาจทางการเมืืองขณะนั้้�นเข้้ามาร่่วมเป็็นกรรมการบริิหาร คณะปฏิิวััติิต้้องพิิจารณาอย่่างจริิงจัังว่่าควรอนุุญาตให้้มีีการจััดตั้้�ง
ของธนาคารเพื่่�อแลกกัับความคุ้�มครองหรืืออภิิสิิทธิ์�ต่่างๆ โดยจ่่าย ธนาคารพาณิิชย์เ์ พิ่่ม� เติมิ อีีกหรืือไม่่ จนเมื่่อ� วันั ที่่� 8 มีีนาคม 1972 ฝ่่าย
ค่่าตอบแทนเป็็นเงิินเดืือน โบนััส หรืือหุ้�นลม อำนวยการเศรษฐกิจิ การคลังั และอุตุ สาหกรรม ต้อ้ งเรีียกประชุมุ ตัวั แทน
จากหลายหน่่วยงานด้้านเศรษฐกิิจในเวลานั้้�น ได้้แก่่ ผู้�้ ว่่าการ ธปท.
นอกจากนี้้� การเข้้ามามีีอำนาจทางการเมืืองส่่งผลให้้รััฐบาลของคณะ ตััวแทนจากกระทรวงการคลััง และเลขาธิิการสภาพััฒน์์ เพื่่�อร่่วมกััน
ปฏิิวััติิมีีบทบาทในการตััดสิินใจเกี่�่ยวกัับนโยบายทางเศรษฐกิิจของ พิจิ ารณาในประเด็น็ นี้้�
ประเทศอย่่างหลีีกเลี่�่ยงไม่่ได้้ ประเด็็นหนึ่่�งที่�่สำคััญคืือการตััดสิินใจ
ว่่าควรจะอนุุญาตให้้มีีการจััดตั้้�งธนาคารพาณิิชย์์แห่่งใหม่่เพิ่่�มเติิม หลังั ผ่่านการไตร่่ตรองอยู่�ประมาณ 2 สัปั ดาห์์ ทาง ธปท. และกระทรวง
เพื่่�อเพิ่่�มการแข่่งขัันในอุุตสาหกรรมหรืือไม่่ เพราะตั้้�งแต่่ปีี 1965-1971 การคลัังเห็็นร่่วมกัันว่่าควรออกใบอนุุญาตให้้จััดตั้้�งธนาคารพาณิิชย์์
ไม่่ได้้มีีการอนุุญาตให้้จััดตั้้�งธนาคารพาณิิชย์์แห่่งใหม่่ขึ้�นมาเลย แม้้ว่่า เพิ่่�มเติิมได้้ โดยไม่่ได้้มีีการจำกััดจำนวนใบอนุุญาตที่�่จะปล่่อยเพิ่่�มเติิม
จะมีีภาคเอกชนบางส่่วนแสดงความต้้องการที่่�จะจััดตั้้�งและส่่งคำขอ ซึ่�่งมีีการตั้้�งข้้อสัังเกตจาก ดร.อภิิชาต ไว้้ว่่า “ข้้อเสนอนี้้�นัับเป็็นการ
เข้า้ มา แต่่ท้้ายที่่ส� ุดุ ก็็ถููกปฏิเิ สธไปโดยภาครััฐ เปลี่�่ยนนโยบายของเทคโนแครตขนานใหญ่่ หมายความว่่าต่่อแต่่นี้้�
เทคโนแครตจะเปิิดให้้มีีผู้้�เล่่นรายใหม่่ๆ เข้้าสู่�ภาคการเงิินได้้อย่่างเสรีี
ดร.อภิิชาต สถิิตนิิรามััย อาจารย์์คณะเศรษฐศาสตร์์ มหาวิิทยาลััย ซึ่่�งนโยบายนี้้�จะเป็็นการทำลายโครงสร้้างการแข่่งขัันแบบกึ่�่งผููกขาดที่่�
ธรรมศาสตร์์ ระบุุว่่าหลัังการรััฐประหารในปีี 1971 คำขอเปิิดธนาคาร เป็็นอยู่่�ขณะนั้้น� ลงอย่า่ งถึึงรากทีีเดีียว”
พาณิิชย์์แห่่งใหม่่เริ่�มมีีมากขึ้้�นอีีกครั้้�ง โดยเฉพาะจากคนใกล้้ชิิดของ
ผู้�้ ที่่�มีีอำนาจทางการเมืืองและเศรษฐกิิจในเวลานั้้�น อาทิิ คำขอของ ขณะเดีียวกันั ธปท. และกระทรวงการคลังั ยังั ได้เ้ สนอให้อ้ อกใบอนุญุ าต
นายพล จำเป็็น จารุุเสถีียร ซึ่่�งเป็็นญาติิจอมพล ประภาส จารุุเสถีียร ประกอบการธนาคารท้้องถิ่�นเพีียงหนึ่่�งแห่่งต่่อจัังหวััด แม้้จะได้้ข้้อสรุุป
รองหัวั หน้า้ คณะปฏิวิ ัตั ิิ โดยขอจััดตั้้ง� ในนาม ธนาคารสยาม จำกััด หรืือ จาก ธปท. และกระทรวงการคลัังแล้้ว แต่่รััฐบาลของคณะปฏิิวััติิยััง
คำขอของพี่�่ชายผู้�้ ว่่าการ ธปท. พิิสุุทธิ์� นิิมมานเหมิินท์์ เพื่่�อขอเปิิด สั่่�งให้้สภาพััฒน์์ช่่วยพิิจารณาและเสนอความเห็็นเกี่่�ยวกัับประเด็็นนี้้�
ธนาคารท้้องถิ่ �น โดยจะเปิิดสาขาทั่่�วทั้้�งภาคเหนืือ และยัังมีีคำขอของ เพิ่่ม� เติมิ ด้ว้ ย ซึ่ง่� ก็ไ็ ด้ข้ ้อ้ สรุปุ ไปในทิศิ ทางเดีียวกันั ว่า่ ควรออกใบอนุญุ าต
บริิษััท ไทยเครดิิตฟองซิเิ อร์์ ซึ่่ง� เป็็นบริิษััทเงินิ ทุุนของสมเด็จ็ พระนางเจ้้า ให้้จััดตั้้�งธนาคารพาณิิชย์์เพิ่่�มเติิม อย่่างไรก็็ตาม สมาคมธนาคารแห่่ง
รำไพพรรณีี27 ประเทศไทยและหนังั สืือพิมิ พ์์หลายๆ ฉบัับได้้พยายามคัดั ค้้านการออก
ใบอนุุญาตให้้เปิิดธนาคารพาณิชิ ย์แ์ ห่่งใหม่่
การประท้ว้ งของนัักศึึกษาต่่อรััฐบาลจอมพล ถนอม กิิตติิขจร ระหว่่างวัันที่่� 14-15 ตุุลาคม 1973 โดยฝั่�ง่ รััฐบาลได้้นำำ�รถถัังออกมาควบคุมุ การประท้้วง
อภิิชาตมองว่่าเหตุุผลส่่วนหนึ่่�งที่่�ทำให้้คณะปฏิิวััติิตััดสิินใจเช่่นนั้้�น
หนังั สืือพิมิ พ์บ์ างกอกโพสต์์ รายงานว่า่ ธนาคารทั้้ง� 16 แห่ง่ ไม่่เห็็นด้ว้ ย รวมถึึงสาเหตุุที่�่ทำให้้สมาคมธนาคารคััดค้้านอย่่างหนักั อาจเป็น็ เพราะ
อย่่างยิ่ �ง เพราะการจััดตั้้�งธนาคารท้้องถิ่ �นจะก่่อให้้เกิิดการแข่่งขัันซึ่่�งจะ การออกใบอนุุญาตจััดตั้้�งธนาคารพาณิิชย์์แห่่งใหม่่จะไปทำลายฐาน
กระทบระบบเศรษฐกิิจทั้้�งหมด โดยผู้�้ มีีอิิทธิิพลจะครอบงำภาคการเงิิน ระดมเงิินฝากของธนาคารพาณิิชย์์ในต่่างจัังหวััด และประกอบกัับ
ในต่า่ งจังั หวัดั ตามความเห็น็ ของ เฉลิมิ ประจวบเหมาะ ประธานสมาคม การพยายามปกป้้อง ‘ชิ้�นเค้้ก’ ของบรรดาธนาคารต่า่ งๆ ที่�ม่ ีีอยู่่�ก่อ่ นแล้ว้
ธนาคารไทย ขณะที่�่บทบรรณาธิิการของสยามรััฐ ยกข้้อโต้้แย้้งของ เพื่่อ� รักั ษาให้ธ้ นาคารยังั คงเป็น็ ธุรุ กิจิ ที่ม�่ ีีกำไรหอมหวานอย่า่ งมากต่อ่ ไป
สมาคมธนาคารไทยมาต่่อต้้านโครงการธนาคารท้้องถิ่ �น และกล่่าวหา
ผู้้�ว่่าการ ธปท. อย่่างอ้้อมๆ ว่่าผลัักดัันโครงการนี้้�เพื่่�อผลประโยชน์์ของ ระหว่่างที่�่คณะปฏิิวััติิเรืืองอำนาจ ความไม่่พอใจของภาคประชาชน
ครอบครััวเป็็นหลััก ส่่วนหนัังสืือพิิมพ์์ชาวไทยบอกว่่า การแข่่งขัันและ ยังั คงก่่อตััวขึ้�นเรื่�อยๆ เกิิดการรวมตััวกัันของผู้�้ คนมากมายเพื่่�อเรีียกร้้อง
จำนวนธนาคารพาณิิชย์์ที่�่มีีอยู่ �นั้ �นเพีียงพอกัับสภาพเศรษฐกิิจแล้้ว ให้้มีีการประกาศใช้้รััฐธรรมนููญโดยเร็็ว พร้้อมกดดัันให้้รััฐบาลคณะ
ด้้านเลขาธิิการของสมาคมธนาคารออกมายืืนยัันว่่าธนาคารพาณิิชย์์ ปฏิวิ ัตั ิอิ อกจากอำนาจบริหิ ารประเทศท้า้ ยที่ส่� ุดุ สถานการณ์ไ์ ด้บ้ านปลาย
ไม่่ได้้ฮั้ว� กันั เพื่่อ� ผููกขาดใดๆ แม้้จะมีีธนาคารอยู่�เพีียงไม่ก่ ี่แ�่ ห่ง่ จนนำไปสู่�เหตุุการณ์์ 14 ตุุลาคม 1973 ส่่งผลให้้รััฐบาลคณะปฏิิวััติิ
จำต้้องออกจากอำนาจไปพร้้อมกัับการลี้้�ภััยของจอมพล ถนอม ไปยััง
ท้้ายที่่�สุุดรััฐบาลคณะปฏิิวััติิตััดสิินใจว่่ายัังไม่่สมควรออกใบอนุุญาต สหรัฐั ฯ นับั ว่า่ เป็น็ จุดุ เริ่ม� ต้น้ ที่ท�่ ำให้บ้ ทบาทต่อ่ เศรษฐกิจิ ไทยของทุนุ นิยิ ม
จััดตั้้�งธนาคารพาณิิชย์์เพิ่่�มเติิม แต่่ก็็ไม่่ได้้ให้้เหตุุผลไว้้อย่่างชััดเจนถึึง แบบพวกพ้อ้ งโดยข้า้ ราชการภายใต้เ้ ผด็จ็ การทหารเริ่ม� ลดลงอย่า่ งจริงิ จังั
การตััดสิินใจตรงกัันข้้ามกัับข้้อเสนอแนะของหน่่วยงานต่่างๆ ทั้้�งนี้้�
50 YEARS THE MAKING OF THE MODERN THAI ECONOMY 93
ยุุคปลายของทุนุ นิยิ ม เหตุกุ ารณ์์ 14 ตุลุ า
ภายใต้้เผด็จ็ การทหาร เป็็นจุุดเปลี่่�ยนที่่�ทำ�ำ ให้น้ ัักการเมืือง
ภายหลัังเหตุุการณ์์ ‘14 ตุุลา’ เป็็นช่่วงเวลาที่่�ประชาธิิปไตยเบ่่งบาน เริ่�มเข้า้ มามีบี ทบาทในการ
ในประเทศไทย โดยเฉพาะกลุ่่�มนัักศึึกษา กรรมกร และชาวนา ที่�ต่ ื่่�นตัวั กำำ�หนดนโยบายเศรษฐกิิจมากขึ้�น้
ทางประชาธิปิ ไตยมากขึ้้น� ซึ่ง�่ ในเชิิงของเศรษฐศาสตร์์อาจจะเรีียกได้้ว่า่ ขณะที่่�ประชาชนต่า่ งออกมา
ประเทศไทยกำลังั เดินิ ออกจากระบบทุนุ นิยิ มแบบพวกพ้อ้ งของเผด็จ็ การ ตั้้�งคำ�ำ ถามต่อ่ ระบอบเผด็็จการ
ทหาร ซึ่ง่� กินิ เวลายาวนานมาตั้้�งแต่ป่ ีี 1947 ที่่ส� ืืบทอดอำ�ำ นาจกัันอยู่�ในมืือ
ของคนเพีียงไม่่กี่่�กลุ่่�ม
ความเปลี่�่ยนแปลงอย่่างหนึ่�่งที่�่เห็็นได้้ชััดในช่่วงนั้้�นคืือความสััมพัันธ์์
ระหว่า่ งผู้้�มีีอำนาจทางการเมืืองและนายทุนุ ธนาคาร โดยเฉพาะในส่ว่ น เข้้ามาดำรงตำแหน่ง่ ในธนาคารก็็เป็็นเรื่อ� งจริิง แต่ก่ ารเข้้ามาอย่่างกรณีี
ของนายทหารผู้้�กุุมอำนาจทางการเมืืองและมีีผลประโยชน์์ผููกพัันกัับ ของจอมพล ประภาส ก็็ไม่เ่ คยยุ่�งเกี่ย�่ วกับั การบริิหาร
ธนาคารพาณิิชย์์มานานเริ่�มหลุุดออกจากตำแหน่่ง ตััวอย่่างกรณีีของ
ธนาคารกรุุงเทพ จำกััด ภายหลัังเหตุุการณ์์ 14 ตุุลาคม 1973 ซึ่่�งเป็็น “ช่่วงนั้้�นผมยัังเคยปฏิิเสธลููกน้้องของจอมพล ประภาส ที่่�ถููกส่่งมาขอ
หนึ่ง่� ในธนาคารที่ก�่ ลับั มาตั้้ง� ประธานกรรมการจากบุคุ คลที่ม�่ ีีภููมิหิ ลังั เป็น็ สิินเชื่�อ ซึ่่�งก็็ไม่่ได้้มีีปััญหาอะไร ธนาคารกรุุงเทพมีีหลัักเกณฑ์์ในการ
นัักธุุรกิิจ แทนที่�่จะเป็็นผู้�้ มีีอำนาจทางการเมืืองดัังเช่่นในอดีีต นั่่�นคืือ ปล่่อยสิินเชื่�อที่�่ชััดเจนอยู่� ถ้้าเรามองว่่าธุุรกิิจนี้้�ไปได้้เราก็็ส่่งเสริิม แต่่
ชิิน โสภณพนิิช ซึ่่ง� เป็น็ ผู้้�เข้้ามาดำรงตำแหน่ง่ ประธานกรรมการต่อ่ จาก ถ้้าแนวโน้้มไม่่ดีีเราก็็ปฏิิเสธไป ลัักษณะนี้้�เป็็นแนวทางของธนาคาร
จอมพล ประภาส จารุุเสถีียร กรุุงเทพมาโดยตลอด โดยไม่่ได้้ปิิดกั้ �นว่่าต้้องเป็็นอุุตสาหกรรมไหน”
ชินิ โสภณพนิชิ ได้ก้ ล่า่ วถึึงผลกระทบต่อ่ ธนาคารกรุงุ เทพจากเหตุกุ ารณ์์ เหตุกุ ารณ์์ 14 ตุลุ า เป็น็ จุดุ เปลี่ย่� นที่ท�่ ำให้น้ ักั การเมืืองเริ่ม� เข้า้ มามีีบทบาท
ช่ว่ งที่ม่� ีีการเปลี่ย่� นแปลงทางการเมืืองไว้ใ้ นรายงานประจำปีขี องธนาคาร ในการกำหนดนโยบายเศรษฐกิิจมากขึ้้�น ขณะที่�่ประชาชนต่่างออกมา
ในปีี 1973 โดยระบุวุ ่่า ตั้้ง� คำถามต่อ่ ระบอบเผด็จ็ การที่ส�่ ืืบทอดอำนาจกันั อยู่�ในมืือของคนเพีียง
“...ตลอดระยะเวลาเดืือนแรกหลังั จากการเปลี่ย่� นแปลงดังั กล่า่ ว ปรากฏ ไม่่กี่�่กลุ่่�ม รวมไปถึึงการตั้้�งคำถามต่่อปััญหาทางเศรษฐกิิจและสัังคมที่่�
ว่่าได้้มีีการถอนเงิินฝากจากธนาคารมากรายด้้วยกััน แต่่เป็็นการถอน ถููกทิ้้ง� เอาไว้เ้ ป็น็ ระยะทั้้ง� ช่อ่ งว่า่ งระหว่า่ งคนจนกับั คนรวยช่อ่ งว่า่ งระหว่า่ ง
เงิินฝากจำนวนย่่อยๆ และการถอนในช่่วงนั้้�น เมื่่�อรวมแล้้วก็็เท่่ากัับ สัังคมเมืืองกัับชนบท หรืือแม้้แต่่ช่่องว่่างระหว่่างภาคเกษตรกรรมและ
ร้อ้ ยละ 0.05 ของยอดเงินิ ฝากที่�ธ่ นาคารมีีอยู่�
“อนึ่�่ง เนื่่�องจากธนาคารได้้ยึึดมั่่�นในนโยบายที่่�จะไม่่เข้้าไปเกี่่�ยวข้้องกัับ
การดำเนินิ งานทางด้า้ นการเมืืองของประเทศมาโดยตลอดคณะผู้บ้� ริหิ าร
ของธนาคารจึึงมีีความมั่่น� ใจว่า่ บรรดาเงินิ ฝากที่ไ่� ด้ม้ ีีผู้ถ้� อนไปในช่ว่ งเวลา
ดัังกล่า่ วนั้้น� คงจะหมุนุ เวีียนกลับั คืืนสู่�ธนาคารในระยะเวลาไม่่นานนักั ”
ในมุุมของ ปิิติิ สิิทธิิอำนวย ผู้�้ ที่�่มีีส่่วนผลัักดัันการเติิบโตของธนาคาร
กรุุงเทพในเวลานั้้�น ก่่อนจะก้้าวขึ้�นมาเป็็นประธานกรรมการกำกัับดููแล
กิิจการของบริิษััทตั้้�งแต่่ปีี 1985 มองว่่าปััญหาการเมืืองในเวลานั้้�น
กระทบธนาคารกรุงุ เทพอยู่่�บ้า้ ง แต่ก่ ็ไ็ ม่ไ่ ด้ม้ ากนักั ส่ว่ นการที่ม�่ ีีนายทหาร
94 THE WIND OF CHANGE นัักศึึกษาเดิินขบวนประท้้วงรััฐบาล จอมพล ถนอม กิิตติิขจร
เมื่�่อวัันที่่� 7 สิิงหาคม 1973 โดยเรีียกร้้องให้้ปล่่อยประชาชน
ภาคอุุตสาหกรรมที่่�ถ่่างขึ้�นเรื่�อยๆ ในขณะที่่�ประเทศไทยเติิบโตขึ้�นมา ที่่�ถููกจัับกุุมไปก่่อนหน้้านี้้�
อย่า่ งรวดเร็็วในช่ว่ ง 10-20 ปีกี ่อ่ นหน้า้ นี้้�
ภาพของชาวนาหลายพัันคนจาก 11 จัังหวััดเดิินทางเข้้าเรีียกร้้อง
กรรมสิิทธิ์ �ในที่่�ดิินทำกิินและร้้องเรีียนเกี่�่ยวกัับปััญหาการขููดรีีดจาก
นายทุุนเงิินกู้้� รวมถึึงการเรีียกร้้องอีีกหลายต่่อหลายครั้้�งต่่อจากนั้้�น
นำไปสู่่�การก่่อตั้้�งสหพัันธ์์ชาวไร่่ชาวนาแห่่งประเทศไทยเมื่่�อวัันที่่� 19
พฤศจิกิ ายน 1974 การเคลื่่อ� นไหวของกลุ่่�มชาวนาที่เ่� กิดิ ขึ้น� อยู่่�สม่่ำเสมอ
ทำให้้ถููกกล่่าวหาว่่าเป็็นผู้้�ปลุุกระดมมวลชน มาพร้้อมกัับการต่่อต้้าน
และโจมตีีโดยกลุ่่�มลููกเสืือชาวบ้า้ น กระทิงิ แดง และนวพล
ในเวลาเดีียวกัันนั้้�น ขบวนการกรรมกรได้้เติิบโตอีีกครั้้�งหลัังจากอยู่�
ภายใต้้กฎหมายแรงงานที่่�ปิิดกั้ �นเสรีีภาพมาเป็็นระยะเวลานาน เมื่่�อปีี
1976 สหภาพแรงงาน 160 แห่่งได้้รวมตััวกัันภายใต้้การนำของ
สภาแรงงานแห่ง่ ประเทศไทย จัดั ชุมุ นุมุ เกี่ย่� วกับั ปัญั หาเศรษฐกิจิ สังั คม
และการเมืือง
ความวุ่ �นวายและความรุุนแรงด้้านการเมืืองย้้อนกลัับมาสู่ �ประเทศไทย
อีีกครั้้�ง ก่อ่ นจะกลายมาเป็็นโศกนาฏกรรม ‘เดืือนตุลุ า’ ในปีี 1976
หลายคนมองว่่าเหตุุการณ์์ปราบปรามการชุุมนุุมของนัักศึึกษาและ
ประชาชนเมื่่�อวัันที่�่ 6 ตุุลาคม 1976 มีีสาเหตุุจากการหวนคืืนประเทศ
อีีกครั้้�งของจอมพล ถนอม แต่่อีีกหนึ่่�งปััจจััยกระตุ้�นที่่�สำคััญไม่่แพ้้กััน
หรืืออาจจะมากกว่่าเสีียด้้วย คืือกระแสของคอมมิิวนิิสต์์ที่�่แผ่่กระจาย
ไปทั่่�วในช่ว่ งปีี 1975-1976
เบเนดิิกท์์ แอนเดอร์์สััน28 นัักวิิชาการผู้�้เชี่�่ยวชาญด้้านไทยศึึกษาแห่่ง
มหาวิิทยาลััยคอร์์เนล ตั้้�งข้้อสัังเกตว่่าความหวาดกลััวต่่อคอมมิิวนิิสต์์
ที่�่ปกคลุุมสัังคมไทยระดัับสููงในขณะนั้้�น เปรีียบเหมืือนอาการจิิตวิิทยา
รวมหมู่่�ของคนไทยที่่�หวาดกลััวการพัังทลายของตััวตน เป็็นหนึ่�่งใน
สาเหตุุสำคัญั ที่�่นำไปสู่่�ความรุนุ แรงในเหตุุการณ์์ 6 ตุุลาคม 1976
ขณะที่น�่ ักั วิชิ าการไทยในยุคุ หลังั กลับั มีีมุมุ มองว่า่ แท้จ้ ริงิ แล้ว้ เหตุกุ ารณ์์
‘6 ตุุลา’ อาจมีีสาเหตุุจากความต้้องการที่�่จะตััดตอนประชาธิิปไตย
ที่�่กำลัังเบ่่งบาน เพื่่�อพยายามรัักษาผลประโยชน์์ทางอุุดมการณ์์ของ
ฝ่่ายขวา และพยายามจะหยุุดกระแสการเปลี่�่ยนย้้ายอำนาจจากกลุ่่�ม
ชนชั้�นนำข้า้ ราชการไปสู่่�กลุ่่�มชนชั้�นกลางในเมืือง
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
KKP_THE_MAKING_OF_THE_MODERN_THAI_ECONOMY
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search