๓๐๑
อาสาฬหมาส (เดอื น ๘) กาฬปกขฺ สฺส ...... ค่ํา
ยสสสฺ มาตาปรุ าณ ทุติยิกาย จ ธมมฺ จกขฺ ํ
สฺยามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ วินยปิฏเก มหาวคคฺ สสฺ ปโม ภาโค เลม ท่ี ๔ ขอ ๒๙
มหาขนธฺ กํ ยสสสฺ มาตุ ปรุ าณทุติยิกาย จ ธมมฺ จกขฺ ํุ
[๒๙] อถโข ภควา ปพุ ฺพณฺหสมย นวิ าเสตวฺ า ปตตฺ จีวรมาทาย อายสมฺ ตา ยเสน ปจฺ
ฉาสมเณน เยน เสฏฺส ฺส คหปตสิ สฺ นิเวสน เตนปุ สงกฺ มิ อุปสงกฺ มติ ฺวา ปฺตฺเต อาสเน
นิสที ิ ฯ อถโข อายสมฺ โต ยสสฺส มาตา จ ปุราณทุติยิกา จ เยน ภควา เตนปุ สงกฺ มสึ ุ
อปุ สงกฺ มติ วฺ า ภควนตฺ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺต นิสที สึ ุ ฯ ตาส ภควา อนุปุพพฺ ิกถ กเถสิ
เสยยฺ ถที ทานกถ สลี กถ สคฺคกถ กามาน อาทนี ว โอการ สงกฺ เิ ลส เนกฺขมฺเม อานสิ ส
ปกาเสสิ ฯ ยทา ตา ภควา อฺาสิ กลลฺ จิตตฺ า มุทจุ ติ ฺตา วินวี รณจติ ตฺ า อุทคคฺ จติ ตฺ า
ปสนนฺ จิตตฺ า อถ ยา พทุ ฺธาน สามุกกฺ ส กิ า ธมมฺ เทสนา ต ปกาเสสิ ทุกฺข สมุทย นโิ รธ
มคคฺ ฯ เสยฺยถาปิ นาม สทุ ธฺ วตถฺ อปคตกาฬก สมมฺ เทว รชน ปฏิคคฺ เณหฺ ยฺย เอวเมว ตาส
ตสมฺ ึเยวาสเน วิรช วีตมล ธมมฺ จกฺขุ อทุ ปาทิ ยงกฺ ิ ฺจิ สมทุ ยธมฺม สพพฺ นฺต นิโรธธมมฺ นฺติ
ฯ ตา ทิฏฺธมมฺ า ปตฺตธมฺมา วทิ ติ ธมมฺ า ปรโิ ยคาฬหฺ -ธมมฺ า ติณณฺ วจิ ิกจิ ฺฉา วคิ ตกถก ถา
เวสารชฺชปปฺ ตฺตา อปรปฺปจฺจยา สตถฺ ุ สาสเน ภควนฺต เอตทโวจุ อภกิ กฺ นฺต ภนฺเต
อภกิ กฺ นตฺ ภนฺเต เสยฺยถาปิ ภนฺเต นกิ กฺ ชุ ชฺ ิต วา อกุ ฺกชุ เฺ ชยยฺ ปฏิจฺฉนฺน วา ววิ เรยฺย มฬู ฺหสสฺ
วา มคฺค อาจกิ ฺเขยฺย อนฺธกาเร วา เตลปปฺ ช-ฺ โชต ธาเรยฺย จกขฺ มุ นฺโต รปู านิ ทกขฺ นตฺ ตี ิ เอว
เมว ภควตา อเนกปรยิ าเยน ธมฺโม ปกาสโิ ต เอตา มย ภนฺเต ภควนฺต สรณ คจฉฺ าม
ธมมฺ ฺจ ภิกขฺ สุ งฺฆจฺ อปุ าสกิ าโย โน ภควา ธาเรตุ อชฺชตคเฺ ค ปาณุเปตา สรณ
คตาติ ฯ ตา จ โลเก ปม อปุ าสิกา อเหสุ เตวาจกิ า ฯ
อถโข อายสฺมโต ยสสสฺ มาตา จ ปิตา จ ปรุ าณทุตยิ ิกา จ ภควนฺตฺจ อายสมฺ นฺตจฺ ยสํ
ปณเี ตน ขาทนเี ยน โภชนเี ยน สหตฺถา สนตฺ ปเฺ ปตฺวา สมปฺ วาเรตวฺ า ภควนตฺ ํ ภตุ ตฺ าวึ
โอนีตปตฺตปาณึ เอมนตฺ ํ นิสที สึ ุ ฯ อถโข ภควา อายสมฺ โต ยสสฺส มาตรจฺ ปิ ตรฺจ
ปุราณทตุ ิยกิ ฺจ ธมมฺ ิยา กถาย สนฺทสฺเสตวฺ า สมาทเปตวฺ า สมตุ ฺเตเขตฺวา สมปฺ หเํ สตวฺ า
อุฏฺายาสนา ปกกฺ ามิ ฯ
๓๐๒
อาสาฬหมาสสสฺ (เดอื น ๘) กาฬปกฺขสสฺ ......ค่าํ
จตุคคฺ หิ สิ หายกปฺปพฺพชชฺ า
สยฺ ามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ วนิ ยปิฏเก มหาวคฺคสฺส ปโม ภาโค เลม ที่ ๔ ขอ ๓๐
มหาขนฺธกํ ยสสสฺ จตคุ คฺ ิหสิ หายกปปฺ พฺพชชฺ า
[๓๐] อสโฺ สสุํ โข อายสมฺ โต ยสสฺส จตตฺ าโร คิหสิ หายกา พาราณสิยํ เสฏฺานุเสฏฺฐนี ํ
กุลานํ ปตุ ฺตา วิมโล สพุ าหุ ปุณณฺ ชิ ควมปฺ ติ ยโส กิร กลุ ปตุ ฺโต เกสมสฺสํุ โอหาเรตวฺ า กาสายานิ
วตถฺ านิ อจฉฺ าเทตฺวา อคารสฺมา อนคารยิ ํ ปพพฺ ชโิ ตติ ฯ สุตฺวาน เนสํ เอตทโหสิ น หิ นนู
โส โอรโก ธมมฺ วนิ โย น สา โอรกา ปพพฺ ชฺชา ยตถฺ ยโส กลุ ปตุ โฺ ต เกสมสสฺ ํุ โอหาเรตวฺ า
กาสายานิ วตถฺ านิ อจฉฺ าเทตวฺ า อคารสมฺ า อนคารยิ ํ ปพพฺ ชิโตติ ฯ เต เยนายสมฺ า ยโส เต
นปุ สงกฺ มึสุ อุปสงฺกมิตวฺ า อายสมฺ นตฺ ํ ยสํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ อฏฺฐํสุ ฯ อถโข อายสมฺ า ยโส เต
จตตฺ าโร คิหิสหายเก อาทาย เยน ภควา เตนปุ สงฺกมิ อุปสงกฺ มิตวฺ า ภควนตฺ ํ อภิวาเทตวฺ า
เอกมนตฺ ํ นสิ ที ิ เอกมนตฺ ํ นสิ นิ โฺ น โข อายสฺมา ยโส เอตทโวจ อเิ ม เม ภนฺเต จตตฺ าโร
คิหสิ หายกา พาราณสิยํ เสฏฺานุเสฏฐฺ นี ํ กลุ านํ ปตุ ตฺ า วมิ โล สพุ าหุ ปณุ ณฺ ชิ ควมฺปติ อเิ ม ภควา
โอวทตุ อนสุ าสตตู ิ ฯ เตสํ ภควา อนปุ ุพพฺ ิกถํ กเถสิ เสยฺยถีทํ ทานกถํ สลี กถํ สคคฺ กถํ กามานํ
อาทีนวํ โอการํ สงกฺ เิ ลสํ เนกฺขมเฺ ม อานสิ ํสํ ปกาเสสิ ฯ ยทา เต ภควา อญฺ าสิ กลฺลจิตเฺ ต
มทุ ุจิตฺเต วนิ ีวรณจติ ฺเต อุทคคฺ จติ ฺเต ปสนนฺ จิตฺเต อถยา พทุ ฺธานํ สามกุ ฺกสํ กิ า ธมมฺ เทสนา ตํ
ปกาเสสิ ทุกขฺ ํ สมทุ ยํ นโิ รธํ มคคฺ ํ ฯ เสยยฺ ถาปิ นาม สุทธฺ ํ วตถฺ ํ อปคตกาฬกํ สมมฺ เทว รชนํ
ปฏิคคฺ เณฺหยยฺ เอวเมว เตสํ ตสมฺ เึ ยวาสเน วริ ชํ วตี มลํ ธมมฺ จกขฺ ุํ อุทปาทิ ยงฺกิจฺ ิ สมุทยธมมฺ ํ
สพพฺ นฺตํ นโิ รธธมฺมนตฺ ิ ฯ เต ทฏิ ฺ ธมฺมา ปตฺตธมมฺ า วทิ ิตธมมฺ า ปรโิ ยคาฬฺหธมฺมา ติณณฺ วิจกิ จิ ฺฉา
วิคตกถกํ ถา เวสารชชฺ ปปฺ ตตฺ า อปรปปฺ จฺจยา สตถฺ ุ สาสเน ภควนตฺ ํ เอตทโวจจ ลเภยยฺ าม มยํ
ภนเฺ ต ภควโต สนตฺ เิ ก ปพฺพชฺชํ ลเภยฺยาม อปุ สมปฺ ทนตฺ ิ ฯ เอถ ภิกขฺ โวติ ภควา อโวจ
สฺวากฺขาโต ธมฺโม จรถ พฺรหฺมจรยิ ํ สมมฺ า ทกุ ขฺ สสฺ อนตฺ กิรยิ ายาติ ฯ สา ว เตสํ อายสฺมนตฺ านํ
อุปสมปฺ ทา อโหสิ ฯ อถโข ภควา เต ภกิ ขฺ ู ธมมฺ ยิ า กถาย โอวทิ อนสุ าสิ ฯ เตสํ ภควตา ธมมฺ ยิ า
กถาย โอวทิยมานานํ อนสุ าสยิ มานานํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตตฺ านิ วมิ ุจจฺ ึสุ ฯ
เตน โข ปน สมเยน เอกาทส โลเก อรหนฺโต โหนฺติ ฯ
จตุคฺคิหสิ หายกปฺปพฺพชฺชา นฏิ ฺฐติ า ฯ
๓๐๓
อาสาฬหมาสสสฺ (เดือน ๘) กาฬปกขฺ สสฺ .......ค่าํ
เอกสฏฺฐี อรหนโฺ ต สพพฺ ปาเสหิ มตุ ฺตกิ ถา
สยฺ ามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ วนิ ยปิฏเก มหาวคฺคสสฺ ปโม ภาโค เลมที่ ๔ ขอ ๓๑-๓๒
มหาขนฺธกํ เอกสฏฺฐี อรหนโฺ ต สพพฺ ปาเสหิ มตุ ตฺ ิกถา
[๓๑] อสฺโสสํุ โข อายสฺมโต ยสสสฺ ปญฺ าสมตฺตา คหิ ิสหายกา ชานปทา ปพุ พฺ านุปุพฺพกานํ
กลุ านํ ปุตตฺ า ยโส กิร กุลปุตฺโต เกสมสสฺ ํุ โอหาเรตวฺ า กาสายานิ วตถฺ านิ อจฺฉาเทตวฺ า อคารสฺมา
อนคารยิ ํ ปพพฺ ชิโตติ ฯ สุตฺวาน เนสํ เอตทโหสิ น หิ นนู โส โอรโก ธมมฺ วินโย น สา โอรกา
ปพพฺ ชฺชา ยตถฺ ยโส กุลปุตฺโต เกสมสสฺ ุํ โอหาเรตวฺ า กาสายานิ วตฺถานิ อจฉฺ าเทตฺวา อคารสมฺ า
อนคารยิ ํ ปพพฺ ชิโตติ ฯ เต เยนายสมฺ า ยโส เตนปุ สงฺกมสึ ุ อุปสงกฺ มติ วฺ า อายสฺมนฺตํ ยสํ
อภิวาเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ อฏฺฐํสุ ฯ อถโข อายสฺมา ยโส เต ปญฺ าสมตฺเต คิหสิ หายเก อาทาย
เยน ภควา เตนปุ สงฺกมิ อปุ สงกฺ มติ ฺวา ภควนตฺ ํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนฺตํ นสิ ที ิ เอกมนตฺ ํ นสิ ินฺโน
โข อายสมฺ า ยโส ภควนตฺ ํ เอตทโวจ อเิ ม เม ภนฺเต ปญฺ าสมตตฺ า คิหสิ หายกา ชานปทา
ปพุ พฺ านปุ ุพพฺ กานํ กุลานํ ปุตตฺ า อเิ ม ภควา โอวทตุ อนสุ าสตตู ิ ฯ เตสํ ภควา อนุปพุ พฺ ิกถํ กเถสิ
เสยยฺ ถีทํ ทานกถํ สีลกถํ สคคฺ กถํ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สงกฺ เิ ลสํ เนกฺขมเฺ ม อานิสสํ ํ ปกาเสสิ
ฯ ยทา เต ภควา อญฺ าสิ กลฺลจติ เฺ ต มุทจุ ติ เฺ ต วนิ วี รณจิตเฺ ต อทุ คฺคจิตฺเต ปสนนฺ จิตเฺ ต อถ ยา
พุทฺธานํ สามกุ กฺ สํ ิกา ธมมฺ เทสนา ตํ ปกาเสสิ ทกุ ฺขํ สมุทยํ นโิ รธํ มคคฺ ํ ฯ เสยยฺ ถาปิ นาม สทุ ฺธํ
วตถฺ ํ อปคตกาฬกํ สมมฺ เทว รชนํ ปฏิคคฺ เณฺหยยฺ เอวเมว เตสํ ตสมฺ เึ ยวาสเน วริ ชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ
อุทปาทิ ยงฺกิ จฺ ิ สมุทยธมฺมํ สพฺพนฺตํ นโิ รธธมมฺ นตฺ ิ ฯ
เต ทฏิ ฺ ธมมฺ า ปตตฺ ธมมฺ า วทิ ิตธมมฺ า ปรโิ ยคาฬฺหธมฺมา ตณิ ณฺ วิจิกจิ ฺฉา วิคตกถกํ ถา
เวสารชชฺ ปปฺ ตฺตา อปรปฺปจฺจยา สตถฺ ุ สาสเน ภควนฺตํ เอตทโวจจ ลเภยยฺ าม มยํ ภนเฺ ต ภควโต
สนตฺ ิเก ปพพฺ ชชฺ ํ ลเภยฺยาม อปุ สมปฺ ทนตฺ ิ ฯ เอถ ภกิ ขฺ โวติ ภควา อโวจ สวฺ ากขฺ าโต ธมฺโม จรถ
พรฺ หมฺ จรยิ ํ สมมฺ า ทกุ ฺขสสฺ อนฺตกิรยิ ายาติ ฯ สา ว เตสํ อายสมฺ นฺตานํ อุปสมปฺ ทา อโหสิ ฯ
อถโข ภควา เต ภกิ ขฺ ู ธมมฺ ิยา กถาย โอวทิ อนสุ าสิ ฯ เตสํ ภควตา ธมฺมยิ า กถาย โอวทิย
มานานํ อนสุ าสยิ มานานํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตตฺ านิ วิมุจจฺ ึสุ ฯ
เตน โข ปน สมเยน เอกสฏฐฺ ี โลเก อรหนฺโต โหนตฺ ิ ฯ
๓๐๔
[๓๒] อถโข ภควา ภกิ ขฺ ู อามนฺเตสิ มุตตฺ าหํ ภกิ ฺขเว สพพฺ ปาเสหิ เย ทพิ ฺพา เย จ
มานุสา ตุเมหฺ ปิ ภิกฺขเว มุตตฺ า สพพฺ ปาเสหิ เย ทิพพฺ า เย จ มานสุ า ตเุ มหฺ ปิ ภิกขฺ เว มุตตฺ า
สพฺพปาเสหิ เย ทพิ ฺพา เย จ มานสุ า จรถ ภิกฺขเว จารกิ ํ พหุชนหิตาย พหชุ นสุขาย
โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนสุ สฺ านํ มา เอเกน เทฺว อคมติ ถฺ เทเสถ
ภิกขฺ เว ธมมฺ ํ อาทกิ ลยฺ าณํ มชฺเฌกลยฺ าณํ ปรโิ ยสานกลยฺ าณํ สาตฺถํ สพยฺ ชฺ นํ เกวลปรปิ ณุ ณฺ ํ
ปรสิ ทุ ธฺ ํ พรฺ หมฺ จรยิ ํ ปกาเสถ สนตฺ ิ สตตฺ า อปปฺ รชกฺขชาตกิ า อสสฺ วนตา ธมฺมสสฺ ปรหิ ายนตฺ ิ
ภวสิ ฺสนตฺ ิ ธมฺมสสฺ อญฺ าตาโร อหมฺปิ ภกิ ขฺ เว เยน อุรเุ วลา เสนานิคโม เตนปุ สงกฺ มิสฺสามิ
ธมฺมเทสนายาติ ฯ
๓๐๕
สาวนมาสสฺส (เดือน ๙) สกุ ฺกปกฺขสสฺ ๑๔ ค่าํ
อานนทเถร บันลุอรหัตตผล
สมนตฺ ปาสาทกิ า นาม วินยฏฺกถา ปโม ภาโค มหาวิภงฺควณณฺ นา เลม ที่ ๑
พาหริ นทิ านวณณฺ นา หนา ๑๓
[๒] ภกิ ฺขู อายสมฺ นฺตํ อานนทฺ ํ อาหสํ ุ ‘เสวฺ อาวุโส สนนฺ ิปาโต, ตวฺ จฺ เสกโฺ ข สกรณีโย,
เตน เต น ยตุ ฺตํ สนนฺ ปิ าตํ คนตฺ ํุ, อปฺปมตโฺ ต โหหีติ ฯ
อถโข อายสมฺ า อานนโฺ ท เสวฺ สนนฺ ปิ าโต น โข ปน เม ตํ ปฏิรปู ํ ยวฺ าหํ เสกโฺ ข สมาโน
สนนฺ ปิ าตํ คจเฺ ฉยฺยนตฺ ิ พหุเมว รตฺตึ กายคตาสตยิ า วตี นิ าเมตวฺ า รตตฺ ยิ า ปจจฺ ูสสมยํ จงฺกมา โอ
โรหิตวฺ า วิหารํ ปวิสติ ฺวา นิปชชฺ ิสสฺ ามตี ิ กายํ อาวฏเฺ ฏสิ ฯ เทวฺ ปาทา ภูมิโต มตุ ตฺ า อสมฺปตตฺ ฺจ
สีสํ พิมฺโพหนํ เอตสมฺ ึ อนฺตเร อนปุ าทาย อาสเวหิ จติ ตฺ ํ วมิ จุ จฺ ิ ฯ อยํ หิ อายสมฺ า จงกฺ เมน
พหิ วีตนิ าเมตวฺ า วเิ สสํ นิพฺพตฺเตตมุ สกฺโกนฺโต จินฺเตสิ นนุ มํ ภควา เอตทโวจ กตปุ โฺ สิ
ตวฺ ํ อานนทฺ ปธานมนยุ ุ ชฺ ขิปฺปํ โหหสิ ิ อนาสโวติ พุทฺธานฺจ กถาโทโส นาม นตถฺ ิ มม อจฺจารทธฺ ํ
วริ ยิ ํ เตน เม จิตตฺ ํ อทุ ฺธจจฺ าย สวํ ตตฺ ติ หนทฺ าหํ วิรยิ สมตตฺ ํ โยเชมตี ิ จงกฺ มา โอโรหิตวฺ า
ปาทโธวนฏฺาเน ตฺวา ปาเท โธวติ ฺวา วิหารํ ปวิสิตวฺ า มจฺ เก นิสีทติ ฺวา โถกํ วสิ สฺ มิสฺสามตี ิ
กายํ มฺจเก อปุ นาเมสิ ฯ เทวฺ ปาทา ภมู ิโต มตุ ฺตา สีสํ พิพฺโพหนมสมปฺ ตตฺ ํ เอตสฺมึ
อนฺตเร อนปุ าทาย อาสเวหิ จติ ฺตํ วิมตุ ตฺ ํ ฯ จตอุ ริ ยิ าปถวริ หติ ํ เถรสฺส อรหตฺตํ ฯ เตน อิมสมฺ ึ
สาสเน อนิปนฺโน อนสิ นิ ฺโน อฏฺฐโิ ต อจงกฺ มนโฺ ต โก ภกิ ขฺ ุ อรหตฺตํ ปตโฺ ตติ วตุ เฺ ต
อานนทฺ ตฺเถโรติ วตฺตํุ วฏฏฺ ติ ฯ
อถ เถรา ภกิ ขฺ ู ทุตยิ ทวิ เส กตภตฺตกิจจฺ า ปตตฺ จวี รํ ปฏิสาเมตวฺ า ธมมฺ สภายํ
สนฺนปิ ตติ า ฯ อานนฺทตเฺ ถโร ปน อตตฺ โน อรหตตฺ ปฺปตฺตึ าเปตกุ าโม ภิกฺขหู ิ สทฺธึ น คโต ฯ
ภิกฺขู ยถาวฑุ ฺฒํ อตตฺ โน อตฺตโน อาสเน นสิ ที นตฺ า อานนทฺ ตฺเถรสสฺ าสนํ เปตวฺ า นิสินนฺ า ฯ
ตตฺถ เกหิจิ เอตมาสนํ กสฺสาติ วตุ เฺ ต อานนทฺ สฺสาติ ฯ อานนฺโท ปน กุหึ คโตติ ฯ ตสมฺ ึ สมเย
เถโร จินฺเตสิ อทิ านิ มยหฺ ํ คมนกาโลติ ตโต อตตฺ โน อานุภาวํ ทสเฺ สนฺโต ปวิยํ นิมชุ ฺชิตวฺ า
อตตฺ โน อาสเนเยว อตตฺ านํ ทสฺเสสิ ฯ อากาเสนาคนตฺ วฺ า นิสีทีติปิ เอเก ฯ
๓๐๖
สาวนมาสสสฺ (เดอื น ๙) สกุ ฺกปกฺขสสฺ ๑๕ ค่าํ
ปมสงั คตี กิ ถา
วินยฏฺกถา (สมนฺตปาสาทกิ า ๑) เลมที่ ๑ พาหริ นิทานวณฺณนา ปมสงคฺ ตี ิกถา หนา ๑๔-๒๑
เอวํ นสิ ินฺเน ตสมฺ ึ อายสมฺ นฺเต มหากสสฺ ปตฺเถโร ภิกฺขู อามนเฺ ตสิ อาวโุ ส กึ ปมํ
สงคฺ ายาม ธมฺมํ วา วนิ ยํ วาติ ฯ ภกิ ฺขู อาหํสุ ภนเฺ ต มหากสสฺ ป วนิ โย นาม พุทฺธสาสนสฺส
อายุ วินเย เ ต พุทธสฺ าสนํ ต ํ โหติ ตสมฺ า ปมํ วนิ ยํ สงคฺ ายามาติ ฯ กํ ธรุ ํ กตฺวาติ ฯ
อายสมฺ นตฺ ํ อุปาลนิ ตฺ ิ ฯ กึ อานนโฺ ท นปโหตตี ิ ฯ โน นปโหติ อปิ จ โข ปน สมมฺ าสมพฺ ุทฺโธ
ธรมาโนเยว วนิ ยปรยิ ตตฺ ึ นสิ สฺ าย อายสมฺ นฺตํ อปุ าลึ เอตทคฺเค เปสิ เอตทคคฺ ํ ภกิ ฺขเว มม
สาวกานํ ภิกขฺ นู ํ วินยธรานํ ยทิทํ อปุ าลึติ ตสฺมา อุปาลติ ฺเถรํ ปจุ ฉฺ ิตวฺ า วินยํ สงคฺ ายามาติ ฯ
ตโต เถโร วินยํ ปจุ ฉฺ นตถฺ าย อตตฺ นา ว อตฺตานํ สมมฺ นฺนิฯ อปุ าลิตเฺ ถโรปิ วิสฺสชชฺ นตถฺ าย
สมมฺ นฺนิ ฯ ตตรฺ ายํ ปาลิ อถ โข อายสมฺ า มหากสฺสโป สงฆฺ ํ ญาเปสิ สุณาตุ เม อาวโุ ส สงฺโฆ
ยทิ สงฆฺ สฺส ปตตฺ กลฺลํ อหํ อปุ าลึ วินยํ ปจุ เฺ ฉยฺยนตฺ ฯิ
อายสฺมาปิ อปุ าลิ สงฺฆํ ญาเปสิสณุ าตุ เม ภนเฺ ต สงโฺ ฆ ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ อหํ
อายสมฺ ตา มหากสสฺ เปน วนิ ยํ ปฏุ โฺ วสิ ฺสชเฺ ชยยฺ นฺตฯิ เอวํ อตฺตานํ สมมฺ นนฺ ติ วฺ า อายสฺมา
อุปาลิ อฏุ ฺายาสนา เอกสํ ํ จวี รํ กตวฺ า เถเร ภกิ ฺขู วนฺทติ ฺวา ธมฺมาสเน นสิ ีทิ ทนฺตขจติ ตฺ ํ
วชี นึ คเหตวฺ าฯ ตโต อายสฺมา มหากสสฺ โป เถราสเน นิสที ติ วฺ า อายสมฺ นตฺ ํ อุปาลึ วนิ ยํ ปจุ ฉฺ ิ
ปมํ อาวุโส อุปาลิ ปาราชิกํ กตฺถ ปญฺ ตตฺ นตฺ ิ ฯ เวสาลยิ ํ ภนฺเตติ ฯ กํ อารพภฺ าติ ฯ สุทนิ ฺนํ
กลนฺทปตุ ตฺ ํ อารพฺภาติ ฯ กิสมฺ ึ วตถฺ ุสมฺ ินตฺ ิ ฯ เมถุนธมฺเมติ ฯ อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป
อายสมฺ นตฺ ํ อุปาลึ ปมสสฺ ปาราชิกสฺส วตถฺ มุ ปฺ ิ ปุจฺฉิ นทิ านมปฺ ิ ปจุ ฉฺ ิ ปุคฺคลมปฺ ิ ปจุ ฺฉิ
ปญฺ ตฺตมิ ปฺ ิ ปุจฉฺ ิ อนปุ ญฺ ตตฺ ิมปฺ ิ ปุจฺฉิ อาปตตฺ มิ ปฺ ิ ปจุ ฉฺ ิ อนาปตตฺ มิ ปฺ ปุจฉฺ ิ ฯ ยถา จ ปมสสฺ
ตถา ทุติยสสฺ ยถา ตตยิ สฺส ตถา จตตุ ฺถสสฺ ปาราชกิ สสฺ วตถฺ มุ ปฺ ิ ปจุ ฉฺ ิ นทิ านมปฺ ิ ปุจฉฺ ิ ปุคฺคลมปฺ ิ
ปจุ ฺฉิ ปฺญตตฺ มิ ปฺ ิ ปุจฉฺ ิ อนุปญฺ ตตฺ มิ ปฺ ิ ปุจฉฺ ิ อาปตฺติมปฺ ิ ปจุ ฉฺ ิ อนาปตฺตมิ ปฺ ิ ปจุ ฺฉิ ฯ ปุฏโฺ ปฏุ ฺโ
อุปาลติ เฺ ถโร วสิ ชฺเชสิ ฯ ตโต อิมานิ จตตฺ าริ ปาราชิกานิ ปาราชิกกณฑฺ ํ นาม อทิ นฺติ สงฺคหํ
อาโรเปตวฺ า เตรส สงฺฆาทเิ สสานิ เตรสกณฺฑนตฺ ิ เปสุํ เทวฺ สกิ ขฺ าปทานิ อนยิ ตานตี ิ เปสํุ
ตึส สกิ ขฺ าปทานิ นสิ สฺ คคฺ ยิ ปาจิตตฺ ิยานตี ิ เปสุํ เทฺวนวตุ ิ สกิ ขฺ าปทานิ ปาจิตฺตยิ านีติ เปสุํ
๓๐๗
จตตฺ าริ สกิ ฺขาปทานิ ปาฏเิ ทสนียานีติ เปสุํ ฯ ปจฺ สตฺตติ สกิ ขฺ าปทานิ เสกฺขยิ านตี ิ เปสํุ
สตตฺ ธมฺเม อธกิ รณสมถาติ เปสฯุํ
เอวํ มหาวภิ งคฺ ํ สงฺคหํ อาโรเปตฺวา ภิกขฺ นุ วี ิภงเฺ ค อฏฺ สิกขฺ าปทานิ ปาราชกิ กณฑฺ ํ นาม
อิทนฺติ เปสํุ สตตฺ รส สกิ ฺขาปทานิ สตตฺ รสกณฑฺ นตฺ ิ เปสํุ ฯ ตึส สกิ ขฺ าปทานิ นสิ สฺ คคฺ ิย-
ปาจติ ฺตยิ านีติ เปสุํ ฉสฏฐฺ สิ ต สกิ ฺขาปทานิ ปาจติ ตฺ ิยานตี ิ เปสุํ อฏฺ สิกขฺ าปทานิ ปาฏเิ ทส-
นียานตี ิ เปสํุ ปฺจสตตฺ ติ สกิ ขฺ าปทานิ เสกขฺ ิยานตี ิ เปสุํ สตตฺ ธมเฺ ม อธกิ รณสมถาติ เปสุํ ฯ
เอวํ ภกิ ขฺ ุนวี ภิ งคฺ ํ สงฺคหํ อาโรเปตวฺ า เอเตเนว อปุ าเยน ขนฺธกปรวิ าเรปิ อาโรเปสํุ ฯ
เอวเมตํ สอภุ โตวภิ งคฺ กขฺ นฺธกปรวิ ารํ วนิ ยปิ ฏกํ สงฺคหมารฬุ หฺ ํ ฯ สพพฺ ํ มหากสสฺ ปตเฺ ถโร
ปุจฉฺ ิ ฯ อุปาลติ ฺเถโร วิสสฺ ชเฺ ชสิ ฯ ปจุ ฺฉาวสิ ชชฺ นปรโิ ยสาเน ปฺจ อรหนฺตสตานิ สงคฺ หํ
อาโรปิ ตนเยเนว คณสชฺฌายมกํสุ ฯ วินยสงคฺ หาวสาเน อปุ าลติ เฺ ถโร ทนฺตขจติ ํ วชี นึ
นิกขฺ ปิ ิ ตวฺ า ธมมฺ าสนา โอโรหติ วฺ า วฑุ เฺ ฒ ภิกฺขู วนทฺ ิตฺวา อตฺตโน ปตตฺ าสเน นสิ ีทิฯ
วินยํ สงฺคายิตวฺ า ธมฺมํ สงคฺ ายิตกุ าโม อายสมฺ า มหากสฺสโป ภกิ ฺขู ปจุ ฉฺ ิ ธมมฺ ํ สงฺคายนเฺ ตหิ
กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมโฺ ม สงฺคายิตพฺโพติ ฯ ภกิ ขฺ ู อานนทฺ ตฺเถรํ กตวฺ าติ อาหสํ ฯุ อถ โข อายสฺมา
มหากสสฺ โป สงฆฺ ํ ญาเปสิ สณุ าตุ เม อาวโุ ส สงโฺ ฆ ฯ ยทิ สงฆฺ สสฺ ปตฺตกลลฺ ํ อหํ อานนทฺ ํ ธมฺมํ
ปุจฺเฉยยฺ นตฺ ิ ฯ อถ โข อายสฺมา อานนโฺ ท สงฆฺ ํ ญาเปสิ สุณาตุ เม ภนฺเต สงโฺ ฆ ยทิ สงฺฆสฺส
ปตฺตกลฺลํ อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมมฺ ํ ปฏุ ฺโ วิสชเฺ ชยยฺ นตฺ ิฯ
อถโข อายสมฺ า อานนโฺ ท อุฏฺ ายาสนา เอกํสํ จวี รํ กตฺวา เถเร ภกิ ขฺ ู วนทฺ ติ วฺ า
ธมมฺ าสเน นสิ ีทิ ทนตฺ ขจติ ํ วีชนึ คเหตฺวา ฯ มหากสสฺ ปตฺเถโร อานนทฺ ตฺเถรํ ธมฺมํ ปจุ ฺฉิ
พฺรหมฺ ชาลํ อาวโุ ส อานนทฺ กตถฺ ภาสติ นตฺ ิ ฯ อนตฺ รา จ ภนฺเต ราชคหํ อนตฺ รา จ นาฬนฺทํ ราชา
คารเก อมฺพลฏฺฐกิ ายนตฺ ิ ฯ กํ อารพฺภาติ ฯ สปุ ิ ยจฺ ปรพิ พฺ าชกํ พรฺ หฺมทตฺตฺจ มาณวกนฺติ ฯ
กิสฺมึ วตถฺ ุสมฺ นิ ตฺ ิ ฯ วณณฺ าวณเฺ ณติ ฯ อถโข อายสมฺ า มหากสฺสโป อายสมฺ นตฺ ํ อานนทฺ ํ พรฺ หฺม-
ชาลสฺส นทิ านมปฺ ิ ปุจฺฉิ ปคุ คฺ ลมปฺ ิ ปุจฺฉิ วตถฺ มุ ฺปิ ปุจฉฺ ิ ฯ สามญฺ ผลํ ปนาวโุ ส อานนฺท กตถฺ
ภาสติ นฺติ ฯ ราชคเห ภนฺเต ชวี กมพฺ วเนติ ฯ เกน สทธฺ นิ ฺติ ฯ อชาตสตตฺ นุ า เวเทหิปตุ ฺเตน
สทฺธนิ ฺตฯิ อถโข อายสมฺ า มหากสสฺ โป อายสมฺ นตฺ ํ อานนทฺ ํ สามฺญผลสฺส นิทานมปฺ ิ ปจุ ฉฺ ิ
ปคุ ฺคลมปฺ ิ ปุจฺฉิ วตฺถมุ ปฺ ิ ปุจฉิ ฯ เอเตเนว อุปาเยน ปจฺ นกิ าเย ปจุ ฺฉิ ฯ
๓๐๘
ปจฺ นกิ ายา นาม ทีฆนิกาโย มชฌฺ มิ นกิ าโย สยํ ุตฺตนกิ าโย องคฺ ตุ ตฺ รนกิ าโย ขทุ ฺทกนิกา-
โยติ ฯ ตตถฺ ขุททฺ กนิกาโย นาม จตตฺ าโร นกิ าเย เปตวฺ า อวเสสํ พทุ ธฺ วจนํ ฯ ตตฺถ วนิ โย
อายสฺมตา อปุ าลติ ฺเถเรน วิสสฺ ชชฺ ิโต ฯ เสโส ขุททฺ กนิกาโย จตตฺ าโร จ นกิ ายา อานนทฺ ตเฺ ถเรนฯ
ตเทตํ สพพฺ มปฺ ิ พุทธฺ วจนํ รสวเสน เอกวิธํ ธมมฺ วนิ ยวเสน ทวุ ธิ ํ ปมมชฺฌิม ปจฉฺ ิมวเสน
ตวิ ิธํ ตถา ปิ ฏกวเสน นิกายวเสน ปจฺ วธิ ํ องคฺ วเสน นววธิ ํ ธมมฺ กขฺ นฺธวเสน จตุราสตี ิ-
สหสฺสวิธนตฺ ิ เวทติ พฺพฯํ กถํ รสวเสน เอกวิธํ ฯ ยํ หิ ภควตา อนตุ ตฺ รํ สมมฺ าสมโฺ พธึ อภสิ มพฺ ชุ ฺฌติ ฺ
วา ยาว อนปุ าทเิ สสาย นิพพฺ านธาตยุ า ปรนิ พิ พฺ ายติ เอตถฺ นตฺ เร ปจฺ จตตฺ าลสี วสฺสานิ เทว
มนุสสฺ นาคยกขฺ าทโย อนสุ าสนฺเตน ปจจฺ เวกฺขนฺเตน วา วตุ ตฺ ํ สพฺพนตฺ ํ เอกรสํ วิมตุ ตฺ ิรสเมว
โหติฯ เอวํ รสวเสน เอกวิธํฯ กถํ ธมฺมวนิ ยวเสน ทวุ ธิ ํฯ สพพฺ เมว เจตํ ธมฺโม เจว วินโย
จาติ สงขฺ ฺยํ คจฉฺ ติ ฯ ตตถฺ วินยปิ ฏกํ วนิ โย ฯ อวเสสํ พทุ ธฺ วจนํ ธมฺโม ฯ เตเนวาห ยนนฺ นู มยํ
อาวุโส ธมมฺ ฺจ วินยจฺ สงฺคาเยยฺยามา อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจเฺ ฉยฺยํ อานนฺทํ ธมมฺ ํ ปุจฺเฉยฺยนตฺ ิ จ ฯ
เอวํ ธมมฺ วินยวเสน ทวุ ธิ ํ ฯ กถํ ปมมชฺฌมิ ปจฉฺ ิมวเสน ตวิ ธิ ํ ฯ สพพฺ เมว หทิ ํ ปมพทุ ฺธวจนํ
มชฌฺ ิมพทุ ธฺ วจนํ ปจฺฉมิ พทุ ธฺ วจนนตฺ ิ ตปิ ปฺ เภทํ โหติฯ
ตตถฺ อเนกชาตสิ ํสารํ สนฺธาวิสฺสํ อนพิ ฺพิสํ
คหการํ คเวสนโฺ ต ทกุ ฺขา ชาติ ปุนปปฺ ุนํ ฯ
คหการก ทิฏโฺ สิ ปนุ เคหํ น กาหสิ
สพพฺ า เต ผาสุกา ภคคฺ า คหกูฏํ วสิ งขฺ ตํ
วสิ งขฺ ารคตํ จิตฺตํ ตณหฺ านํ ขยมชฌฺ คาติ ฯ
อิทํ ปมพทุ ฺธวจนํ ฯ เกจิ ยทา หเว ปาตภุ วนตฺ ิ ธมมฺ าติ ขนธฺ เก อุทานคาถํ อาหุ ฯ
เอสา ปน ปาฏปิ ททิวเส สพพฺ ฺ ภุ าวปปฺ ตฺตสสฺ โสมนสฺสมยญาเณ ปจจฺ ยาการํ
ปจฺจเวกฺขนตฺ สฺส อปุ นนฺ า อุทานคาถาติ เวทติ พพฺ า ฯ
ยํ ปน ปรนิ พิ ฺพานกาเล อภาสิ หนฺททานิ ภิกขฺ เว อามนตฺ ยามิ โว วยธมมฺ า สงขฺ ารา
อปปฺ มาเทน สมปฺ าเทถาติ อิทํ ปจฉฺ ิมพุทฺธวจนํ ฯ อภุ ินฺนมนตฺ เร ยํ วตุ ตฺ ํ เอตํ มชฌฺ ิมพทุ ฺธวจนนตฺ ิ
ฯ เอวํ ปมมชฺฌมิ ปจฺฉมิ วเสน ติวิธํ ฯ
๓๐๙
อสฺสยุชมาสสสฺ (เดอื น ๑๑) สุกฺกปกฺขสสฺ ๘ ค่าํ
มหาโมคฺคลฺลานเถรขนึ ้ ไปทูลถามขาวเสด็จลงจากตาวตงิ สา
สยามรฏฺสสฺ เตปิฏกฏฺกถา ปโม ภาโค เลมท่ี ๑๓
มโนรถปูรณี นาม องคฺ ตุ ฺตรนิกายฏฺกถา นปิ าตวณฺณนา หนา ๒๓๔
สาป โข ฉตฺตสึ โยชนปรมิ ณฺฑลา ปรสิ า "อทิ านิ อิโต สตตฺ เม ทวิ เส มหาปวารณา
ภวิสสฺ ตีติ มหาโมคฺคลลฺ านตฺเถรํ อปุ สงฺก มิตวฺ า อาห "ภนฺเต สตฺถุ โอโรหณทิวสํ าตุํ วฏฏ ต,ิ
น หิ มยํ สตฺถารํ อทสิ วฺ า คมิสฺสามาต.ิ อายสมฺ า มหาโมคฺคลฺลาโน ตํ กถํ สุตฺวา "สาธูติ ตตฺเถว
ปวิยํ นิมคุ โฺ ค "สเิ นรปุ าทํ คนตฺ ฺวา มํ อภิรหุ นฺตํ ปรสิ า ปสสฺ ตตู ิ อธฏิ าย มณิรตเน อาวตุ ํ
ปณฑฺ ุกมฺพล สตุ ตฺ ํ วยิ ปฺายมานรูโปว สิเนรมุ ชฺเฌน อภริ หุ ิ. มนสุ สฺ าป นํ "เอกโยชนํ
อภิรุฬโฺ ห ทวฺ โิ ยชนํ อภิรฬุ ฺโหติ โอโลกยสึ ุ. เถโรป สตถฺ ุ ปาเท สเี สน อุกขฺ ปิ นโฺ ต วยิ อภริ ุหิตวฺ า
วนฺทติ วฺ า เอวมาห "ภนฺเต ปรสิ า ตมุ เฺ ห ทิสฺวาว คนตฺ ุกามา, กทา โอโรหสิ ฺสถาต.ิ
"กหํ ปน เต โมคฺคลลฺ าน เชฏภาติโก สารปี ุตฺโตติ.
"ภนฺเต สงฺกสสฺ นคเร วสสฺ ํ อุปคโตต.ิ
"โมคคฺ ลลฺ าน อหํ อโิ ต สตฺตเม ทวิ เส มหาปวารณาย สงกฺ สสฺ นครทฺวาเร โอตรสิ สฺ าม,ิ มํ
ทฏกุ ามา ตตถฺ คจฺฉนฺต;ุ สาวตฺถโิ ต จ สงฺกสสฺ นครํ ตสึ โยชนานิ, เอตตฺ เก มคเฺ ค กสสฺ จิ
ปาเถยยฺ กจิ จฺ ํ นตฺถ,ิ อุโปสถกิ า หตุ วฺ า ธุรวิหารํ ธมมฺ สฺสวนตถฺ าย คจฺฉนตฺ า วิย คจเฺ ฉยยฺ าถาติ เตสํ
อาโรเจยยฺ าสตี .ิ
๓๑๐
อสฺสยชุ มาสสสฺ (เดอื น ๑๑) สุกฺกปกขฺ สฺส ๑๕ ค่ํา
เทโวโรหน
ปรมตถฺ อนตุ ตฺ รสมมฺ าสมโฺ พธิ ทรงเปิ ดโลก
สยามรฏฺสฺส เตปิฏกฏฺกถา ปโม ภาโค เลมที่ ๑๓
มโนรถปรู ณี นาม องคฺ ตุ ตฺ รนิกายฏฺกถา นิปาตวณฺณนา หนา ๒๓๗-๒๔๐
เถโร "สาธุ ภนเฺ ตติ วตวฺ า ตถา อาโรเจส.ิ สตถฺ า วตุ ถฺ วสฺโส ปวาเรตวฺ า สกกฺ สฺส อาโรเจสิ
"มหาราช มนุสสฺ ปถํ คมสิ สฺ ามตี ิ สกฺโก "โสวณฺณมยํ มณมิ ยํ รชตมยนตฺ ิ ตณี ิ โสปาณานิ มาเปสิ.
เตสํ ปาทา สงฺกสฺสนครทฺวาเร ปตฏิ หสึ ุ, สีสานิ สเิ นรุมุทธฺ นิ. เตสุ ทกขฺ ิณปสฺเส สวุ ณณฺ โสปาณํ เท
วานํ อโหส,ิ วามปสฺเส รชตโสปาณํ มหาพฺรหมฺ าน,ํ มชเฺ ฌ มณโิ สปาณํ ตถาคตสฺส. สตถฺ า สเิ นรุ
มทุ ธฺ นิ ตวฺ า เทโวโรหเณ ยมกปปฺ าฏหิ ารยิ ํ กตวฺ า อุทฺธํ โอโลเกสิ, ยาว พรฺ หฺมโลกา
เอกงคฺ ณานิ อเหส;ํุ อโธ โอโลเกส,ิ ยาว อวจี โิ ต เอกงฺคณํ อโหส;ิ ทสิ าวิทสิ า โอโลเกส,ิ
อเนกานิ จกกฺ วาฬสตสหสฺสานิ เอกงคฺ ณานิ อเหส;ุํ เทวา มนสุ ฺเส ปสสฺ สึ .ุ มนุสสฺ าป เทเว
ปสฺสสึ .ุ สพเฺ พ สมมฺ ขุ าว ปสสฺ ึสุ. ภควา ฉพฺพณณฺ รํสิโย วิสฺสชเฺ ชส.ิ ตํ ทิวสํ พุทธฺ สิรึ โอโลเกตวฺ า
ฉตฺตสึ โยชนปรมิ ณฑฺ ลาย ปรสิ าย เอโกป พุทธฺ ภาวํ อปฺปฏเนโฺ ต นาม นาโหสิ. สวุ ณณฺ โสปาเณน
เทวา โอตรสึ ,ุ รชตโสปาเณน มหาพฺรหมฺ าโน; มณโิ สปาเณน สมฺมาสมฺพทุ โฺ ธ โอตร.ิ ปจฺ สิโข
คนธฺ พพฺ เทวปตุ โฺ ต เพฬวุ ปณฺฑวุ ณี ํ อาทาย ทกฺขณิ ปสฺเส ตวฺ า สตถฺ ุ คนธฺ พฺพปชู ํ กโรนโฺ ต
โอตร.ิ มาตลสิ งคฺ า หโก วามปสฺเส ตวฺ า ทิพพฺ คนฺธมาลาปปุ ผฺ ํ คเหตวฺ า นมสฺสมาโน ปชู ํ กตฺวา
โอตร.ิ มหาพฺรหมฺ า ฉตตฺ ํ ธาเรสิ, สุยาโม วาลวีชนึ.
สตฺถา อมิ ินา ปรวิ าเรน สทฺธึ โอตรติ วฺ า สงกฺ สสฺ นครทฺวาเร ปติฏหิ.
สารปี ุตตฺ ตฺเถโรป อาคนตฺ วฺ า สตถฺ ารํ วนทฺ ติ วฺ า, ยสมฺ า เตน ตถารปู าย พทุ ธฺ สริ ยิ า
โอตรนโฺ ต สตฺถา อโิ ต ปุพเฺ พ น ทฏิ ปพุ โฺ พ, ตสฺมา "น เม ทฏิ โ อิโต ปพุ เฺ พ น สุโต อทุ กสสฺ จิ
เอวํ วคคฺ คุ โท สตฺถา ตุสติ า คณมิ าคโตติ อาทีหิ อตฺตโน ตุฏ ปกาเสตวฺ า "อชฺช ภนฺเต สพฺเพป
เทวมนสุ สฺ า ตุมฺหากํ ปหยนฺติ ปฏเ นตฺ ตี ิ อาห. อถ นํ สตฺถา "สารปี ตุ ตฺ เอวรูเปหิ คเุ ณหิ
สมนฺนาคตา พุทธฺ า นาม เทวมนุสฺสานํ ปย า โหนฺตเิ ยวาติ วตฺวา ธมมฺ ํ เทเสนโฺ ต อิมํ คาถมาห
"เย ฌานปปฺ สุตา ธรี า เนกขฺ มมฺ ปู สเม รตา,
๓๑๑
เทวาป เตสํ ปห ยนฺติ สมพฺ ทุ ฺธานํ สตีมตนตฺ ิ.
ตตถฺ "เย ฌานปปฺ สตุ าต;ิ "ลกฺขณปู นชิ ฺฌานํ อารมมฺ ณปู นชิ ฺฌานนตฺ ิ อเิ มสุ ทวฺ ีสุ ฌาเนสุ
อาวชชฺ นสมาปชฺชน อธฏิ ฺ านวุฏฺ า นปฺปจฺจเวกฺขเณหิ ยุตตฺ ปฺปยุตตฺ า. เนกฺขมมฺ ปู สเม รตาต;ิ
เอตถฺ ปพฺพชฺชา `เนกฺขมมฺ นตฺ ิ น คเหตพฺพา, กเิ ลสวปู สมนนพิ ฺพานรตึ ปน สนธฺ าเยตํ วตุ ฺต.ํ
เทวาปี ต:ิ เทวาปิ มนสุ สฺ าปิ เตสํ ปิ หยนตฺ ิ ปฏฺเนตฺ ิ. สตีมตนตฺ ิ: เอวรูปคณุ านํ เตสํ สติยา
สมนนฺ าคตานํ สมพฺ ทุ ธฺ านํ "อโห วต มยํปิ พทุ ฺธา ภเวยยฺ ามาติ พุทฺธภาวํ อจิ ฺฉมานา ปิ หยนตฺ ตี ิ
อตโฺ ถ.เทสนาวสาเน ตึสมตฺตานํ ปาณโกฏนี ํ ธมมฺ าภิสมโย อโหสิ. เถรสฺส สทธฺ วิ หิ ารกิ า ปจฺ สตา
ภกิ ขฺ ู อรหตฺเต ปติฏฺ หสึ .ุ
สงฺกสสฺ นคร เป็ นทเี่ สด็จลงจากตาวตงิ สา
สพฺพพุทธฺ านํ กิร อวิชหติ เมว ยมกปฺปาฏหิ ารยิ ํ กตวฺ า เทว โลเก วสฺสํ วสติ ฺวา สงกฺ สฺส
นครทวฺ าเร โอตรณํ. ตตถฺ ปน ทกฺขิณ ปาทสฺส ปติฏต ฏานํ อจลเจตยิ ฏานํ นาม โหติ.
สตฺถา ตตถฺ โ ต ปุถชุ ชฺ นาทีนํ วสิ เยสุ ปฺเห ปจุ ฺฉิ. ปุถุชชฺ นา อตตฺ โนว วิสเย ปฺหํ วสิ ฺสชฺเชตฺวา
โสตาปนฺนสสฺ วิสเย ปหฺ ํ วิสสฺ ชเฺ ชตํุ นาสกฺขึส.ุ ตถา สกทาคามอิ าทีนํ วสิ เย โสตาปนนฺ าทโย.
มหาโมคคฺ ลฺลานสสฺ วิสเย เสสมหาสาวกา. สารปี ตุ ตฺ ตฺเถรสฺส วสิ เย มหาโมคฺคลลฺ าโน. พทุ ธฺ
วิสเย สารปี ตุ ตฺ ตเฺ ถโรป วิสสฺ ชฺเชตํุ นาสกขฺ ิเยว. โส ปาจนี ทสิ ํ อาทึ กตวฺ า สพฺพทสิ า โอโลเกสิ.
สพพฺ ตฺถ เอกงคฺ ณเมว อโหส.ิ อฏ สุ ทิสาสุ เทวมนสุ สฺ า อุทธฺ ํ ยาว พรฺ หมฺ โลกา เหฏา จ
ภมุ มฺ ฏกา ยกฺขนาคสปุ ณฺณา อฺชลึ ปคฺคเหตวฺ า "ภนเฺ ต อธิ เอตสฺส ปหฺ สฺส วสิ สฺ ชฺเชนโฺ ต
นาม นตฺถ,ิ เอตฺเถว อปุ ธาเรถาติ อาหสํ .ุ
มหาสารปี ตุ ตฺ เถร มปี ฺ ามาก
สตถฺ า "สารปี ตุ โฺ ต กลิ มต,ิ กิ จฺ าป หิ เอส `
เย จ สงขฺ าตธมมฺ า เส เย จ เสขา ปถุ ู อธิ
เตสํ เม นปิ โก อิรยิ ํ ปุฏโ ปพฺรูหิ มารสิ าติ
อิมํ พทุ ฺธวิสเย ปุฏปฺหํ สุตวฺ า `สตฺถา มํ เสขาเสขานํ อาคมนปฺปฏปิ ทํ ปจุ ฉฺ ตตี ิ
ปเฺ ห นิกฺกงฺโข, `ขนธฺ าทสี ุ ปน กตเรน นุ โข มุเขน อมิ ํ ปฏปิ ทํ กเถนโฺ ต อหํ สตถฺ ุ อชฌฺ าสยํ
๓๑๒
คณหฺ ติ ํุ สกฺขิสสฺ ามีติ มม อชฺฌาสยํ กงขฺ ต;ิ โส มยา นเย อทินฺเน กเถตํุ น สกขฺ ิสสฺ ต,ิ นยมสสฺ
ทสฺสามตี ิ นยํ ทสเฺ สนโฺ ต "ภตู มิทํ สารปี ตุ ตฺ สมนปุ สสฺ าหีติ อาห. เอวํ กริ สสฺ อโหสิ "สารปี ุตฺโต มม
อชฌฺ าสยํ คเหตวฺ า กเถนฺโต ขนฺธวเสน กเถสฺสตตี ิ. เถรสสฺ สห นยทาเนน โส ปโฺ ห นยสเตน
นยสหสฺเสน อปุ ฏาส.ิ โส สตถฺ ารา ทินนฺ นเย ตวฺ า ตํ ปฺหํ กเถสิ. เปตวฺ า กริ สมมฺ าสมพฺ ทุ ธฺ ํ
อโฺ สารปี ตุ ตฺ ตเฺ ถรสฺส ปฺ◌ํ ปาปุณติ ุํ สมตฺโถ นาม นตถฺ ิ. เตเนว กิร เถโร สตถฺ ุ ปุรโต ตฺวา
สหี นาทํ นทิ "อหํ ภนเฺ ต สกลกปปฺ ํ ป เทเว วสฺสนเฺ ต เอตฺตกานิ พนิ ฺทนู ิ มหาสมทุ ฺเท ปตติ าน,ิ เอตฺต
กานิ ภูมยิ ,ํ เอตตฺ กานิ ปพพฺ เตติ คเณตวฺ า ลกขฺ ํ อาโรเปตํุ สมตฺโถต.ิ สตถฺ าป นํ "ชานามิ เต
สารปี ุตตฺ คเณตุํ สมตฺถภาวนตฺ ิ อาห. ตสสฺ อายสมฺ โต ปฺ าย อปุ มา นาม นตถฺ ิ. เตเนวมาห
"คงฺคาย วาลกุ า ขเี ย อุทกํ ขเี ย มหณฺณเว
มหิยา มตตฺ กิ า ขเี ย ลกฺเขน มม พุทฺธยิ าต.ิ
อทิ ํ วตุ ตฺ ํ โหติ "สเจ หิ ภนเฺ ต พุทฺธสิ มปฺ นนฺ โลกนาถ มยา เอกสมฺ ึ ปฺเห วสิ สฺ ชชฺ ิเต เอกํ วา
วาลกุ ํ เอกํ วา อุทกพินฺทํุ เอกํ วา ปํ สขุ ณฑฺ ํ ปกขฺ ปิ ตฺวา ปหฺ านํ สเต วา สหสเฺ ส วา สตสหสฺเส
วา วสิ สฺ ชฺชิเต คงฺคาย วาลุกาทสี ุ เอเกกํ เอกมนเฺ ต ขเิ ปยยฺ , ขิปฺปตรํ คงฺคาทสี ุ วาลกุ าทโย
ปรกิ ฺขยํ คจเฺ ฉยฺยํ;ุ น เตวฺ ว มม ปฺหานํ วสิ สฺ ชชฺ นํ ขียตีต.ิ
เอวํ มหาปโฺ ป ภกิ ขฺ ุ พทุ ฺธวิสเย ปุฏ ปหฺ สสฺ อนตฺ ํ วา โกฏึ วา อทสิ วฺ า สตฺถารา
ทนิ นฺ นเย ตวฺ าว ปหฺ ํ วิสสฺ ชเฺ ชสิ. ตํ สตุ วฺ า ภิกขฺ ู กถํ สมุฏ าเปสุํ “ยํ ปหฺ ํ ปุฏฺโ สพฺโพป
ชโน กเถตุํ นาสกขฺ ,ิ ตํ ธมมฺ เสนาปติ สารปี ุตตฺ ตฺเถโร เอกโกว กเถสีต.ิ สตฺถา ตํ กถํ สตุ วฺ า
"น อิทาเนว สารปี ตุ ฺโต, ยํ ปฺหํ มหาชโน วสิ ฺสชเฺ ชตุํ นาสกขฺ ,ิ ตํ วิสฺสชฺเชสิ ปุพฺเพป เตน วสิ สฺ ชชฺ ิ
โตเยวาติ วตวฺ า อตีตํ อาหรติ วฺ า
ปโรสหสสฺ ํป สมาคตานํ
กนฺเทยฺยุ เต วสสฺ สตํ อปฺ า
เอโกว เสยโฺ ย ปรุ โิ ส สปฺโ
โย ภาสติ สสฺ วชิ านาติ อตถฺ นตฺ ิ
อมิ ํ ชาตกํ วิตฺถาเรน กเถสตี ิ ฯ
๓๑๓
อปุ ฺปลวณฺณาเถรวี ตถฺ ุวณณฺ นา
สยามรฏฺสฺส เตปิฏกฏฺกถา เลม ท่ี ๑๓ มโนรถปรู ณี นาม องฺคุตฺตรนิกายฏฺกถา
เอกกนิปาตวณณฺ นา (ปโม ภาโค) พ.ศ ๒๕๓๕ เอตทคคฺ วณณฺ นา หนา ๔๗๖
สาปิ ยาวชวี ํ กสุ ลํ กตวฺ า ตโต จุตา เทวโลเก นพิ พฺ ตตฺ ติ วฺ า อมิ สมฺ ึ พุทฺธุปปฺ าเท สาวตถฺ ยิ ํ
เสฏฺฐกิ เุ ล ปฏิสนธฺ ึ คณฺหิ ฯ, นีลปุ ปฺ ลสมานวณฺณตาย จสฺสา อปุ ฺปลวณฺณาเตวฺ ว นามํ อกํสุ ฯ.
อถสฺสา วยปฺปตฺตกาเล สกลชมฺพูทีปราชาโนว เสฏฐฺ สิ สฺ สนฺตกิ ํ ปหิณึสุ "ธตี รํ อมฺหากํ เทต"ู ติ ฯ.
อปหณิ นโฺ ต นาม นาโหสิ ฯ. ตโต เสฏฐฺ ี จินฺเตสิ "อหํ สพฺเพสํ มนํ คเหตุํ น สกขฺ ิสสฺ าม,ิ อปุ ายํ
ปเนกํ กรสิ สฺ ามี"ติ ธตี รํ ปกโฺ กสาเปตฺวา "ปพฺพชติ ุํ อมฺม สกขฺ ิสสฺ ส"ี ติ อาห ฯ. ตสสฺ า
ปจฺฉิมภวกิ ตตฺ า ตํ วจนํ สีเส อาสติ ตฺ สตปากเตลํ วยิ อโหสิ ฯ, ตสฺมา ตํ ปิ ตรํ "ปพพฺ ชสิ สฺ ามิ
ตาตา"ติ อาห ฯ. โส ตสสฺ า สกกฺ ารํ กตวฺ า ภกิ ฺขุนีอุปสฺสยํ เนตวฺ า ปพพฺ าเชสิ ฯ ตสฺสา
อจริ ปพฺพชติ ายเอว อโุ ปสถาคาเร กาลวาโร ปาปณุ ิ ฯ. สา ทีปํ ชาเลตวฺ า อุโปสถาคารํ
สมมฺ ชฺชิตวฺ า ทปี สขิ าย นมิ ิตฺตํ คณหฺ ติ วฺ า ปนุ ปฺปนุ ํ โอโลกยมานา เตโชกสณิ ชฌฺ านํ นพิ ฺพตเฺ ตตวฺ า
ตเทว ปาทกํ กตฺวา อรหตตฺ ํ ปาปณุ ิ ฯ. อรหตฺตผเลน สทฺธเึ ยว จ อทิ ฺธวิ ิกุพฺพเน จิณณฺ วสี อโหสิ ฯ.
อปรภาเค สตถฺ ุ ยมกปาฏหิ ารยิ กรณทวิ เส "อหํ ภนเฺ ต ปาฏหิ ารยิ ํ กรสิ ฺสามี"ติ สหี นาทํ นทิ ฯ.
สตฺถา อทิ ํ การณํ อตถฺ ุปปฺ ตตฺ ึ กตวฺ า เชตวนมหาวหิ าเร นิสนิ โฺ น ปฏิปาฏยิ า ภกิ ขฺ ุนิโย
านนฺตเรสุ เปนฺโต อมิ ํ เถรึ อิทธฺ มิ นตฺ านํ อคฺคฏฺ าเน เปสีติ ฯ.
อปุ ฺปลวณณฺ าเถรวี ตถฺ .ุ
สยามรฏฺฐสฺส เตปิ กฏฺฐกถา ธมมฺ ปทฏฺฐกถา ปฐโม ภาโค เลมท่ี ๑๗ หนา ๕๐๙-๕๑๒
"มธุวา มฺตี พาโลติ อมิ ํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า เชตวเน วหิ รนโฺ ต อปุ ปฺ ลวณฺณาเถรึ อารพภฺ
กเถสิ. สา กิร ปทุมตุ ตฺ รพุทฺธสฺส ปาทมเู ล ปตฺถนํ ปฏฺ เปตวฺ า กปปฺ สตสหสสฺ ํ ปุ ฺานิ กุรมุ านา
เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนตฺ ี อิมสมฺ ึ พุทธฺ ุปปฺ าเท เทวโลกโต จวติ วฺ า สาวตฺถยิ ํ เสฏฺกุเล ปฏสิ นฺธึ
คณหฺ ิ. นลี ุปปฺ ลคพภฺ สมานวณณฺ ตาย จสสฺ า "อปุ ปฺ ลวณฺณาเตวฺ ว นามํ อกสํ ุ ฯ. อถสสฺ า
วยปปฺ ตตฺ กาเล สกลชมพฺ ทุ เี ป ราชาโน จ เสฏฺโน จ เสฏฺสฺส สนตฺ กิ ํ ปณณฺ าการํ ปหิณึสุ
"ธตี รํ อมหฺ ากํ เทตูติ ฯ. อปปฺ หณิ นฺโต นาม นาโหสิ ฯ. ตโต เสฏฺ จินเฺ ตสิ "อหํ สพเฺ พสํ มนํ คเหตุํ
น สกขฺ สิ สฺ าม,ิ อุปายํ ปเนกํ กรสิ ฺสามตี ิ. โส ธตี รํ ปกโฺ กสติ วฺ า "อมมฺ ปพฺพชิตุํ สกฺขสิ ฺสสตี ิ อาหฯ.
๓๑๔
ตสฺสา ปจฉฺ ิมภวกิ ตตฺ า ปิ ตุ วจนํ สีเส อาสติ ตฺ สตปากเตลํ วิย อโหส;ิ ตสฺมา ปิตรํ "ปพพฺ ชิสสฺ ามิ ตา
ตาติ อาห. โส ตสสฺ า มหนฺตํ สกกฺ ารํ กตวฺ า ตํ ภกิ ฺขนุ ูปสฺสยํ เนตวฺ า ปพพฺ าเชสิ ฯ. ตสสฺ า
อจิรปปฺ พฺพชติ ายเอว อโุ ปสถาคาเร ตาลวาโร ปาปณุ ิ ฯ. สา ทีปํ ชาเลตวฺ า อโุ ปสถาคารํ
สมฺมชฺชิตวฺ า ทปี สขิ าย นมิ ิตตฺ ํ คณหฺ ิตวฺ า ต า ว ปนุ ปปฺ นุ ํ โอโลกยมานา เตโชกสิณารมฺมณํ
ฌานํ นิพพฺ ตเฺ ตตวฺ า ตเมว ปาทกํ กตฺวา อรหตตฺ ํ ปาปณุ ิ สทธฺ ึ ปฏิสมภฺ ทิ าหิ เจว อภิ ญฺ าหิ
จ ฯ . สา อปเรน สมเยน ชนปทจารกิ ํ จรติ ฺวา ปจฺจาคตา อนธฺ วนํ ปาวสิ ิ ฯ. ตทา ภกิ ขฺ ุนนี ํ
อรฺญวาโส อปปฺ ฏิกฺขติ ฺโต โหติ.
อถสฺสา มนสุ สฺ า ตตถฺ กุฏกิ ํ กตวฺ า มจฺ กํ ปฺาเปตวฺ า สาณิยา ปรกิ ขฺ ปิ ึ สุ ฯ. สา สาวตถฺ ิยํ
ปิ ณฺฑาย ปวสิ ติ ฺวา นกิ ขฺ มิ ฯ. มาตุลปตุ ฺโต ปนสสฺ า นนทฺ มาณโว คหิ กิ าลโต ปฏฺ าย ปฏพิ ทฺธจิตฺโต
ตสสฺ า อาคตภาวํ สตุ วฺ า เถรยิ า อาคมนโต ปเุ รตรเมว อนธฺ วนํ คนฺตฺวา ตํ กุฏกิ ํ ปวิสติ ฺวา
เหฏฺามฺเจ นิลีโน, เถรยิ า อาคนตฺ ฺวา กุฏิกํ ปวสิ ิตวฺ า ทฺวารํ ปิ ธาย มจฺ เก นิสนิ นฺ มตตฺ าย,
พหิ อาตปโต อาคตตตฺ า จกฺขุปเถ อนฺธกาเร อวคิ เตเยว, เหฏฺ ามจฺ โต นิกฺขมติ ฺวา มฺจกํ
อภริ ยุ หฺ "มา นสฺสิ พาล มา นสฺสิ พาลาติ เถรยิ า วารยิ มาโน อภภิ วติ ฺวา อตฺตโน ปฏฺ ต กมมฺ ํ
กตฺวา ปายาสิ ฯ. อถสฺส อคุณํ ธาเรตุํ อสกฺโกนตฺ ี วยิ มหาปวี เทวฺ ธา ภชิ ชฺ ิ ฯ. โส ปวึ ปวิฏโฺ
คนฺตวฺ า มหาอวจี มิ ฺหิ นพิ พฺ ตตฺ ิ ฯ. เถรปี ิ ตมตฺถํ ภิกขฺ ุนีนํ อาโรเจส.ิ ภิกขฺ ุนโิ ย ภิกขฺ นู ํ ตมตถฺ ํ
อาโรเจส.ํุ ภกิ ขฺ ู ภควโต อาโรเจสุํ ฯ. ตํ สุตวฺ า สตถฺ า ภิกขฺ ู อามนฺเตตวฺ า "ภิกขฺ เว ภกิ ฺขภุ กิ ฺขนุ ี-
อปุ าสกอุปาสกิ าสุ โย โกจิ พาโล ปาปกมมฺ ํ กโรนโฺ ต มธสุ กขฺ ราทสี ุ กฺจเิ ทว มธรุ รสํ ขาทมาโน
ปุรโิ ส วยิ หฏฺ ปปฺ หฏฺโ อทุ คฺคุทคฺโค วิย กโรตตี ิ อนุสนธฺ ึ ฆเฏตวฺ า ธมมฺ ํ เทเสนโฺ ต อมิ ํ คาถมาห
"มธวุ า มฺตี พาโล, ยาว ปาปํ น ปจฺจต;ิ
ยทา จ ปจฺจตี ปาปํ ; อถ (พาโล) ทกุ ฺขํ นิคจฉฺ ตตี ิ ฯ.
ตตถฺ "มธวุ าติ: พาลสสฺ หิ ปาปํ อกสุ ลกมมฺ ํ กโรนตฺ สสฺ , ตํ กมมฺ ํ มธุ วยิ มธุรรสํ วยิ อิฏฺฐํ
กนตฺ ํ มนาปํ วิย อปุ ฏฺ าต,ิ อติ ิ นํ โส มธํุ ว มฺ ติ ฯ. ยาวาติ: ยตตฺ กํ กาลํ. ปาปํ น ปจจฺ ตตี :ิ
ทิฏฺธมฺเม วา สมฺปราเย วา วปิ ากํ น เทต,ิ ตาว นํ เอวํ มฺ ติ ฯ. ยทา จาต:ิ ยทา ปนสสฺ
ทฏิ ฺธมฺเม วา ววิ ิธา กมมฺ กรณา กรยิ มานสสฺ สมปฺ ราเย วา นริ ยาทีสุ มหาทุกฺขํ อนภุ วนฺตสฺส,
ตํ ปาปํ ปจฺจต;ิ อถ โส พาโล ทุกฺขํ นิคจฉฺ ติ วินฺทติ ปฏลิ ภตตี ิ ฯ.
๓๑๕
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณสึ ุ ฯ. อปเรน สมเยน ธมมฺ สภายํ มหาชโน กถํ
สมุฏฺาเปสิ "ขีณาสวาปิ มเฺ ญ กามสขุ ํ สาทิยนฺติ กามํ เสวนตฺ ,ิ กึ น เสวสิ สฺ นฺต;ิ น เหเต โกฬา
ปรุกฺขา, น วมฺมกิ า, อลลฺ มํสสรรี าเยว; ตสมฺ า เอเตปิ กามสขุ ํ สาทยิ นตฺ ,ิ กามํ เสวนตฺ ตี ฯิ . สตถฺ า
อาคนฺตฺวา "กาย นตุ ฺถ ภกิ ขฺ เว เอตรหิ กถาย สนฺนสิ นิ นฺ าติ ปจุ ฉฺ ิตวฺ า, "อิมาย นามาติ วตุ เฺ ต,
"น ภกิ ขฺ เว ขณี าสวา กามสุขํ สาทยิ นตฺ ิ น กามํ เสวนตฺ ,ิ ยถา หิ ปทมุ ปตเฺ ต ปตติ ํ อุทกพนิ ฺทุ น
ลิปฺปติ น สณฺ าต,ิ วนิ วิ ฏเฺ ฏตฺวา ปตเตว; ยถา จ อารคเฺ ค สาสโป น ลิปปฺ ติ น สณฺ าต,ิ วนิ -ิ
วฏฺเฏตฺวา ปตเตว; เอวํ ขณี าสวสสฺ จติ ฺเต ทวุ โิ ธปิ กาโม น ลิปปฺ ติ น สณฺาตตี ิ อนสุ นฺธึ ฆเฏตฺวา
ธมมฺ ํ เทเสนโฺ ต อมิ ํ พฺราหมฺ ณวคเฺ ค คาถมาห
"วาริ โปกขฺ รปตเฺ ตว อารคฺเครวิ สาสโป
โย น ลปิ ปฺ ติ กาเมส;ุ ตมหํ พรฺ มู ิ พฺราหฺมณนฺติ ฯ.
อิมสิ ฺสา อตฺโถ พรฺ าหมฺ ณวคเฺ คเยว อาวภิ วสิ สฺ ติ ฯ. สตฺถา ปน ราชานํ ปเสนทโิ กสลํ
ปกฺโกสาเปตวฺ า "มหาราช อมิ สมฺ ึ สาสเน ยเถว กลุ ปุตฺตา เอวํ กลุ ธตี โรปิ มหนฺตํ ญาตคิ ณฺจ
โภคกขฺ นธฺ ฺจ ปหาย ปพพฺ ชิตวฺ า อรฺเญ วิหรนตฺ ,ิ ตา อรฺเญ วหิ รมานา ราครตตฺ า ปาปปุคคฺ ลา
โอมานาตมิ านวเสน วเิ หเนตฺ ิปิ พรฺ หมฺ จรยิ นฺตรายปํ ิ ปาเปนตฺ ;ิ ตสฺมา ภกิ ขฺ นุ สี งฆฺ สฺส
อนโฺ ตนคเร วสนฏฺ านํ กาตุํ วฏฏฺ ตีติ ฯ. ราชา "สาธูติ สมปฺ ฏิจฉฺ ิตวฺ า นครสสฺ เอกปสเฺ ส
ภิกฺขนุ ีสงฆฺ สฺส วสนฏฺ านํ กาเรส.ิ ตโต ปฏฺ าย ภกิ ขฺ นุ ิโย อนโฺ ตคาเมเยว วสนตฺ ิ ฯ.
อุปฺปลวณณฺ าเถรวี ตฺถ.ุ
๓๑๖
อสสฺ ยุชมาสสสฺ (เดอื น ๑๑) สกุ ฺกปกขฺ สฺส ๑๕ ค่ํา
สตฺตมํ ปวารณาสตุ ตฺ ํ
สฺยามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ สคาถวคโฺ ค เลมที่ ๑๕ สตุ ฺตนตฺ ปิ ฏเก สยํ ุตตฺ นกิ ายสฺส ปโม ภาโค ขอ ๗๔๔-๗๔๖
วงฺคีสสยํ ตุ ฺตสฺส ปวารณาสตุ ฺเต ภควนตฺ าภิถุติ
[๗๔๔] เอก สมย ภควา สาวตถฺ ิย วิหรติ ปพุ พฺ าราเม มิคารมาตปุ าสาเท มหตา
ภิกขฺ สุ งฺเฆน สทฺธึ ปฺจมตฺเตหิ ภกิ ขฺ ุสเตหิ สพฺเพเหว อรหนเฺ ตหิ ฯ เตน โข ปน สมเยน
ภควา ตทหุโปสเถ ปณฺณรเส ปวารณาย ภกิ ฺขสุ งฺฆปรวิ โุ ต อชฺโฌกาเส นสิ นิ ฺโน โหติ ฯ อถ โข
ภควา ตณุ ฺหภี ูต ภกิ ฺขุสงฆฺ อนุวิโลเกตวฺ า ภกิ ขฺ ู อามนเฺ ตสิ หนฺททานิ ภิกฺขเว ปวารยามิ
โว น จ เม กิ ฺจิ ครหถ กายิก วา วาจสกิ วาติ ฯ
[๗๔๕] เอว วุตฺเต อายสฺมา สารปี ตุ โฺ ต อฏุ ฺายาสนา เอกส อตุ ฺตราสงฺค กรติ ฺวา
เยน ภควา เตนชฺ ลมิ ปฺ ณาเมตวฺ า ภควนฺต เอตทโวจ น โข มย ภนเฺ ต ภควโต กิจฺ ิ
ครหาม กายิก วา วาจสิก วา ภควา หิ ภนฺเต อนุปฺปนฺนสสฺ มคคฺ สฺส อุปปฺ าเทตา
อสชฺ าตสฺส มคฺคสสฺ สชฺ เนตา อนกขฺ าตสฺส มคฺคสฺส อกขฺ าตา มคฺคฺ ูู มคฺควิทู
มคคฺ โกวโิ ท มคฺคานคุ า จ ภนฺเต เอตรหิ สาวกา วหิ รนฺติ ปจฉฺ า สมนนฺ าคตา อหจฺ โข
ภนเฺ ต ภควนตฺ ปวาเรมิ น จ เม ภควา กิฺจิ ครหติ กายิก วา วาจสิก วาติ ฯ น
ขวฺ าห เต สารปี ตุ ตฺ กิ จฺ ิ ครหามิ กายกิ วา วาจสิก วา ปณฑฺ โิ ต ตวฺ สารปี ุตตฺ มหาปฺโ
ตวฺ สารปี ตุ ฺต ปถุ ุปโฺ ตฺว สารปี ุตตฺ หาสปฺโ ตฺว สารปี ตุ ฺต ชวนปฺโ ตวฺ สารปี ุตตฺ
ติกขฺ ปโฺ ตวฺ สารปี ตุ ฺต นพิ เฺ พธกิ ปฺโ ตวฺ สารปี ุตตฺ เสยยฺ ถาปิ สารปี ตุ ตฺ รฺโ
จกกฺ วตฺตสิ ฺส เชฏฺปตุ โฺ ต ปิ ตรา ปวตตฺ ิต จกฺก สมมฺ เทว อนุปวตฺเตติ เอวเมว โข ตวฺ
สารปี ตุ ฺต มยา อนตุ ฺตร ธมฺมจกฺก ปวตตฺ ิต สมฺมเทว อนุปวตเฺ ตสีติ ฯ
โน เจ กริ เม ภนฺเต ภควา กิจฺ ิ ครหติ กายกิ วา วาจสกิ วา อิเมส ปน ภนฺเต
ภควา ปฺจนนฺ ภกิ ขฺ ุสตาน น กิจฺ ิ ครหติ กายกิ วา วาจสกิ วา ฯ อิเมสป ิ ขฺวาห
สารปี ุตตฺ ปฺจนฺน ภิกฺขสุ ตาน น กิ ฺจิ ครหามิ กายกิ วา วาจสกิ วา อิเมส หิ
สารปี ตุ ตฺ ปจฺ นฺน ภิกขฺ ุสตาน สฏฺ ภิกฺขู เตวชิ ชฺ า สฏฺ ภิกฺขู ฉฬภิฺ า สฏฺ ภิกฺขู
อุภโตภาควิมุตตฺ า อถ อติ เร ปฺาวิมตุ ฺตาติ ฯ อถโข อายสฺมา วงคฺ โี ส อุฏฺายาสนา
๓๑๗
เอกส อตุ ตฺ ราสงคฺ กรติ วฺ า เยน ภควา เตนชฺ ลิมปฺ ณาเมตวฺ า ภควนตฺ เอตทโวจ ปฏิภาติ
ม ภควา ปฏิภาติ ม สคุ ตาติ ฯ ปฏิภาตุ ต วงคฺ ีสาติ ภควา อโวจ ฯ
[๗๔๖] อถโข อายสฺมา วงฺคีโส ภควนตฺ สมมฺ ชุ า สรปู าหิ คาถาหิ อภติ ฺถวิ
อชฺช ปณฺณรเส วิสทุ ฺธยิ า
ภิกฺขุปจฺ สตา สมาคตา
สโฺ ชนพนฺธนจฺฉิทา
อนีฆา ขณี ปนุ พฺภวา อสิ ี
จกกฺ วตตฺ ิ ยถา ราชา อมจฺจปรวิ ารโิ ต
สมนฺตา อนปุ รเิ ยติ สาครนตฺ มหึ อิม
เอว วชิ ิตสงคฺ าม สตถฺ วาห อนตุ ตฺ ร
สาวกา ปยิรุปาสนตฺ ิ เตวิชชฺ า มจฺจุหายิโน
สพฺเพ ภควโต ปตุ ฺตา ปลาเปตฺถ น วิชฺชติ
ตณหฺ าสลลฺ สสฺ หนตฺ าร วนฺเท อาทิจจฺ พนธฺ นุ นฺติ ฯ
ปวารณาสุตตฺ ํ นฏิ ฺต ํ.
๓๑๘
อสฺสยุชมาสสสฺ (เดอื น ๑๑) กาฬปกฺขสสฺ ๑ ค่ํา
จตตุ ถฺ สิกฺขาปทํ
สยามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ เลม ที่ ๒ วินยปิ ฏเก มหาวภิ งคฺ สสฺ ทุตโิ ย ภาโค ขอ ๑๔๕-๑๔๗
[๑๔๕] เตน สมเยน พทุ ฺโธ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิ ณฑฺ กิ สสฺ อาราเม ฯ
เตน โข ปน สมเยน ภควตา ภกิ ขฺ ูนํ วสสฺ ิกสาฏิกา อนุ ฺ าตา โหติ ฯ ฉพพฺ คฺคยิ า ภกิ ขฺ ู ภควตา
วสฺสกิ สาฏกิ า อนฺุาตาติ ปฏิกจเฺ จว วสสฺ กิ สาฏกิ จีวรํ ปรเิ ยสนฺติ ปฏกิ จฺเจว กตฺวา นวิ าเสนตฺ ิ
ชิณฺณาย วสสฺ กิ สาฏิกาย นคคฺ า กายํ โอวสสฺ าเปนตฺ ิ ฯ เย เต ภกิ ขฺ ู อปฺปิ จฉฺ า สนตฺ ุฏฺ า ลชฺชโิ น
กกุ ฺกุจจฺ กา สกิ ฺขากามา เต อชุ ฺฌายนฺติ ขียนฺติ วปิ าเจนตฺ ิ กถํ หิ นาม ฉพพฺ คคฺ ยิ า ภกิ ขฺ ู ปฏกิ จเฺ จว
วสสฺ ิกสาฏกิ จวี รํ ปรเิ ยสสิ ฺสนตฺ ิ ปฏกิ จเฺ จว กตวฺ า นวิ าเสสสฺ นตฺ ิ ชิณณฺ าย วสสฺ กิ สาฏกิ าย
นคคฺ า กายํ โอวสสฺ าเปสสฺ นตฺ ีติ ฯ อถโข เต ภิกขฺ ู ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุ ฯ อถโข ภควา
เอตสฺมึ นิทาเน เอตสมฺ ึ ปกรเณ ภกิ ขฺ ุสงฺฆ สนฺนปิ าตาเปตฺวา ฉพพฺ คฺคิเย ภิกขฺ ู ปฏิปจุ ฉฺ ิ สจจฺ ํ
กริ ตเุ มฺห ภกิ ฺขเว ปฏกิ จเฺ จว วสฺสกิ สาฏกิ จวี รํ ปรเิ ยสถ ปฏิกจเฺ จว กตฺวา นิวาเสถ ชณิ ณฺ าย
วสสฺ กิ สาฏกิ าย นคฺคา กายํ โอวสฺสาเปถาติ ฯ สจฺจํ ภควาติ ฯ วิครหิ พทุ ฺโธ ภควา อนนุจฺฉวกิ ํ
โมฆปรุ สิ า อนนโุ ลมิกํ อปปฺ ฏิรูปํ อสฺสามณกํ อกปฺปิ ยํ อกรณียํ กถํ หิ นาม ตุเมหฺ โมฆปรุ สิ า
ปฏิกจเฺ จว วสฺสกิ สาฏกิ จวี รํ ปรเิ ยสสิ สฺ ถ ปฏิกจเฺ จว กตฺวา นิวาเสสสฺ ถ ชิณณฺ าย วสสฺ กิ สาฏกิ าย
นคคฺ า กายํ โอวสฺสาเปสสฺ ถ เนตํ โมฆปุรสิ า อปปฺ สนนฺ านํ วา ปสาทายปสนฺนานํ วา ภิยฺโยภาวาย
ฯ อถเขฺวตํ โมฆปรุ สิ อปปฺ สนนฺ านเฺ จว อปปฺ สาทาย ปสนนฺ านจฺ เอกจฺจานํ อฺถตตฺ ายาติ ฯ
อถโข ภควา ฉพฺพคฺคเิ ย ภกิ ฺขู อเนกปรยิ าเยน วคิ รหิตฺวา ทุพฺภรตาย ทปุ โฺ ปสตาย มหิจฉฺ ตาย
อสนฺตฏุ ฺตาย สงคฺ ณกิ าย โกสชชฺ สสฺ อวณณฺ ํ ภาสติ วฺ า อเนกปรยิ าเยน สภุ รตาย สุโปสตาย
อปปฺ ิ จฉฺ สสฺ สนตฺ ุฏฺ สสฺ สลเฺ ลขสสฺ ธตู สสฺ ปาสาทิกสฺส อปฺปจฺจยสสฺ วิรยิ ารมภฺ สสฺ วณณฺ ํ ภาสติ วฺ า
ภกิ ขฺ ูนํ ตทนจุ ฺฉวกิ ํ ตทนโุ ลมกิ ํ ธมฺมึ กถํ กตวฺ า ภกิ ขฺ ู อามนฺเตสิ เตนหิ ภิกขฺ เว ภกิ ฺขนู ํ สกิ ขฺ าปทํ
ปฺาเปสสฺ ามิ ทส อตถฺ วเส ปฏิจจฺ สงฺฆสฏุ ฺ ตุ าย สงฆฺ ผาสตุ าย ทมุ มฺ งฺกนู ํ ปุคฺคลานํ นคิ คฺ หาย
เปสลานํ ภกิ ขฺ นู ํ ผาสุวิหาราย ทฏิ ฺธมมฺ ิกานํ อาสวานํ สวํ ราย สมฺปรายกิ านํ อาสวานํ ปฏฆิ าตาย
อปฺปสนนฺ านํ ปสาทาย ปสนฺนานํ ภยิ ฺโยภาวาย สทธฺ มฺมฏฐฺ ติ ิยา วนิ ยานคุ ฺคหาย ฯ เอวฺจ ปน
ภิกฺขเว อมิ ํ สกิ ฺขาปทํ อทุ ทฺ เิ สยฺยาถ มาโส เสโส คิมหฺ านนฺติ ภกิ ฺขนุ า วสสฺ กิ สาฏิกจวี รํ ปรเิ ยสิตพพฺ ํ
๓๑๙
อฑฒฺ มาโส เสโส คมิ หฺ านนตฺ ิ กตฺวา นวิ าเสตพฺพํ ฯ โอเรน เจมาโส เสโส คมิ หฺ านนฺติ วสสฺ ิกสาฏกิ
จีวรํ ปรเิ ยเสยฺย โอเรนฑฒฺ มาโส เสโส คมิ หฺ านนตฺ ิ กตฺวา นวิ าเสยยฺ นสิ ฺสคฺคยิ ํ ปาจิตตฺ ิยนตฺ ิ ฯ
[๑๔๖] มาโส เสโส คิมฺหานนฺติ ภกิ ขฺ นุ า วสสฺ ิกสาฏิกจวี รํ ปรเิ ยสติ พพฺ นตฺ ิ เย มนุสสฺ า
ปพุ ฺเพปิ วสฺสกิ สาฏิกจวี รํ เทนตฺ ิ เต อุปสงกฺ มติ ฺวา เอวมสสฺ ุ วจนยี า กาโล วสสฺ ิกสาฏกิ าย สมโย
วสสฺ กิ สาฏิกาย อเฺ ปิ มนุสฺสา วสสฺ กิ สาฏิกจวี รํ เทนฺตีติ ฯ น วตฺตพพฺ า เทถ เม วสสฺ กิ สาฏิกจีวรํ
อาหรถ เม วสสฺ กิ สาฏกิ จวี รํ ปรวิ ฏฺเฏถ เม วสสิกสาฏิกจีวรํ เจตาเปถ เม วสสฺ ิกสาฏิกจวี รนตฺ ิ ฯ
อฑฺฒมาโส เสโส คมิ หฺ านนตฺ ิ กตวฺ า นิวาเสตพพฺ นฺติ อฑฒฺ มาเส เสเส คมิ หฺ าเน กตวฺ า นวิ าเสตพพฺ ํ
ฯ โอเรน เจ มาโส เสโส คิมหฺ านนตฺ ิ อตเิ รกมาเส เสเส คิมหฺ าเน วสฺสกิ สาฏิกจวี รํ ปรเิ ยสติ
นสิ ฺสคฺคยิ ํ โหติ ฯ โอเรนฑฺฒมาโส เสโส คมิ ฺหานนตฺ ิ อตเิ รกฑฒฺ มาเส เสเส คมิ ฺหาเน กตฺวา
นวิ าเสติ นสิ สฺ คฺคยิ ํ โหติ นิสฺสชฺชิตพพฺ ํ สงฺฆสสฺ วา คณสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ฯ
เอวจฺ ปน ภิกฺขเว นสิ สฺ ชชฺ ิตพฺพํ ฯ เตน ภิกขฺ ุนา สงฆฺ ํ อุปสงกฺ มติ วฺ า เอกสํ ํ อตุ ฺตราสงฺคํ
กรติ ฺวา วฑุ ฺฒานํ ภกิ ฺขูนํ ปาเท วนทฺ ติ วฺ า อกุ กฺ ุฏกิ ํ นิสีทิตฺวา อชฺ ลึ ปคฺคเหตวฺ า เอวมสฺส วจนโี ย
อทิ ํ เม ภนเฺ ต วสสฺ กิ สาฏกิ จวี รํ อตเิ รกมาเส เสเส คมิ หฺ าเน ปรยิ ฏิ ฺฐํ อตเิ รกฑฺฒมาเส มาเส เสเส
คมิ หฺ าเน กตวฺ า นวิ ตถฺ ํ นสิ สฺ คคฺ ยิ ํ อิมาหํ สงฆฺ สฺส นสิ ฺสชฺชามตี ิ ฯ นิสสฺ ชชฺ ติ วฺ า อาปตตฺ ิ เทเสตพพฺ า
ฯ พฺยตเฺ ตน ภิกขฺ ุนา ปฏพิ เลน อาปตตฺ ิ ปฏคิ คฺ เหตพฺพา นสิ ฺสฏฺ วสสฺ กิ สาฏิกจีวรํ ทาตพพฺ ํ ฯ
สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อทิ ํ วสฺสิกสาฏิกจวี รํ อติ ถฺ นนฺ ามสสฺ ภกิ ขฺ ุโน นิสฺสคฺคยิ ํ สงฆฺ สฺส นิสสฺ ฏฺฐํ ฯ
ยทิ สงฆฺ สฺส ปตตฺ กลฺลํ สงโฺ ฆ อิมํ วสสฺ กิ สาฏิกจวี รํ อติ ถฺ นนฺ ามสฺส ภกิ ขฺ ุโน ทเทยยฺ าติ ฯ
เตน ภกิ ฺขุนา สมพฺ หเุ ล ภกิ ขฺ ู อุปสงกฺ มติ ฺวา เอกสํ ํ อุตตฺ ราสงคฺ ํ กรติ วฺ า วฑุ ฒฺ านํ ภกิ ฺขูนํ
ปาเท วนทฺ ิตวฺ า อกุ กฺ ุฏกิ ํ นิสีทติ วฺ า อชฺ ลึ ปคคฺ เหตวฺ า เอวมสสฺ วจนีโย อิทํ เม ภนฺเต
วสฺสิกสาฏกิ จวี รํ อตเิ รกมาเส เสเส คิมฺหาเน ปรยิ ิฏฐฺ ํ อตเิ รกฑฒฺ มาเส มาเส เสเส คมิ หฺ าเน
กตฺวา นวิ ตถฺ ํ นสิ ฺสคฺคยิ ํ อิมาหํ อายสมฺ นฺตานํ นสิ สฺ ชชฺ ามีติ ฯนิสฺสชชฺ ิตวฺ า อาปตตฺ ิ เทเสตพพฺ า ฯ
พยฺ ตฺเตน ภกิ ฺขนุ า ปฏิพเลน อาปตตฺ ิ ปฏิคฺคเหตพพฺ า นิสสฺ ฏฺวสสฺ กิ สาฏกิ จวี รํ ทาตพพฺ ํ สณุ นตฺ ุ เม
อายสฺมนตฺ า อิทํ วสฺสกิ สาฏิกจวี รํ อติ ถฺ นนฺ ามสฺส ภกิ ขฺ ุโน นสิ สฺ คฺคยิ ํ อายสมฺ นตฺ านํ นสิ ฺสฏฐฺ ํ ฯ
ยทายสฺมนตฺ านํ ปตตฺ กลลฺ ํ อายสมฺ นตฺ า อมิ ํ วสสฺ กิ สาฏิกจวี รํ อิตถฺ นนฺ ามสฺส ภกิ ขฺ โุ น ทเทยฺยนุ ตฺ ิ ฯ
เตน ภิกฺขุนา เอกํ ภกิ ขฺ ุ อปุ สงฺกมติ วฺ า เอกสํ ํ อตุ ตฺ ราสงฺคํ กรติ ฺวา อกุ ฺกุฏกิ ํ นสิ ที ิตวฺ า อชฺ ลึ
ปคฺคเหตวฺ า เอวมสฺส วจนโี ย อทิ ํ เม อาวุโส วสฺสกิ สาฏกิ จวี รํ อตเิ รกมาเส เสเส คมิ ฺหาเน ปรยิ ิฏฺฐํ
๓๒๐
อตเิ รกฑฒฺ มาเส มาเส เสเส คิมหฺ าเน กตวฺ า นวิ ตถฺ ํ นิสสฺ คคฺ ยิ ํ อมิ าหํ อายสมฺ โต นสิ ฺสชชฺ ามีติ ฯ
นิสฺสชชฺ ิตวฺ า อาปตฺติ เทเสตพฺพา ฯ เตน ภกิ ฺขนุ า อาปตตฺ ิ ปฏิคฺคเหตพพฺ า นิสสฺ ฏฺ วสสฺ ิกสาฏิกจวี รํ
ทาตพพฺ ํ อมิ ํ วสสฺ กิ สาฏิกจวี รํ อายสมฺ โต ทมมฺ ตี ิ ฯ
[๑๔๗] อตเิ รกมาเส เสเส คมิ ฺหาเน อติเรกสฺญี วสฺสกิ สาฏิกจวี รํ ปรเิ ยสติ นสิ ฺสคคฺ ยิ ํ
ปาจิตฺตยิ ํ ฯ อตเิ รกมาเส เสเส คมิ ฺหาเน เวมติโก วสฺสิกสาฏกิ จวี รํ ปรเิ ยสติ นิสสฺ คฺคยิ ํ ปาจิตฺติยํ ฯ
อตเิ รกมาเส เสเส คิมหฺ าเน อูนกสญฺ ี วสฺสิกสาฏิกจวี รํ ปรเิ ยสติ นิสสฺ คฺคิยํ ปาจติ ตฺ ยิ ํ ฯ
อติเรกฑฒฺ มาเส เสเส คมิ หฺ าเน อติเรกสญฺ ี กตวฺ า นิวาเสติ นสิ ฺสคฺคยิ ํ ปาจิตตฺ ยิ ํ ฯ อตเิ รก
ฑฺฒมาเส เสเส คมิ หฺ าเน เวมติโก กตฺวา นิวาเสติ นิสสฺ คฺคยิ ํ ปาจิตตฺ ยิ ํ ฯอตเิ รกฑฺฒมาเส เสเส
คิมฺหาเน อนู กสฺญี กตวฺ า นิวาเสติ นิสสฺ คคฺ ิยํ ปาจติ ตฺ ิยํ ฯ
สติยา วสสฺ ิกสาฏกิ าย นคโฺ ค กายํ โอวสฺสาเปติ อาปตตฺ ิ ทกุ กฺ ฏสสฺ ฯ อนู กมาเส เสเส
คมิ หฺ าเน อตเิ รกสฺญี วสสฺ กิ สาฏกิ จีวรํ ปรเิ ยสติ อาปตตฺ ิ ทกุ กฺ ฏสสฺ ฯ อนู กมาเส เสเส คิมฺหาเน
เวมติโก วสฺสกิ สาฏิกจีวรํ ปรเิ ยสติ อาปตตฺ ิ ทกุ ฺกฏสสฺ ฯ
อนู กมาเส เสเส คิมฺหาเน อนู กสญฺ ี วสสฺ กิ สาฏกิ จวี รํ ปรเิ ยสติ อนาปตตฺ ิ ฯ
อูนกฑฺฒมาเส เสเส คมิ ฺหาเน อติเรกสญฺ ี กตวฺ า นิวาเสติ อาปตฺติ ทกุ กฺ ฏสสฺ ฯ
อูนกฑฺฒมาเส เสเส คมิ หฺ าเน เวมตโิ ก กตฺวา นิวาเสติ อาปตตฺ ิ ทกุ ฺกฏสฺส ฯ
อูนกฑฺฒมาเส เสเส คมิ หฺ าเน อูนกสฺญี กตวฺ า นิวาเสติ อนาปตตฺ ิ ฯ
[๑๔๘] อนาปตตฺ ิ มาโส เสโส คิมฺหานนตฺ ิ วสฺสิกสาฏกิ จีวรํ ปรเิ ยสติ อฑฒฺ มาโส เสโส
คิมหฺ านนฺติ กตวฺ า นิวาเสติ อนู กมาโส เสโส คมิ ฺหานนตฺ ิ วสฺสกิ สาฏิกจวี รํ ปรเิ ยสติ อนู กฑฒฺ มาโส
เสโส คิมหฺ านนตฺ ิ กตวฺ า นิวาเสติ ปรยิ ฏิ ฺ าย วสฺสกิ สาฏิกาย วสฺสํ อกุ กฺ ฑฒฺ ิยติ นวิ ตถฺ าย
วสฺสิกสาฏิกาย วสสฺ ํ อุกกฺ ฑฺฒยิ ติ โธวิตวฺ า นกิ ขฺ ปิ ิ ตพพฺ ํ สมเย นวิ าเสตพฺพํ อจฺฉินนฺ จีวรสสฺ
นฏฺจวี รสฺส อาปทาสุ อุมมฺ ตฺตกสฺส อาทิกมมฺ กิ สสฺ าติ ฯ
จตุตถฺ สกิ ขฺ าปทํ นิฏฐฺ ติ ํ ฯ
๓๒๑
อสสฺ ยชุ มาสสสฺ (เดอื น ๑๑) กาฬปกฺขสสฺ ๑ ค่ํา
ภทฺทวคฺคยิ สหายกวตฺถุ
สยฺ ามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ วินยปิฏเก มหาวคฺคสสฺ ปโม ภาโค เลมท่ี ๔ ขอ ๓๖
[๓๖] อถโข ภควา พาราณสยิ ํ ยถาภริ นฺตํ วิหรติ ฺวา เยน อุรเุ วลา เตน จารกิ ํ ปกกฺ ามิ ฯ
อถโข ภควา มคคฺ า โอกกฺ มฺม เยน อญฺ ตโร วนสณโฺ ฑ เตนปุ สงฺกมิ อุปสงฺกมติ ฺวา ตํ วนสณฑฺ ํ
อชฺโฌคาเหตวฺ า อฺญตรสมฺ ึ รุกฺขมเู ล นสิ ที ิ ฯ
เตน โข ปน สมเยน ตสึ มตตฺ า ภททฺ วคฺคิยา สหายกา สปชาปตกิ า ตสมฺ ึ วนสณฺเฑ
ปรจิ าเรนฺติ ฯ เอกสสฺ ปชาปติ นาโหสิ ฯ ตสสฺ ตถฺ าย เวสี อานีตา อโหสิ ฯ อถโข สา เวสี เตสุ
ปมตฺเตสุ ปรจิ าเรนฺเตสุ ภณฺฑํ อาทาย ปลายติ ฺถ ฯ
อถโข เต สหายกา สหายกสสฺ เวยยฺ าวจจฺ ํ กโรนตฺ า ตํ อติ ฺถึ คเวสนตฺ า ตํ วนสณฑฺ ํ
อาหณิ ฑฺ นตฺ า อทฺทสํสุ ภควนตฺ ํ อฺญตรสฺมึ รกุ ฺขมูเล นิสนิ นฺ ํ ทิสวฺ าน เยน ภควา เตนปุ สงกฺ มสึ ุ
อปุ สงกฺ มติ วฺ า ภควนตฺ ํ เอตทโวจจ อปิ ภนฺเต ภควา อติ ฺถึ ปสฺเสยฺยาติ ฯ
กึ ปน โว กุมารา อติ ถฺ ยิ าติ ฯ อธิ มยํ ภนฺเต ตึสมตตฺ า ภทฺทวคคฺ ิยา สหายกา สปชาปติกา
อิมสฺมึ วนสณเฺ ฑ ปรจิ ารยิมฺหา เอกสฺส ปชาปติ นาโหสิ ตสฺสตฺถาย เวสี อานตี า อโหสิ ฯ
อถโข สา ภนเฺ ต เวสี อเมหฺ สุ ปมตเฺ ตสุ ปรจิ าเรนเฺ ตสุ ภณฑฺ ํ อาทาย ปลายิตฺถ เตน มยํ ภนฺเต
สหายกา สหายกสสฺ เวยยฺ าวจจฺ ํ กโรนฺตา ตํ อติ ถฺ ึ คเวสนตฺ า อมิ ํ วนสณฺฑํ อาหณิ ฑฺ ามาติ ฯ
ตํ กึ มญฺ ถ โว กมุ ารา กตมํ นุ โข ตมุ หฺ ากํ วรํ ยํ วา ตุเมฺห อติ ฺถึ คเวเสยฺยาถ ยํ วา
อตตฺ านํ คเวเสยฺยาถาติ ฯ เอตเทว ภนฺเต อมฺหากํ วรํ ยํ มยํ อตตฺ านํ คเวเสยยฺ ามาติ ฯ
เตนหิ โว กมุ ารา นิสีทถ ธมฺมํ โว เทเสสฺสามตี ิ ฯ เอวํ ภนเฺ ตติ โข เต ภทฺทวคฺคยิ า
สหายกา ภควนฺตํ อภิวาเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ นสิ ีทึสุ ฯ
เตสํ ภควา อนุปพุ พฺ ิกถํ กเถสิ เสยยฺ ถที ํ ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ กามานํ อาทนี วํ โอการํ
สงฺกเิ ลสํ เนกขฺ มฺเม อานสิ สํ ํ ปกาเสสิ ฯ ยทา เต ภควา อญฺ าสิ กลลฺ จติ ฺเต มุทุจติ เฺ ต วนิ วี รณ-
จิตเฺ ต อุทคฺคจิตเฺ ต ปสนนฺ จติ เฺ ต อถ ยา พทุ ธฺ านํ สามุกฺกสํ กิ า ธมมฺ เทสนา ตํ ปกาเสสิ ทุกขฺ ํ สมทุ ยํ
นโิ รธํ มคฺคํ ฯ เสยฺยถาปิ นาม สุทธฺ ํ วตฺถํ อปคตกาฬกํ สมมฺ เทว รชนํ ปฏิคคฺ เณหฺ ยฺย เอวเมว เตสํ
๓๒๒
ตสฺมเึ ยวาสเน วิรชํ วตี มลํ ธมฺมจกฺขุํ อทุ ปาทิ ยงกฺ ิฺจิ สมุทยธมมฺ ํ สพพฺ นตฺ ํ นโิ รธธมมฺ นตฺ ิ ฯ
เต ทฏิ ฺธมมฺ า ปตฺตธมมฺ า วิทติ ธมมฺ า ปรโิ ยคาฬหฺ ธมมฺ า ตณิ ฺณวิจกิ จิ ฺฉา วิคตกถกํ ถา เวสารชชฺ ปฺ-
ปตฺตา อปรปปฺ จจฺ ยา สตถฺ ุ สาสเน ภควนตฺ ํ เอตทโวจุํ ลเภยฺยาม มยํ ภนฺเต ภควโต สนตฺ ิเก
ปพฺพชฺชํ ลเภยยฺ าม อุปสมฺปทนตฺ ิ ฯ
เอถ ภกิ ฺขโวติ ภควา อโวจ สฺวากขฺ าโต ธมฺโม จรถ พรฺ หมฺ จรยิ ํ สมมฺ า ทุกฺขสสฺ อนตฺ กิรยิ า
ยาติ ฯ สา ว เตสํ อายสฺมนตฺ านํ อปุ สมปฺ ทา อโหสิ ฯ
ภททฺ วคคฺ ยิ สหายกานํ วตถฺ ุ นฏิ ฺฐติ ํ ฯ
ทุติยภาณวารํ ฯ
๓๒๓
กตฺติกมาสสฺส (เดอื น ๑๒) สกุ กฺ ปกฺขสสฺ ....... ค่ํา
สารปี ตุ ตอรหนตฺ เถรทูลลาปรนิ ิพพาน
สมุ งฺคลวลิ าสนิ ี นาม ทีฆนิกายฏฺกถา (สุมงคฺ ลวิลาสินี ๒) เลม ที่ ๕ มหาวคคฺ วณณฺ นา
มหาปทานสตุ ฺตวณณฺ นา สุตฺตนทิ านวณฺณนา หนา ๒๔๘-๒๕๒ มหาปรนิ ิพฺพานสุตตฺ วณฺณนา
เถโร เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ทิวาฏฺานํ สมมฺ ชชฺ ิตวฺ า ทวิ าฏฺ านทวฺ าเร ตวฺ า ทวิ าฏฺานํ โอโล
เกนฺโต อิททํ านิ ปจฉฺ ิมทสสฺ นํ ฯ ปนุ อาคมนํ นตฺถตี ิ ปจฺ สตภกิ ขฺ ุปรวิ โุ ต ภควนฺตํ อปุ สงกฺ มติ วฺ า
วนทฺ ิตวฺ า ภควนตฺ ํ เอตทโวจ ฉินโฺ นทานิ ภวสิ ฺสามิ โลกนาถ มหามนุ ิ คมนาคมนํ นตถฺ ิ ปจฺฉิมา
วนฺทนา อยํ ฯ ชวี ติ ํ อปฺปกํ มยฺหํ อิโต สตฺตาหมจฺจเย นิกขฺ เิ ปยยฺ ามหํ เทหํ ภารโวโรปนํ ยถา ฯ
อนชุ านาตุ เม ภนฺเต (ภควา) อนชุ านาตุ สคุ โต ปรนิ พิ พฺ านกาโล เม โอสฺสฏฺโ อายสุ งฺขาโรติ ฯ
พทุ ฺธา ปน ยสมฺ า ปรนิ ิพพฺ าหตี ิ วตุ ฺเต มรณวณฺณํ สํวณฺเณนฺตตี ิ มา ปรนิ พิ พฺ าหตี ิ วุตฺเต
วฏฏฺ สสฺ คุณํ กเถนตฺ ตี ิ มจิ ฺฉาทิฏฺฐกิ า โทสํ อาโรเปนตฺ ิ ตสมฺ า ตทุภยํปิ น วทนฺติ ฯ เตน นํ ภควา
กตถฺ ปรนิ พิ พฺ ายสิ สฺ สิ สารปี ตุ ฺตาติ ฯ อตถฺ ิ ภนฺเต มคเธสุ นาลกคาเม ชาโตวรโก ฯ ตตถฺ าหํ
ปรนิ พิ พฺ ายิสสฺ ามีติ วตุ เฺ ต ยสฺสทานิ ตวฺ ํ สารปี ุตตฺ กาลํ มฺญสิ ฯ อทิ านิ ปน เต เชฏฺ กนิฏฺ-
ภาติกานํ ตาทิสสสฺ ภิกขฺ ุโน ทสสฺ นํ ทลุ ฺลภํ ภวิสสฺ ตตี ิ เทเสหิ เตสํ ธมมฺ นตฺ ิ อาห ฯ
เถโร สตฺถา มยฺหํ อทิ ฺธวิ ิกุพพฺ น ปพุ พฺ งคฺ มํ ธมมฺ เทสนํ ปจจฺ าสสึ ตตี ิ ญตวฺ า ภควนตฺ ํ
วนทฺ ติ วฺ า ตาลปปฺ มาณํ อพภฺ คุ คฺ นตฺ ฺวา ปนุ โอรยุ หฺ ภควนตฺ ํ วนทฺ ิตฺวา ยาว สตตฺ ตาลปปฺ มาเณ
อนฺตลกิ ฺเข โ ต อิทธวิ กิ พุ พฺ นํ ทสฺเสตวฺ า ธมฺมํ เทเสสิ ฯ สกลนครํ สนนฺ ปิ ติ ฯ เถโร โอรุยหฺ
ภควนฺตํ วนทฺ ิตวฺ า คมนกาโล เม ภนเฺ ตติ อาห ฯ ภควา ธมมฺ าสเน นสิ นิ โฺ น ปฏิปาเทสฺสามตี ิ
ธมมฺ าสนา อฏุ ฺ าย คนฺธกฏุ อิ ภมิ ุโข คนฺตวฺ า มณผิ ลเก อฏฺาสิ ฯ เถโร ติกขฺ ตตฺ ุํ ปทกขฺ ณิ ํ กตวฺ า
จตูสุ าเนสุ วนฺทติ วฺ า ภควา อิโต กปปฺ สตสหสสฺ าธกิ สสฺ ฯ อสงเฺ ขยยฺ สสฺ อปุ ริ อโนมทสฺสิ
สมฺมาสมฺพุทธฺ สฺส ปาทมูเล นปิ ตติ วฺ า ตมุ ฺหากํ ทสสฺ นํ ปตเฺ สึ ฯ สา เม ปฏฺ นา สมิทธฺ า ฯ ทฏิ ฺ า
ตเุ มฺห ฯ ตํ ปมํ ทสสฺ นํ ฯ อทิ ํ ปจฉฺ ิมทสฺสนํ ฯ ปนุ ตมุ ฺหากํ ทสสฺ นํ นตถฺ ีติ วตฺวา ทสนขสโมธาน-
สมุชชฺ ลํ อฺชลึ ปคคฺ ยฺห ยาว ทสฺสนวสิ โย ฯ ตาว อภมิ โุ ขว ปฏิกกฺ มติ วฺ า อิโต ปฏฺ าย จตุ ิปฏสิ นธฺ ิ
วเสน กสิ ฺมิ ฺจิ าเน คมนาคมนํ นาม นตถฺ ตี ิ วนทฺ ิตวฺ า ปกฺกามิ ฯ อุทกปรยิ นตฺ ํ กตวฺ า
มหาภมู จิ าโล อโหสิ ฯ ภควา ปรวิ าเรตฺวา ตภกิ ขฺ ู อาห อนุคจฺฉถ ภกิ ขฺ เว ตุมฺหากํ
เชฏฺภาตกิ นฺติ ฯ ภกิ ขฺ ู ยาว ทวฺ ารโกฏฺกา อคมสํ ุ ฯ เถโร ติฏฺ ถ ตเุ มฺห อาวุโส อปปฺ มตตฺ า
๓๒๔
โหถาติ นิวตฺตาเปตวฺ า อตฺตโน ปรสิ าเยว สทธฺ ึ ปกกฺ ามิ ฯ มนสุ สฺ า ปพุ ฺเพ อยฺโย ปจจฺ าคมนจารกิ ํ
จรติ ฯ อทิ ํทานิ คมนํ นปนุ ปจฺจาคมนายาติ ปรเิ ทวนตฺ าอนพุ นธฺ สึ ุ ฯ เตปิ อปฺปมตตฺ า โหถ ฯ
อาวโุ ส เอวํภาวโิ น นาม สงขฺ าราติ นิวตตฺ าเปสิ ฯ
กตฺตกิ มาสสสฺ (เดือน ๑๒) สกุ กฺ ปกขฺ สฺส ๑๕ ค่าํ
สารพี รฺ าหมณีบนั ลุธัมม
สมุ งฺคลวิลาสินี นาม ทฆี นิกายฏฺกถา (สมุ งฺคลวิลาสนิ ี ๒) เลมที่ ๕ มหาวคฺควณณฺ นา
มหาปทานสตุ ตฺ วณฺณนา สตุ ตฺ นทิ านวณณฺ นา หนา ๒๕๒-๒๕๔ มหาปรนิ ิพพฺ านสุตตฺ วณณฺ นา
อถโข อายสมฺ า สารปี ตุ โฺ ต อนตฺ รามคเฺ ค สตตฺ าหํ มนุสสฺ านํ อนุคคฺ หํ กโรนฺโต สายํ นาลก
คามํ ปตวฺ า คามทวฺ าเร นโิ คฺรธรุกฺขมเู ล อฏฺาสิ ฯ
อถ อปุ เรวโต นาม เถรสสฺ ภาคิเนยฺโย พหคิ ามํ คจฺฉนฺโต เถรํ ทิสวฺ า อุปสงกฺ มติ วฺ า
วนทฺ ติ วฺ า อฏฺ าสิ ฯ เถโร ตํ อาห อตฺถิ เคเห เต อยยฺ ิกาติ ฯ อาม ภนเฺ ตติ ฯ คจฺฉ อมหฺ ากํ อธิ าคต
ภาวํ อาโรเจหิ ฯ กสมฺ า อาคโตติ จ วตุ เฺ ต อชชฺ กิร เอกทวิ สํ อนโฺ ตคาเม ภวิสสฺ ติ ฯ ชาโตวรกํ
ปฏิชคคฺ ถ ฯ ปจฺ นฺนฺจ ภกิ ฺขสุ ตานํ วสนฏฺานํ ชานาถาติ ฯ โส คนตฺ วฺ า อยยฺ เิ ก มยหฺ ํ มาตโุ ล อา
คโตติ อาห ฯ อิทานิ กหุ ินตฺ ิ ฯ คามทวฺ าเรติ ฯ เอกโกว ฯ อฺโญปิ โกจิ อตฺถีติ ฯ อตฺถิ ปฺจสตา
ภกิ ขฺ ูติ ฯ กกึ ารณา อาคโตติ ฯ โส ตํ ปวตุ ตฺ ึ อาโรเจสิ ฯ พฺราหฺมณี กึ นุ โข เอตฺตกานํ วสนฏฺ านํ
ปฏชิ คฺคาเปติ ฯ ทหรกาเล ปพฺพชิตวฺ า มหลลฺ กกาเล คหิ ี โหตุกาโมติ จินฺเตนฺตี ชาโตวรกํ
ปฏชิ คฺคาเปตฺวา ปจฺ สตานํ ภกิ ฺขูนํ วสนฏฺ านํ กาเรตวฺ า ทณฑฺ ทปี เก ชาเลตวฺ า เถรสสฺ ปาเหสิ ฯ
เถโร ภกิ ขฺ หู ิ สทฺธึ ปาสาทํ อภริ หุ ิ ฯ อภริ หุ ติ ฺวา ชาโตวรกํ ปวิสิตวฺ า นสิ ีทิ ฯ นสิ ชฺเชว
ตุมฺหากํ วสนฏฺานํ คจฺฉถาติ ภกิ ขฺ ู อุยโฺ ยเชสิ ฯ เตสุ คตมตฺเตสุเยว เถรสฺส ขโร อาพาโธ อปุ ปฺ ชชฺ ิ
ฯ โลหติ ปกขฺ นฺทกิ า มรณนฺตกิ า เวทนา วตตฺ นตฺ ิ ฯ เอกํ ภาชนํ ปวสิ ติ ฯ เอกํ นกิ ขฺ มติ ฯ พฺราหฺ
มณี มม ปุตตฺ สฺส ปวตตฺ ิ มยหฺ ํ น รุจจฺ ตตี ิ อตตฺ โน วสนคพฺภทวฺ ารํ นสิ สฺ าย อฏฺาสิ ฯ จตตฺ าโร
มหาราชาโน ธมฺมเสนาปติ กุหึ วหิ รตตี ิ โอโลเกนตฺ า นาลกคาเม ชาโตวรเก ปรนิ พิ ฺพานมเฺ จ
นิปนฺโน ฯ ปจฉฺ ิมทสสฺ นํ คมิสสฺ ามาติ อาคมมฺ วนฺทติ ฺวา อฏฺฐํสุ ฯ เถโร เก ตเุ มหฺ ติ ปุจฺฉิ ฯ
อเมหฺ มหาราชาโน ภนฺเตติ ฯ กสมฺ า อาคตตถฺ าติ ฯ คลิ านูปฏฺ ากา ภวิสฺสามาติ ฯ โหตุ อตถฺ ิ
๓๒๕
คิลานปู ฏฺ าโก ฯ คจฉฺ ถ ตเุ มหฺ ติ อุยโฺ ยเชสิ ฯ เตสํ คตาวสาเน เตเนว นเยน สกฺโก เทวานมนิ โฺ ท
ฯ ตสมฺ ึ คเต สยุ ามาทโย มหาพรฺ หมฺ า จ อาคมสึ ุ ฯ เตปิ ตเถว เถโร อุยโฺ ยเชสิ ฯ พรฺ าหมฺ ณี
เทวตานํ อาคมนฺจ คมนฺจ ทสิ ฺวา เก นุ โข เอเต มม ปตุ ตฺ ํ วนทฺ ติ วฺ า วนทฺ ิตวฺ า คจฉฺ นฺตตี ิ
เถรสฺส คพภฺ ทฺวารํ คนฺตวฺ า ตาต จนุ ฺท กา ปวตฺตตี ิ ปจุ ฺฉิ ฯ โส ตํ ปวุตตฺ ึ อาจกิ ฺขติ วฺ า มหาอปุ าสกิ า
ภนเฺ ต อาคตาติ อาห ฯ เถโร กสมฺ า อเวลาย อาคตตฺถาติ ปุจฺฉิ ฯ สา ตุมหฺ ากํ ตาต ทสฺสนตฺ-
ถายาติ วตฺวา ตาต เก ปมํ อาคตาติ ปจุ ฺฉิ ฯ จตตฺ าโร มหาราชาโน อปุ าสเิ กติ ฯ ตาต ตวฺ ํ จตูหิ
มหาราเชหิ มหนฺตตโรติ ฯ อารามิกสทิสา เอเต อปุ าสิเก ฯ อมหฺ ากํ สตฺถุโน ปฏสิ นฺธคิ ฺคหณโต
ปฏฺาย ขคฺคหตถฺ า หุตวฺ า อารกขฺ ํ อกํสตู ิ ฯ เตสํ ตาต คตาวสาเน โก อาคโตติ ฯ สกฺโก
เทวานมินฺโทติ ฯ เทวราชโตปิ ตวฺ ํ ตาต มหนตฺ ตโรติ ฯ ภณฑฺ คคฺ าหกสามเณรสทโิ ส เอสอปุ าสิเก
ฯ อมหฺ ากํ สตฺถุโน ตาวตึสโต โอตรณกาเล ปตตฺ จวี รํ คเหตวฺ า โอตณิ โฺ ณติ ฯ ตสสฺ ตาต
คตาวสาเน โชตมาโน วิย โก อาคโตติ ฯ อปุ าสิเก ตยุ ฺหภํ ควา จ สตถฺ า จ สทุ ธฺ าวาสมหาพฺรหฺมา
นาม เอโสติ ฯ มหาพรฺ หฺมโตปิ ตวฺ ํ ตาต มหนตฺ ตโรติ อาม อุปาสิเก เอเต นาม กิร อมหฺ ากํ
สตฺถโุ น ชาตทวิ เส จตตฺ าโร มหาพรฺ หมฺ าโน มหาปรุ สิ ํ สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคณหฺ สึ ูติ ฯ
อถ พรฺ าหมฺ ณิยา ปตุ ตฺ สสฺ ตาว เม อยํ อานภุ าโว ฯ กีทโิ ส วต มยหฺ ํ ปุตตฺ สฺส ภควโต สตฺถุ
อานภุ าโว ภวสิ สฺ ตีติ จนิ ตฺ ยนฺติยา สหสา ปจฺ วณณฺ า ปีติ อปุ ปฺ ชชฺ ิตฺวา สกลสรรี ํ ผริ ฯ เถโร
อปุ ฺปนฺนํ เม มาตุ ปีติโสมนสฺสํ ฯ อยํ อทิ านิ กาโล ธมฺมเทสนายาติ จนิ ฺเตตวฺ า กึ จนิ ฺเตสิ
มหาอปุ าสิเกติ อาห ฯ สา ปุตฺตสสฺ ตาว เม อยํ คโุ ณ ฯ สตฺถุ ปนสฺส กีทิโส คโุ ณ ภวิสฺสตีติ อทิ ํ
ตาต จนิ ฺเตมตี ิ อาห ฯ มหาอปุ าสเิ ก มยหฺ ํ สตถฺ ุ ชาตกขฺ เณ มหาภนิ กิ ขฺ มเน สมโฺ พธยิ ํ
ธมมฺ จกกฺ ปปฺ วตฺตเน จ ทสสหสสฺ ี โลกธาตุ กมปฺ ิ ตฺถ ฯ สีเลน สมาธนิ า ปญฺ าย วมิ ตุ ฺติยา
วิมตุ ตฺ ิญาณทสสฺ เนน สโม นาม นตถฺ ิ ฯ อติ ิปิ โส ภควาติ วติ ถฺ าเรตวฺ า พุทธฺ คุณปฏิสยํ ตุ ตฺ ํ
ธมฺมเทสนํ กเถสิ ฯ
พรฺ าหฺมณี ปิ ยปตุ ตฺ สฺส ธมมฺ เทสนาปรโิ ยสาเน โสตาปตตฺ ิผเล ปติฏฺ าย ปตุ ฺตํ อาห ตาต
อปุ ตสิ ฺส ฯ กสมฺ า เอวมกาสิ ฯ เอวรปู ํ นาม อมตํ มยฺหํ เอตตฺ กํ กาลํ น อทาสตี ิ ฯ เถโร ทินฺนทํ านิ
เม มาตยุ า สารยิ า พรฺ าหมฺ ณยิ า โปสาวนกิ มลู ํ ฯ
๓๒๖
กตฺตกิ มาสสฺส (เดือน ๑๒) สกุ กฺ ปกขฺ สสฺ ๑๕ ค่าํ
สารปี ุตตฺ อรหนตฺ เถรปรนิ ิพฺพาน
สมุ งคฺ ลวลิ าสินี นาม ทีฆนิกายฏฺกถา (สมุ งฺคลวิลาสินี ๒) เลมท่ี ๕ มหาวคฺควณณฺ นา
มหาปทานสตุ ตฺ วณฺณนา สตุ ฺตนิทานวณณฺ นา หนา ๒๕๔ มหาปรนิ ิพฺพานสุตตฺ วณฺณนา
เอตฺตเกน วฏฏฺ สิ ฺสตตี ิ จินฺเตตวฺ า คจฺฉถ มหาอปุ าสิเกติ พรฺ าหฺมณึ อุยโฺ ยเชตวฺ า จุนทฺ กา
เวลาติ อาห ฯ พลวปจจฺ สู กาโล ภนเฺ ตติ ฯ เตนหิ ภิกฺขสุ ฆํ ํ สนฺนปิ าเตหตี ิ ฯ สนฺนปิ ตโิ ต ภนฺเต
สงโฺ ฆติ ฯ มํ อกุ ขฺ ปิ ิ ตวฺ า นิสีทาเปหิ จุนฺทาติ จุนโฺ ท อกุ ฺขปิ ิ ตวฺ า นิสที าเปสิ ฯ เถโร ภกิ ฺขู อามนเฺ ต
สิ อาวุโส จตุจตตฺ าฬสี ํ โว วสสฺ านิ มยา สทฺธึ วสนตฺ านํ ยํ เม กายิกํ วา วาจสกิ ํ วา น โรเจถ ฯ
ขมถ ตํ อาวโุ สติ ฯ เอตตฺ กํ ภนฺเต อมฺหากํ ฉายา วิย ตเุ มหฺ อมุ ฺจิตฺวา วจิ รนฺตานํ อรจุ ฺจนกํ
นาม โน นตถฺ ิ ฯ ตุเมหฺ ปน อมฺหากํ ขมถาติ ฯ
อถ เถโร อรณุ สขิ าย ปญฺ ายมานาย มหาปวึ อนุ นฺ าทยนฺโต อนุปาทิเสสาย
นพิ พฺ านธาตุยา ปรนิ พิ ฺพายิ ฯ พหู เทวมนสุ ฺสา เถรสสฺ ปรนิ พิ พฺ านฏฺ าเน สกกฺ ารํ กรสึ ุ ฯ
๓๒๗
กตตฺ ิกมาสสฺส (เดือน ๑๒) กาฬปกขฺ สสฺ ........ค่าํ
จนุ ทสุตตํ
สยามรฏฺสสฺ เตปิฏกํ เลม ท่ี ๑๙ สุตฺตนตฺ ปิ ฏเก สํยตุ ฺตนกิ าโย (มหาวารวคโฺ ค) ขอ ๗๓๓-๗๔๐
[๗๓๓] เอกํ สมยํ ภควา สาวตถฺ ิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิ ณฑฺ กิ สฺส อาราเม ฯ เตน โข
ปน สมเยน อายสฺมา สารปี ตุ ฺโต มคเธสุ วิหรติ นาฬกคามเก อาพาธโิ ก ทกุ ขฺ ิโต พาฬหฺ คิลาโน ฯ
จนุ โฺ ท สมณุทฺเทโส อายสฺมโต สารปี ตุ ตฺ สฺส อปุ ฏฺ าโก โหติ ฯ อถ โข อายสมฺ า สารปี ตุ ฺโต
เตเนว อาพาเธน ปรนิ ิพฺพายิ ฯ
[๗๓๔] อถ โข จนุ โฺ ท สมณุทฺเทโส อายสมฺ โต สารปี ุตตฺ สสฺ ปตตฺ จีวรมาทาย เยน
สาวตฺถีเชตวนํ อนาถปิณฑฺ กิ สสฺ อาราโม เยนายสมฺ า อานนฺโท เตนปุ สงฺกมิ อปุ สงกฺ มติ ฺวา
อายสฺมนตฺ ํ อานนทฺ ํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ นสิ ีทิ ฯ เอกมนตฺ ํ นิสินฺโน โข จนุ โฺ ท สมณุทฺเทโส
อายสมฺ นตฺ ํ อานนทฺ ํ เอตทโวจ อายสมฺ า ภนเฺ ต สารปี ตุ ฺโต ปรนิ พิ พฺ โุ ต อทิ มสฺส ปตฺตจีวรนฺติ ฯ
อตฺถิ โข อทิ ํ อาวโุ ส จนุ ฺท กถาปาภตํ ภควนตฺ ํ ทสสฺ นาย อายามาวโุ ส จุนทฺ เยน ภควา
เตนปุ สงฺกมสิ สฺ าม อปุ สงกฺ มติ วฺ า ภควโต เอตมตถฺ ํ อาโรเจสสฺ ามาติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ โข จุนฺโท
สมณุทเฺ ทโส อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสโฺ สสิ ฯ
[๗๓๕] อถ โข อายสฺมา จ อานนฺโท จุนโฺ ท จ สมณทุ ฺเทโส เยน ภควา เตนปุ สงฺกมสึ ุ
อุปสงกฺ มติ วฺ า ภควนตฺ ํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ นสิ ที สึ ุ ฯ เอกมนตฺ ํ นสิ นิ ฺโน โข อายสมฺ า
อานนโฺ ท ภควนตฺ ํ เอตทโวจ อยํ ภนเฺ ต จุนโฺ ท สมณทุ เฺ ทโส เอวมาห อายสมฺ า ภนฺเต สารปี ตุ โฺ ต
ปรนิ ิพฺพโุ ต อทิ มสฺส ปตตฺ จวี รนตฺ ิ ฯ อปิ จ เม ภนฺเต มธุรกชาโต วยิ กาโย ทสิ าปิ เม น
ปกขฺ ายนตฺ ิ ธมมฺ าปิ มํ นปปฺ ฏภิ นฺติ อายสฺมา สารปี ตุ โฺ ต ปรนิ พิ พฺ โุ ตติ สุตวฺ า ฯ
[๗๓๖] กึ นุ โข อานนฺท สารปี ตุ โฺ ต สีลกขฺ นฺธํ วา อาทาย ปรนิ ิพฺพโุ ต สมาธกิ ขฺ นธฺ ํ วา
อาทาย ปรนิ ิพพฺ โุ ต ปญฺ ากขฺ นฺธํ วา อาทาย ปรนิ ิพพฺ ุโต วิมตุ ฺตกิ ขฺ นธฺ ํ วา อาทาย ปรนิ พิ ฺพุโต
วมิ ุตตฺ ิญาณทสสฺ นกขฺ นฺธํ วา อาทาย ปรนิ ิพฺพโุ ตติ ฯ น โข เม ภนฺเต อายสมฺ า สารปี ตุ โฺ ต
สีลกขฺ นฺธํ วา อาทาย ปรนิ พิ ฺพุโต สมาธกิ ขฺ นฺธํ วา อาทาย ปรนิ พิ ฺพโุ ต ปญฺ ากขฺ นฺธํ วา อาทาย
ปรนิ พิ พฺ ุโต วมิ ตุ ตฺ กิ ขฺ นธฺ ํ วา อาทาย ปรนิ พิ พฺ ุโต วมิ ตุ ตฺ ญิ าณทสสฺ นกขฺ นฺธํ วา อาทาย
ปรนิ พิ พฺ ุโตติ ฯ อปิ จ เม ภนเฺ ต อายสฺมา สารปี ุตฺโต โอวาทโก อโหสิ วิ ญฺ าปโก สนฺทสฺสโก
๓๒๘
สมาทปโก สมตุ เฺ ตชโก สมฺปหํสโก อกลิ าสุ ธมฺมเทสนาย อนคุ ฺคาหโก สพรฺ หฺมจารนี ํ ตํ มยํ
อายสมฺ โต สารปี ุตตฺ สฺส ธมฺโมชํ ธมมฺ โภคํ ธมมฺ านคุ ฺคหํ อนสุ สฺ รามาติ ฯ
[๗๓๗] นนุ ตํ อานนฺท มยา ปฏกิ จฺเจว อกฺขาตํ สพเฺ พหิ ปิ เยหิ มนาเปหิ นานาภาโว
วินาภาโว อญฺ ถาภาโว ตํ กุเตตฺถ อานนฺท ลพภฺ า ฯ ยนตฺ ํ ชาตํ ภตู ํ สงขฺ ตํ ปโลกธมมฺ ํ ตํ วต มา
ปลุชฺชตี ิ เนตํ านํ วิชฺชติ ฯ
[๗๓๘] เสยยฺ ถาปิ อานนทฺ มหโต รุกฺขสสฺ ติฏฺ โต สารวโต โย มหนตฺ ตโร ขนฺโธ โส
ปลุชเฺ ชยฺย ฯ เอวเมว โข อานนฺท มหโต ภิกขฺ สุ งฆฺ สสฺ ตฏิ ฺโต สารวโต สารปี ุตโฺ ต ปรนิ พิ ฺพโุ ต
ตํ กุเตตฺถ อานนทฺ ลพฺภา ฯ ยนตฺ ํ ชาตํ ภูตํ สงขฺ ตํ ปโลกธมมฺ ํ ตํ วต มา ปลุชชฺ ตี ิ เนตํ านํ
วชิ ฺชติ ฯ ตสมฺ า ตหิ อานนทฺ อตตฺ ทีปา วิหรถ อตตฺ สรณา อนญฺ สรณา ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา
อนญฺ สรณา ฯ
[๗๓๙] กถจฺ านนทฺ ภิกขฺ ุ อตตฺ ทีโป วิหรติ อตฺตสรโณ อนฺญสรโณ ธมฺมทีโป
ธมฺมสรโณ อนฺญสรโณ ฯ อธิ านนฺท ภกิ ฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วหิ รติ อาตาปี สมปฺ ชาโน
สตมิ าวเิ นยยฺ โลเก อภิชฺฌาโทมนสสฺ ํ ฯ เวทนาสุ จติ ฺเต ธมฺเมสุ ธมมฺ านปุ สสฺ ี วิหรติ อาตาปี
สมปฺ ชาโน สตมิ า วิเนยยฺ โลเก อภิชฌฺ าโทมนสฺสํ ฯ เอวํ โข อานนทฺ ภกิ ฺขุ อตตฺ ทีโป วิหรติ
อตตฺ สรโณ อนฺญสรโณ ธมมฺ ทโี ป ธมฺมสรโณ อนฺญสรโณ ฯ
[๗๔๐] เย หิ เกจิ อานนฺท เอตรหิ วา มมจจฺ เย วา อตตฺ ทีปา วิหรสิ ฺสนฺติ อตตฺ สรณา
อนฺญสรณา ธมฺมทปี า ธมมฺ สรณา อนฺญสรณา ฯ ตมตคเฺ คเมเต อานนฺท ภกิ ขฺ ู ภวสิ สฺ นตฺ ิ
เยเกจิ สิกฺขากามาติ ฯ
๓๒๙
กตฺตกิ มาสสสฺ (เดอื น ๑๒) กาฬปกฺขสสฺ ๑๕ ค่าํ
มหาโมคคฺ ลฺลานตฺเถรวัตถฺ ุ
ธมมฺ ปทฏกถา ๕ ปาปาขชราวคฺควณฺณนา หนา ๕๙
“โย ทณฺเฑน อทณฺเทฑสูติ อมิ ํ ธมฺมเํ ทสนํ สตถฺ า เวฬุวเน วหิ รนโฺ ต มหาโมคคฺ ลฺลา
นตฺเถรํ อาพภฺ กเถส.ิ เอกสฺมึ หิ สมเย ตติ ฺถิยา สนนฺ ิปติตวฺ า จนิ เฺ ตสุ “ชานาถาวุโส เกน
การเณน สมณสสฺ โคตมสสฺ ลาภสกฺกาโร มหา หตุ ฺวา นพิ ฺพตโฺ ตต.ิ “มยํ น ชานาม, ตมุ ฺเห
ปน ชานาถาติ. “อาม ชานาม, มหาโมคฺคลลฺ านนนฺ าม เอกํ นสิ ฺสาย อุปปฺ นโฺ น, โส หิ เทวโลกํ
คนฺตฺวา เทวตาหิ กตกมฺมํ ปุจฉฺ ิตวฺ า อาคนตฺ ฺวา มนสุ ฺสานํ กเถสิ “อทิ ํ นาม กตวฺ า เอวรปู ํ
สมฺปตตฺ ึ ลภนตฺ ีต,ิ นิรยปํ ิ คนฺตวฺ า นริ เย นิพพฺ ตตฺ านมปฺ ิ กมมฺ ํ ปุจฺฉติ ฺวา อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ
กเถสิ “อิทํ นาม กตวฺ า เอวรปู ํ ทกุ ฺขํ อนุภวนตฺ ตี ิ; มนุสฺสา ตสสฺ กถํ สตุ วฺ า มหนตฺ ํ ลาภสกฺ
การํ อภหิ รนตฺ ;ิ สเจ ตํ มาเรตุ สกขฺ ิสฺสาม, โส ลาภสกฺกาโร อมหฺ ากํ นพิ พฺ ตตฺ สิ สฺ ตตี .ิ เต “อตฺ
เถโส อปุ าโยติ สพฺเพ เอกจฉฺ นฺทา หตุ ฺวา” ยงฺกิฺจิ กตวฺ า ตํ มาราเปสุสามาติ อตตฺ โน อปุ ฏาเก
สมาทเปตวฺ า สหสสฺ ํ ลภิตฺวา ปุรสิ ฆาตกกมมฺ ํ กตวฺ า จรนเฺ ต โจเร ปกฺโก สาตฺวา “มหา
โมคฺคลลฺ านตฺเถโร นาม กาฬสิลายํ วสต,ิ ตตถฺ คนฺตวฺ า ตํ มาเรถาติ กหาปเณ อทํส.ุ
โจรา ธนโลเกน สมฺปฏจิ ฺฉิตวฺ า “เถรํ มาเรสามาติ คนฺตวฺ า ตสสฺ วสนฏานํ ปรวิ าเรส.ุํ เถโร
เตหิ ปรกิ ขฺ ติ ฺตภาวํ ตวฺ า กุ จฺ กิ จฉฺ ิทฺเทน นกิ ขฺ มติ วฺ า ปกฺกามิ. เต ตทํ ิวสํ เถรํ อทิสวฺ า
ปุเนกทวิ สํ คนฺตวฺ า ปรกิ ขฺ ิปึ ส.ุ เถโร ตฺวา กณฺณกิ ามณฑฺ ลํ ภินฺทติ วฺ า อากาสํ ปกขฺ นทฺ .ิ เอวํ
เต ป มมาเสปิ เถรํ คเหตํุ นาสกฺขสึ ุ ปจฉฺ ิมมาเส ปน สมปฺ ตเฺ ต เถโร อตฺตนา กตกมฺมสฺส
อากฑฺฒนภาวํ ตวฺ า น อปคจฺฉิ. โจรา คนตฺ วฺ า เถรํ คเหตฺวา ตณฺฑลุ กณมตตฺ านสิ สฺ อฏีนิ
กโรนฺตา ภนิ ทฺ สึ .ุ อถนํ “มโตติ าย เอกสมฺ ึ คมุ ฺพปิ ฏเ ขิปิตฺวา ปกกฺ มสึ .ุ เถโร “สตฺถารํ
ปสฺสติ วฺ าว ปรนิ ิพพฺ ายิสสฺ ามีติ อตตฺ ภาวํ ฌานเวเนน เวเตวฺ า ถริ ํ กตฺวา อากาเสน สตถฺ ุ
สนฺตกิ ํ คนตฺ วฺ า สตฺถารํ วนฺทิตวฺ า”
ภนฺเต ปรนิ ิพฺพายิสสฺ ามตี ิ อาห. ปรนิ พิ พฺ ายสิ ฺสสิ โมคคฺ ลฺลานาต.ิ อาม ภนเฺ ตต.ิ กตถฺ
คนฺตวฺ าติ. กาฬสลิ าปเทสํ ภนฺเตติ. เตนหิ โมคคฺ ลฺลาน มยฺหํ ธมมฺ ํ กเถตวฺ า ยาหิ, ตาทสิ สสฺ
หิ เม สาวกสสฺ อทิ านิ ทสสฺ นํ นตถฺ ตี ิ. โส “เอวํ กรสิ ฺสามิ ภนฺเตติ สตฺถารํ วนฺทติ ฺวา
๓๓๐
อากาเส อปุ ฺปติตวฺ า ปรนิ พิ พฺ าน ทิวเส สารปี ตุ ตฺ ตเฺ ถโร วิย นานปปุ การา อทิ ธฺ โิ ย กตวฺ า ธมมฺ ํ
กเถตวฺ า สตถฺ ารํ วนฺทติ วฺ า กาฬสลิ ายํ อฏวึ คนตฺ ฺวา ปรนิ พิ พฺ ายิ.”
เถรํ กริ โจรา มาเรสุนตฺ ิ อยปํ ิ กถา สกลชมพฺ ทุ ีปํ ปตรฺ .ิ ราชา อชาตสตตฺ ุ โจเร
ปรเิ ย สนตถฺ าย จารปุรเิ ส ปโยเชส.ิ เตสุปิ โจเรสุ สุราปาเน สรุ ํ ปิวนเฺ ตสุ เอโก เอกสฺส
ปิ ฏ ปหรติ ฺวา ปาเตส.ิ โส ตํ สนตฺ ชเฺ ชตวฺ า “อมโุ ภ ทพุ ฺพนิ ีต ตวฺ ํ กสมฺ า เม ปิ ฎฺ โปเถสีติ อาห.
“กมิ ปฺ น หเร ทุฎฺโจร ตยา มหาโมคฺคลลฺ าโน ปมํ ปหโตต.ิ “กมิ ฺปน มยา ปหตภาวํ ตวฺ ํ น ชา
นาสตี .ิ อติ ิ เนสํ “มยา ปห โต มยา ปหโตติ วทนตฺ านํ สตุ วฺ า เต จารปรุ สิ า เต สพฺเพ โจเร
คเหตวฺ า รฺโ อาโรเจสุ ราชา โจเร ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ “ตุมฺเหหิ เถโร มารโิ ตต.ิ “อาม
เทวาต.ิ “เกน ตมุ เฺ ห อยุ โุ ยชิตาต.ิ “นคคฺ สมณเกหิ เทวาต.ิ
ราชา ปฺจสเต นคคฺ สมณเก คาหาเปตวฺ า ปจฺ สเตหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นาภปิ ปฺ มาเณสุ
อาวาเฏสุ นิกฺขนาเปตฺวา ปลาเลหิ ปฏจิ ฺฉาทาเปตวฺ า อคคฺ ึ ทาเปส,ิ อถ เนสํ ฌามภาวํ ตวฺ า
อยนงคฺ เลหิ กสาเปตฺวา สพเฺ พ ขณฑฺ าขณฺฑํ การาเปส,ิ จตูสุ โจเรสุ สูลาโรปนํ การาเปส.ิ
ภกิ ขฺ ู ธมมฺ สภายํ กถํ สมฏุ าเปสุ “อโห มหาโมคฺคตลลฺ านตฺเถโร อตฺตโน อนนุรปู ํ
มรณํ ปตโฺ ตต.ิ สตถฺ า อาคนฺตฺวา “กาย นตุ ฺถ ภกิ ฺขเว เอตรหิ กถาย สนนฺ สิ นิ ฺนาติ ปุจฉฺ ิตวฺ า,
“อิมาย นามาติ วตุ เฺ ต, “ภกิ ขฺ เว โมคคฺ ลฺลาเนน อมิ สฺเสว อตตฺ ภาวสฺส อนนรุ ูปํ มรณํ ปตตฺ ,ํ
ปพุ ฺเพ ปน เตน กตสฺส กมฺมสฺส อนุรปู เมว มรณํ ปตตฺ นตฺ ิ วตวฺ า “กมิ ปฺ นสฺส ภนเฺ ต
ปพุ ฺพกมฺมนตฺ ิ ปฏุ โ วติ ถฺ าเรตฺวา กเถส:ิ “อตีเต กริ พาราณสวี าสี เอโก กุลปุตโฺ ต
สยเมว โกฏฺฏนปจนาทนี ิ กโรนโฺ ต มาตาปิ ตโร ปฏชิ คคฺ ิ. อถสฺส มาตาปิตโร นํ “ตาต ตวฺ ํ
เอกโกว เคเห จ อรฺเ จ กมมฺ ํ กโรนโฺ ต กิลมส,ิ เอกํ เต กุมารกิ ํ อาเนสสฺ า มาติ
วตฺวา “อมฺมตาต น มยหฺ ํ เอวรูปาย อตฺโถ, อหํ ยาว ตมุ ฺเห ชวี ถ, ตาว โว สหตถฺ าว
อปุ ฏฺหสิ ฺ สามตี ิ เตน ปฏิกขฺ ติ ตฺ า ปุนปปฺ นุ ํ ยาจติ วฺ า กมุ ารกิ ํ อานยสึ ุ. สา กติปาเหเนว เต
อุปฏฺหติ วฺ า ปจฺฉา เตสํ ทสสฺ นมปฺ ิ อนิจฉฺ นตฺ ี “น สกกฺ า ตว มาตาปิตหู ิ สทธฺ ึ เอกฏฺาเน
วสิตนุ ตฺ ิ อชุ ฌฺ ายิตฺ วา, ตสฺมึ อตตฺ โน กถํ อคฺคณฺหนเฺ ต, ตสฺส พหิคตกาเล มกจิวาข-
ขณฺฑานิ จ ยาคเุ ผณจฺ คเหตฺวา ตตฺถ ตตถฺ อากิรติ วฺ า เตนาคนตฺ วฺ า “กิมิทนตฺ ิ ปฏุ ฺ า
“อเิ มสํ อนฺธมหลลฺ กานํ เอตํ กมมฺ ํ, สพพฺ ํ เคหํ กลิ ิฏฺ ◌ํ กโรนฺตา วิจรนตฺ ิ, น สกกฺ า เอเตหิ
สทธึ เอกฏฺาเน วสิตนุ ตฺ ิ อาห. เอวํ ตาย ปนุ ปปฺ นุ ํ กถยมานาย เอวรโู ปปิ ปูรติ ปารมี สตโฺ ต
๓๓๑
มาตาปิ ตหู ิ สทฺธึ ภชิ ฺช.ิ โส “โหต,ุ ชานสิ สฺ ามิ เตสํ กตฺตพฺพนตฺ ิ เต โภเชตฺวา อมมฺ ตาต
อสุกฏฺาเน นาม ตมุ หฺ ากํ าตกา อาคมนํ ปจจฺ าสึกสนตฺ ,ิ มยํ ตตถฺ คมสิ ฺสา มาติ เต ยานกํ
อาโรเปตวฺ า อาทาย คจฉฺ นโฺ ต อฏวีมชฌฺ ํ ปตตฺ กาเล “ตาต รสมโิ ย คณหฺ าถ. โคณาปโตท-
สฺาย คมสิ ฺสนตฺ ,ิ อิมสมฺ ึ าเน โจรา วสนตฺ ,ิ อหํ โอตรามตี ิ ปิ ตุ หตเฺ ถ รสมฺ โิ ย ทตวฺ า
โอตรติ ฺวา คจฉฺ นฺโต สทฺทํ ปรวิ ตเฺ ตตวฺ า โจรานํ อุฏฺ ต สทฺทมกาส,ิ มาตาปิ ตโร ตํ สททฺ ํ
สตุ วฺ า “โจรา อุฏฺ ตาติ สฺาย “ตาต มยํ มหลฺลกา, ตวฺ ํ อตตฺ านเมว รกขฺ าหตี ิ อาหสํ .ุ
โส มาตาปิ ตโร ตถา วิรวนฺเตปิ โจรสททฺ ํ กโรนโฺ ต โกฏเฏตฺวา มาเรตฺวา อฏวยิ ํ ขปิ ิ ตฺวา
ปจจฺ าคมิ.
สตถฺ า อมํ ตสสฺ ปพุ ฺพกมมฺ ํ กเถตวฺ า “ภิกขฺ เว โมคฺคลลฺ าโน เอตตฺ กํ กมฺมํ กตฺวา
อเนกานิ วสสฺ สตสหสฺสานิ นิรเย ปจติ วฺ า วปิ ากาวเสเสน อตฺตภาวสเต เอวเมว โกฏฺเฏตวฺ า
สจฺ ณุ ฺณโิ ต มรณํ ปตโฺ ต, เอวํ โมคคลฺลาเนน อตตฺ โน กมมฺ านรุ ูปเมว มรณํ ลทธฺ ํ, ปจฺ หิ
โจรสเตหิ สทฺธึ ปจฺ ตติ ฺถิย สตานิ มม ปตุ ตฺ สสฺ อปปฺ ทฏุ ฺสฺส ปทุสฺสติ วฺ า อนุรูปเมว มรณํ
ลภสึ ุ; อปปฺ ทุฏฺสสฺ หิ ปทุสสฺ นฺโต ทสหิการเณหิ อนยพยฺ สนํ ปาปุณาตเิ ยวาติ วตวา อนสุ นฺธึ
ฆเฏตฺวา ธมมฺ ํ เทเสนโฺ ต อมิ า คาถา อภาสิ
“โย ทณเฺ ฑน อทณฺเฑสุ อปปฺ ทุฏฺเสุ ทสุ ฺสต,ิ
ทสนฺนมฺตรํ านํ ขิปฺปเมว ณคิ จฺฉต:ิ
เวทนํ ผรสุ ํ ชานึ สรรี สฺส ว เภทนํ
ครกุ ํ วาปิ อาพาธํ จิตฺตกเฺ ขปํ ว ปาปุเณ,
ราชโต วา อปุ สคคฺ ํ อพฺภกขฺ านํ ว ทารุณํ
ปรกิ ฺขยํ ว าตนี ํ โภคานํ ว ปภงคฺ ณุ ,ํ
อถวาสสฺ อคารานิ อคคฺ ิ ฑหติ ปาวโก
กายสฺส เภทา ทุปฺปโฺ นิรยํ โส อปปชฺชตตี :ิ
ตตถฺ อทณเฺ ฑสตู :ิ กายทณฑฺ าทวิ ริ หเิ ตสุ ขณี าสเวสุ. อปปฺ ทุฏฺเสตู :ิ ปเรสุ วา
อตตฺ นิ วา นริ ปราเธสุ. ทสนนฺ มฺ ตรํ านนตฺ :ิ ทสสุ ทกุ ฺขการเณสุ อฺตรํ การณํ.
๓๓๒
เวทนนฺต:ิ สสี โรคาทเิ ภทํ ผรุสํ เวทน.ํ ชานนิ ต:ิ กจิ ฉฺ าธคิ ตสสฺ ธนสฺส ชาน.ึ เภทนนตฺ ิ:
หตถฺ จฺเฉทาทกิ ํ สรรเภทน.ํ ครุกนตฺ :ิ ปกฺขหตเอกจกขฺ ปุ ี สปปฺ ิกณุ ิภาวกุฏฺโรคาทิเภทํ
ครกุ าพาธํ วา. จติ ตฺ กฺเขปนตฺ :ิ อมุ มฺ าทํ. อุปสคฺคนตฺ ิ: ยสวโิ ลปเสนาปติฏฺานา ทิอจฉฺ ินฺทนาทิกํ
ราชโต อุปสคฺคํ วา. อพภฺ กขฺ านนตฺ :ิ อทฏิ ฺ อสฺสุตอจินฺตติ ปพุ ฺพํ
“อทิ ํ สนธฺ จิ ฺเฉทาทิกมมฺ ํ อิทํ วา ราชปราธกมมฺ ํ ตยา กตนตฺ ิ เอวรูปํ ทารณุ ํ
อพภฺ กฺขานํ วา. ปรกิ ขฺ ยํ ว าตนี นตฺ :ิ อตตฺ โน อวสสฺ โย ภวิตํุ สมตถฺ านํ าตีนํ ปรกิ ฺขยํ ฯ
วา. ปภงฺคณุ นตฺ :ิ ปภงคฺ ุภาวํ ปตู ภิ าวํ วา. ยหฺ สิ ฺส เคเห ธฺ ◌ํ, ตํ ปตู ภิ าวํ อาปชชฺ ต,ิ
สวุ ณฺณํ องฺคารภาว,ํ มตุ ตฺ า กปฺปาสฏฺ ภ าว,ํ กหาปณา กปาลขณฑฺ าทภิ าว,ํ ทวิปทจตปุ ปฺ ทา
กาณาทภิ าวนฺติ อตโฺ ถ. อคคฺ ิ ฑหตีต:ิ เอกสํวจฺฉเร ทวุ ติ ตฺ กิ ฺขตฺตุํ อฺ สมฺ ึ ฑาหเก อวิชชฺ มา
เนปิ อสนิอคฺคิ วา ปตติ วฺ าฑหติ, อตตฺ โน ธมฺมตาย อฏุ ฺโ ต ปาวโก วา ฑหติเยว. นริ ยนตฺ :ิ
ฑฏิ ฺเว ธมฺเม อิเมสํ ทสนฺนํ านานํ อฺตรํ ปตวฺ าปิ เอกเํ สน สมปฺ ราเย ปตฺตพฺพํ ทสเฺ สตุํ
“นริ ยํ โส อุปปชฺชตีติ วตุ ตฺ ํ. เทสนาวสาเน พหโู สตาปตฺติผลาทีนิ ปาปณุ สึ ูติ.
มหาโมคคฺ ลฺลานตฺเถรวตถฺ ุ.
๓๓๓
อนาถปิ ณฑฺ โิ กวาทสตุ ฺตํ
สยฺ ามรฏฺสฺส เตปิฏกํ สุตฺตนฺตปิ ฏเก มชฺฌิมนิกายสสฺ อปุ รปิ ณณฺ าสกํ สฬายตนวคโฺ ค
เลมที่ ๑๔ ขอ ๗๒๐-๗๔๐
[๗๒๐] เอวมเฺ ม สตุ ํ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฑฺ ิกสฺส
อาราเม ฯ เตน โข ปน สมเยน อนาถปิณฑฺ ิโก คหปติ อาพาธโิ ก โหติ ทุกขฺ โิ ต
พาฬหฺ คิลาโน ฯ อถ โข อนาถปิ ณฑฺ ิโก คหปติ อญฺ ตรํ ปรุ สิ ํ อามนฺเตสิ เอหิ ตวฺ ํ โภ
ปรุ สิ เยน ภควา เตนุปสงฺกม อุปสงกฺ มิตวฺ า มม วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทาหิ
เอวฺจ วเทหิ อนาถปิ ณฑฺ ิโก ภนฺเต คหปติ อาพาธโิ ก ทกุ ฺขโิ ต พาฬหฺ คิลาโน โส ภควโต ปาเท
สิรสา วนฺทตตี ิ เยน จายสฺมา สารปี ตุ โฺ ต เตนุปสงกฺ ม อปุ สงกฺ มติ วฺ า มม วจเนน อายสมฺ โต
สารปี ตุ ตฺ สสฺ ปาเท สริ สา วนทฺ าหิ เอวจฺ วเทหิ อนาถปิ ณฑฺ โิ ก ภนเฺ ต คหปติ อาพาธโิ ก
ทกุ ฺขิโต พาฬหฺ คิลาโน โส อายสฺมโต สารปี ุตตฺ สสฺ ปาเท สิรสา วนทฺ ตตี ิ เอวฺจ วเท
หิ สาธุ กิร ภนฺเต อายสมฺ า สารปี ตุ โฺ ต เยน อนาถปิ ณฑฺ กิ สฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เต
นปุ สงฺกมตุ อนกุ มฺปํ อปุ าทายาติ ฯ
เอวมภฺ นเฺ ตติ โข โส ปรุ โิ ส อนาถปิ ณฑฺ กิ สสฺ คหปตสิ ฺส ปฏิสฺสตุ วฺ า เยน ภควา
เตนุปสงกฺ มิ อปุ สงกฺ มิตวฺ า ภควนฺตํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ นสิ ีทิ ฯ
[๗๒๑] เอกมนตฺ ํ นสิ นิ ฺโน โข โส ปุรโิ ส ภควนตฺ ํ เอตทโวจ อนาถปิณฑฺ โิ ก ภนฺเต
คหปติ อาพาธโิ ก ทกุ ฺขิโต พาฬฺหคิลาโน โส ภควโต ปาเท สิรสา วนทฺ ตตี ิ เยน จายสมฺ า
สารปี ตุ โฺ ต เตนปุ สงฺกมิ อปุ สงกฺ มติ ฺวา อายสมฺ นตฺ ํ สารปี ุตตฺ ํ อภิวาเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ นิสีทิ ฯ
เอกมนตฺ ํ นสิ นิ ฺโน โข โส ปรุ โิ ส อายสมฺ นตฺ ํ สารปี ุตตฺ ํ เอตทโวจ อนาถปิณฑฺ ิโก ภนฺเต คหปติ
อาพาธโิ ก ทุกฺขโิ ต พาฬหฺ คิลาโน โส อายสมฺ โต สารปี ตุ ตฺ สสฺ ปาเท สริ สา วนฺทติ เอวฺจ
วเทติ สาธุ กิร ภนเฺ ต อายสมฺ า สารปี ตุ โฺ ต เยน อนาถปิ ณฑฺ กิ สฺส คหปตสิ ฺส นิเวสนํ
เตนปุ สงฺกมตุ อนกุ มปฺ ํ อุปาทายาติ ฯ อธวิ าเสสิ โข อายสฺมา สารปี ตุ โฺ ต ตุณหฺ ภี าเวน ฯ
อถ โข อายสฺมา สารปี ุตฺโต นิวาเสตวฺ า ปตฺตจวี รํ อาทาย อายสมฺ ตา อานนเฺ ทน
ปจฉฺ าสมเณน เยน อนาถปิ ณฑฺ กิ สสฺ คหปตสิ ฺส นิเวสนเํ ตนปุ สงฺกมิ อุปสงกฺ มติ ฺวา
ปญฺ ตเฺ ต อาสเน นิสีทิ ฯ
๓๓๔
[๗๒๒] นสิ ชชฺ โข อายสมฺ า สารปี ตุ โฺ ต อนาถปิ ณฑฺ กิ ํ คหปตึ เอตทโวจ กจฺจิ เต
คหปติ ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ กจฺจิ ทุกขฺ า เวทนา ปฏกิ กฺ มนตฺ ิ โน อภิกกฺ มนตฺ ิ ปฏิกฺกโม
สานํ ปญฺ ายติ โน อภิกฺกโมติ ฯ
น เม ภนฺเต สารปี ตุ ฺต ขมนียํ น ยาปนียํ พาฬฺหา เม ทกุ ขฺ า เวทนา อภกิ กฺ มนตฺ ิ โน
ปฏิกกฺ มนตฺ ิ อภกิ ฺกโม สานํ ปฺญายติ โน ปฏกิ กฺ โมติ ฯ
[๗๒๓] เสยยฺ ถาปิ ภนเฺ ต สารปี ุตตฺ พลวา ปุรโิ ส ตเิ ณฺหน สิขเรน มทุ ฺธานํ อภิมตเฺ ถยยฺ
เอวเมว โข เม ภนเฺ ต สารปี ตุ ตฺ อธมิ ตฺตา วาตา มุทฺธานํ โอหนนตฺ ิ น เม ภนเฺ ต
สารปี ุตตฺ ขมนยี ํ น ยาปนียํ พาฬหฺ า เม ทกุ ฺขา เวทนา อภิกกฺ มนตฺ ิ โน ปฏกิ กฺ มนตฺ ิ
อภกิ ฺกโม สานํ ปญฺ ายติ โน ปฏกิ กฺ โมติ ฯ
[๗๒๔] เสยฺยถาปิ ภนเฺ ต สารปี ตุ ฺต พลวา ปุรโิ ส ทเฬฺหน วรตตฺ กขฺ ณฺเฑน สีเส
สีสเวฏฺนํ ทเทยยฺ เอวเมว โข เม ภนฺเต สารปี ุตตฺ อธมิ ตฺตา วาตา สสี ํ ปรกิ นฺตนตฺ ิ น
เม ภนเฺ ต ขมนียํ น ยาปนียํ พาฬหฺ า เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏกิ กฺ มนตฺ ิ
อภกิ กฺ โม สานํ ปญฺ ายติ โน ปฏกิ ฺกโมติ ฯ
[๗๒๕] เสยฺยถาปิ ภนฺเต สารปี ุตตฺ ทกโฺ ข โคฆาตโก วา โคฆาตกนเฺ ตวาสี วา ตเิ ณฺหน
โควกิ นฺตเนน กจุ ฉฺ ึ ปรกิ นเฺ ตยยฺ เอวเมว โข เม ภนเฺ ต สารปี ตุ ตฺ อธมิ ตตฺ า วาตา กจุ ฉฺ ึ
ปรกิ นฺตนฺติ น เม ภนเฺ ต สารปี ตุ ตฺ ขมนียํ น ยาปนียํ พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกกฺ มนตฺ ิ
โน ปฏกิ ฺกมนตฺ ิ อภกิ กฺ โม สานํ ปญฺ ายติ โน ปฏิกฺกโมติ ฯ
[๗๒๖] เสยยฺ ถาปิ ภนฺเต สารปี ตุ ฺต เทวฺ พลวนโฺ ต ปรุ สิ า ทุพฺพลตรํ ปุรสิ ํ นานาพาหาสุ
คเหตฺวา องคฺ ารกาสุยา สนตฺ าเปยฺยุํ สมปฺ รติ าเปยฺยุํ เอวเมว โข เม ภนฺเต สารปี ตุ ฺต
อธมิ ตฺโต กายสฺมึ ฑาโห น เม ภนเฺ ต สารปี ุตตฺ ขมนียํ น ยาปนยี ํ พาฬหฺ า เม ทกุ ฺขา
เวทนา อภิกกฺ มนตฺ ิ โน ปฏิกกฺ มนฺติ อภกิ ฺกโม สานํ ปญฺ ายติ โน ปฏิกกฺ โมติ ฯ
[๗๒๗] ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พฺพํ น จกขฺ ํุ อุปาทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม จกฺขุ
นสิ ฺสิตํ วิญฺ าณํ ภวิสฺสตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ
สิกขฺ ติ พพฺ ํ น โสตํ อปุ าทิยิสสฺ ามิ น จ เม โสตนสิ ฺสติ ํ วิ ฺญาณํ ภวสิ ฺสตตี ิเอวฺหิ เต
คหปติ สิกขฺ ติ พฺพํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พพฺ ํ น ฆานํ อุปาทิยิสฺสามิ
๓๓๕
น จ เม ฆานนิสสฺ ติ ํ วิญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสฺมาตหิ
เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ น ชิวฺหํ อปุ าทิยิสสฺ ามิ น จ เม ชวิ หฺ านสิ ฺสิตํ วิ ญฺ าณํ ภวสิ สฺ ตีติ
เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ฺขติ พฺพํ ฯ ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พฺพํ น กายํ อุปาทิยิสสฺ ามิ
น จ เม กายนิสสฺ ติ ํ วิ ฺญาณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกฺขติ พฺพํ ฯ ตสฺมาติห เต
คหปติ เอวํ สกิ ฺขิตพฺพํ น มนํ อปุ าทยิ ิสฺสามิ น จ เม มโนนสิ ฺสิตํ วิญฺ าณํ
ภวิสฺสตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ิตพฺพํ ฯ
[๗๒๘] ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พฺพํ น รปู ํ อปุ าทยิ สิ สฺ ามิ น จ เม รปู นิสฺสติ ํ
วิฺญาณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สิกฺขติ พพฺ ํ ฯ ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ
น สทฺทํ อุปาทยิ สิ ฺสามิ มิ น จ เม โสตนสิ ฺสิตํ วิฺญาณํ ภวสิ สฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต
คหปติ สกิ ขฺ ติ พฺพํ ฯ ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พพฺ ํ น คนฺธํ อปุ าทยิ ิสฺสามิ มิ น จ
เม ฆานนสิ ฺสิตํ วิญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต
คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พพฺ ํ น รสํ อุปาทิยสิ ฺสามิ น จ เม ชิวหานสิ สฺ ิตํ วิ ฺญาณํ ภวิสสฺ ตตี ิ
เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ิตพฺพํ ฯ ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พพฺ ํ น โผฏฺ พพฺ ํ
อปุ าทยิ ิสฺสามิ น จ เม กายนิสฺสิตํ วิ ญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พพฺ ํ ฯ
ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พฺพํ น ธมมฺ ํ อปุ าทิยิสฺสามิ น จ เม ธมฺมนสิ สฺ ติ ํ วิฺญาณํ
ภวิสสฺ ตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พพฺ ํ ฯ
[๗๒๙] ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ น จกขฺ ุวิฺญาณํ อุปาทิยิสฺสามิ น จ เม
จกขฺ วุ ิฺญาณนิสสฺ ิตํ วิ ญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สิกฺขติ พพฺ ํ ฯ ตสฺมาตหิ เต
คหปติ เอวํ สิกฺขิตพพฺ ํ น โสตวิญฺ าณํ อปุ าทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม โสตวิญฺ าณนสิ สฺ ติ ํ
วิ ฺญาณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ฺขิตพพฺ ํ ฯ ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ
น ฆานวิญฺ าณํ อุปาทิยิสสฺ ามิ น จ เม ฆานวิฺญาณนิสสฺ ติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวสิ สฺ ตตี ิ
เอวฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพํ ฯ ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พฺพํ น ชิวฺหาวิฺญาณํ
อุปาทิยสิ ฺสามิ น จ เม ชวิ หาวิ ญฺ าณนิสฺสติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ
สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสฺมาตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ น กายวิฺญาณํ อุปาทิยสิ ฺสามิ น จ เม
กายวิ ญฺ าณนสิ สฺ ติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสมฺ าติห เต
๓๓๖
คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ิตพฺพํ น มโนวิฺญาณํ อปุ าทิ ยสิ สฺ ามิ น จ เม มโนวิญฺ าณนิสสฺ ติ ํ วิฺญาณํ
ภวิสสฺ ตีติ เอวฺหิ เต คหปติ สิกฺขติ พฺพํ ฯ
[๗๓๐] ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พพฺ ํ น จกฺขุสมผฺ สฺสํ อปุ าทยิ สิ สฺ ามิ น จ เม
จกฺขุสมผฺ สฺสนิสสฺ ิตํ วิ ญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพํ ฯ ตสฺมาตหิ เต
คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ น โสตสมฺผสสฺ ํ อุปาทิยสิ สฺ ามิ น จ เม โสตสมฺผสสฺ นสิ สฺ ติ ํ
วิ ฺญาณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ
สิกฺขิตพพฺ ํ น ฆานสมผฺ สฺสํ อปุ าทยิ สิ สฺ ามิ น จ เม ฆานสมผฺ สสฺ นสิ สฺ ิตํ วิฺญาณํ
ภวิสสฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ฺขติ พพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขิตพพฺ ํ น
ชิวฺหาสมผฺ สฺสํ อุปาทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม ชิวหาสมฺผสสฺ นสิ ฺสติ ํ วิฺญาณํ ภวิสฺสตีติ เอวฺหิ
เต คหปติ สิกฺขติ พพฺ ํ ฯ ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พพฺ ํ น กายสมผฺ สฺสํ อปุ าทิ-
ยิสสฺ ามิ น จ เม กายสมฺผสสฺ นิสสฺ ติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ขฺ ิตพฺพํ
ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ น มโนสมฺผสฺสํ อปุ าทิยสิ ฺสามิ น จ เม
มโนสมผฺ สฺสนสิ ฺสติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวสิ สฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พฺพํ ฯ
[๗๓๑] ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พพฺ ํ น จกขฺ สุ มฺผสสฺ ชํ เวทนํ อปุ าทยิ ิสสฺ ามิ น
จ เม จกขฺ ุสมผฺ สสฺ ชเวทนานิสฺสิตํ วิ ฺญาณํ ภวสิ ฺสตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกฺขติ พฺพํ ฯ
ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พฺพํ น โสตสมฺผสฺสชํ เวทนํ อปุ าทิยสิ ฺสามิ น จ เม
โสตสมฺผสฺสชเวทนานสิ ฺสติ ํ วิญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พฺพํ ฯ ตสมฺ าติห
เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ น ฆานสมฺผสสฺ ชํ เวทนํ อปุ าทิยิสสฺ ามิ น จ เม ฆานสมผฺ สสฺ ช-
เวทนานิสฺสติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพพฺ ํ ฯ ตสฺมาตหิ เต คหปติ เอวํ
สกิ ฺขติ พพฺ ํ น ชิวหฺ าสมผฺ สสฺ ชํ เวทนํ อปุ าทิยิสสฺ ามิ น จ เม ชวิ หาสมฺผสฺสชเวทนานิสฺสติ ํ
วิญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ิตพฺพํ ฯ ตสฺมาตหิ เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พพฺ ํ
น กายสมผฺ สสฺ ชํ เวทนํ อปุ าทยิ ิสฺสามิ น จ เม กายสมผฺ สสฺ ชเวทนานิสสฺ ติ ํ วิฺญาณํ
ภวิสสฺ ตีติ เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ ฯ ตสฺมาตหิ เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พฺพํ น
มโนสมฺผสสฺ ชํ เวทนํ อุปาทิยสิ สฺ ามิ น จ เม มโนสมผฺ สสฺ ชเวทนานสิ สฺ ิตํ วิ ฺญาณํ ภวสิ ฺสตตี ิ
เอวฺหิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พพฺ ํ ฯ
๓๓๗
[๗๓๒] ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พพฺ ํ น ปวีธาตํุ อปุ าทิยิสสฺ ามิ น จ เม
ปวีธาตุนสิ ฺสติ ํ วิ ฺญาณํ ภวิสฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ ฯ ตสมฺ าติห เต
คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พฺพํ น อาโปธาตุํ อุปาทิยิสสฺ ามิ น จ เม อาโปธาตุนิสสฺ ติ ํ วิ ญฺ าณํ
ภวิสฺสตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พฺพํ ฯ ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ิตพฺพํ น
เตโชธาตํุ อุปาทิยิสสฺ ามิ น จ เม เตโชธาตุนสิ สฺ ติ ํ วิฺญาณํ ภวสิ สฺ ตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ
สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สิกฺขติ พพฺ ํ น วาโยธาตุํ อุปาทิยิสสฺ ามิ น จ เม
วาโยธาตุนสิ สฺ ติ ํ วิฺญาณํ ภวสิ ฺสตีติ เอวฺหิ เต คหปติ สิกฺขติ พฺพํ ฯ ตสฺมาติห เต
คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พฺพํ น อากาสธาตุํ อปุ าทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม อากาสธาตนุ ิสสฺ ิตํ วิ ฺญาณํ
ภวสิ สฺ ตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ ฯ ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ิตพฺพํ น
วิญฺ าณธาตุํ อปุ าทิยสิ สฺ ามิ น จ เม วิญฺ าณธาตุนสิ ฺสติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวิสฺสตีติ เอวหฺ ิ เต
คหปติ สกิ ขฺ ติ พฺพํ ฯ
[๗๓๓] ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สิกขฺ ติ พฺพํ น รปู ํ อปุ าทยิ สิ ฺสามิ น จ เม
รูปนสิ สฺ ิตํ วิฺญาณํ ภวสิ สฺ ตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ิตพฺพํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ
สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ น เวทนํ อปุ าทิยสิ สฺ ามิ น จ เม เวทนานิสสฺ ติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวิสสฺ ตีติ เอวหฺ ิ
เต คหปติ สิกฺขติ พพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พฺพํ น สฺญํ ปาทยิ สิ ฺสามิ
น จ เม สญฺ านิสสฺ ิตํ วิญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ิตพพฺ ํ ฯ ตสฺมาติห
เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พฺพํ น สงขฺ าเร อปุ าทิยิสฺสามิ น จ เม สงขฺ ารนิสฺสติ ํ วิญฺ าณํ
ภวิสฺสตตี ิ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ น
วิ ญฺ าณํ อปุ าทยิ สิ ฺสามิ น จ เม วิญฺ าณนสิ สฺ ิตํ วิญฺ าณํ ภวิสฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ
สิกขฺ ิตพพฺ ํ ฯ
[๗๓๔] ตสมฺ าติห เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ น อากาสานฺจายตนํ อปุ าทยิ ิสฺสามิ น จ
เม อากาสานจฺ ายตนนสิ ฺสิตํ วิฺญาณํ ภวสิ ฺสตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พฺพํ ฯ
ตสมฺ าตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ น วิฺญาณจฺ ายตนํ อปุ าทิยสิ ฺสามิ น จ เม
วิ ญฺ าณฺจายตนนสิ ฺสติ ํ วิฺญาณํ ภวสิ สฺ ตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พฺพํ ฯ ตสมฺ าตหิ เต
คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ติ พพฺ ํ น อากิฺจญฺ ายตนํ อปุ าทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม อากิ ฺจญฺ ายตนนสิ สฺ ติ ํ
วิ ญฺ าณํ ภวสิ ฺสตตี ิ เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ฺขติ พพฺ ํ ฯ ตสฺมาตหิ เต คหปติ เอวํ สกิ ขฺ ิตพพฺ ํ
๓๓๘
น เนวสฺญานาสฺญายตนํ อุปาทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม เนวสญฺ านาสฺญายตนนิสฺสติ ํ
วิฺญาณํ ภวิสฺสตีติ เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกขฺ ติ พพฺ ํ ฯ
[๗๓๕] ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สกิ ฺขติ พพฺ ํ น อิธโลกํ อปุ าทยิ ิสสฺ ามิ น จ เม
อธิ โลกนสิ สฺ ติ ํ วิ ญฺ าณํ ภวิสฺสตีติ เอวฺหิ เต คหปติ สกิ ฺขติ พฺพํ ฯ ตสฺมาติห เต คหปติ
เอวํ สิกขฺ ิตพฺพํ น ปรโลกํ อปุ าทยิ ิสฺสามิ น จ เม ปรโลกนิสสฺ ติ ํ วิฺญาณํ ภวสิ ฺสตตี ิ
เอวหฺ ิ เต คหปติ สิกฺขติ พฺพํ ฯ
[๗๓๖] ตสฺมาตหิ เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ยมฺปิ เม ทฏิ ฐฺ ํ สตุ ํ มุตํ วิฺญาตํ
ปรเิ ยสิตํ อนุวจิ รติ ํ มนสา ตมปฺ ิ น อุปาทิยสิ ฺสามิ น จ เม ตนฺนสิ ฺสิตํ วิญฺ าณํ ภวิสสฺ ตตี ิ
เอวหฺ ิ เต คหปติ สกิ ขฺ ติ พฺพนฺติ ฯ
[๗๓๗] เอวํ วตุ เฺ ต อนาถปิ ณฑฺ ิโก คหปติ ปโรทิ อสสฺ นู ิ ปวตฺเตสิ ฯ อถ โข อายสฺมา
อานนฺโท อนาถปิ ณฑฺ กิ ํ คหปตึ เอตทโวจ โอเลยยฺ าสิ โข ตฺวํ คหปติ สสํ ที ิ โข ตฺวํ คหปตตี ิ ฯ
นาหํ ภนเฺ ต อานนฺท โอเลยฺยามิ น สํสที ามิ อปิ จ เม ทีฆรตตฺ ํ สตถฺ า ปยิรปุ าสิโต มโนภาวนียา
จ ภิกฺขู น เม เอวรูปี ธมมฺ กิ ถา สตุ ปพุ พฺ าติ ฯ น โข คหปติ คหิ ีนํ โอทาตวสนานํ
เอวรปู ี ธมมฺ กิ ถา ปฏิภาติ ปพฺพชิตานํ คหปติ เอวรูปี ธมมฺ กิ ถา ปฏภิ าตตี ิ ฯ เตนหิ ภนเฺ ต
สารปี ตุ ตฺ คิหนี ํปิ โอทาตวสนานํ เอวรูปี ธมฺมกิ ถา ปฏิภาตุ สนฺติ หิ ภนเฺ ต กุลปตุ ฺตา
อปปฺ รชกขฺ ชาติกา อสฺสวนตา ธมฺมสสฺ ปรหิ ายนฺติ ภวสิ ฺสนตฺ ิ ธมฺมสฺส อญฺ าตาโรติ ฯ
อถ โข อายสฺมา จ สารปี ตุ โฺ ต อายสฺมา จ อานนฺโท อนาถปิ ณฺฑกิ ํ คหปตึ อิมินา โอวาเทน
โอวทติ ฺวา อฏุ ฺ ายาสนา ปกกฺ มสึ ุ ฯ
[๗๓๘] อถ โข อนาถปิณฑฺ ิโก คหปติ อจริ ปกฺกนเฺ ต อายสมฺ นฺเต จ สารปี ตุ ฺเต
อายสมฺ นเฺ ต จ อานนเฺ ท กาลมกาสิ ตุสติ ํ กายํ อปุ ปชฺชีติ ฯ อถ โข อนาถปิ ณฺฑิโก
เทวปตุ ฺโต อภกิ กฺ นตฺ าย รตตฺ ิยา อภกิ ฺกนฺตวณโฺ ณ เกวลกปปฺ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยน
ภควา เตนปุ สงกฺ มิ อปุ สงฺกมติ ฺวา ภควนฺตํ อภวิ าเทตฺวา เอกมนตฺ ํ อฏฺาสิ ฯ เอกมนตฺ ํ
โต โข อนาถปิณฑฺ ิโก เทวปตุ โฺ ต ภควนตฺ ํ คาถาหิ อชฺฌภาสิ
อิทํ หติ ํ เชตวนํ อสิ สิ งฺฆนเิ สวติ ํ
อาวตุ ถฺ ํ ธมมฺ ราเชน ปี ตสิ ชฺ นนํ มม
๓๓๙
กมมฺ ํ วิชฺชา จ ธมฺมา จ สีลํ ชีวติ มตุ ตฺ มํ
เอเตน มจฺจา สุชฌฺ นฺติ น โคตเฺ ตน น ธเนน วา
ตสมฺ า หิ ปณฑฺ โิ ต โปโส สมฺปสสฺ ํ อตฺถมตตฺ โน
โยนโิ ส วจิ เิ น ธมมฺ ํ เอวํ ตตถฺ วสิ ชุ ฺฌติ
สารปี ุตฺโตว ปญฺ าย สีเลน อปุ สเมน จ
โย หิ ปารคโต ภกิ ขฺ ุ เอตาวปรโม สิยาติ ฯ
อทิ มโวจ อนาถปิณฑฺ โิ ก เทวปตุ โฺ ต ฯ สมนุโฺ ญ สตถฺ า อโหสิ ฯ อถ โข
อนาถปิ ณฑฺ ิโก เทวปตุ ฺโต สมนุ โฺ ญ เม สตฺถาติ ภควนตฺ ํ อภวิ าเทตวฺ า ปทกขฺ ิณํ กตฺวา
ตตเฺ ถวนฺตรธายิ ฯ
[๗๓๙] อถ โข ภควา ตสสฺ า รตตฺ ยิ า อจจฺ เยน ภิกขฺ ู อามนเฺ ตสิ อมิ ํ ภกิ ฺขเว
รตตฺ ึ อญฺ ตโร เทวปตุ โฺ ต อภิกกฺ นตฺ าย รตตฺ ิยา อภิกกฺ นตฺ วณโฺ ณ เกวลกปปฺ ํ เชตวนํ
โอภาเสตวฺ า เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ อุปสงกฺ มติ วฺ า มํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ อฏฺ าสิ ฯ
เอกมนตฺ ํ โ ต โข โส เทวปุตโฺ ต มํ อมิ าหิ คาถาหิ อชฺฌภาสิ
อิทํ หติ ํ เชตวนํ อสิ สงฺฆนเิ สวติ ํ
อาวตุ ถฺ ํ ธมมฺ ราเชน ปี ตสิ ชฺ นนํ มม
กมฺมํ วิชชฺ า จ ธมมฺ า จ สีลํ ชีวิตมตุ ตฺ มํ
เอเตน มจฺจา สุชฌฺ นตฺ ิ น โคตเฺ ตน น ธเนน วา
ตสมฺ า หิ ปณฑฺ ิโต โปโส สมปฺ สฺสํ อตถฺ มตตฺ โน
โยนโิ ส วจิ ิเน ธมมฺ ํ เอวํ ตตถฺ วสิ ชุ ฌฺ ติ
สารปี ตุ โฺ ตว ปญฺ าย สเี ลน อุปสเมน จ
โย หิ ปารคโต ภิกฺขุ เอตาวปรโม สยิ าติ ฯ
๓๔๐
อิทมโวจ ภิกขฺ เว โส เทวปตุ ฺโต สมนุ โฺ ญ เม สตถฺ าติ มํ อภวิ าเทตวฺ า ปทกขฺ ณิ ํ
กตวฺ า ตตฺเถวนตฺ รธายตี ิ ฯ
[๗๔๐] เอวํ วุตเฺ ต อายสฺมา อานนโฺ ท ภควนฺตํ เอตทโวจ โส หิ นนู โส ภนเฺ ต
อนาถปิ ณฑฺ โิ ก เทวปุตฺโต ภวิสฺสติ อนาถปิณฑฺ โิ ก ภนเฺ ต คหปติ อายสมฺ นฺเต สารปี ตุ เฺ ต
อภิปปฺ สนโฺ น อโหสีติ ฯ สาธุ สาธุ อานนฺท ยาวตกํ โข อานนฺท ตกกฺ าย ปตฺตพพฺ ํ อนปุ ปฺ ตตฺ ํ
ตยา อนาถปิ ณฑฺ โิ ก โส เทวปุตโฺ ต นโฺ ญติ ฯ อทิ มโวจ ภควา อตตฺ มโน อายสมฺ า อานนฺโท
ภควโต ภาสติ ํ อภนิ นฺทตี ิ ฯ
อนาถปิ ณฑฺ โิ กวาทสุตตฺ ํ นฏิ ฺ ต ํ ปมํ ฯ
๓๔๑
ชนวสภสตุ ฺตํ
สยามรฏฺสฺส เตปิฏกํ สุตฺตนตฺ ปิ ฏเก ทฆี นิกาโย มหาวคโฺ ค เลม ท่ี ๑๐ ขอ ๑๙๑-๑๙๒
ชนวสภสุตฺตํ ชวนสภวจนํ จตฺตาโร มหาราชาโน
[๑๙๑] อถโข อายสมฺ า อานนโฺ ท เยน ภควา เตนปุ สงฺกมิ อปุ สงกฺ มติ วฺ า ภควนฺตํ
อภิวาเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ นสิ ีทิ ฯ เอกมนตฺ ํ นสิ นิ โฺ น โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนตฺ ํ เอตทโวจ
อปุ สนตฺ ปติสฺโส ภนเฺ ต ภควา ภาติรวิ ภควโต มขุ วณโฺ ณ วปิ ปฺ สนนฺ ตตฺ า อินฺทฺรยิ านํ สนเฺ ตน
นนู ชฺช ภนเฺ ต ภควา วหิ าเรน วิหาสตี ิ ฯ ยเทว โข เม ตฺวํ อานนฺท มาคธเิ ก ปรจิ ารเก
อารพฺภ สมฺมขุ า ปรกิ ถํ กตวฺ า อุฏฺ ายาสนา ปกฺกนโฺ ต ตเทวาหํ นาทิเก ปิ ณฺฑาย จรติ วฺ า
ปจฺฉาภตตฺ ํ ปิ ณฺฑปาตปฏกิ ฺกนโฺ ต ปาเท ปกขฺ าเลตวฺ า คิ ชฺ กาวสถํ ปวสิ ติ วฺ า มาคธเิ ก ปรจิ ารเก
อารพฺภ อฏฺ ก ตฺวา มนสกิ ตฺวา สพพฺ ํ เจตโส สมนนฺ าหรติ ฺวา ปฺ ตฺเต อาสเน นิสีทึ คตึ เนสํ
ชานิสสฺ ามิ อภสิ มฺปรายํ ยคํ ตกิ า เต ภวนโฺ ต ยอํ ภิสมปฺ รายาติ อททฺ สํ โข อหํ อานนทฺ มาคธเิ ก
ปรจิ ารเก ยํคตกิ า เต ภวนฺโต ยํอภสิ มปฺ รายา อถโข อานนฺท อนฺตรหโิ ต ยกฺโข สททฺ มนสุ สฺ าเวสิ
ชนวสโภ อหํ ภควา ชนวสโภ อหํ สุคตาติ อภิชานาสิ โน ตวฺ ํ อานนทฺ อโิ ต ปพุ ฺเพ เอวรปู ํ
นามเธยฺยํ สตุ ํ ยททิ ํ ชนวสโภติ ฯ น โข อหํ ภนเฺ ต อภชิ านามิ อโิ ต ปพุ ฺเพ เอวรูปํ นามเธยฺยํ
สุตํ ยททิ ํ ชนวสโภติ อปิ จ เม ภนเฺ ต โลมานิ หฏฺานิ ชนวสโภติ นามเธยฺยํ สตุ ฺวา ตสฺส
มยฺหํ ภนฺเต เอตทโหสิ น หิ นูน โส โอรโก ยกฺโข ภวสิ สฺ ติ ยทิทํ เอวรปู ํ นามเธยยฺ ํ สุปฺตตฺ ํ
ยททิ ํ ชนวสโภติ ฯ อนตฺ รา โข อานนฺท สทฺทสสฺ ปาตภุ าโว อฬุ ารวณโฺ ณ เม ยกโฺ ข สมมฺ ุเข
ปาตุรโหสิ ทุตยิ มฺปิ สททฺ มนุสฺสาเวสิ พมิ ฺพิสาโร อหํ ภควา พมิ ฺพสิ าโร อหํ สคุ ต อทิ ํ สตฺตมํ
โข อหํ ภนฺเต เวสสฺ วณสฺส มหาราชสสฺ สหพยฺ ตํ อปุ ปชฺชามิ โส อโิ ต จโุ ต มนุสฺเสสุ
ราชา ภวติ ํุ ปโหมิ
[๑๙๒] อิโต สตตฺ ตโต สตฺต สสํ รามิ จตทุ ทฺ ส
นวิ าสมภชิ านามิ ยตฺถ เม วสุ ติ ํ ปุเร ฯ
ทฆี รตฺตํ โข อหํ ภนฺเต อวนิ ิปาโต อวินิปาตํ สฺชานามิ อาสา จ ปน เม สนตฺ ิฏฺติ
สกทาคามิตายาติ ฯ อจฉฺ รยิ มิทํ อายสฺมโต ชนวสภสสฺ ยกฺขสสฺ อพภฺ ูตมทิ ํ อายสมฺ โต
ชนวสภสสฺ ยกขฺ สสฺ ทฆี รตตฺ ํ โข อหํ ภนเฺ ต อวนิ ปิ าโต อวินปิ าตํ สชฺ านามตี ิ ปเวเทสิ
อาสา จ ปน เม สนฺติฏฺติ สกทาคามติ ายาติ ปเวเทสิ กโุ ตนิทานํ ปนายสฺมา ชนวสโภ ยกฺโข
๓๔๒
เอวรูปํ อฬุ ารวิเสสาธคิ มํ สชฺ านาตตี ิ ฯ น อฺ ตฺร ภควา ตว สาสนา น อฺ ตฺร สุคต
ตว สาสนา ยทคเฺ ค อหํ ภนฺเต ภควติ เอกนตฺ โต อภิปปฺ สนโฺ น ตทคฺเค อหํ ภนเฺ ต ทฆี รตตฺ ํ
อวนิ ปิ าโต อวนิ ปิ าตํ สฺชานามิ อาสา จ ปน เม สนตฺ ฏิ ฺ ติ สกทาคามิตาย อิธาหํ ภนฺเต
เวสสฺ วเณน มหาราเชน เปสิโต วิรฬู ฺหกสสฺ มหาราชสสฺ สนตฺ เิ ก เกนจเิ ทว กรณเี ยน อททฺ สํ
ภควนฺตํ อนฺตรามคฺเค คิฺชกาวสถํ ปวิสติ วฺ า มาคธเิ ก ปรจิ ารเก อารพภฺ อฏฺก ตวฺ า มนสิกตวฺ า
สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหรติ วฺ า นิสินนฺ ํ คตึ เนสํ ชานิสสฺ ามิ อภิสมปฺ รายํ ยคํ ตกิ า เต ภวนฺโต ยํ
อภิสมปฺ รายาติ อนจฉฺ รยิ ํ โข ปเนตํ ภนฺเต ยํ เวสสฺ วณสสฺ มหาราชสฺส ตสสฺ ํ ปรสิ ายํ ภาสโต
สมฺมุขา ปฏคิ คฺ หติ ํ ยํคติกา เต ภวนโฺ ต ยํอภิสมฺปรายาติ ตสสฺ มยฺหํ ภนฺเต เอตทโหสิ
ภควนตฺ จฺ ทกขฺ ามิ อิทจฺ ภควโต อาโรเจสสฺ ามีติ อเิ ม โข เม ภนฺเต เทฺว ปจฺจยา ภควนตฺ ํ
ทสฺสนาย อุปสงกฺ มติ ุํ ปรุ มิ านิ ภนเฺ ต ทิวสานิ ปุรมิ ตรานิ ตทหโุ ปสเถ ปณณฺ รเส วสฺสปู นายกิ าย
ปณุ ฺณมาย รตฺตยิ า เกวลกปปฺ า จ เทวา ตาวตึสา สุธมมฺ ายํ สภายํ สนฺนิสินฺนา โหนตฺ ิ
สนนฺ ิปตติ า มหตี จ ทิพพฺ ปรสิ า สมนตฺ โต นสิ นิ ฺนา โหนฺติ จตตฺ าโร จ มหาราชาโน จตทุ ทฺ สิ า
นิสินนฺ า โหนตฺ ิ ปุรตฺถมิ าย ทิสาย ธตรฏฺโ มหาราชา ปจฉฺ ิมาภมิ โุ ข นสิ นิ ฺโน โหติ เทเวหิ
ปุรกขฺ ตวฺ า ทกขฺ ณิ าย ทิสาย วิรฬู หฺ โก มหาราชา อุตตฺ ราภมิ ุโข นิสนิ โฺ น โหติ เทเวหิ
ปรุ กขฺ ตวฺ า ปจฉฺ ิมาย ทสิ าย วิรปู กฺโข มหาราชา ปรุ ตถฺ มิ าภมิ ุโข นิสนิ โฺ น โหติ เทเวหิ ปุรกขฺ ตฺวา
อตุ ตฺ ราย ทิสาย เวสสฺ วโณ มหาราชา ทกขฺ ณิ าภมิ โุ ข นิสนิ ฺโน โหติ เทเวหิ ปุรกขฺ ตวฺ า ยทา
ภนเฺ ต เกวลกปฺปา จ เทวา ตาวตสึ า สธุ มมฺ ายํ สภายํ นิสนิ นฺ า โหนฺติ สนนฺ ิปตติ า มหตี จ
ทพิ พฺ ปรสิ า สมนฺตโต นสิ นิ นฺ า โหนตฺ ิ จตฺตาโร จ มหาราชาโน จตทุ ฺทิสา นิสินฺนา โหนตฺ ิ อิทํ
เนสํ โหติ อาสนสฺมึ อถ ปจฉฺ า อมฺหากํ อาสนํ โหติ เย เต ภนฺเต เทวา ภควติ พฺรหฺมจรยิ ํ
จรติ ฺวา อธนุ ูปปนฺนา ตาวตึสกายํ เต อเฺ ญ เทเว อติวโิ รเจนตฺ ิ วณฺเณน เจว ยสสา จ เตน
สุทํ ภนฺเต เทวา ตาวตสึ า อตตฺ มนา โหนตฺ ิ ปมทุ ติ า ปีติโสมนสฺสชาตา ทิพฺพา วต โภ
กายา ปรปิ เู รนฺติ หายนตฺ ิ อสุรกายาติ อถโข ภนฺเต สกฺโก เทวานมนิ ฺโท เทวานํ
ตาวตึสานํ สมฺปสาทํ วิทติ ฺวา อมิ าหิ คาถาหิ อนโุ มทิ
๓๔๓
ขุทฺทกปาเ รตนสตุ ตฺ ํ
สยามรฺสฺส ตปิ ิ ฏเก เลมท่ี ๒๕ ขอ ๗
สุตตฺ นฺตปิ ฏเก ขทุ ทฺ กนกิ ายสฺส ขุททฺ กปาฐ-ธมมฺ ปทคาถา-อุทานํ-อิติวตุ ตฺ กํ-สุตฺตนิปาตา
[๗] ยานีธ ภตู านิ สมาคตานิ
ภมุ มฺ านิ วา ยานิ ว อนตฺ ลิกฺเข ฯ
สพฺเพว ภูตา สมุ นา ภวนตฺ ุ
อโถปิ สกฺกจจฺ สณุ นตฺ ุ ภาสิตํ
ตสมฺ า หิ ภตู า นิสาเมถ สพฺเพ
เมตฺตํ กโรถ มานุสยิ า ปชาย ฯ
ทิวา จ รตโฺ ต จ หรนตฺ ิ เย พลึ
ตสฺมา หิ เน รกขฺ ถ อปปฺ มตฺตา ฯ
ยํ กิ ฺจิ วติ ตฺ ํ อธิ วา หุรํ วา
สคเฺ คสุ วา ยํ รตนํ ปณตี ํ
น โน สมํ อตถฺ ิ ตถาคเตน
อิทมฺปิ พทุ ฺเธ รตนํ ปณีตํ ฯ
เอเตน สจฺเจน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
ขยํ วิราคํ อมตํ ปณตี ํ
ยทชฺฌคา สกยฺ มนุ ี สมาหโิ ต
น เตน ธมฺเมน สมตถฺ ิ กิ จฺ ิ
อิทมปฺ ิ ธมเฺ ม รตนํ ปณีตํ ฯ
เอเตน สจฺเจน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
๓๔๔
ยมพฺ ุทฺธเสฏฺโ ปรวิ ณฺณยี สจุ ึ
สมาธมิ านนตฺ รกิ ฺญมาหุ
สมาธนิ า เตน สโม น วชิ ชฺ ติ
อทิ มฺปิ ธมเฺ ม รตนํ ปณตี ํ ฯ
เอเตน สจเฺ จน สวุ ตถฺ ิ โหตุ ฯ
เย ปุคคฺ ลา อฏฺ สตํ ปสฏฺา
จตฺตาริ เอตานิ ยคุ านิ โหนตฺ ิ
เต ทกฺขิเณยยฺ า สคุ ตสฺส สาวกา
เอเตสุ ทินฺนานิ มหปผฺ ลานิ
อทิ มฺปิ สงเฺ ฆ รตนํ ปณีตํ ฯ
เอเตน สจฺเจน สวุ ตถฺ ิ โหตุ ฯ
เย สุปฺปยตุ ฺตา มนสา ทฬเฺ หน
นิกกฺ ามโิ น โคตมสาสนมหฺ ิ
เต ปตตฺ ปิ ตฺตา อมตํ วิคยหฺ
ลทฺธา มุธา นพิ พฺ ตุ ึ ภุ ฺชมานา
อทิ มฺปิ สงเฺ ฆ รตนํ ปณตี ํ ฯ
เอเตน สจเฺ จน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
ยถนิ ทฺ ขโี ล ปวึ สโิ ต สิยา
จตพุ ฺภิ วาเตภิ อสมปฺ กมปฺ ิ โย
ตถปู มํ สปฺปรุ สิ ํ วทามิ
โย อรยิ สจจฺ านิ อเวจฺจ ปสฺสติ
๓๔๕
อิทมฺปิ สงเฺ ฆ รตนํ ปณีตํ ฯ
เอเตน สจฺเจน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
เยรยี สจฺจานิ วภิ าวยนตฺ ิ
คมฺภีรปเฺ ญน สุเทสติ านิ
กิ จฺ าปิ เต โหนตฺ ิ ภุสปฺปมตตฺ า
น เต ภวํ อฏฺมมาทยิ นตฺ ิ
อทิ มฺปิ สงฺเฆ รตนํ ปณีตํ ฯ
เอเตน สจฺเจน สวุ ตถฺ ิ โหตุ ฯ
สหาวสฺส ทสสฺ นสมปฺ ทาย
ตยสฺสุ ธมมฺ า ชหิตา ภวนตฺ ิ
สกฺกายทฏิ ฐฺ ิ วิจิกจิ ฉฺ ิตฺจ
สลี พพฺ ตํ วาปิ ยทตถฺ ิ กิจฺ ิ
จตหู ปาเยหิ จ วิปปฺ มตุ ฺโต
ฉ จาภิ านานิ อภพฺโพ กาตํุ
อทิ มปฺ ิ สงเฺ ฆ รตนํ ปณตี ํ ฯ
เอเตน สจเฺ จน สวุ ตถฺ ิ โหตุ ฯ
กิฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปกํ
กาเยน วาจายุท เจตสา วา
อภพฺโพ โส ตสสฺ ปฏจิ ฉฺ ทาย
อภพพฺ ตา ทฏิ ฺ ปทสสฺ วุตตฺ า
อทิ มปฺ ิ สงฺเฆ รตนํ ปณตี ํ ฯ
๓๔๖
เอเตน สจฺเจน สวุ ตถฺ ิ โหตุ ฯ
วนปปฺ คมุ ฺเพ ยถา ผสุ ฺสติ คเฺ ค
คิมฺหานมาเส ปมสมฺ ึ คมิ เฺ ห
ตถูปมํ ธมมฺ วรํ อเทสยิ
นพิ ฺพานคามึ ปรมํ หติ าย
อิทมปฺ ิ พุทเฺ ธ รตนํ ปณตี ํ ฯ
เอเตน สจฺเจน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
วโร วรฺ ู วรโท วราหโร
อนุตฺตโร ธมมฺ วรํ อเทสยิ
อิทมปฺ ิ พทุ ฺเธ รตนํ ปณตี ํ ฯ
เอเตน สจเฺ จน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
ขีณํ ปรุ าณํ นวํ นตฺถิ สมภฺ วํ
วิรตตฺ จติ ฺตายตเิ ก ภวสฺมึ
เต ขีณพชี า อวริ ฬุ ฺหฉิ นฺทา
นิพฺพนฺติ ธรี า ยถายมปฺ ทีโป
อิทมฺปิ สงเฺ ฆ รตนํ ปณตี ํ ฯ
เอเตน สจเฺ จน สวุ ตฺถิ โหตุ ฯ
ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ
ภุมฺมานิ วา ยานวิ อนตฺ ลิกเฺ ข
ตถาคตํ เทวมนุสสฺ ปชู ิตํ
พทุ ธฺ ํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ ฯ
๓๔๗
ยานธี ภตู านิ สมาคตานิ
ภุมมฺ านิ วา ยานวิ อนตฺ ลกิ ฺเข
ตถาคตํ เทวมนุสฺสปชู ติ ํ
ธมมฺ ํ นมสสฺ าม สุวตฺถิ โหตุ ฯ
ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ
ภุมฺมานิ วา ยานวิ อนตฺ ลกิ ฺเข
ตถาคตํ เทวมนสุ สฺ ปชู ิตํ
สงฆฺ ํ นมสฺสาม สวุ ตถฺ ิ โหตุ ฯ
รตนสุตตฺ ํ นิฏฺ ต ํ ฯ
๓๔๘
กาลามสุตตฺ ํ
สยามรฺ สสฺ เตปิฏกํ เลมที่ ๒๐ สตุ ตฺ นฺตปิ ฏเก เลมท่ี ๑๒ สตุ ฺต. อง.ฺ (๑): เอก-ทุก-ติกนปิ าตา
[๕๐๕] เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จารกิ ํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน
เกสปุตฺตํ นาม กาลามานํ นิคโม ตทวสริ ฯ อสฺโสสํุ โข เกสปุตฺติยา กาลามา สมโณ
ขลุ โภ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชโิ ต เกสปุตตฺ ํ อนุปฺปตโฺ ต ตํ โข ปน ภควนตฺ ํ โคตมํ
เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชา
จรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ
ภควา โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนสุ ฺสํ สยํ
อภิฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ
ปรโิ ยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยฺชนํ เกวลปรปิ ณุ ฺณํ ปรสิ ุทฺธํ พฺรหฺมจรยิ ํ ปกาเสติ สาธุ
โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตีติ ฯ
อถโข เกสปุตฺติยา กาลามา เยน ภควา เตนปุ สงฺกมสึ ุ อปุ สงฺกมติ ฺวา อปฺเปกจเฺ จ ภควนฺตํ
อภวิ าเทตวฺ า เอกมนฺตํ นิสีทสึ ุ อปฺเปกจฺเจ ภควตา สทฺธึ สมโฺ มทึสุ สมโฺ มทนียํ กถํ สาราณียํ
วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ อปฺเปกจฺเจ เยน ภควา เตนฺชลิมฺปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ
นิสีทึสุ อปฺเปกจฺเจ นามโคตฺตํ สาเวตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ อปฺเปกจฺเจ ตุณฺหีภูตา เอกมนฺตํ
นสิ ีทึสุ เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เกสปุตตฺ ิยา กาลามา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ สนฺติ ภนเฺ ต เอเก
สมณพฺราหฺมณา เกสปุตฺตํ อาคจฺฉนฺติ เต สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ โชเตนฺติ ปรวาทํ ปน
ขํุเสนฺติ วมฺเภนฺติ ปริภวนฺติ โอปปกฺขึ กโรนฺติ อปเรปิ ภนฺเต เอเก สมณพฺราหฺมณา
เกสปุตฺตํ อาคจฺฉนฺติ เตปิ สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ โชเตนฺติ ปรวาทํ ปน ขํุเสนฺติ วมฺเภนฺติ
ปรภิ วนฺติ โอปปกฺขึ กโรนฺติ เตสํ โน ภนฺเต อมฺหากํ โหเตว กงฺขา โหติ วิจิกิจฺฉา
โกสนุ าม อเิ มสํ ภวนตฺ านํ สมณพรฺ าหฺมณานํ สจจฺ ํ อาห โก มสุ าติ ฯ
อลํ หิ โว กาลามา กงฺขติ ุํ อลํ วิจกิ ิจฺฉิตุํ กงฺขานิเยว ปน โว าเน วิจกิ จิ ฉฺ า อุปฺปนฺนา
เอถ ตุเมฺห กาลามา มา อนุสฺสเวน มา ปรมฺปราย มา อิติกิราย มา ปิ ฏกสมฺปทาเนน มา
ตกฺกเหตุ มา นยเหตุ มา อาการปรวิ ิตกฺเกน มา ทิฏฺฐนิ ิชฺฌานกฺขนฺติยา มา ภพฺพรูปตาย มา
สมโณ โน ครูติ ยทา ตุเมฺห กาลามา อตฺตนาว ชาเนยฺยาถ อิเม ธมฺมา อกุสลา อิเม
ธมฺมา สาวชฺชา อิเม ธมฺมา วิฺุครหติ า อิเม ธมฺมา สมตฺตา สมาทินฺนา อหติ าย ทุกขฺ าย
๓๔๙
สํวตตฺ นตฺ ตี ิ อถ ตุเมฺห กาลามา ปชเหยฺยาถ ตํ กึ มญฺ ถ กาลามา โลโภ ปุรสิ สฺส อชฌฺ ตฺตํ
อปุ ฺปชชฺ มาโน อปุ ปฺ ชฺชติ หิตาย วา อหติ าย วาติ ฯ อหติ าย ภนเฺ ต ฯ
ลุทฺโธ ปนายํ กาลามา ปุรสิ ปุคฺคโล โลเภน อภิภูโต ปรยิ าทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนติ
อทินฺนมฺปิ อาทิยติ ปรทารมฺปิ คจฺฉติ มุสาปิ ภณติ ปรมฺปิ ตถตฺตาย สมาทเปติ ยํส
โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทกุ ฺขายาติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ ตํ กึ มฺญถ กาลามา โทโส ปุรสิ สฺส
อชฌฺ ตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อปุ ฺปชฺชติ หิตาย วา อหิตาย วาติ ฯ อหติ าย ภนฺเต ฯ
ทฏุ ฺโ ปนายํ กาลามา ปรุ สิ ปุคคฺ โล โทเสน อภิภูโต ปรยิ าทินฺนจิตโฺ ต ปาณมปฺ ิ หนติ
อทินนฺ มฺปิ อาทิยติ ปรทารมฺปิ คจฺฉติ มสุ าปิ ภณติ ปรมฺปิ ตถตฺตาย สมาทเปติ ยํส โหติ
ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ ตํ กึ มฺญถ กาลามา โมโห ปุรสิ สฺส
อชฌฺ ตตฺ ํ อุปปฺ ชฺชมาโน อุปฺปชชฺ ติ หติ าย วา อหิตายวาติ ฯ อหติ าย ภนฺเต ฯ
มโู ฬฺห ปนายํ กาลามา ปุรสิ ปคุ ฺคโล โมเหน อภิภูโต ปรยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนติ
อทินฺนมฺปิ อาทิยติ ปรทารมฺปิ คจฺฉติ มุสาปิ ภณติ ปรมฺปิ ตถตฺตาย สมาทเปติ ยํส
โหติ ทีฆรตฺตํ อหติ าย ทุกขฺ ายาติ ฯ เอวํ ภนเฺ ต ฯ
ตํ กึ มฺถ กาลามา อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ ฯ อกุสลา ภนเฺ ต ฯ สาวชฺชา
วา อนวชฺชา วาติ ฯ สาวชฺชา ภนฺเต ฯ วิฺุครหิตา วา วิฺุปฺปสตฺถา วาติ ฯ วิฺุครหิตา
ภนฺเต ฯ สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา กถํ วา เอตฺถ โหตีติ ฯ
สมตตฺ า ภนเฺ ต สมาทนิ ฺนา อหติ าย ทุกฺขาย สํวตตฺ นฺติ เอวํ โน เอตฺถ โหตีติ ฯ อิติ โข กาลามา
ยนฺตํ อโวจุมฺห เอถ ตุเมฺห กาลามา มา อนุสฺสเวน มา ปรมฺปราย มา อิติกิราย มา ปิ ฏก-
สมปฺ ทาเนน มา ตกฺกเหตุ มา นยเหตุ มา อาการปรวิ ิตกเฺ กน มา ทฏิ ฺนิชฺฌานกขฺ นตฺ ยิ า มา
ภพฺพรูปตาย มา สมโณ โน ครูติ ยทา ตุเมฺห กาลามา อตฺตนาว ชาเนยฺยาถ อิเม ธมฺมา
อกุสลา อิเม ธมฺมา สาวชชฺ า อิเม ธมฺมา วิฺคุ รหิตา อิเม ธมฺมา สมตฺตา สมาทินฺนา
อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตีติ อถ ตุเมฺห กาลามา ปชเหยฺยาถาติ อิติ ยนฺตํ วุตฺตํ
อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตตฺ ํ ฯ เอถ ตเุ มหฺ กาลามา มา อนุสสฺ เวน มา ปรมฺปราย มา อติ ิกิราย
มา ปิ ฏกสมฺปทาเนน มา ตกฺกเหตุ มา นยเหตุ มา อาการปรวิ ิตกฺเกน มา ทิฏฺนิชฺฌา-
นกฺขนฺติยา มา ภพฺพรูปตาย มา สมโณ โน ครูติ ยทา ตุเมฺห กาลามา อตฺตนาว
ชาเนยฺยาถ อิเม ธมฺมา กสุ ลา อเิ ม ธมมฺ า อนวชฺชา อิเม ธมมฺ า วิ ฺ ปุ ฺปสตฺถา อิเม
๓๕๐
ธมฺมา สมตตฺ า สมาทนิ ฺนา หติ าย สขุ าย สํวตตฺ นตฺ ตี ิ อถ ตเุ มฺห กาลามา อุปสมปฺ ชชฺ
วหิ เรยยฺ าถ ฯ
ตํ กึ มฺถ กาลามา อโลโภ ปุรสิ สฺส อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ หิตาย
วา อหิตาย วาติ ฯ หติ าย ภนฺเต ฯ อลุทฺโธ ปนายํ กาลามา ปุรสิ ปคุ ฺคโล โลเภน อนภภิ ูโต
อปริยาทินฺนจิตฺโต เนว ปาณํ หนติ น อทินฺนํ อาทิยติ น ปรทารํ คจฺฉติ น มุสา ภณติ
ปรมฺปิ ตถตฺตาย สมาทเปติ ยสํ โหติ ทฆี รตฺตํ หติ าย สขุ ายาติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ
ตํ กึ มฺถ กาลามา อโทโส ปุรสิ สฺส อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ หิตาย
วา อหิตาย วาติ ฯ หิตาย ภนฺเต ฯ อทุฏฺโ ปนายํ กาลามา ปุรสิ ปุคฺคโล โทเสน อนภิภูโต
อปรยิ าทนิ ฺนจติ ฺโต เนว ปาณํ หนติ น อทินนฺ ํ อาทยิ ติ น ปรทารํ คจฺฉติ น มสุ า ภณติ
ปรมปฺ ิ ตถตฺตาย สมาทเปติ ยสํ โหติ ทีฆรตฺตํ หติ าย สุขายาติ ฯ เอวํ ภนเฺ ต ฯ
ตํ กึ มฺถ กาลามา อโมโห ปุรสิ สฺส อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ หิตาย
วา อหิตาย วาติ ฯ หิตาย ภนเฺ ต ฯ อมโู ฬหฺ ปนายํ กาลามา ปุรสิ ปคุ คฺ โล โมเหน อนภิภูโต
อปริยาทินฺนจิตฺโต เนว ปาณํ หนติ น อทินฺนํ อาทิยติ น ปรทารํ คจฺฉติ น มุสา ภณติ
ปรมปฺ ิ ตถตตฺ าย สมาทเปติ ยํส โหติ ทฆี รตฺตํ หิตาย สุขายาติ ฯ เอวํ ภนเฺ ต ฯ
ตํ กึ มฺถ กาลามา อเิ ม ธมมฺ า กสุ ลา วา อกุสลา วาติ ฯ กุสลา ภนฺเต ฯ สาวชฺชา
วา อนวชฺชา วาติ ฯ อนวชฺชา ภนฺเต ฯ วิฺ ุครหิตา วา วิฺ ุปปฺ สตถฺ า วาติ ฯ วิ ฺ ุปฺปสตถฺ า
ภนฺเต ฯ สมตฺตา สมาทินฺนา หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ โน วา กถํ วา เอตฺถ โหตีติ ฯ
สมตตฺ า ภนเฺ ต สมาทนิ ฺนา หติ าย สุขาย สํวตฺตนฺติ เอวํ โน เอตถฺ โหตีติ ฯ
อิติ โข กาลามา ยนฺตํ อโวจมุ หฺ เอถ ตเุ มหฺ กาลามา มา อนุสฺสเวน มา ปรมฺปราย มา
อิตกิ ิราย มา ปิ ฏกสมปฺ ทาเนน มา ตกกฺ เหตุ มา นยเหตุ มา อาการปรวิ ติ กฺเกน มา ทฏิ ฺ น ิชฺ-
ฌานกฺขนฺติยา มา ภพฺพรูปตาย มา สมโณ โน ครูติ ยทา ตุเมฺห กาลามา อตฺตนาว
ชาเนยฺยาถ อิเม ธมฺมา กุสลา อิเม ธมฺมา อนวชฺชา อิเม ธมฺมา วิฺุปฺปสตฺถา อิเม
ธมฺมา สมตฺตา สมาทินฺนา หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตีติ อถ ตุเมฺห กาลามา อุปสมฺปชฺช
วิหเรยยฺ าถาติ อิติ ยนฺตํ วตุ ฺตํ อทิ เมตํ ปฏจิ จฺ วตุ ตฺ ํ ฯ