พระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบรุ ีนฤนาถ
เนื่อ�่ งจากพระเจ้้าบรมวงศ์์เธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ ต้้นราชสกุุลกิิติิยากร ทรงอภิิเษกสมรส
กัับหม่อ่ มเจ้า้ หญิงิ อัปั ษรสมาน เทวกุุล พระธิดิ าองค์ใ์ หญ่่ในพระเจ้้าบรมวงศ์์เธอ กรมพระยาเทวะ
วงศ์์วโรปการ สมเด็็จปูู่�ของคุุณชาย นอกจากนั้้น� ท่า่ นพ่อ่ ของคุณุ ชายคืือหม่่อมเจ้้าวงศานุุวัตั ร เทวกุลุ
ได้้เสกสมรสกัับหม่่อมเจ้า้ กมลปราโมทย์์ กิิติยิ ากร พระธิดิ าองค์ท์ ี่่� ๔ ของพระเจ้า้ บรมวงศ์์เธอกรมพระ
จันั ทบุุรีีนฤนาถ จึึงเห็็นสมควรนำำ�พระประวัตั ิขิ องพระเจ้้าบรมวงค์เ์ ธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ ซึ่ง� เป็น็
สมเด็จ็ ตาของคุุณชายมาเรีียบเรีียงไว้ใ้ นหนังั สืือเล่่มนี้้�
พระเจ้า้ บรมวงศ์เ์ ธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ เรีียกด้ว้ ยพระนามสั้น� ๆ ว่่า “กรมพระจันั ท”
พระนามเต็็มในพระสุุพรรณบัฏั ว่่า “พระเจ้า้ บรมวงศ์์เธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ สุรุ เชษฐาธิิราช
กิิติิยากรวรลักั ษณ สุนุ ทรวีีรวิจิ ิติ ร สรรรััชดาธิกิ ิิจโกศล วิิมลรััตนมหาโกษาธิิบดีีธีีรคุุโณฬาร ศุุภสมาจาร
สารสมบััติิ มััทวเมตตาธยาศัยั ไตรศรีีรััตนสรณาคม อุดุ มศัักดิ์์�บพิติ ร สิิงหนาม” เป็น็ พระราชโอรสลำำ�ดัับ
ที่่� ๑๒ ในพระบาทสมเด็จ็ พระจุุลจอมเกล้้าเจ้า้ อยู่่�หััว กับั เจ้้าจอมมารดาอ่่วม ธิดิ าพระยาพิิสณฑ์ส์ มบัตั ิิ
บริบิ ูรู ณ์์ (ยิ้�ม พิิศลยบุตุ ร) และคุุณหญิงิ ปราง (สกุุลเดิมิ สมบััติิศิิริิ) ต้น้ ตระกููลพิศิ ลยบุุตร ประสููติเิ มื่อ�่
วัันจัันทร์์ เดืือน ๗ แรม ๙ ค่ำ�ำ� ปีจี อ ตรงกัับวันั ที่�่ ๘ มิถิ ุุนายน พ.ศ.๒๔๑๗ มีีพระนามเดิิมเมื่อ�่ แรกประสูตู ิิ
ว่า่ “พระเจ้้าลููกยาเธอ พระองค์เ์ จ้้ากิิติิยากรวรลักั ษณ์์” ด้ว้ ยเหตุุที่่�มีีพระอัยั กาเชื้อ� สายจีีน ทำ�ำ ให้้พระเจ้า้
บรมวงศ์์เธอ กรมพระจันั ทบุรุ ีีนฤนาถ จึงึ ทรงถููกตั้้ง� ฉายาจากพระญาติผิ ู้�ใู หญ่่ว่่า “กรมพระจันั ท ปีจี อ
วัันจัันทร์์ เดือื นเจ็็ด ลูกู พระจุลุ หลานพระจอม ตััวเป็น็ เจ้้า ตาเป็็นเจ๊๊ก”
หลังั จากประสูตู ิิได้้ไม่่นาน เจ้้าจอมมารดาอ่ว่ มป่่วยหนักั จนต้้องกราบบัังคมทูลู ลาพระบาท
สมเด็็จพระจุลุ จอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวกลัับไปรัักษาตัวั ที่�บ่ ้้านของบิิดา พระเจ้้าลูกู ยาเธอ พระองค์เ์ จ้า้ กิติ ิยิ ากร
51
จากซ้า้ ยมาขวา : หม่่อมเจ้า้ พิิบููลย์เ์ บญจางค์์ กิิติยิ ากร
หม่อ่ มเจ้า้ กมลปราโมทย์์ (กิิติิยากร) เทวกุุล
หม่่อมเจ้า้ กัลั ยางสมบััติิ (กิติ ิิยากร) โสณกุลุ
ภาพพระฉายาลัักษณ์ข์ องพระเจ้า้ วรวงศ์เ์ ธอกรมพระจันั ทบุุรีีนฤนาถและหม่่อมเจ้้าหญิงิ อััปษรสมานพร้อ้ ม
โอรสธิดิ าและหลาน แถวยืืนคนที่� ๖-๗ หม่่อมเจ้้ากมลปราโมทย์์ และหม่่อมราชวงศ์์มรุตุ เทวกุลุ
วรลักั ษณ์จ์ ึงึ ได้้รับั การอุุปการะเลี้�ยงดููโดยสมเด็็จพระศรีีพัชั ริินทราบรมราชินิ ีีนาถ ร่่วมกัับพระราชโอรสที่่�
ประสูตู ิิจากมเหสีีองค์อ์ ื่�น่ ๆ
เมื่่�อทรงเจริิญพระชัันษาได้้ ๘ ปีี ทรงเข้้าเรีียนภาษาไทยที่ส�่ ำำ�นักั พระยาศรีีสุุนทรโวหาร (น้อ้ ย
อาจารยางกููร) พร้้อมกัับพระอนุชุ าที่ม่� ีีพระชันั ษาไล่เ่ ลี่ย� กัันสามพระองค์์ คืือ พระเจ้้าลููกยาเธอ พระองค์์
เจ้้ารพีีพััฒนศักั ดิ์์� (พระเจ้้าบรมวงศ์์เธอกรมหลวงราชบุรุ ีีดิเิ รกฤทธิ์์�) พระเจ้า้ ลููกยาเธอ พระองค์เ์ จ้า้
ประวิติ รวัฒั โนดม (พระเจ้้าบรมวงศ์เ์ ธอ กรมหลวงปราจิิณกิิติบิ ดีี) และพระเจ้า้ ลูกู ยาเธอ พระองค์์เจ้้า
จิิรประวัตั ิวิ รเดช (จอมพล พระเจ้้าบรมวงศ์์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีีสุุรเดช) ต่อ่ มาทรงเข้้าเรีียนวิชิ าภาษา
อัังกฤษชั้้�นต้้นที่่�สำ�ำ นัักครููรามสามีีที่่�โรงทหารมหาดเล็็กตรงมุุมตึึกข้้างประตููพิิมานไชยศรีีด้้านตะวัันออก
ปีี พ.ศ. ๒๔๒๖ ทรงเข้า้ เรีียนต่อ่ วิิชาภาษาไทยชั้�นมััธยมที่โ่� รงเรีียนพระตำำ�หนักั สวนกุุหลาบ จนมีีพระชันั ษา
ได้้ ๑๐ ปีี พระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้า้ อยู่่�หััวทรงพระกรุณุ าโปรดเกล้้าฯ ให้จ้ ัดั พระราชพิิธีีโสกันั ต์์
ในปีี พ.ศ. ๒๔๒๘ หลัังจากนั้้น� ทรงผนวชเป็น็ สามเณร ๑๕ วััน ประทัับ ณ วััดบวรนิิเวศราชวรวิหิ าร หลังั
จากลาผนวช พระบาทสมเด็็จพระจุลุ จอมเกล้้าเจ้า้ อยู่่�หััวทรงพระกรุุณาโปรดเกล้า้ ฯ ให้้เสด็จ็ ไปทรงศึกึ ษา
ณ ประเทศอัังกฤษ พร้อ้ มกัับพระเจ้้าลููกยาเธออีีก ๓ พระองค์์ โดยมีีเจ้า้ พระยายมราช (ปั้้น� สุขุ ุุม) เป็น็
พระอภิิบาลและผู้�สอนภาษาไทยและเป็น็ พระอภิิบาล เสด็็จออกจากประเทศไทยเมื่่�อวันั ที่�่ ๑๐ มิถิ ุุนายน
พ.ศ. ๒๔๒๘ เป็น็ พระราชโอรสรุ่�นแรกในพระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หัวั ที่่ไ� ด้เ้ สด็็จไปศึกึ ษา
ต่า่ งประเทศ
พระเจ้้าลููกยาเธอพระองค์์เจ้า้ กิิติยิ ากรวรลัักษณ์์ ทรงจบการศึึกษาระดัับ High School จาก
Rockville School เมืือง Edinburgh เทีียบได้้กัับระดัับเตรีียมอุดุ มศึกึ ษาของไทย จากนั้้น� ทรงเข้า้ ศึกึ ษา
ต่อ่ ณ Balliol College ซึ่�งเป็น็ วิทิ ยาลัยั ที่�่มีีชื่�่อเสีียงที่่�สุดุ แห่ง่ หนึ่่�งของมหาวิิทยาลัยั Oxford ระหว่่างทรง
ศึกึ ษาได้้รัับพระบรมราชานุุญาตให้้เสด็จ็ กลับั มาเยี่�ยมบ้้านในปีี พ.ศ. ๒๔๓๗ เนื่อ�่ งจากเจ้า้ จอมมารดาอ่ว่ ม
ถึึงแก่่อนิจิ กรรม และมิิได้้ทรงเสด็็จกลัับอัังกฤษอีีก เนื่�อ่ งจากพระบาทสมเด็จ็ พระจุุลจอมเกล้า้ เจ้้าอยู่่�หัวั มีี
พระราชประสงค์ใ์ ห้้ทรงเข้้ารับั ราชการที่่ก� รมราชเลขานุุการ เนื่�่องจากทรงเห็็นว่่าบ้้านเมืืองกำำ�ลังั
ต้อ้ งการคนที่่�รู้�ภาษาอัังกฤษดีีและมีีความสามารถช่่วยราชการเพื่่อ� พัฒั นาประเทศ แม้้จะไม่่ได้เ้ สด็็จกลับั
52
ไปศึกึ ษาต่่อ แต่่ก็ม็ ิิเป็น็ อุุปสรรคในการทำ�ำ งาน หลัังจากทรงเข้้ารัับราชการในตำ�ำ แหน่ง่ เลขานุุการเพีียง ๑
ปีี ก็ท็ รงพิสิ ูจู น์์ให้เ้ ห็็นถึงึ พระปรีีชาสามารถในการทรงงาน จึงึ มีีพระมหากรุณุ าธิิคุณุ โปรดเกล้า้ ฯ ให้ท้ รง
ดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่่งอธิบิ ดีีกรมศึึกษาธิิการ กระทรวงธรรมการ ในปีี พ.ศ. ๒๔๓๘
เมื่่อ� ทรงมีีพระชนมายุุครบ ๒๕ ชัันษา ได้ก้ ราบถวายบัังคมลาผนวชเป็็นพระภิิกษุุเมื่อ�่ วัันที่่� ๑๘
กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๔๒ ณ พระอุุโบสถวัดั พระศรีีรัตั นศาสดาราม และประทับั ที่่�วัดั บวรนิิเวศ เมื่่�อครบ
พรรษาทรงลาผนวชแล้ว้ ได้้กลับั เข้้ารัับราชการในตำ�ำ แหน่ง่ เดิมิ ต่่อมาในปีี พ.ศ. ๒๔๔๕ ทรงย้า้ ยไปรับั
ตำ�ำ แหน่่งอธิบิ ดีีกรมตรวจและกรมสารบาญชีี ในกระทรวงพระคลัังมหาสมบััติิ และในปีเี ดีียวกันั นั้้�น ด้้วย
พระวิริ ิยิ ะอุตุ สาหะเป็น็ อย่า่ งยิ่ง� ในหน้า้ ที่่�ราชการ พระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้า้ เจ้้าอยู่�ู หัวั ได้้ทรง
สถาปนาพระเจ้้าวรวงศ์เ์ ธอ พระองค์เ์ จ้้ากิติ ิยิ ากรวรลักั ษณ์์ขึ้น� เป็น็ กรมหมื่่�นจันั ทบุุรีีนฤนาถสิงิ หนาม
ปีี พ.ศ. ๒๔๕๑ ได้ท้ รงตำำ�รงตำ�ำ แหน่ง่ เสนาบดีีกระทรวงพระคลังั มหาสมบัตั ิิ และทรงดำ�ำ รง
ตำ�ำ แหน่ง่ ดัังกล่า่ วเป็น็ ระยะเวลาประมาณ ๑๕ ปีี สืืบเนื่อ่� งมาจนถึึงรััชกาลพระบาทสมเด็จ็ พระมงกุฎุ เกล้้า
เจ้า้ อยู่่�หััว ทั้้ง� นี้้ใ� นปีี พ.ศ. ๒๔๕๔ ได้้รัับพระกรุุณาโปรดเกล้า้ ให้้เลื่่อ� นพระอิสิ ริิยยศจากกรมหมื่่�น
เป็็นกรมหลวง ต่่อมาได้เ้ ลื่�อ่ นขึ้น� เป็น็ กรมพระจันั ทบุุรีีนฤนาทในปีี พ.ศ. ๒๔๕๙ ทรงพระกรุณุ าโปรด
เกล้้าฯ แต่่งตั้�งให้้ดำ�ำ รงตำำ�แหน่่งนายกสภาเผยแผ่พ่ าณิชิ ย์์ ซึ่ง� แยกออกจากกระทรวงพระคลังั มหาสมบัตั ิิ
ในปีี พ.ศ. ๒๔๖๓ เทีียบเท่า่ กัับตำ�ำ แหน่่งเสนาบดีีกระทรวงพาณิิชย์์ ในขณะเดีียวกัันก็็ทรงดำำ�รงตำ�ำ แหน่ง่
เสนาบดีีกระทรวงพระคลังั มหาสมบัตั ิิด้้วย จึงึ นัับได้้ว่่ากรมพระจัันทบุุรีีนฤนาททรงมีีภาระรัับผิดิ ชอบ
ในงานราชการเพิ่่ม� ขึ้น� มาก แต่ก่ ็ท็ รงบริหิ ารงานได้้อย่่างไม่่ขาดตกบกพร่อ่ ง ต่่อมาพระบาทสมเด็จ็
พระมงกุุฎเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวมีีพระบรมราชโองการให้้ทรงดำ�ำ รงตำำ�แหน่่งเสนาบดีีกระทรวงพาณิิชย์์และนายก
สภาเผยแผ่พ่ าณิชิ ย์์ตำ�ำ แหน่ง่ เดีียว พ้น้ จากตำ�ำ แหน่่งเสนาบดีีกระทรวงพระคลัังมหาสมบัตั ิิ
พระเจ้า้ พี่่ย� าเธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ ทรงเป็็นเสนาบดีีกระทรวงพาณิิชย์พ์ ระองค์์แรก และ
ทรงดำ�ำ รงตำำ�แหน่่งเสนาบดีีกระทรวงพาณิิชย์์จวบจนสิ้ �นรััชสมััยของพระบาทสมเด็็จพระมงกุุฎเกล้้า
เจ้า้ อยู่่�หัวั ต่อ่ มาปีี พ.ศ. ๒๔๖๘ พระบาทสมเด็็จพระปกเกล้้าเจ้้าอยู่่�หัวั ทรงพระกรุณุ าโปรดเกล้า้ ฯ ให้้
เป็น็ อภิิรััฐมนตรีีสภา ในปีนี ั้้น� เองที่�่ประชุุมอภิริ ัฐั มนตรีีสภาได้้พิจิ ารณาวางระเบีียบข้้าราชการพลเรืือนเป็็น
ครั้้ง� แรก ซึ่ง� จััดได้้ว่า่ เป็น็ พระดำำ�ริิของพระเจ้า้ พี่่ย� าเธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถที่่�ริิเริ่ม� ให้้มีีระเบีียบต่่างๆ
ของข้้าราชการพลเรืือนขึ้น� มาใช้้บังั คัับ ทรงได้้รับั พระกรุณุ าโปรดเกล้า้ ฯ ให้เ้ ป็น็ นายกกรรมการกลาง
รัักษาระเบีียบข้า้ ราขการพลเรืือน พุทุ ธศัักราช ๒๔๗๑ ทรงดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่่งอภิิรัฐั มนตรีี สภานายกการคลััง
และนายกกรรมการรักั ษาระเบีียบข้้าราขการพลเรืือน
ด้้านชีีวิิตส่ว่ นพระองค์์ พระเจ้้าพี่่�ยาเธอ กรมพระจันั ทบุรุ ีีนฤนาถได้้ทรงอภิิเษกสมรสกัับหม่อ่ ม
เจ้า้ หญิิงอััปษรสมาน เทวกุุล พระธิดิ าองค์ใ์ หญ่ใ่ นสมเด็็จพระเจ้้าบรมวงศ์์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์์
วโรปการ และต่อ่ มาทรงมีีหม่่อมห้้ามอีีก ๔ คน คืือ หม่อ่ มละออง วิิชยาภัยั หม่่อมจอน วิิชยาภัยั
หม่อ่ มจั่น� อินิ ทุุเกต และหม่อ่ มละเมีียด เปลี่่�ยนประยููร มีีพระโอรสธิดิ าที่่�ถืือกำำ�เนิดิ จากพระชายาและ
หม่่อมทั้้ง� ๔ คนรวมทั้้ง� สิ้�น ๒๔ พระองค์์ เป็น็ พระโอรส ๑๒ พระองค์์ และพระธิดิ า ๑๒ พระองค์์
พระโอรสธิดิ าซึ่�งประสูตู ิจิ ากพระชายาคืือหม่อ่ มเจ้า้ หญิิงอััปษรสมานมีีทั้้�งสิ้น� ๑๒ พระองค์์ โดย
พระโอรสลำ�ำ ดัับที่่� ๓ ซึ่�งประสููติิจากพระชายา คืือ พระวรวงศ์เ์ ธอ กรมหมื่่น� จัันทบุุรีีสุรุ นาถ พระราชบิดิ า
ของสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชินิ ีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ส่ว่ นหม่อ่ มเจ้้า
53
กมลปราโมทย์เ์ ป็น็ พระธิิดาองค์์ที่�่ ๔ ต่อ่ มาได้เ้ สกสมรสกับั หม่่อมเจ้า้ วงศานุวุ ััตร เทวกุุล ซึ่ง� เป็น็ ท่า่ นบิิดา
ของหม่อ่ มราชวงศ์์เทพกมล เทวกุลุ
ช่ว่ งปลายปีี พ.ศ.๒๔๗๓ พระเจ้้าบรมวงศ์เ์ ธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถมีีพระอาการประชวร
หลอดพระศออัักเสบ จึงึ กราบถวายบัังคมลาไปรักั ษาพระองค์์ ณ กรุงุ ปารีีส ประเทศฝรั่�งเศส พระอาการ
ดีีขึ้้น� ในระยะแรกก่่อนจะกลับั มากำ�ำ เริบิ เป็น็ เหตุุให้ส้ิ้น� พระชนม์เ์ มื่อ�่ วันั ที่่� ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๔
สิิริิพระชัันษาได้้ ๕๘ ปีี
พระเจ้า้ บรมวงศ์์เธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ มีีพระปรีีชาสามารถเป็็นที่่ป� ระจัักษ์์ ขณะทรงดำ�ำ รง
ตำ�ำ แหน่่งเสนาบดีีกระทรวงพาณิชิ ย์์ มีีผลงานสำำ�คััญเป็น็ พระเกีียรติิคุณุ มากมาย ทรงพระดำำ�ริิจัดั ตั้้�งคลังั
ออมสิินให้้ราษฎรได้น้ ำำ�เงินิ ฝากเพื่�่อให้้ปลอดจากโจรภัยั และอัคั คีีภัยั และส่่งเสริมิ การออมทรัพั ย์์ ทรงจััดตั้้�ง
กรมพาณิิชย์์และสถิติ ิิพยากรณ์์ และจััดการตั้้�งสหกรณ์์ ทรงร่า่ งกฎหมายวางระเบีียบวิธิ ีีการศุุลกากร และ
ทรงแก้ไ้ ขปรัับปรุุงภาษีสี รรพากร รวบรวมหน่่วยงานจัดั เก็บ็ ภาษีใี ห้ม้ ารวมอยู่�ในบัังคับั บัญั ชากระทรวง
เดีียวกััน ทรงจัดั ให้ส้ ุุราและฝิ่�นเป็็นสิ่�งผูกู ขาดของรัฐั บาล เพื่อ่� เตรีียมการที่จ�่ ะบัังคัับให้้การสููบฝิ่�นเป็น็ สิ่ง�
ต้อ้ งห้า้ มในเวลาต่อ่ มา ทรงมีีพระดำำ�ริิว่่าที่่�ดิินบางแห่่งซึ่ง� กระทรวงพระคลังั มหาสมบััติิเคยจัดั ให้ม้ ีีผู้้�รับั เช่า่
เพื่�่อเก็บ็ ผลประโยชน์์เป็็นเงินิ รายได้แ้ ผ่่นดิินนั้้�น ไม่่เหมาะแก่ก่ ารใช้ป้ ระโยชน์์ในราชการ สมควรขายให้้
เป็็นกรรมสิทิ ธิ์์�แก่ร่ าษฎรเพื่อ่� นำำ�ไปทำ�ำ ประโยชน์ใ์ ห้ร้ าษฎรทุุนน้้อยมีีโอกาสซื้�อได้ด้ ้ว้ ย ทรงกำำ�หนดวิิธีีการ
เช่่าซื้อ� ขึ้น�
ต่อ่ มาเมื่อ�่ สงครามโลกครั้้�งที่ห�่ นึ่่�งสิ้�นสุุดลงช่ว่ งแรก ราคาข้้าวในประเทศสูงู ขึ้�นมาก ประชาชนได้้
รัับความเดืือดร้้อน มีีการออกพระราชบัญั ญัตั ิิกำำ�กัับตรวจตราข้า้ วในต้้นเดืือนมีีนาคม ๒๔๖๒ โดยพระเจ้้า
บรมวงศ์เ์ ธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ ทรงเป็น็ ประธานกรรมการ เริ่ม� ทำ�ำ ตั้้�งแต่เ่ ดืือนมิถิ ุุนายน ๒๔๖๒ ไป
จนถึงึ เดืือนมกราคม ๒๔๖๓ ประสบผลสำำ�เร็จ็ ด้ว้ ยดีี สามารถสำำ�รองข้้าวไว้เ้ ป็็นอาหารสำำ�หรัับบ้า้ นเมืืองได้้
เพีียงพอ ราคาข้้าวค่่อยๆ ลดลงตามลำำ�ดับั
พระเจ้า้ บรมวงศ์์เธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ ทรงพระปรีีชาด้้านวรรณกรรมและการศาสนา
ทรงแปลเรื่่�องจัันทกุมุ ารชาดกจากภาษาบาลีีเป็น็ ภาษาไทย จนได้ร้ ัับพระราชทานพััดเปรีียญธรรม ๕
ประโยคจากพระบาทสมเด็็จพระปกเกล้า้ เจ้้าอยู่่�หัวั เป็็นกรณีีพิิเศษทั้้ง� ที่่ท� รงเป็น็ ฆราวาส แสดงให้เ้ ห็น็ ภูมู ิิ
ความรู้�ภาษาบาลีีของพระองค์ไ์ ด้้เป็็นอย่า่ งดีี นอกจากนี้้�ยังั ทรงพระนิพิ นธ์์ปทานุกุ รมบาลีี-ไทย-อัังกฤษ-
สัันสกฤต โดยอาศััยพจนานุกุ รมบาลีีของ R.C. Childers ที่่�สมาคมบาลีีปกรณ์์ดำ�ำ เนินิ การจััดพิมิ พ์์ก่่อน
หน้้าเป็็นหลักั ปทานุกุ รมเล่่มนี้้�เป็็นต้้นตำ�ำ รับั การค้้นคว้า้ สำ�ำ หรัับพระภิิกษุ-ุ สามเณรในการแปลภาษาบาลีี
สันั สกฤต ซึ่ง� ต่อ่ มาพระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุลุ ยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร
ทรงพระกรุณุ าโปรดเกล้้าฯ ให้้คณะสงฆ์ว์ ััดบวรนิเิ วศวิิหาร ร่ว่ มกัับศาสตราจารย์ ์ หม่่อมหลวงจิริ ายุุ นพวงศ์์
องคมนตรีตรวจชำ�ำ ระต้้นฉบัับที่พ�่ ระองค์ท์ รงร่่างขึ้�น แล้้วโปรดให้้มููลนิิธิมิ หามกุุฏราชวิิทยาลัยั จัดั พิิมพ์์
ปทานุุกรมดังั กล่่าวเพื่่�อเผยแพร่่ นับั แต่น่ ั้้น� ปทานุุกรมเล่ม่ นี้้�จึึงเป็็นที่่ร�ู้�จักกัันอย่่างแพร่ห่ ลายมากยิ่่�งขึ้น�
ที่�มา : ราชสกุลุ กิติ ิยิ ากร เรีียบเรีียงโดยสมาชิกิ ราชสกุุลกิิติิยากร
54
เรื่อ่ งเล่่าครั้้�งเยาว์์วััย
คุณุ กี๊๊�ตเกิดิ วัันที่่� ๑๒ เมษายน พุุทธศักั ราช ๒๔๗๙ เป็น็
บุตุ รของหม่อ่ มเจ้า้ วงศานุวุ ััตร กัับ หม่อ่ มเจ้้ากมลปราโมทย์์ (กิติ ิยิ ากร)
เทวกุุล คุุณกี๊๊�ตมีีพี่่�สาวคืือหม่อ่ มราชวงศ์์นิิศารััตน์์ เทวกุลุ และพี่่�
ชายต่า่ งบิิดาคืือหม่่อมราชวงศ์ม์ รุตุ เทวกุุล
คุุณกี๊�๊ตเป็น็ หลานปู่�ของสมเด็็จพระเจ้้าบรมวงศ์เ์ ธอ กรม
พระยาเทวะวงศ์ว์ โรปการ ต้้นราชสกุลุ เทวกุลุ กับั หม่่อมจัันทร์์
และเป็น็ หลานตาในพระเจ้้าบรมวงศ์เ์ ธอ กรมพระจัันทบุรุ ีีนฤนาถ
ต้้นราชสกุุลกิติ ิิยากร ส่ว่ นท่่านยายคืือหม่่อมเจ้้าอััปษรสมาน กิิติิ
ยากร หม่อ่ มจัันทร์์ หม่อ่ มย่า่ ของคุณุ กี๊ต๊� เป็น็ นัักเรีียนหญิิงที่่� หหมม่่่อ่อมมเเจจ้้้า้ากวมงศลาปนรุวุาัตัโมรทเยท์์วเทกุุลวกุแลุ ล(ะกิติ ิิยากร)
พระบาทสมเด็จ็ พระจุุลจอมเกล้า้ เจ้า้ อยู่่�หัวั ทรงโปรดเกล้้าฯ ส่่งให้้
ไปศึึกษาที่่อ� ัังกฤษเป็็นรุ่�นแรกตั้้ง� แต่อ่ ายุุได้้ ๑๓ ปีี เมื่อ่� จบการ
ศึกึ ษาก็เ็ ดิินทางกลัับเมืืองไทยในอีีกสิบิ ปีีต่่อมา เริ่ม� แรกหม่่อมย่่า
ทำำ�งานเป็็นครููที่่�โรงเรีียนราชิินีีทำ�ำ หน้้าที่�่เป็็นผู้้�ช่่วยครููแหม่่มก่่อนจะ
ได้ร้ ับั การโปรดเกล้้าฯ ให้ถ้ วายพระอักั ษรเจ้้านายหลายพระองค์์
เมื่�่อคุุณกี๊๊�ตมีีอายุุถึึงเกณฑ์์ก็็เข้้าเรีียนระดัับชั้�นอนุุบาลที่�่
โรงเรีียนมาแตร์เ์ ดอีี ก่่อนจะเข้้าเรีียนต่่อชั้น� ประถมที่่�โรงเรีียนราชินิ ีี
ซึ่�งเวลานั้้น� มีีหม่อ่ มเจ้้าอััจฉราฉวีี เทวกุุล ซึ่ง� คุณุ กิ๊๊ต� เรีียกว่่า
“ท่่านป้้าอึ่่ง� ” เป็็นอาจารย์ใ์ หญ่่ ท่า่ นป้้าเป็็นพี่่�สาวร่่วมมารดา
เดีียวกับั ท่า่ นพ่อ่ ของคุณุ กี๊�๊ต
ครูทู ี่่�สอนในโรงเรีียนราชินิ ีียุคุ นั้้น� ส่ว่ นใหญ่่เป็็นหม่่อมเจ้้า
มากกว่่าสามััญชน โดยมากเป็็นพระสหายและพระญาติิ เมื่�่อพระ
สหายของท่่านป้้าอึ่�งเสีียชีีวิติ ท่่านป้้าก็็รัับลูกู ๆ ของเพื่�่อนมาดูแู ล
ให้ก้ ารศึึกษา และดููแลทรััพย์ส์ มบัตั ิิให้จ้ นพอจะรัับผิดิ ชอบตััวเอง
ได้้ เด็ก็ ๆ เหล่่านั้้น� ต่่อมาก็็ได้้เป็น็ เพื่่�อนกับั คุณุ กี๊๊�ตและคุุณหญิงิ นิศิ า
รัตั น์์แทบทั้้ง� สิ้น� หนึ่่�งในนั้้น� คืือหม่่อมหลวงหิิรััญญิกิ า ลดาวััลย์์
หรืือ “พี่่ป� าด” ซึ่�งเล่่าเรื่อ�่ งในวัยั เด็ก็ ของคุณุ กี๊๊�ตว่า่ ได้้พบกัันครั้้ง�
แรกที่ว�่ ังั เทวเวศม์ต์ อนคุุณกี๊�๊ตอายุุราวสองขวบ กำ�ำ ลัังถ่า่ ยภาพกัับ
พี่่�สาว พี่่�ปาดเห็น็ คุุณกี๊�๊ตหน้้าตาน่่ารักั จึึงเข้้าไปทัักทาย ถามได้้
ความว่า่ เป็น็ ลููกท่่านวงศ์์ แต่่ที่่ส� นิิทสนมกัันก็ต็ อนไปพบกัันอีีกครั้้ง�
เมื่�อ่ เกิิดสงครามโลกครั้้�งที่่ส� อง ตอนนั้้�นคุุณกี๊�๊ตน่า่ จะอายุรุ าว ๙ -
๑๐ ขวบ นัักเรีียนโรงเรีียนมาแตร์์เดอีีและโรงเรีียนราชิินีีอพยพ
หนีีสงครามไปใช้้สถานที่่�วััดชีีโพนอำ�ำ เภอผัักไห่่จัังหวััดพระนคร
55
ศรีีอยุุธยาเป็็นการชั่่ว� คราว คุุณกี๊๊ต� ก็็ย้า้ ยไปอยู่่�กัับท่า่ นป้า้ อึ่�งช่่วงสั้น� ๆ พร้้อมกับั พี่่ส� าว ไปรู้้�จัักสนิิทสนมกับั
บรรดาลููกหลานเพื่่อ� นท่่านป้้าอึ่ง� คนอื่น�่ ๆ ทั้้�งหม่อ่ มหลวงทวีีสันั ต์์ ลดาวััลย์์ หม่อ่ มราชวงศ์น์ ัยั นา กุุญชร
เรีียกได้้ว่่าคบหากันั เป็น็ เพื่�อ่ น เป็น็ พี่่�เป็น็ น้อ้ งกัับคุณุ กี๊๊�ตด้ว้ ยกัันทั้้ง� นั้้น�
ชีีวิติ ช่่วงสงครามสำำ�หรัับเด็็กๆ เป็น็ เรื่อ่� งสนุุก เพราะได้ย้ ้้ายไปอยู่่�ต่่างจังั หวัดั รวมกัับเพื่�่อนๆวัยั
เดีียวกัันกลุ่่�มใหญ่่ เด็ก็ ๆ นอนด้้วยกันั ในเรืือนแถว ถููกใช้้ให้ช้ ่ว่ ยกัันทำ�ำ งานในครัวั ก็็เห็น็ เป็็นเรื่่อ� งสนุกุ พี่่�
ปาดเล่่าว่า่ คุุณกี๊๊ต� ขูดู เนื้้�อปลากรายเก่่ง
ต่่อมาเมื่�่อพี่่�ปาดออกเรืือนไปกับั คุณุ แผน วรรณเมธีี ท่่านป้า้ อึ่ง� ก็็เป็น็ ธุุระจััดการเรื่อ่� งพิิธีีสมรส และ
มอบมรดกของพี่่�ปาดที่ช่� ่่วยดูแู ลเอาไว้้ให้้ ส่่วนหม่อ่ มหลวงทวีีสัันต์์ ลดาวััลย์์ได้้เข้้าทำ�ำ งานที่�ก่ ระทรวงการ
ต่่างประเทศกัับท่า่ นพ่อ่ ของคุณุ กี๊ต�๊ ต่่อมาได้้รัับทุนุ ไปเรีียนต่่อที่�ป่ ระเทศฝรั่�งเศส และสมรสกัับหม่่อม
ราชวงศ์บ์ ุุษบา กิิติยิ ากร ในเวลาต่่อมา
คุณุ ชายได้้เขีียนเล่า่ เรื่�องชีีวิติ ในวัยั เด็ก็ ในความทรงจำ�ำ ไว้ใ้ นหนังั สือื ไว้อ้ าลัยั
แด่่ ม.ร.ว. ปััณฑิิตย์์ จัักรพันั ธุ์� ดังั นี้�
รำ��ลึกึ ความหลัังครั้�งสงครามโลกครั้�งที่�่ ๒ วัดั ชีโี พน อำ�ำ เภอผัักไห่่ จังั หวัดั อยุุธยา
รััฐบาลไทยได้้ประกาศสงครามกัับประเทศยุุโรปตะวัันตกโดยได้้เข้้าร่่วมเป็็นพัันธมิิตรกัับญี่่�ปุ่ �น
ซึ่�งได้้ยกกองกำ�ำ ลัังเข้้ามาทางภาคใต้้โดยมุ่�งหมายที่่�จะเดิินทััพผ่่านดิินแดนไทยเข้้าไปยัังประเทศพม่่าซึ่�ง
เป็็นที่�ต่ั้�งของกองกำ�ำ ลังั ของอัังกฤษส่ว่ นหนึ่่�ง และอีีกส่่วนหนึ่่�งจะเดิินทางไปยัังมาเลเซีียและสิงิ คโปร์เ์ พื่�อ่
ทำำ�ลายกองกำ�ำ ลังั ของกองทัพั พันั ธมิติ รที่่ต�ั้�งประจำ�ำ อยู่�ที่�่นั่่�น กรุงุ เทพฯ จึึงตกเป็น็ เป้้าหมายของการโจมตีี
56
ทางอากาศ โดยกองกำำ�ลัังของสหรััฐฯ และพันั ธมิติ รของประเทศยุุโรปตะวันั ตก เนื่อ�่ งจากกองกำำ�ลังั ของ
ญี่่�ปุ่�น ได้ย้ กเข้้ามายึดึ กรุุงเทพฯ เพื่อ�่ ใช้เ้ ป็น็ ศููนย์ก์ ลางของกองทััพญี่่ป�ุ่�นสำำ�หรัับใช้้ในการต่อ่ สู้้�กัับกองกำ�ำ ลััง
ของทางฝ่่ายตะวันั ตกที่�ซ่ ่่องสุุมกัันอยู่�ในประเทศเพื่่�อนบ้า้ น ไทยจึงึ ตกเป็น็ เป้้าหมายของการโจมตีีทาง
อากาศโดยการทิ้้�งระเบิดิ ลงสู่�เป้า้ หมายอันั เป็น็ จุุดยุทุ ธศาสตร์์ อาทิิ ที่�ต่ั้�งของกองกำำ�ลังั ของญี่่�ปุ่�น เส้น้ ทาง
คมนาคมที่่ส� ำำ�คััญที่่จ� ะใช้ใ้ นการเดิินทางกองทััพญี่่ป�ุ่�นเพื่อ่� ขึ้น� ไปทางตะวันั ออกเฉีียงเหนืือ และ ลงไปทาง
ใต้้
ประชาชนชาวไทยต้อ้ งประสบกัับความเดืือดร้อ้ น เนื่�อ่ งจากภยันั ตรายที่เ�่ กิิดจากการทิ้้ง� ระเบิิด
ตามสถานที่�่สำำ�คัญั ต่่างๆ โดยเฉพาะโรงเรีียนและโรงพยาบาลซึ่ง� ต้อ้ งอพยพนักั เรีียนและคนไข้อ้ อกจาก
สถานที่ท�่ ี่่อ� ยู่�ใกล้้จุดุ ยุุทธศาสตร์์ในกรุงุ เทพฯ ให้้ออกไปจากเขตอัันตรายจากการทิ้้ง� ระเบิดิ ของเครื่�่องบินิ
รบของประเทศตะวันั ตก
ท่า่ นป้้าหญิงิ อัจั ฉราฉวีี อาจารย์์ใหญ่โ่ รงเรีียนราชินิ ีีจึงึ ได้้ติดิ ต่่อกัับเจ้้าอาวาสของวัดั ชีีโพน อำำ�เภอ
ผัักไห่่ จัังหวััดอยุุธยา เพื่�อ่ ขอเช่า่ สถานที่่ส� ำ�ำ หรับั ใช้ใ้ นการเป็น็ ที่่�พักั ของนัักเรีียนและครูู รวมทั้้ง� การสร้้าง
อาคารชั่่ว� คราวเพื่่�อใช้้เป็น็ ห้อ้ งเรีียน ซึ่ง� ทางเจ้้าอาวาสของวัดั ก็ไ็ ด้จ้ ัดั ให้้ศาลาการเปรีียญเป็็นอาคารที่่พ� ักั
ของครููชั้น� ผู้�ใหญ่่ พระญาติิและลููกหลาน ส่ว่ นที่่พ� ักั ของนัักเรีียนก็ไ็ ด้้จัดั ให้้ใช้้อาคารอีีกหลัังหนึ่่ง� ซึ่�งอยู่�ใกล้้ๆ
กับั อาคารชั่่ว� คราวที่�ไ่ ด้จ้ ััดสร้้างขึ้น� เพื่่�อใช้้เป็็นห้้องเรีียน อยู่่�ติิดกับั โรงครัวั และโรงอาหาร ใกล้้กับั อาคารที่�ใ่ ช้้
เป็น็ ที่่พ� ักั ของนัักเรีียนส่ว่ นใหญ่แ่ ละที่�่พักั ของครูดู ้้วย เด็็กนัักเรีียนที่่เ� ดิินทางไปผัักไห่ด่ ้้วยกัันส่ว่ นใหญ่่ก็็
เป็น็ ลููกหลานของผู้้�ปกครองที่่�รู้�จักกับั ท่่านอาจารย์์เป็น็ อย่่างดีี คุณุ ชายปััณฑิิตย์์ (ชายเล็็ก) คุณุ หญิิงผกา
แก้ว้ ก็เ็ ป็น็ หลานของท่า่ นหญิิงดวงแก้้ว ซึ่ง� เป็น็ พระสหายของท่า่ นอาจารย์์ ท่า่ นพ่่อของคุุณชายเล็็กและ
คุณุ หญิงิ ผกาแก้้วก็เ็ ป็็นพระญาติิของท่า่ นหญิิงดวงแก้้ว นอกจากนี้้�ก็ม็ ีีคุณุ หญิงิ ปณิิตา (เพิ่่�ง) คุณุ หญิงิ
นยนา (คุณุ หญิิงเล็็ก) ธิดิ าของหม่่อมเจ้้าสวัสั ดีีประดิษิ ฐ สวััสดิิวััฒน์์ นอกจากนี้้ก� ็็มีีคุุณสุนุ ามััน เลขยานนท์์
คุณุ สุวุ ิิทย์์ (ยอน) และคุุณสุวุ ัฒั น์์ (บ๊๊อบ) เลขยานนท์์ ซึ่�งเป็็นลููกของคุุณพระสุทุ ธิิอรรถนฤมนต์์ เท่า่ ที่่จ� ำ�ำ ได้้
มีีคุณุ อาภา คุณุ ภากร และคุุณป้้อม ซึ่ง� เป็็นลููกของคุุณหลวงศุภุ ชลาศััย และยัังมีีลูกู ของคุณุ กมล ชลศึกึ ษ์์
ซึ่ง� ได้แ้ ก่ค่ ุณุ สุกุ ััญญา ชลศึกึ ษ์์ (ผู้�มีนามปากกาว่่า “กฤษณา อโศกสินิ ”) คุุณกาญจนา ชลศึึกษ์์ และคุุณ
วาสนา ชลศึึกษ์์ รวมทั้้ง� หม่่อมราชวงศ์์มาลานุวุ ััตร จัักรพันั ธ์ุ� ผู้�ซึ่ง� เป็็นหลานของท่่านหญิิงดวงแก้้ว ฯลฯ
ทางฝ่า่ ยของท่า่ นหญิงิ ดวงแก้ว้ ฯ ก็็ยังั มีีหม่อ่ มปลั่่ง� มารดาของคุณุ ชายปัณั ฑิติ ย์์ (ชายเล็็ก) และคุณุ บุุญเกิิด
ซึ่ง� เป็น็ ผู้้�ติิดตามของท่่านหญิิงดวงแก้้วอีีกผู้้�หนึ่่�งด้้วย
นอกจากนี้้� ยัังมีีผู้้�ติิดตามของท่า่ นอาจารย์์ที่่เ� ป็น็ ผู้�ที่ท�่ ่่านได้้ทรงชุุบเลี้ย� งมา อาทิิ น.ส. สตีี แม้้น
นนทรัตั น์์ กับั เด็ก็ ชายภัทั ร์์ แม้น้ นนทรัตั น์์ น้้องชายของสตีี ทั้้ง� สองเป็็นบุุตรของแม่่สายต้น้ ห้้องของท่า่ น
อาจารย์์ที่่ไ� ด้ช้ ุบุ เลี้�ยงกันั มา นอกจากนี้้ย� ัังมีี น.ส. สอาด และเด็็กหญิงิ ปราณีี เป็น็ ผู้้�ติิดตามท่า่ นอาจารย์์
ใหญ่แ่ ละได้้รัับเข้า้ มาอยู่่�ด้ว้ ย ทั้้ง� หมดเป็็นผู้�ที่่อ� าศัยั อยู่�ในอาคารเดีียวกันั ที่่ศ� าลาการเปรีียญของวัดั
สำ�ำ หรับั ผมและคุณุ ชายปัณั ฑิิตย์์ (ชายเล็ก็ ) ซึ่�งเป็็นผู้�ที่่ม� ีีอายุไุ ล่เ่ ลี่�ยกััน (๙ - ๑๐ ขวบ) เรีียนอยู่�ใน
ชั้�นเรีียนเดีียวกันั ก็็เลยจับั คู่�เป็็นเพื่�่อนเล่่นกัันมาตลอดระยะเวลาที่่อ� ยู่�ที่่�ผักั ไห่่ โดยโรงเรีียนตั้ง� อยู่�ในวััดซึ่่�งมีี
สิ่�งแวดล้อ้ มที่ผ�่ ิดิ แปลกแตกต่่างไปจากสิ่่�งที่่�เราเคยคุ้�นในสภาพแวดล้้อมของบ้้านในกรุงุ เทพฯ ศาลา
การเปรีียญซึ่�งเป็็นที่่�พัักของท่า่ นอาจารย์์และบรรดาผู้้�ติดิ ตามของท่า่ นตั้ง� อยู่�ริมฝั่�งแม่่น้ำ�ำ� “แควน้้อย” ศาลา
57
นี้้�รายล้อ้ มไปด้ว้ ยกุุฏิิพระและมีียกพื้้น� เชื่่อ� มต่อ่ เพื่อ่� เอาไว้เ้ ดิินติดิ ต่อ่ กันั ระหว่่างอาคาร เนื่่�องจากผืืนแผ่น่
ดินิ ที่เ�่ ป็น็ ที่่�ตั้�งของวัดั มัักจะถูกู น้ำ�ำ�ท่ว่ มเมื่่อ� เวลาน้ำ�ำ�ขึ้้�น และแม้้ถึงึ เวลาน้ำ��ำ ลดก็ไ็ ม่่สะดวกนักั เพราะพื้้น� ดิินยังั
ไม่แ่ ห้ง้ จึึงต้อ้ งอาศััยเดิินบนยกพื้้�นเพื่่�อจะเดินิ ทางไปหรืือกลับั จากโรงเรีียน การไปและกลับั จากโรงเรีียน
นั้้น� จะต้อ้ งเดินิ ทางผ่่านโบสถ์์และวิหิ าร ก่่อนที่่�จะถึึงอาคารชั่่�วคราวที่่จ� ัดั เป็น็ ห้อ้ งเรีียนและอาคารที่่�พััก
ของนักั เรีียน ส่ว่ นใหญ่ก่ ารเดิินทางผ่า่ นโบสถ์แ์ ละวิิหารนั้้�น ถ้้ามองผ่่านเข้้าไปทางข้้างหลังั โบสถ์แ์ ละวิิหาร
จะมองเห็็นเชิิงตะกอนที่ม่� ีีการเผาศพอยู่่�บ่อ่ ยๆ เด็็กชาวกรุุงทั้้ง� หลายที่่ม� าอยู่�ในวััดก็ม็ ีีความฝัังใจในเรื่่�องผีี
เป็น็ ทุุนเดิมิ อยู่�แล้ว้ ต้อ้ งมาเดิินผ่่านเชิิงตะกอน ก็็ยิ่ง� เกิิดความกลัวั ขึ้้น� มา และก็็คอยจะคิิดอยู่�แต่่ว่่า วัันดีี
คืืนดีีจะต้อ้ งโดนผีีหลอกเข้้าแน่่ ๆ วัันหนึ่่ง� คุุณชายเล็ก็ เดิินกลัับจากโรงเรีียนคนเดีียว โดยได้้วิ่�งกลับั มาที่่�
ศาลาการเปรีียญแล้ว้ ระล่ำำ��ระลัักว่่าถููกผีีหลอก เด็็ก ๆ ทุกุ คนที่�่กลััวเรื่�อ่ งนี้้พ� ากัันไปรับั ฟังั ประสบการณ์์ของ
คุณุ ชายเล็็ก ผู้�ซึ่�งเล่า่ ให้้ฟัังว่่าทุุกเช้า้ เวลาไปโรงเรีียนก็จ็ ะหัันไปดูวู ่า่ หััวกะโหลกมนุุษย์ท์ ี่�ต่ั้ง� อยู่�ที่�ห่ ััวสะพาน
ยัังอยู่�หรืือเปล่า่ และในตอนเย็็นขากลับั ก็็จะต้อ้ งหัันไปดููอย่า่ งเคย แต่่ในค่ำ��ำ วันั นี้้�ตอนเช้า้ ก็ร็ ีีบไปทำำ�อย่า่ ง
เดิมิ แต่ช่ ่ว่ งขากลัับมองไม่เ่ ห็็นหัวั กระโหลกแล้้ว ซึ่�งเป็็นสิ่ง� ที่ไ่� ม่เ่ คยเกิิดขึ้้�น ทุุกคนที่่ไ� ด้้ฟัังก็็พยายามปลอบ
ประโลมคุุณชายให้้หายข้อ้ งใจ แต่่จะพููดอย่า่ งไรคุณุ ชายก็็ยัังคงยืืนยัันอยู่่�ว่า่ ต้อ้ งเป็น็ การถูกู ผีีหลอกอย่่าง
แน่่นอน ผู้�ใหญ่ท่ ี่่อ� ยู่�ในที่น่� ั้้�นจึงึ ชวนให้ค้ ุุณชายไปดููสถานที่เ�่ กิดิ เหตุดุ ้ว้ ยตนเองด้้วยการชวนพรรคพวกไป
ด้ว้ ย เมื่่�อไปถึงึ ก็็ไปพบว่่าหััวกะโหลกมนุษุ ย์ย์ ังั ตั้ง� อยู่�ที่่เ� ดิิม จึึงต้อ้ งเดินิ ทางกลัับไปดููเส้้นทางที่ค�่ ุุณชายใช้้ใน
การเดิินทางกลับั ศาลาการเปรีียญ ก็ไ็ ด้้พบว่า่ บนเส้้นทางดัังกล่า่ วมีีต้้นไม้้อยู่่�ต้น้ หนึ่่ง� ซึ่ง� หากผู้้�ที่่เ� ดิินผ่่านใน
ช่ว่ งที่�่ต้้นไม้ต้ ้้นนี้้�ปิิดบัังที่ต�่ั้ง� ของหัวั กะโหลกที่่�ว่่าอย่า่ งมิิดชิดิ และถ้้าตกใจแล้้ววิ่่ง� หนีีมาโดยไม่่ได้ค้ ิดิ ให้้
รอบคอบก็อ็ าจจะทำำ�ให้้คิิดว่า่ ถููกผีีหลอก
อีีกเรื่่�องหนึ่่�งที่�่เป็็นเรื่่�องที่�ฝ่ ัังอยู่�ในความทรงจำ�ำ ที่�เ่ ป็็นลููกกรุงุ ก็็คืือ การเรีียนรู้�เกี่�ยวกับั ภููมิิปััญญา
ของชาวบ้า้ นเกี่�ยวกัับการถนอมอาหาร โดยเฉพาะการทำำ�ปลาแห้ง้ ที่่ผ� ัักไห่่มีีการจับั ปลาโดยใช้แ้ พลอยอยู่�
กลางน้ำ�ำ�ที่่�เป็็นทางกระแสน้ำำ��พััดผ่า่ น และใช้้การขึึงแหขนาดใหญ่่ให้้ขนานกับั ความกว้้างของแพด้้วยลำ�ำ
ไม้ไ้ ผ่ท่ ี่�ม่ ีีความยาวพอประมาณ เมื่่�อชาวประมงเห็็นฝูงู ปลาว่่ายเข้้ามาในที่�ท่ ี่�ไ่ ด้ว้ างแนวแพไว้้ ก็จ็ ะม้้วนแห
เข้า้ หาแพ ฝูงู ปลาในแพก็็จะถููกดัันขึ้น� มาบนแพซึ่�งทำ�ำ ให้ไ้ ด้ป้ ลาเป็็นจำำ�นวนมาก และสามารถคัดั เลืือกปลา
ชนิิดต่่างๆ ได้ง้ ่่ายดาย ปลาช่่อน ปลาสลิิด ปลากะพงบางส่่วนก็น็ ำำ�ไปขายในตลาดสด ส่ว่ นที่�เ่ หลืือก็จ็ ะนำ�ำ
ไปทำ�ำ เป็็นปลาแห้้ง ในน่า่ นน้ำำ��ที่่�แควน้้อยนั้้น� ในช่่วงเวลาดังั กล่า่ วมีีปลากรายชุกุ ชุุมมาก และหากเป็็นตััว
ใหญ่่ก็็จะขายได้้ราคาดีี พวกเด็ก็ ที่เ่� ป็็นลููกกรุงุ ก็ไ็ ด้้เรีียนรู้�ว่าปลาช่อ่ นที่ช�่ าวบ้า้ นเค้า้ เรีียกว่่า “ปลาห้า้ ริ้�ว”
เค้้าเอามากรีีดกันั อย่่างไรสำำ�หรับั ปลากรายนั้้�นเค้้าขููดเอาเนื้้�อปลาออกมาอย่่างไรเพื่�่อเอามาทำำ� “ทอดมััน”
อีีกเรื่อ�่ งหนึ่่�งที่ไ�่ ด้้เรีียนรู้้�ก็็คืือเรื่�่องความดุุร้า้ ยของปลาปัักเป้้า พวกเด็็กๆ ที่่�ไปจากกรุุงยังั ไม่่รู้�ฤทธิ์์�
ของปลาชนิดิ นี้้�ก็ไ็ ม่ก่ ลัวั ถููกปลาปักั เป้้ากัดั และมิไิ ยที่่ผ�ู้�ใหญ่จ่ ะเฝ้้าเตืือนมิิให้ล้ งเล่่นน้ำ�ำ� ก็ไ็ ม่่ฟััง จนกระทั่่�งมีี
เพื่�่อนฝููงถูกู กัดั จึึงมีีการเตืือนกันั ระหว่า่ งเพื่อ�่ นฝููงให้ร้ ะวังั ตััวแล้้วก็็ตาม เรื่อ�่ งการลงเล่่นน้ำำ��หน้้าวัดั ชีีโพน
ของเด็็กนัักเรีียนก็ย็ ัังคงเป็น็ เรื่่�องที่่ท� ่า่ นอาจารย์ต์ ้อ้ งออกมาเรีียกให้้ขึ้น� จากน้ำ�ำ� อยู่�เสมอ โดยทรงขู่่�ด้ว้ ยว่่าถ้้า
ไม่ข่ึ้�นมาเดี๋�ยวนี้้จ� ะถููกเฆี่่ย� นจึงึ จะได้้ผล อีีกเรื่อ่� งหนึ่่ง� ที่�่เป็็นเรื่่�องที่�น่ ่่าสนใจสำ�ำ หรับั เด็็กที่่เ� ป็็นลููกกรุงุ คืือการ
หุุงข้้าวด้้วยกระทะ เรื่่�องนี้้�เป็น็ เรื่่อ� งที่�ต่ ้อ้ งทำำ� เพราะถ้า้ มีีคนจำำ�นวนมากที่จ�่ ะต้้องเลี้ย� ง การที่จ�่ ะหุงุ ด้ว้ ยการ
ใช้ห้ ม้้อคงจะไม่่ทัันกาล การหุุงข้้าวด้ว้ ยกระทะจึึงเป็น็ เรื่อ่� งที่่�จะทำำ�ให้ก้ ลุ่่�มคนจำ�ำ นวนมากได้ร้ ัับประทาน
58
ข้า้ วพร้อ้ มๆกันั ที่่�โรงเรีียนราชิินีีได้้ใช้้วิิธีีการนี้้�มานานแล้้วและในการพานักั เรีียนมาตั้�งโรงเรีียนชั่ว� คราวที่่�
ผักั ไห่ก่ ็ไ็ ด้น้ ำ�ำ ผู้้�เชี่�ยวชาญทางด้้านนี้้�มาด้้วยคืือคุุณตาของสตีี ซึ่�งเป็น็ ผู้�ที่่�ได้้รับั ความไว้ว้ างใจในการหุุงอาหาร
ให้้นัักเรีียนประจำำ�ของโรงเรีียนมาเป็็นเวลาช้า้ นานแล้ว้ คุณุ ตาติ่ง� ต้้องใช้้กระทะเหล็ก็ ใบใหญ่่บนเตาที่่�ใช้ไ้ ม้้
ฟืืนเป็น็ เชื้�อเพลิิงเพื่่อ� หุุงข้า้ ว และเมื่�อ่ ข้า้ วสุกุ แล้ว้ ตัักออกใส่่ภาชนะอื่่�น ก้้นกระทะที่่�มีีข้้าวติดิ อยู่่�ยัังสามารถ
ตััดออกมาเป็น็ ข้้าวตัังได้้อีีกสี่่�ถึงึ ห้า้ แผ่่น
อนึ่่�ง แม้้ว่า่ คุุณชายปัณั ฑิติ (ชายเล็็ก) จะเป็็นผู้�ที่่�อ่อ่ นวัยั กว่า่ แต่ร่ ่า่ งกายแข็ง็ แรงมาก ชอบเล่น่
กีีฬาโดยเฉพาะอย่่างยิ่ง� การชกมวย แต่่สถานที่ท�่ ี่่พ� ัักกัันอยู่�ขณะนั้้�น เด็ก็ รุ่่�นราวคราวเดีียวกัับเราทั้้�งสองคน
ก็็ไม่่ค่อ่ ยจะมีี คุุณชายเล็ก็ จึึงชอบเอาผมแทนกระสอบทรายอยู่�เรื่่�อยๆ ผมเองความแข็็งแกร่่งสู้�ไม่่ได้้
สายตาก็ส็ั้�นอีีก จะปฏิเิ สธก็็กลัวั ว่า่ คุุณชายเล็็กจะดูถู ููกเอา ก็เ็ ลยต้อ้ งยอมทนเป็น็ คู่่�ซ้้อมให้้คุุณชายเล็็กมา
ตลอดที่่อ� ยู่่�ด้ว้ ยกัันที่่ผ� ัักไห่่
59
คุณุ ชายปัณั ฑิิต (ชายเล็็ก) กับั ผมต้อ้ งแยกทางเดิินจากกันั เพราะความซุ่�มซ่า่ มของผมเองแท้ๆ้
กล่า่ วคืือมีีอยู่่�วันั หนึ่่ง� ตอนค่ำำ�� ผมเกิิดความต้้องการที่�จ่ ะเข้้าห้อ้ งน้ำ�ำ�โดยเข้า้ ใจว่่าในห้้องครัวั มีีห้อ้ งน้ำ��ำ อยู่่�จึึง
เดิินดุ่�มๆเข้า้ ไป โดยไม่่ได้น้ ำ�ำ เทีียนไขหรืือตะเกีียงเข้้าไปด้้วย ทั้้�งๆที่ต�่ ััวเองก็เ็ ป็น็ คนที่่�สายตาสั้น� เอามากๆ
เดิินเข้้าไปในครััวยัังไม่่ทัันได้้ครึ่่�งทางเกิิดเตะกระทะใบหนึ่่�งที่�่ตั้ �งอยู่ �บนพื้้�นทำำ�เอาหน้้าแข้้งเป็็นแผลซึ่ �งตััวเอง
ก็ย็ ังั หวังั อยู่่�ว่่าคงไม่เ่ ป็็นไร แต่พ่ อเช้า้ วันั รุ่�งขึ้น� เกิิดอาการบวมเป่ง่ ที่่�หน้้าแข้้งซึ่ง� มีีอาการเจ็บ็ มากด้้วย หม่อ่ ม
ย่่าหม่่อมจัันทร์์จึึงมีีความเห็็นว่่าควรให้้ท่่านพ่่อรัับตััวกลัับไปรัักษาที่่ก� รุุงเทพเพราะอาจเป็็นเรื่�่องร้้ายแรงถึึง
ขั้น� ที่เ�่ กิิดเป็น็ บาดทะยักั ก็็ได้้ จึึงถูกู ส่ง่ ตััวกลัับเข้า้ มากรุุงเทพเพื่่�อรักั ษาบาดแผล ตั้ง� แต่่นั้้น� มาก็็ไม่ไ่ ด้ม้ ีีโอกาส
ได้้พบปะสัังสรรค์์กับั คุณุ ชายปัณั ฑิติ อีีกเลย
วัยั หนุุ่�ม
เมื่่�อสงครามสงบ คุุณกี๊�๊ตก็ก็ ลัับมาเรีียนต่่อจนจบมััธยมศึึกษาที่�โ่ รงเรีียนอำ�ำ นวยศิิลป์์ เป็็นช่่วงที่่�ท่า่ น
พ่อ่ ได้ร้ ัับการโปรดเกล้้าฯ แต่่งตั้�งเป็น็ เอกอัคั รราชทููตประจำ�ำ ประเทศอังั กฤษพอดีี คุุณกี๊ต๊� จึงึ ติิดตามท่า่ น
พ่่อไปอัังกฤษด้ว้ ยเพื่อ่� เรีียนต่่อด้้านกฎหมายที่่� Middle Temple
ที่่ท� ำำ�เนีียบทููตไทยในกรุุงลอนดอนเป็็นที่�่รวมตัวั กันั ของนักั เรีียนไทยกลุ่่�มใหญ่่ คลุุกคลีีกันั จนเป็น็
เพื่�อ่ นสนิิท ทั้้�งคุุณกี๊๊�ต คุุณชายทองน้้อย ทองใหญ่่ คุุณวิทิ ยา เวชชาชีีวะ คุณุ เตช บุุนนาค คุุณหญิิงจำ�ำ นงศรีี
หาญเจนลัักษณ์์ คุุณสุเุ มธ ชุมุ สาย คุณุ อานัันท์์ ปัันยารชุุน เป็น็ ต้น้ เพื่่�อน ๆ ของคุณุ กี๊๊�ตหลายท่า่ น ได้้
ถ่า่ ยทอดความทรงจำำ�ในช่ว่ งเยาว์ว์ ัยั ของคุุณกี๊�๊ตให้้ได้ท้ ราบดัังต่อ่ ไปนี้้�
60
หม่อ่ มราชวงศ์ท์ องน้้อย ทองใหญ่่
ผมกับั กี๊�๊ตเป็น็ ญาติกิ ันั แม่่ของผมเป็น็ สวัสั ดิิวััฒน์์ เทวกุุลกัับสวัสั ดิวิ ัฒั น์ก์ ็เ็ หมืือนกับั ทองใหญ่่กับั
ทองแถม เป็็นลููกพ่อ่ แม่่เดีียวกันั กี๊�ต๊ อ่่อนกว่่าผม ๖ เดืือน ผมเกิดิ เดืือนพฤศจิกิ ายน กี๊๊�ตเกิิดเมษายนปีถี ัดั
ไป ไม่ม่ ีีใครเรีียกกี๊�๊ตว่่าคุุณชายเลย เรีียก“คุุณกี๊ต�๊ ”ทุุกคน เขาเป็น็ คนที่�ไ่ ม่ท่ ำำ�ตัวั เป็น็ เจ้้าเวลาอยู่่�ด้้วยกััน ไม่ม่ ีี
เพื่�อ่ นคนใดสมัยั ใดเรีียกว่่า “ชายกี๊๊�ต” เลย จะเรีียกกันั ว่า่ “กี๊�๊ต” ผมก็็เรีียกคุุณชายบ้้างไม่่เรีียกบ้า้ ง เพื่่�อนๆ
ส่ว่ นใหญ่่เรีียกผมว่า่ “ไอ้้น้้อย” กัันทั้้ง� นั้้�น คนที่่�ห่า่ งมากเรีียก“คุุณชายเทพ” แต่ส่ นิทิ กัันแล้้วเรีียก“กี๊�๊ต”
กันั ทั้้�งนั้้น� แต่่ก่อ่ นกี๊�ต๊ เคยเรีียกผมว่า่ “พี่่น� ้อ้ ย” แต่่ไปๆ มาๆ พี่่ห� ายไปนานแล้้วเป็น็ “ไอ้้น้อ้ ย”แทน สำำ�หรับั
หม่อ่ มราชวงศ์์เกษมสโมสร เกษมศรีี เราเรีียกว่่า “คุุณเษม” หรืือ “คุณุ ชายเกษม” ตลอด
ผมเกิดิ ในตระกููลสวััสดิวิ ัฒั น์์ แม่ผ่ มคืือหม่อ่ มเจ้า้ นงลัักษณ์ท์ ััศนีีย์์ อยู่่�กัับพวกเทวกุลุ ตลอดชีีวิติ แม่่
เป็น็ ครูโู รงเรีียนราชินิ ีี แม่ต่ ายตั้�งแต่่ผมอายุุ ๓ ขวบ ผมก็อ็ ยู่่�กัับเทวกุลุ มาตลอด เทวกุุลที่�ผ่ มอยู่่�ด้้วยคืือท่่าน
ป้้าพิิจิติ ร (หม่่อมเจ้า้ หญิงิ พิิจิติ รจิริ าภา) ท่่านป้า้ อึ่ง� (หม่่อมเจ้้าหญิิงอัจั ฉราฉวีี) ท่า่ นป้า้ อ้้น (หม่่อมเจ้้าหญิงิ
วงศ์ท์ ิิพย์ส์ ุดุ า) พวกท่่านสงสารว่า่ ผมกำำ�พร้า้ แม่จ่ ึงึ เลี้�ยงยิ่�งกว่่าหลาน เพราะฉะนั้้�นผมโตมากัับกี๊๊ต� ตั้�งแต่่
แบเบาะ สมััยเด็็กๆ เราไปเที่�ย่ วหัวั หินิ กันั มีีน้้าวงศ์์ ท่า่ นป้้าอ้น้ แม่่ก็็จะให้้ผมไปด้้วย แม้เ้ มื่�่อแม่่จากไปแล้้ว
ผมก็ย็ ังั ถืือว่า่ ผมเป็น็ คนหนึ่่ง� ในครอบครััวเทวกุลุ ด้้วย จำ�ำ ได้ว้ ่า่ ไปอยู่่�บ้้านพลัับป่่า ก. พลัับป่่า ข. แล้้วก็็เล่น่
กัันอยู่�ใต้ถ้ ุุน เล่่นทราย ขี่�ม้้าเล่น่ กัันมาตั้�งแต่่เด็็ก อยู่�โรงเรีียนราชิินีีก็อ็ ยู่่�กับั ท่่านป้้าอึ่ง� ท่า่ นป้้าอ้้น ท่่านป้้า
พิิจิิตร ท่า่ นไปสร้้างบ้า้ นที่่บ� างแสนผมก็ต็ ามเสด็จ็ ไปบางแสนด้ว้ ย ต่่อมาท่า่ นน้า้ วงศ์์ (หม่อ่ มเจ้า้ วงศานุวุ ัตั ร
เทวกุลุ ) ท่า่ นไปเป็น็ ทูตู ประจำำ�ประเทศอังั กฤษ ผมก็็ไปเรีียนที่่อ� ัังกฤษ ผมไปนั่่ง� เล่่นนอนเล่่นอยู่�ที่่ท� ำ�ำ เนีียบ
ทูตู ท่่านน้้าวงศ์์ ท่่านน้า้ กมล (หม่่อมเจ้้ากมลปราโมทย์์ เทวกุลุ ) ก็จ็ ัดั ให้ห้ ้้องหนึ่่�งที่่� Ashburn Place ก็เ็ ล่่น
อยู่่�ด้ว้ ยกัันกับั กี๊๊ต�
ท่า่ นน้า้ กมลท่่านดีีกัับผม ปกติิท่่านจะดุุและระเบีียบจัดั ท่่านน้า้ วงศ์์ใจดีี กี๊ต�๊ เหมืือนท่่านน้้าวงศ์์
มากคืือเป็น็ คนนุ่�มนวล ต่อ่ มาท่า่ นน้้าวงศ์เ์ ป็็นทููตประจำ�ำ ประเทศอิิตาลีี กี๊๊ต� ก็็มารับั ไปส่่ง ผมก็็นั่่�งรถไฟไป
อิติ าลีีไปนอนอยู่่�กับั กี๊๊ต� เกืือบสองเดืือนที่่�ทำ�ำ เนีียบทูตู ในกรุงุ โรม นอนห้้องเดีียวกันั กับั กี๊�๊ต กี๊๊�ตบอกว่า่ ลื้อ� มา
61
หาหน่อ่ ยอั๊�วอยู่�โรม ก็เ็ ลยบอกไปว่า่ กููจะไปได้้ไงวะ กี๊๊�ตก็ข็ ยั้�น
ขยอให้ไ้ ปบอกว่า่ อยู่�ที่�โ่ รมไม่ต่ ้อ้ งทำำ�อะไร ค่า่ ใช้จ้ ่่ายก็ไ็ ม่ม่ ีี ผม
นั่่ง� รถไฟจากอังั กฤษไปโรม ที่่น� ั่่ง� ก็ไ็ ม่ม่ ีี ผมต้อ้ งนั่่ง� บนกระเป๋๋า
เดิินทางหน้้าห้้องส้้วมรถไฟจากอัังกฤษไปฝรั่ �งเศสแล้้วต่่อ
รถไฟจากฝรั่�งเศสไปโรม สมััยนั้้�นต้อ้ งข้้ามเรืือ ผมเป็น็ นัักเรีียน
ทุนุ ไม่่ค่อ่ ยมีีสตางค์์ ข้า้ มช่อ่ งแคบ Dover พอไหวแต่ก่ ็็แพง
พอข้า้ ม Le Havre แล้ว้ เมาเรืือมาก เพราะช่ว่ ง Le Havre -
Southampton ตรงนั้้�นคลื่น่� แยะ ผมข้า้ มไปหากี๊ต�๊ ไปกลับั เมา
เรืือแทบตาย ต้อ้ งนั่่ง� รถไฟแล้้วยัังต้อ้ งลงเรืือไป Southamp-
ton ที่่�จำำ�ติิดใจคืือตอนนั่่ง� รถไฟไปอยู่่�กับั ไอ้้กี๊�๊ต ๒ เดืือน ไม่่ทำำ�
อะไรกัันเลยคืือเที่�่ยวเล่่นกัันสองคนเพราะรำ�ำ คาญพวกผู้้�ใหญ่่
คุุยแต่เ่ รื่่�องการเมืือง เราอยู่่�ด้ว้ ยกัันเหมืือนไม่ใ่ ช่เ่ พื่อ�่ นแต่เ่ ป็น็ พี่่�
น้้องกันั มาตลอด
ระหว่่างที่�่อยู่่�อัังกฤษแม้้จะไม่่ได้้เรีียนมหาวิิทยาลััย
เดีียวกันั แต่่เมื่อ่� ถึึงช่ว่ งวันั หยุุด เราก็็ไปสิงิ สู่่�บ้้านคนนั้้น� บ้า้ ง
คนนี้้�บ้า้ ง มีีวิิทยา เวชชาชีีวะ โกวิทิ ย์์ โปษยานนท์์ ประวิิทย์์
บุรุ านนท์์ สุเุ มธ ชุุมสาย ณ อยุธุ ยา กี๊�ต๊ ก็ไ็ ปด้้วยไม่เ่ คยขาด
เลย ผมอยู่่�กัับกี๊๊�ตเหมืือนเป็็นพี่่น� ้อ้ ง ระหว่า่ งที่่�เรีียนหนัังสืือที่�่
อัังกฤษก็็อยู่่�ด้ว้ ยกันั ตลอด เมื่่�อกลับั มาเมืืองไทยก็็ทำำ�งานที่�่
กระทรวงการต่า่ งประเทศด้้วยกััน ไปประชุมุ ที่�ย่ ูเู อ็น็ ก็็ไปคณะ
เดีียวกันั นอนห้อ้ งเดีียวกััน เราไปยููเอ็็นด้้วยกันั สามครั้้ง� ทุกุ
ครั้้ง� ผมจะนอนห้้องเดีียวกัับกี๊ต๊� เพราะความที่�ไ่ ม่่ใช่่เป็น็ เพีียง
เพื่�่อนแต่่เป็็นญาติิกันั ผมจำ�ำ ได้ต้ อนอยู่�ที่่อ� ังั กฤษ เมื่�่อท่่านน้้า
วงศ์ไ์ ม่ไ่ ด้เ้ ป็น็ ทููตแล้้ว กี๊ต�๊ ก็็ยังั มาหาผม เรานอนห้อ้ งเดีียวกััน
ตลอด กี๊๊ต� ยังั จำ�ำ ได้้จนแก่่ว่า่ ผมมีีพระนาคปรกองค์์หนึ่่�งเอามา
จากเมืืองไทย ผมก็ว็ างไว้บ้ นหััวนอน พระนาคปรกหล่่นใส่ห่ ัวั
กี๊๊�ต กี๊�๊ตปลุุกผมกลางดึกึ บอกว่า่ พระนาคปรกหล่่นใส่ห่ ััว ผม
เป็็นนัักเปียี โน กี๊๊ต� ก็็บอกว่า่ เล่น่ เพลงของอั๊�วให้ท้ ีี ไม่่ต้้องบอก
ว่า่ เพลงอะไรก็็รู้�ว่าเป็็นเพลง You are My Sunshine และ
My Blue Heaven ที่่�กี๊�ต๊ ชอบร้้อง
เรื่�อ่ งที่่ส� ำ�ำ คัญั ที่่ส� ุุด คืือ ปีี พ.ศ. ๒๕๐๓ พระบาทสมเด็็จ
พระบรมชนกาธิิเบศร มหาภูมู ิพิ ลอดุุลยเดชมหาราช
บรมนาถบพิติ ร เสด็็จฯ เยืือนประเทศอัังกฤษ ผมเป็็นนายก
สามััคคีีสมาคม กี๊ต�๊ เป็็นเลขานุุการ พวกเราได้้เฝ้้ารัับเสด็จ็ พอมีี
62
ม.ร.ว.ทองน้อ้ ย ทองใหญ่่ กัับคุุณชายที่�ปารีีส ม.ร.ว.ทองน้้อย ทองใหญ่่ กับั คุุณชายที่�วาติิกััน
งานมีีตติ้�งกี๊ต๊� นั่่ง� อยู่่�ข้า้ งหน้้าตอนถ่า่ ยรูปู ร่ว่ มกันั นัักเรีียนเป็น็ พัันคน ตอนนั้้�นคุุณนิิดก็็อยู่่�ด้ว้ ยแต่จ่ ำ�ำ ผมไม่ไ่ ด้้
ทั้้ง� ที่่�ผมรู้�จักคุุณนิิดมาตั้�งนานแล้้วตั้้�งแต่่คุุณนิดิ ยัังเป็น็ เด็็ก (นิดิ จำำ�ได้ว้ ่่าเคยพบคุณุ ทองน้อ้ ยที่่อ� ัังกฤษ แต่่
เรายังั เด็ก็ เลยไม่่ได้ส้ นใจและมาพบอีกี ครั้ง� ที่่ส� ปอร์์ตคลัับกรุุงเทพ เรีียกได้ว้ ่า่ คุณุ ทองน้้อยเป็น็ สื่�อ่ กลาง
ระหว่่างนิิดกับั คุุณกี๊�ต เพราะพอนิดิ เดินิ มา คุณุ ทองน้้อยก็ห็ ันั ไปบอกคุณุ กี๊�ตที่่น� ั่่ง� อยู่่�ด้ว้ ยกัันแล้ว้ ชี้้�ให้้ดููว่า่ นี่่�
ลููกของเพื่�่อนคืือคุุณหญิงิ ประสานสุวุ รรณ สุุวรรณรัฐั ซึ่่�งเป็น็ ญาติคิ ุุณทองน้้อย ตอนนั้้�นถ้้าคุณุ ทองน้้อยไม่่ชี้�
ให้้ดูู คุุณกี๊ต� อาจจะไม่เ่ ห็็นนิิดก็็ได้้)
เรื่�อ่ งคุณุ นิดิ กี๊ต�๊ ก็็เล่่าให้ผ้ มฟัังอย่่างละเอีียด ว่่าไปจีีบจะแต่ง่ งานด้้วย เขาไม่่ค่่อยเหลวไหลเรื่่อ� งผู้�หญิงิ
เหมืือนผม กี๊๊�ตเป็น็ คนดีี เขาบอกว่่ามีีคนเดีียวที่่�เขารัักคืือคุณุ นิิด เขาเป็น็ คน popular ไม่ห่ ลุุกหลิกิ ผมน่่ะ
จีีบดะไปหมด แต่่กี๊๊ต� ไม่เ่ คย รักั เดีียวใจเดีียว เขายัังบอกอีีกว่า่ เขาชื่น่� ชมคุุณพ่อ่ คุุณแม่ข่ องคุุณนิดิ ว่า่ เป็น็ คน
เก่ง่ ตอนกี๊ต�๊ จีีบคุณุ นิิดเขาก็็บอกว่า่ คนนี้้ฉ� ลาด เขาค่่อนข้้างจะเชื่�่อใจคุณุ นิดิ ไม่ง่ั้น� คงไม่ป่ ล่อ่ ยให้ท้ ำ�ำ โน่น่ ทำำ�นี่่�
ถ้้าพููดถึึงกี๊�๊ต เขาก็เ็ หมืือนน้อ้ ง เรายิ่ง� สนิิทกัันขึ้�นอีีกเมื่่�อลูกู สาวของเขาแต่ง่ งานกับั ลููกนับั ทอง (ม.ร.ว.
นับั ทอง ทองใหญ่่) ลููกสาวของกี๊ต๊� ก็ม็ าเป็็นทองใหญ่่ นับั ทองเองก็อ็ ยู่่�กัับผมตลอด โดยมากทุุกปีเี ราจะมีี
การพบปะญาติมิ ิติ รโดยเฉพาะช่ว่ งคริิสต์์มาส กี๊�ต๊ อาจจะไม่่ได้ไ้ ปร่่วมงานแต่่ลูกู หลานไป ตอนนั้้�นพวกเรา
เจอกันั เกืือบทุุกปีี
ผมคิดิ มาตลอดว่่ากี๊๊ต� ควรจะได้้เป็น็ ราชเลขาธิกิ าร แต่่ที่�่ท่่านน้้าวงศ์์ยัังไม่อ่ ยากให้้เป็็นทั้้ง� ที่่�รู้�ว่ากี๊๊�ต
จะเป็็นราชเลขาธิิการที่ด่� ีีที่ส่� ุุดได้้ เพราะตำำ�แหน่ง่ ราชเลขาธิิการนั้้น� ต้้องจััดการเรื่่�องส่ว่ นพระองค์์ทั้้�งหมด
ท่า่ นน้้าวงศ์์จึึงอยากให้ก้ ี๊ต๊� ทำำ�งานกระทรวงการต่า่ งประเทศไปก่่อน กี๊�๊ตจึงึ ได้้ทำำ�งานที่่ก� ระทรวงต่่างประเทศ
ตั้ง� แต่เ่ ป็็นข้้าราชการชั้้�นผู้้�น้้อย จนกระทั่่�งเป็็นเอกอััครราชทููต แล้ว้ กลับั มาเป็น็ ปลััดกระทรวง เขาก็็ทำ�ำ ของ
เขาไปเรื่อ�่ ยๆ อย่่างมีีความสุุข กี๊�๊ตเป็็นคนเก่่ง เพราะพอเป็็นทูตู ที่ฝ�่ รั่�งเศสก็็พูดู ภาษาฝรั่�งเศสได้้ เขาหัวั ดีี
ทั้้ง� ที่่�ไม่เ่ คยเรีียนภาษาฝรั่ง� เศสมาก่อ่ น มาเรีียนที่่�หลังั กลัับพูดู ฝรั่�งเศสดีีกว่า่ ผมที่�เ่ คยเรีียนภาษาฝรั่ง� เศส
ส่่วนผมนั้้น� ไม่เ่ คยได้เ้ ป็็นทูตู เลย เพราะโอนเข้า้ มาทำำ�งานในสำ�ำ นัักพระราชวััง เกืือบจะได้้เป็็นทูตู อยู่�สี่ห� ้้า
ครั้้�ง แต่ส่ ุดุ ท้า้ ยก็็ไม่่ได้้ไปรับั ตำ�ำ แหน่ง่
ภายหลัังตอนกี๊๊ต� เป็น็ องคมนตรีีแล้้ว ช่่วงหนึ่่ง� ขาดผู้�ู ทำ�ำ หน้า้ ที่่ร� าชเลขาธิิการเพราะ ม.ล. ทวีีสันั ต์์
ลดาวััลย์ถ์ ึงึ แก่อ่ นิิจกรรม และ ม.ล. พีีระพงษ์์ เกษมศรีีที่่�เป็็นราชเลขาธิิการแทนป่่วยทำำ�งานไม่่ได้้เลยต้้อง
ให้้กี๊ต๊� เข้า้ มาช่่วย ทั้้ง� ที่่�ความจริงิ กี๊�ต๊ เป็น็ องคมนตรีีแล้้วจะเป็น็ ราชเลขาธิิการไม่่ได้้ แต่ผ่ มก็็กราบบัังคมทูลู
ขอให้ม้ าช่่วย กี๊ต�๊ ทำ�ำ หน้้าที่่อ� ยู่�สองปีีแทนพีีระพงศ์์ที่่ป� ่่วย ซึ่�งก็็ทำ�ำ ได้ด้ ีีมากอย่่างที่่�ผมเคยคิดิ เอาไว้้ว่า่ คนที่่�
63
ควรเป็็นราชเลขาธิิการที่่ส� ุุดก็ค็ ืือกี๊ต๊�
ชีีวิติ ผมกับั กี๊๊ต� เป็น็ ชีีวิติ ที่่�สนุุก มีีอะไรก็แ็ บ่ง่ กัันหมดไม่่เคยทะเลาะกััน อยู่่�กัับกี๊�๊ต ไม่่เคยเห็็นเขาโมโห
อะไรใครเลย ถ้้ามีีก็็น้้อยมาก กี๊๊�ตเป็็นคนมองโลกในแง่ด่ ีี ซึ่�งน้อ้ ยคนจะเป็น็ อย่า่ งนั้้�น เขาไม่เ่ คยทะเลาะกัับ
ใคร เป็น็ คนที่�เ่ พื่�่อนๆ รััก ไม่่เคยมีีปััญหากับั ใคร เรีียกได้ว้ ่่าเป็น็ คนดีี ไม่ม่ ีีศััตรูู และเป็น็ คนที่ท�่ ุกุ คนมองข้้าม
ในฐานะหม่อ่ มราชวงศ์์ เพราะเขาไม่ถ่ ืือตััวว่า่ เป็น็ คุุณชาย
คุณุ เตช บุนุ นาค
ผมไม่แ่ น่่ใจว่า่ พบพี่่�กี๊ต๊� ก่่อนปีี ๒๔๙๗ หรืือไม่่ แต่่ในปีี ๒๔๙๗ หม่อ่ มเจ้า้ วงศานุุวัตั ร เทวกุลุ เป็็น
เอกอัคั รราชทููตประจำ�ำ ประเทศอัังกฤษ พ่่อผม (ตุุล บุุนนาค) ไปเป็็นเลขานุุการตรีี และเลขานุุการโทที่�น่ ั่่น�
พ่่ออยู่�ในกลุ่่�มกระทรวงการต่่างประเทศสมัยั โบราณ กลุ่่�มนี้้�มีีพระเจ้า้ วรวงศ์์เธอกรมหมื่�น่ นราธิิป
พงศ์์ประพันั ธ์์เป็น็ รััฐมนตรีี ท่า่ นพ่อ่ ของพี่่ก� ี๊๊�ต (ม.จ.วงศานุวุ ัตั ร เทวกุลุ ) เป็็นปลัดั กระทรวง รุ่�นเด็ก็ ๆ ก็็จะมีี
พ่่อของผม คุุณสละ ศิวิ รัักษ์์ คุณุ จินิ ดา อััตตะนันั ทน์์ คุุณอุทุ ัยั ทองภักั ดีี คุุณแผน วรรณเมธีีที่เ่� ข้า้ กระทรวง
พร้้อมกันั เมื่่อ� ปีี ๒๔๘๕ พอปีี ๒๔๙๗ รัฐั มนตรีีซึ่่ง� ยัังเป็น็ เสด็จ็ ในกรมฯอยู่� ส่ง่ ท่า่ นวงศ์์ไปเป็น็ ทูตู ที่่�อังั กฤษ
ท่า่ นวงศ์์เลืือกพ่่อให้้ไปด้ว้ ย ตอนนั้้น� ผมอายุุ ๑๐ ขวบตามพ่่อไปอยู่�ที่�ล่ อนดอนก็็เลยได้รู้้�จักกัับพี่่ก� ี๊๊ต� พี่่�กี๊ต�๊
อายุุประมาณ ๑๘ ปีแี ต่่ก็็เล่่นกัันได้้ บรรยากาศที่อ�่ ังั กฤษเป็็นบรรยากาศที่่อ� บอุ่�นเหลืือเกินิ สนิทิ กันั มาก
พบกัันตลอดเวลา นักั เรีียนไทยรุ่�นแรกๆ ก็น็ ่่ารักั มาก เป็น็ ผู้�ใหญ่่ที่่น� ่่ารักั น่า่ นัับถืือ และยังั คบหาสมาคมกััน
จนถึึงทุกุ วันั นี้้�
ท่า่ นวงศ์์คุ้�นเคยกัับพ่่อของผมมาก บ้้านเราอยู่�ใกล้้กับั สถานทููตซึ่�งเป็็นทำำ�เนีียบด้ว้ ย สมัยั นั้้�นที่�อ่ ยู่�
คืือเลขที่่� 23 Ashburn Place, London SW 7 วันั เสาร์์อาทิติ ย์์เวลาเราไม่ม่ ีีอะไรทำำ�กััน ก็็จะไปสถานทููต
ไปเล่่นปิิงปองที่ใ�่ ต้้ถุุน บางครั้้�งท่่านวงศ์ก์ ็จ็ ะลงมาเล่น่ ปิงิ ปองกัับพวกเรา พี่่ก� ี๊๊ต� ผม น้้องชาย (นายติ๋ว� ) และ
พ่อ่ ไปเล่่นปิิงปองกันั เป็น็ ประจำ�ำ มีีความสุุขมาก ก็เ็ ลยสนิทิ กันั ฉัันท์์พี่่น� ้อ้ งตั้�งแต่่นั้้น� มา บางทีีเล่่นปิงิ ปอง
เสร็จ็ แล้ว้ ท่่านวงศ์์ก็ม็ าชวนไปดื่ม�่ น้ำ�ำ� กันั ข้า้ งบนทำำ�เนีียบทููต เรีียกได้้ว่า่ เป็น็ ความสััมพันั ธ์์ฉัันท์์ครอบครััว
เพราะว่า่ พ่อ่ เคารพรักั ท่า่ นวงศ์์เป็็นอย่่างยิ่ง� ผมก็็เคารพรักั ท่า่ นอย่่างยิ่�งเช่่นเดีียวกััน จนท่า่ นวงศ์์เสด็จ็ กลัับ
64
มาเป็น็ ปลัดั กระทรวงครั้้�งที่่� ๒ พ่อ่ ของผมอยู่�ที่่ล� อนดอนจนกระทั่่ง� ปีี ๒๕๐๓ ตอนนั้้�นพี่่ก� ี๊๊�ตเรีียนหนัังสืือที่่�
Middle Temple แต่่มีีบ้า้ นที่่�ลอนดอนเป็็น Bed and Breakfast ซึ่�งเป็น็ โรงแรมที่ใ่� ห้้เช่่าระยะยาว
(long let) เสีียดายที่่�พี่่ก� ี๊๊�ตตอนนี้้�ไม่ส่ ามารถที่่จ� ะเล่่าอะไรได้้ ผมก็ล็ ืืมไปแล้ว้ ว่า่ อยู่�ตรงไหน แต่ไ่ ม่ไ่ กลจาก
Kensington หรืือ Notting Hill นััก ผมจำำ�ลักั ษณะห้อ้ งได้้ จำ�ำ ได้้ว่า่ มีีโทรทััศน์์ ตอนที่่�พ่่อของผมกลัับมีี
อะไรยกให้พ้ ี่่�กี๊�ต๊ หมด รวมทั้้ง� โทรทัศั น์์ด้ว้ ย พี่่�กี๊๊�ตเลยมีีโทรทััศน์์ดูู ซึ่ง� ตอนหลัังก็เ็ ลยไปดููโทรทััศน์์เก่า่ ที่ห�่ ้อ้ งพี่่�
กี๊ต๊� ยังั จำำ�ได้ว้ ่่าตอนนั้้น� มีีละครของ Terance Rattigan เรื่่�อง Separate Tables ยัังจำ�ำ ได้้ว่่า พี่่�กี๊๊�ตมา
รายงานพ่่อ ซึ่�งพี่่�กี๊�ต๊ เรีียกว่่า “พี่่�ตุลุ ” ว่่าที่ท�่ ี่�ผ่ มอยู่�เหมืือนในละคร Separate Tables เลย
ส่่วนที่่�สามัคั คีีสมาคมก็็อบอุ่�น พี่่น� ้อ้ ย (ม.ร.ว. ทองน้อ้ ย ทองใหญ่่) เคยเป็็นบรรณาธิกิ าร ที่่จ� ริงิ มีีชื่อ�่
หรูหู รากว่่านั้้น� สุุเมธ ชุมุ สายก็็อยู่่�ด้้วยกันั กัับพี่่น� ้้อยที่่� Cambridge เขาอายุมุ ากกว่่า แต่เ่ รีียนไม่จ่ บสักั ทีี
เพราะเขาทำำ�ปริญิ ญาตรีีปริิญญาโทและปริิญญาเอกที่่� Cambridge ตอนที่่เ� ขาทำำ�ปริญิ ญาโท ผมอยู่่�ปีี ๑
เขาอยู่� Cambridge สุุเมธมีีประโยชน์์กัับพวกเรามากเพราะเขามีีรถ Mini เขาเป็น็ คนขับั รถพาเราเข้า้
ลอนดอน
หลังั จากท่า่ นวงศ์ก์ ลับั ไปเป็็นปลััดครั้้ง� ที่่� ๒ ท่า่ นไปเป็น็ เอกอััครราชทููตประจำ�ำ ประเทศอิิตาลีี ช่่วง
วันั หยุดุ ผมก็็ไปอยู่่�ด้ว้ ยที่่ท� ำำ�เนีียบกรุุงโรม ทั้้�งท่่านวงศ์์และท่า่ นหญิงิ กมลมีีเมตตามากอยู่่�ด้ว้ ยกัันสนุกุ สนาน
พี่่ก� ี๊๊�ตก็ไ็ ปอยู่่�ด้้วยกันั และก็ไ็ ด้้ไปเที่�ย่ วกรุงุ โรมด้ว้ ยกัันอย่่างทะลุุปรุุโปร่่ง นั่่�งรถรางนั่่�งรถเมล์์เที่่ย� วทั่่ว� โรม
สนุกุ มาก เราอยู่่�ด้้วยกัันที่่ท� ำ�ำ เนีียบทูตู ตั้�งแต่ไ่ ม่่มีีแอร์์ หน้า้ ร้อ้ นมัันร้อ้ นเหลืือเกินิ เขาจะปิดิ หน้า้ ต่่างหมด
แล้ว้ คนสวนก็็จะสาดน้ำ��ำ ใส่่หน้้าต่า่ งเพื่อ�่ ให้เ้ ย็น็ ปีนี ั้้น� เป็็นปีีสุดุ ท้า้ ยของพี่่�กี๊๊�ตที่่จ� ะสอบ Bar ของ Middle
Temple ก็็นั่่�งท่อ่ งหนังั สืือ
สถานทููตที่ก�่ รุุงโรมสวยมาก เหมืือนกับั สถานทููตที่่ล� อนดอน ในแง่่ที่�ว่ ่่าเป็น็ ทั้้ง� สถานทููตและเป็็น
ทำ�ำ เนีียบด้ว้ ย สถานทููตที่่�โรมก็็ยังั อยู่�มาถึึงทุุกวันั นี้้� แต่ท่ ี่่ล� อนดอนทำำ�เนีียบทููตย้า้ ยจาก 23 Ashburn Place
ไปอยู่� Queen’s Gate ที่�โ่ รมนี่่�ดีีมาก ไปอยู่�สองซัมั เมอร์์ เที่�ย่ วโรมจนทะลุปุ รุุโปร่่ง เวลาพี่่�กี๊๊ต� เบื่่อ� ท่อ่ ง
หนังั สืือก็็ไปเที่่�ยว นั่่�งรถเมล์์ นั่่ง� รถราง ตอนเย็็นพวกเราก็ไ็ ปกิินไอศกรีีม ไปกิินกาแฟที่่ค� าเฟ่่เยื้�องกับั สถาน
ทููตแทบทุุกวััน บางคืืนท่า่ นวงค์์พาไปดููหนังั เรื่อ่� ง Magnificient Seven แสดงโดย Yul Brynner ช่่วง
65
คุุณชายเทพกมล - คุณุ เตช บุนุ นาค - คุุณสุุเมธ ชุมุ สาย - คุุณขวัญั ตา - คุณุ เพ็ญ็ ศรีี บุนุ นาค
ซัมั เมอร์ต์ ้อ้ งไปอยู่�ที่่�ทำำ�เนีียบกรุงุ โรมเพราะปิิดเทอมไม่่ได้ก้ ลับั เมืืองไทย ท่่านย่่าหรืือท่า่ นหญิิงกมลกับั พี่่�
นิศิ าก็็ทำ�ำ อาหารเอง ทั้้ง� อาหารไทยและอาหารฝรั่ง� ที่จ�่ ริิงมีีแม่่ครััวแต่ท่ ่า่ นชอบทำ�ำ เอง แม้แ้ ต่่เส้้น พาสต้า้
ก็ท็ ำำ�เอง ท่า่ นหญิงิ กมลก็็ทรงมีีเมตตามาก ท่่านน่่ารักั เป็น็ สัังคมที่ไ�่ ม่ม่ ีีแล้้วสมัยั นี้้ �
ต่อ่ มาผมเรีียนจบแล้้วก็ก็ ลัับมาทำ�ำ งานกัับพี่่�กี๊�ต๊ ตลอด ๓๕ ปีี เข้า้ กระทรวงต่่างประเทศปีี ๒๕๑๒
มีีพี่่น� ้อ้ ย (ม.ร.ว. ทองน้อ้ ย ทองใหญ่่) พี่่โ� กศล สินิ ธวานนท์์ คุณุ เกรีียงศัักดิ์์� ศิิริมิ งคล เป็็น reunion
นัักเรีียนเก่า่ อัังกฤษ อยู่่�กัันอย่่างสนิิทสนม ทำ�ำ งานด้ว้ ยกัันตลอด พี่่�กี๊�๊ตเป็็นพี่่�ที่�่ดีีมากและเป็น็ หััวหน้า้ กอง
ที่ด่� ีี เรื่อ่� งที่�อ่ ยากจะเล่่าให้้ฟัังคืือ ตอนพี่่�กี๊�๊ตเป็็นทููตที่�ฝ่ รั่�งเศสกำำ�ลัังรับั เสด็็จสมเด็จ็ พระกนิิษฐาธิริ าชเจ้้า
กรมสมเด็็จพระเทพรััตนราชสุดุ า สยามบรมราชกุมุ ารีี ที่�เ่ กาะในทะเลเมดิิเตอร์์เรเนีียน ตอนนั้้น� กระทรวง
กำำ�ลัังจะส่่งผมไปเป็น็ ทูตู ที่�น่ ิวิ ยอร์์คแทนนิติ ย์์ พิิบูลู สงคราม แต่่ผมไม่่อยากไปนิวิ ยอร์ค์ เพราะทำ�ำ multi-
lateral มาแล้ว้ ๕ ปีคี รึ่่�งที่เ�่ จนีีวา ไม่่อยากจะไปทำำ� multilateral ต่อ่ อยากกลับั ไปทำ�ำ bilateral เพราะมััน
สัมั ผััสได้้ ก็เ็ ลยอาจหาญโทรหาพี่่ก� ี๊ต๊� พี่่�กี๊�๊ตบอกว่า่ “เตช พี่่�กำำ�ลังั รัับเสด็็จอยู่� มีีเรื่่�องอะไรโทรมา” ก็เ็ ลยบอกว่่า
“เขามีีข่่าวยืืนยันั มาแล้้วว่า่ พี่่�กี๊ต�๊ จะได้้เป็็นปลัดั กระทรวง ผมขอมาแทนพี่่�กี๊�๊ตที่ป่� ารีีส” พี่่ก� ี๊ต๊� ก็็เลยบอกว่า่
“กระทรวงเขาจะให้้ไปแทนนิติ ย์ท์ ี่น�่ ิิวยอร์์คอยู่�แล้้วไง” ผมชี้แ� จงว่า่ “ผมทำำ� multilateral มา ๕ ปีคี รึ่่ง�
แล้ว้ ผมขอกลับั ไปทำ�ำ bilateral ที่่ป� ารีีสได้ไ้ หมครับั ภาษาฝรั่�งเศสผมก็พ็ อพููดได้้นะครับั ”แล้้วพี่่ก� ี๊ต๊� ก็็พููด
เป็น็ อมตะว่า่ “เตชไม่ร่ ัักดีี คนเขาอยากไปนิวิ ยอร์์คทั้้ง� นั้้�นนะ แต่่ anyway พี่่ร� ับั ทราบนะ แล้ว้ พี่่�กลัับไป
กรุงุ เทพฯ แล้้วทำ�ำ อะไรให้้ได้้ ก็็จะทำ�ำ ” ในที่่ส� ุุดผมจึึงได้้ไปแทนที่�ป่ ารีีส ๔ ปีีครึ่่�ง มีีความสุุขมาก นี่่ก� ็็เป็็นบุุญ
คุณุ มหาศาลจากพี่่ก� ี๊ต�๊
ในช่ว่ งสุุดท้้ายก็็ได้้ทำำ�งานด้ว้ ยกันั อีีก ปีสี ุุดท้้ายที่่ผ� มเป็็นปลัดั กระทรวง พระบาทสมเด็จ็ พระบรม
ชนกาธิเิ บศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตรทรงเมตตาโปรดเกล้า้ ฯ ให้โ้ อนไปเป็็นที่�ป่ รึึกษา
สำ�ำ นัักราชเลขาธิกิ ารดููแลสำำ�นักั องคมนตรีี ก็เ็ ลยได้พ้ บกัับพี่่ก� ี๊ต�๊ ซึ่�งเป็็นองคมนตรีี เพราะพี่่�กี๊๊ต� จะมาคุุยกัับราช
เลขาธิกิ ารเป็น็ ประจำ�ำ
66
เรื่�อ่ งสุุดท้า้ ยที่�จ่ ะพูดู ถึงึ พี่่�กี๊ต�๊ ในฐานะองคมนตรีีว่่าทำ�ำ ได้อ้ ย่า่ งดีีเยี่�ยม เพราะพี่่ก� ี๊๊�ตเรีียนกฎหมายมา
คืือนัักกฎหมายเขาจะมีีวิิธีีมองปััญหาอย่่างเป็็นกลางและยุตุ ิิธรรม สิ่ง� ที่่ส� ำ�ำ คััญที่่ส� ุุดก็็คืือพี่่�กี๊ต�๊ เป็็นคนที่�ก่ ล้า้
พููดความจริิง กล้า้ พูดู ข้้อเท็จ็ จริิงเพื่อ�่ ความเป็็นธรรมแก่ท่ ุุกฝ่่าย คืือว่า่ เป็น็ กลางจริิง ๆ ว่่าไปตามเนื้้อ� ผ้า้ พี่่�
กี๊๊�ตเป็น็ อย่่างนี้้�มาตั้ง� แต่่เป็็นข้้าราชการชั้้น� ผู้้�น้อ้ ยในกระทรวงการต่่างประเทศ ตั้�งแต่่เป็็นหัวั หน้า้ กอง
ถ้้ามีีอะไรไม่ถ่ ููกไม่ค่ วรก็จ็ ะพูดู กับั อธิบิ ดีีว่า่ ผมเห็็นว่่าเรื่อ�่ งนั้้น� มันั เป็น็ อย่่างนั้้�นนะครับั เรื่อ�่ งนี้้ม� ัันเป็น็ อย่า่ งนี้้�
นะครับั เรีียกได้้ว่า่ พี่่ก� ี๊๊ต� ทำ�ำ ให้ผ้ มเคารพรักั นัับถืือทั้้ง� ในฐานะข้้าราชการด้้วยกันั ทั้้ง� over and above
และในฐานะพี่่�ชาย เพราะว่่าผมถืือว่่าพี่่�กี๊�ต๊ เป็็นพี่่ช� าย
คุณุ สุุลัักษณ์์ ศิิวรักั ษ์์
หม่่อมเจ้า้ วงศานุุวัตั รและชายาคืือหม่อ่ มเจ้้าหญิงิ กมลปราโมทย์์เป็น็ คนที่่�วิเิ ศษจริิงๆ หม่่อมเจ้้า
วงศานุวุ ััตรท่่านเป็็นเอกอััครราชทููต แล้้วบังั เอิญิ พี่่ช� ายของผมคืือ สละ ศิวิ รักั ษ์์ ทำำ�งานกัับท่า่ น ท่า่ นโปรด
๒ คน มีีคุุณตุลุ บุนุ นาคกัับคุณุ สละ ท่า่ นวงศ์เ์ รีียกลิิงดำ�ำ ลิงิ ขาว เพราะคุณุ สละขาว คุณุ ตุุลดำำ� เมื่อ�่ ท่่านกลับั
มาเป็็นราชเลขาธิกิ าร ท่า่ นเอาคุุณตุุลมาอยู่่�ด้้วย ท่่านบอกสละอย่า่ มาเลย ข้า้ งในมีีก๊ก๊ เยอะ ถ้้าอั๊�วไม่่อยู่�จะ
ถููกรังั แก ตุุลเขาเป็็นบุุนนาค ไม่่เป็น็ ไรหรอก
เมื่อ�่ ตอนผมไปเรีียนที่่อ� ังั กฤษ ผมก็็ไม่รู่้�เรื่อ�่ ง ส่่ง ส.ค.ส ไปถึึงสถานทููต ท่า่ นทููตตอบเองเลยนะ ทำำ�ให้้
ผมประทับั ใจมาก และภายหลังั ท่า่ นก็ส็ นิทิ สนมกัับผมมาก ตอนที่ท�่ ่า่ นย้้ายไปเป็น็ ทูตู ที่่�กรุุงโรม ผมก็ต็ าม
ไปเฝ้า้ ท่า่ นหญิิงกมลยังั บอกว่่าท่า่ นซื้�อเนคไทให้ค้ ุุณสุุลัักษณ์โ์ ดยเฉพาะเลย จะเอาไปให้้ ผมก็น็ ั่่�งรถราง
หลงไป ท่า่ นนััดกินิ ข้้าวเที่่ย� งไปถึงึ ก็็บ่่ายโมง ท่า่ นนึึกว่่าไม่ม่ า ท่่านบอกว่า่ “นึกึ ว่า่ คุณุ สุลุ ักั ษณ์์ไม่่มาแล้ว้ ได้้
กินิ กัับข้า้ วเหลืือ” ท่า่ นพระทัยั ดีีมาก แต่ท่ ี่�เ่ มืืองไทยเจอกันั ยากหน่อ่ ย ตอนผมได้เ้ ป็็นบรรณาธิกิ าร
หนัังสืือพิมิ พ์์ในเมืืองไทยแล้ว้ ส่ง่ กลับั ไปอังั กฤษ ตอนนั้้น� ท่า่ นเป็็นปลััดกระทรวง ผมขอให้้ท่า่ นช่่วยเรื่อ่� งส่ง่
หนังั สืือ มีีเรื่�่องอะไรก็ไ็ ปกวนท่่าน เมื่อ�่ ผมแต่่งงานผมก็็ไปเฝ้า้ ท่่าน ท่า่ นก็็บอกว่่าท่่านไปไม่่ได้น้ ะแต่่จะให้้
ท่่านหญิิงกมลไปแทน ท่า่ นหญิิงก็ม็ ารดน้ำ��ำ ที่ว่� ังั พระองค์ธ์ านีีนิิวัตั ส่ว่ นคุุณกี๊๊�ตนั้้�นเรีียน Middle Temple
67
ด้้วยกััน Bar เดีียวกันั สมาชิกิ ราชวงศ์์ที่เ�่ รีียนก็ม็ ีี คุณุ อ้ว้ น (หม่อ่ มราชวงศ์อ์ ดุุลยกิิติ์� กิิติยิ ากร) เข้า้ ก่อ่ นผม
แต่ค่ ุณุ กี๊๊ต� เข้้าหลังั ผม คุุณกี๊๊�ตเรีียนดีี จบกลับั มาไล่่ ๆ กันั คุ้�นเคยกัันเพราะมีีสามััคคีีสมาคม คนไทยประชุุม
กัันทุุกปีี ก๊ก๊ นี้้ก� ็ม็ ีีคุุณกี๊ต�๊ แล้้วก็็มีีคุณุ ไก่่ (หม่อ่ มราชวงศ์์ สฤษดิิคุณุ กิิติิยากร) ซึ่ง� ผมคุ้�นทุกุ คน ต้อ้ งขอโทษที่�่
จะเล่า่ ว่า่ พวกนี้้�อยู่่�ด้ว้ ยกัันบ้้านช่่องเลอะเทอะมากเลย กินิ กันั สนุกุ เสื้�อผ้้ากองหมักั หมมไว้แ้ บบคนหนุ่�ม
ผมเรีียน Bar จบมหาวิทิ ยาลััยปีี ๒๕๐๙ แต่่รู้�จักกันั มาตั้�งแต่่ปีี ๒๔๙๙ ที่�ด่ ีีคืือมีีสามัคั คีีสมาคมที่่�
นักั เรีียนไทยมาพบกันั ทุกุ ปีี ได้รู้้�จักกัันก็ค็ุ้�นเคยกันั มาเจอกัันก็็มาพูดู ภาษาไทยกันั มาเล่น่ ละครมาโต้ว้ าทีี
ผมเป็น็ นักั โต้ว้ าทีี
ช่่วงที่่พ� ระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภูมู ิพิ ลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิติ รเสด็็จ
ประพาสต่่างประเทศปีี พ.ศ. ๒๕๐๓ นัักเรีียนไทยก็ม็ ีีโอกาสเข้า้ เฝ้้าใกล้้ชิิด (มีีรููปคุณุ นิดิ อยู่่�ข้้างหลังั ด้ว้ ย)
แต่ไ่ ม่่เห็็นคุณุ กี๊�ต๊ เพราะคุุณกี๊ต๊� เป็็นคนไม่่ชอบออกหน้้า คงจะแอบอยู่่�ด้า้ นหลังั
ส่่วนไปเที่�ย่ วกัันก็ไ็ ม่่บ่อ่ ยนััก นาน ๆ ครั้้�งไป แต่ไ่ ปกิินข้้าวด้ว้ ยกันั บ่อ่ ย เนติิบัณั ฑิิตที่่� Middle
Temple ไม่่ให้้ความสำำ�คััญเรื่่อ� งการเรีียนแต่่ให้้ความสำำ�คัญั เรื่อ�่ งการกินิ เขาบัังคับั ต้อ้ งเรีียน ๑๒ เทอม
เทอมหนึ่่ง� อย่า่ งน้อ้ ยต้อ้ งกินิ ๖ คืืน ถ้้าเป็็นนักั เรีียนมหาวิิทยาลัยั กิินกันั ๓ คืืน อัังกฤษเขาถืือว่า่ เป็น็ เนติิ
บัณั ฑิิตต้้องเป็น็ ผู้�ดี ไปเรีียนเพื่อ�่ ดััดจริิตให้้เป็น็ ผู้�ดี อังั กฤษแบ่่งชนชั้น� มีี Solicitor ทนายความธรรมดา
พวกนี้้ท� ำ�ำ คดีีตีีหััวหมาด่า่ แม่่เจ๊ก๊ ทำ�ำ พิินัยั กรรม เรื่�่องคดีีธรรมดา คดีีใหญ่่ ๆ ต้้องมาให้้ Barrister ทำ�ำ แล้ว้
Solicitor ต้อ้ งพามาอีีกทีี พวกเราต้้องฝึกึ เป็็นผู้�ดี ฝึึกมารยาทการกินิ การแต่่งกาย อัังกฤษเขาเน้้นเรื่อ�่ ง
พวกนี้้� สอบได้ไ้ ม่่สำำ�คัญั แต่่ต้อ้ งเรีียน ๑๒ เทอมกว่่าจะได้้เป็น็ เนติบิ ัณั ฑิติ ในอัังกฤษมีีมหาวิิทยาลััยระดัับ
เนติิบััณฑิติ ๔ แห่ง่ คืือ Grey’s Inn, Lincoln’s Inn, Middle Temple, Inner Temple ส่่วนมากพวกผู้้�
พิิพากษาไปเรีียนที่�่ Grey’s Inn ภายหลััง Inner temple ถููกระเบิิดพังั หมด เมื่อ�่ ผมไปเรีียนกับั คุณุ กี๊�๊ต
ระบบ Inn of Court ของแต่่ละแห่ง่ เรีียกตำำ�แหน่ง่ ประธานว่า่ Treasurer ไม่่เรีียกว่่า Chancellor เป็็น
68
ตำ�ำ แหน่่งกิิตติิมศักั ดิ์์� คล้า้ ยๆ ประธานสภามหาวิทิ ยาลััย
ของเรา Queen Elizabeth (The Queen Mother) ทรงเป็็น
Treasurer คนที่่บ� ริหิ ารเป็น็ Vice Treasurer คล้้าย ๆ
Vice Chancellor พระองค์์ท่่านจะเสด็จ็ มาเสวยด้ว้ ยปีีละ
ครั้้�ง เวลาท่่านเสด็็จมา จะประทัับ high table แต่ล่ ะกลุ่่�ม
นั่่�ง ๔ คนเป็น็ ประเพณีีดั้้ง� เดิิม เดี๋ย� วนี้้พ� วกถืือคริิสต์ก์ ็ต็ ้อ้ ง
รับั ศีีลไปดื่่�มไวน์์ด้ว้ ยกันั ถืือเป็็นพวกเดีียวกันั Inn of
Court เป็็นประเพณีีเก่า่ แก่่มาก อังั กฤษเป็็นประเทศเดีียว
ที่�่รัักษาประเพณีีเก่า่ แก่่ น่่าจะมีี Marquis, Earl ตอนนั้้�น
ผมอยู่�มหาวิทิ ยาลัยั ไปร่ว่ ม ๓ ครั้้ง� เพราะมหาวิิทยาลัยั ส่่วน
ใหญ่่ไม่่ได้อ้ ยู่�ในลอนดอน ถ้้าเป็น็ weekend ก็ไ็ ป ๒ ครั้้ง�
ผมอยู่� Wales ก็ถ็ ืือโอกาสเข้้าไปเที่่�ยวดูหู นัังดูลู ะครในกรุงุ
ลอนดอน
69
เวลาไปที่่�นั่่ง� กินิ อาหารต้้องไปเช่่าชุุดกาวน์ข์ องเขา ต้อ้ งนั่่�งตามระบบอาวุโุ ส ใครเรีียนจบก่อ่ นนั่่�ง
ข้า้ งหน้า้ เมื่อ�่ จบแล้้วใครได้เ้ ป็น็ เนติิบััณฑิิตนั่่ง� สููงกว่า่ แบบพระเลยใครบวชก่่อนบวชหลััง ที่น�่ ั่่น� เขา
เคร่่งครััดมาก ถ้า้ นัักเรีียนเก่า่ คนไหนได้ร้ ับั ความสำำ�เร็็จในชีีวิติ มากจะได้ร้ ัับเลืือกเป็น็ Bencher เป็็น
กรรมการ คนไหนรวยมากก็็มีีอาหารพิิเศษเป็น็ นกไก่ฟ่ ้า้ ซึ่ง� เฉพาะพวกผู้้�ดีีเขาไปยิิงมา
คุุณกี๊�๊ตเป็น็ คนนิิสัยั ดีีมาก เหมืือนท่่านพ่่อท่่านแม่ข่ องท่่าน เป็น็ คนเอื้�อเฟื้�อ้ เผื่อ่� แผ่่เพื่�่อนฝูงู ไม่่เอา
รััดเอาเปรีียบ ภายหลังั ไปอยู่่�กระทรวงการต่่างประเทศผมก็ย็ ัังไปพบ ท่่านไปเป็็นทูตู ที่�่ Brussels ผมก็ย็ ังั
ไปเยี่�ยม ก็็ได้้ฟื้�น้ ฟูคู วามหลัังกัันกัับท่า่ น ท่า่ นยัังเล่่าให้้ผมฟัังเลยว่่าไปฟื้้�นฟูสู ัมั พัันธไมตรีีกัับพวก Rolin
Jacquemyns ซึ่ง� ได้้รับั โปรดเกล้า้ ฯ เป็็นเจ้้าพระยาอภััยราชาในรัชั สมััยพระบาทสมเด็จ็ พระจุุลจอมเกล้้า
เจ้้าอยู่่�หัวั
“เพื่�อนเอ่่ย รำ��ลึกึ ถึึงความหลังั ร่่วมกัับ ม.ร.ว.เทพ เทวกุุล”
โดย วิิทยา เวชชาชีีวะ
“เพื่่�อนเอ่่ย” (เสีียงอยู่่�ระหว่่าง “เอย” กับั “เอ๋ย๋ ”) เป็็นถ้้อยคำ�ำ ซึ่่�ง ฯพณฯ หม่อ่ มราชวงศ์เ์ ทพกมล
เทวกุลุ อดีีตองคมนตรีีมัักจะ “เอ่่ย” เริ่ม� ต้้น คราวใดที่่�มีีเพื่่�อนฝููงนั่่�งล้้อมวงกันั และ ฯพณฯ มีีเรื่่อ� งจะเล่่าสู่�
กัันฟังั ไม่่ว่่าจะเป็น็ เรื่อ่� งซึ่ง� ท่า่ นประสบพบมาสดๆร้้อนๆ หรืือเรื่�อ่ งตั้ง� แต่่ปีมี ะโว้ก้ ็็ตาม และท่า่ นก็็จะเล่่าใน
แบบฉบับั เฉพาะของท่า่ นให้เ้ ป็น็ ที่�ส่ นุกุ สนานกันั ทั่่ว� หน้้า ไม่ว่ ่่าจะเป็็นเรื่่อ� งขำำ�ขันั (joke) ตามตำ�ำ รับั หรืือ
เรื่่�องราชการการงาน ท่า่ นสามารถสอดแทรกอารมณ์์ขันั ซึ่ง� ท่า่ นมีีอยู่�อย่่างล้น้ เหลืือเข้า้ ไปได้เ้ สมอ
ผมเป็็น “เพื่�่อนเอ่่ย” คนหนึ่่ง� ที่่� “ล้อ้ มวง” มากัับท่่านนานกว่า่ ๖๐ ปีแี ล้ว้ ตั้�งแต่เ่ มื่่อ� ครั้้ง� ยัังเรีียนอยู่�
ด้ว้ ยกัันที่เ�่ มืืองอังั กฤษ เรื่อ่� ยมาที่่ก� ระทรวงการต่่างประเทศ จนแก่เ่ ฒ่า่ มาด้ว้ ยกันั ในบััดนี้้� (เราเกิดิ ปีี
เดีียวกันั ท่่านแก่ก่ ว่า่ ผม ๘ เดืือน) เราสนิิทสนมกัันพอสมควร ท่่านองคมนตรีีเห็็นจะเป็็นคนหนึ่่�งที่ม่� ีีชื่อ่�
เรีียกหลายซื่่อ� “กี๊๊ต� ” (เข้้าใจว่า่ มาจากคำำ�ภาษาอัังกฤษว่า่ skeet กีีฬาโปรดของท่า่ นพ่่อ) เป็น็ ชื่�่อเล่น่ เรีียก
กัันในครอบครััวและผู้�สนิิทสนม “คุณุ ชายกี๊๊ต� ” สำำ�หรับั ผู้�คุ้�นเคย “คุุณชายเทพ” หรืือ “หม่่อมเทพ” ที่่�
กระทรวงการต่่างประเทศ และในระยะหลังั มานี้้�ก็ย็ ังั มีี “ท่า่ นองค์์” เข้า้ มาเสริมิ อีีก แต่ไ่ ม่ว่ ่า่ จะมีีชื่อ�่ เรีียก
ต่า่ งๆ กันั ไปตามสถานการณ์์ ท่า่ นไม่่เคยเปลี่่�ยนแปลงกัับเพื่�่อนฝููงไม่่ว่่าท่า่ นจะเป็็นอธิิบดีี เอกอััครราชทููต
ปลัดั กระทรวง รัฐั มนตรีี หรืือ องคมนตรีีก็ต็ าม ท่า่ นก็ย็ ัังคงเป็น็ “กี๊ต๊� ” ตามเดิมิ ยังั คงเป็น็ สุภุ าพบุุรุษุ
อาชาไนยที่ไ�่ ม่่เย่อ่ หยิ่�งแต่่รักั ศัักดิ์์�ศรีี รัักความซื่่อ� ตรงและจริงิ ใจเป็็นสำ�ำ คัญั ท่า่ นจึงึ เป็น็ ที่่ช� ื่น่� ชอบของเพื่อ่� น
ฝูงู ญาติิมิติ ร เพื่อ�่ นร่่วมงาน ตลอดจนผู้�ใดที่ม�่ ีีโอกาสรู้�จักท่่านในวงราชการทั้้ง� พลเรืือนและทหาร
ความเป็็น “อาชาไนย” ของสุุภาพบุรุ ุุษท่า่ นนี้้�ย่อ่ มเห็น็ เป็น็ ประจักั ษ์์จากชาติกิ ำำ�เนิิดของท่่าน ท่า่ น
เป็น็ ทั้้ง� “เทวกุุล” ทางท่่านพ่อ่ (หม่อ่ มเจ้้าวงศานุวุ ัตั ร เทวกุุล) และ “กิติ ิยิ ากร” ทางท่า่ นแม่่ (หม่่อมเจ้้า
กมลปราโมทย์์ กิติ ิิยากร) ทั้้�งสองราชสกุุลนี้้เ� กี่ย� วพันั กัันและเป็็นราชสกุุลใหญ่ท่ ี่่ม� ีีความสำ�ำ คััญในแผ่่นดิิน
โดยเฉพาะที่่�กระทรวงการต่า่ งประเทศ อันั เป็น็ หน่่วยราชการซึ่่ง� สมเด็จ็ พระเจ้า้ บรมวงศ์เ์ ธอ กรมพระยา
เทวะวงศ์ว์ โรปการ เสด็จ็ ปู่�ของม.ร.ว. เทพเป็น็ เสนาบดีีพระองค์แ์ รกและนานถึงึ ๓๘ ปีจี นทรงได้้รับั พระ
70
สมัญั ญาว่่า“พระบิดิ าแห่ง่ การทููตไทย”ส่่วนท่า่ นบิิดานั้้น� ทรงดำำ�รงตำ�ำ แหน่่งปลััดกระทรวงการต่่างประเทศ
ถึงึ ๒ วาระ นอกจากทรงเคยเป็น็ เอกอััครราชทููตประจำ�ำ ประเทศอัังกฤษและประเทศอิิตาลีีด้้วย จริงิ อยู่�
ประวััติอิ ัันโดดเด่่นของบุุรพชนในตระกูลู ย่อ่ มเป็็นแรงกดดันั ไม่ม่ ากก็น็ ้้อยตามธรรมดา แต่่สำำ�หรัับคุณุ ชาย
เทพ ดููจะไม่่กระทบกระเทืือนเท่า่ ใด ท่า่ นเป็น็ คนถ่่อมตััว ไม่่เคยอวดอ้้างหรืือทำำ�ตัวั ว่่า “พิิเศษ” หรืือ
“วิเิ ศษ” แต่่อย่า่ งใด สมดังั เป็น็ “อาชาไนย” โดยเนื้้�อแท้้ ไม่่จำำ�เป็น็ ต้อ้ งป่่าวประกาศ มีผู้�ใหญ่ใ่ นบ้้าน
เมืืองท่า่ นหนึ่่�งเคยถามด้ว้ ยความฉงนว่่า “คุุณชายเป็น็ ที่่ท� รงรู้�จักในสมเด็็จพระนางเจ้้าสิริ ิิกิติิ์� พระบรม
ราชินิ ีีนาถ (ในขณะนั้้น� ) มาแต่่เมื่อ�่ ไร” คุุณชายก็็ตอบอย่่างเรีียบง่า่ ยว่า่ “ตั้ง� แต่่เกิิด”
และก็ต็ั้ง� แต่เ่ กิิดจนตามเสด็็จท่า่ นพ่่อท่่านแม่่ไปอยู่�ที่อ�่ ังั กฤษเมื่อ�่ อายุปุ ระมาณ ๑๖ ปีี คุณุ ชายเทพ
ได้้ใช้้ชีีวิติ อยู่�ในท่า่ มกลางวงศาคณาญาติิ เรีียนหนัังสืือที่่�โรงเรีียนอำำ�นวยศิิลป์์ เพราะอยู่�ใกล้้กระทรวงการ
ต่่างประเทศที่ท�่ ำำ�งานของท่า่ นพ่่อ เมื่อ�่ ไปอยู่�ที่่อ� ังั กฤษแล้้ว คุุณชายได้้เข้้าเรีียนกัับ Tutor ซึ่�งเป็น็ ทั้้�งครูู
และพ่อ่ บ้้านหัวั หน้้าครอบครัวั เช่น่ เดีียวกัับนัักเรีียนไทยมากหลายมาแต่่โบราณกาล Tutor เช่่นนี้้�มักั เป็น็
นักั บวชชาวอังั กฤษนิิกายโปรเตสแตนต์์ (จึงึ มีีภรรยาและครอบครัวั ได้้) ความรู้้�สูง มัักจบจากมหาวิิทยาลััย
อ๊อ๊ กซฟอร์์ดหรืือเคมบริดิ จ์์ คุณุ ชายเทพจึงึ มีีโอกาสได้้เรีียนวิิชาการต่า่ ง ๆ ทั้้ง� ภาษาอัังกฤษ ภาษาละติิน
ประวััติศิ าสตร์์ ฯลฯ จนแตกฉาน สอบ General Certificate of Education ได้แ้ ละเข้้าศึกึ ษาวิิชา
กฎหมายเพื่อ�่ สอบเป็น็ เนติิบััณฑิติ อัังกฤษ (Barrister-at-Law) หรืืออย่่างที่่เ� รีียกกัันว่่า “ทำำ� Bar” เหมืือน
อย่่างผู้�หลักั ผู้้�ใหญ่ใ่ นวงการกฎหมายของไทยเราแต่ด่ ึกึ ดำำ�บรรพ์์มาเคยกระทำ�ำ เมื่�อ่ ท่่านพ่อ่ ทรงพ้้นหน้้าที่่�
และเสด็็จกลัับประเทศไทยแล้ว้ ในปีี ๒๕๐๐ คุณุ ชายก็็มามีีที่�่พำำ�นัักเป็็นอิิสระในย่่าน Holland Park ของ
กรุงุ ลอนดอน
ในระยะนั้้�นนั่่�นเองที่่ผ� มได้ท้ ำำ�ความรู้�จักกัับ “คุณุ กี๊�๊ต” ถููกอัธั ยาศััยกันั โดยเร็็ว จนกลายเป็น็ “กี๊ต๊� ”
และผมก็ก็ ลายเป็็น “วิดิ -ยา” คบหาสมาคม “อั๊ว� ลื้อ� ” กัันมาตลอด
ผู้้�ที่่�แนะนำ�ำ ให้เ้ รารู้�จักกันั ก็ค็ ืือ ญาติิสนิทิ (first cousin) ของกี๊๊�ตนามว่า่ ม.ร.ว. สฤษดิคิ ุุณ กิติ ิิยากร
หรืือ “คุุณไก่”่ ซึ่ง� เรีียนอยู่่�ด้ว้ ยกัันกับั ผมและเป็็นเพื่อ่� นสนิทิ ที่่�มหาวิทิ ยาลััยเคมบริิดจ์์ กี๊ต๊� จึึงไปเที่�ย่ วที่เ่� คม
บริดิ จ์์เป็็นประจำ�ำ ฝ่่ายทางผมและคุุณไก่ก่ ็ม็ ักั ไปอยู่�ลอนดอนบ้้างเป็น็ ครั้้�งคราว และเที่่�ยวเตร่่ด้้วยกันั พร้อ้ ม
กับั กี๊�ต๊ กิ๊�ตเป็น็ คน popular มีีเพื่�่อนฝููงมากมาย ที่�จ่ ำ�ำ ได้ก้ ็็มีีประวิิทย์์ บุรุ านนท์์ และสุุวิทิ ย์์ เลขยานนท์์
เป็น็ ต้้น
ปกติิทุุกๆปีีพวกเราที่่�เคมบริิดจ์์มัักลงมาอยู่ �ลอนดอนโดยมาเช่่าแฟลตอยู่่�ด้้วยกัันในช่่วงหยุุดเทอม
ใหญ่่ ที่่จ� ดจำำ�กันั ได้้คงจะเป็็นในปีี พ.ศ. ๒๕๐๒ ผมและคุณุ ไก่่พร้้อมทั้้ง� เพื่่อ� นสนิิทอีีก ๒ คน คนหนึ่่�ง
คืือ โกวิิทย์์ โปษยานนท์์จากเคมบริิดจ์ด์ ้้วยกัันและอีีกคนคืือ ม.ร.ว. ทองน้้อย ทองใหญ่่จากอ๊๊อกซฟอร์ด์
ลงมาลอนดอนมาเช่า่ flat อยู่�ที่่� เลขที่�่ ๑๙ Courtfield Gardens ไม่ไ่ กลจากสถานทููตไทย (ขณะนั้้�น) ที่�่
Ashburn Place กี๊ต�๊ สนิทิ สนมกับั ทุุกคนที่่อ� ยู่�ที่่น� ั่่น� จึึงมาขลุกุ อยู่�เป็น็ ประจำำ� เราอยู่่�กันั อย่่างสบายๆ ทำ�ำ
กับั ข้้าวกิินกันั เอง ซึ่ง� คุุณไก่่และผมรัับผิดิ ชอบ โกวิทิ ย์แ์ ละทองน้้อยสมัคั รล้า้ งจาน ส่ว่ นกี๊๊ต� นั้้�นช่่วยเหลืือ
ทั่่ว� ไป โดยเฉพาะเรื่่อ� งร้อ้ งรำ�ำ ทำำ�เพลง กี๊ต๊� เป็็นตััวชูโู รงเพราะร้อ้ งเพลงได้้ไพเราะ เราร้้องกันั ทั้้ง� เพลงสมัยั
นิิยมขณะนั้้�นทั้้�งภาษาอัังกฤษและฝรั่�งเศสและที่่�เรีียกว่า่ all-time favourites ด้้วย ที่่�ผมจำำ�ได้้แม่่นยำำ�ก็็
คืือ กี๊๊�ตร้้องเพลง As Time Goes By เป็็นประจำำ�คลอด้้วยเสีียง accordion ซึ่�งเล่น่ ได้้อย่่างคล่อ่ งแคล่่ว
71
แล้ว้ ยัังมีีเพลง My Blue Heaven เพลง hit
มาจากสมััย 1920’s ซึ่ง� กี๊๊ต� มัักเล่า่ ว่่า
ท่่านพ่่อและพระเจ้้าวรวงศ์์เธอพระองค์์เจ้้า
จุลุ จัักรพงษ์์ ทรงเต้น้ tap ร้อ้ งเพลงนี้้ด� ้้วย
กัันในงานประชุุมนักั เรีียนไทยในยุคุ โน้น้
Passion อีีกอย่า่ งหนึ่่�งของพวกเรา
สมัยั นั้้�นคืือการเล่น่ ไพ่บ่ ริิดจ์์ หลายปีีต่อ่ มา
ผมได้้ยิินด้้วยความภููมิิใจจากแชมเปี้้�ยน
ร ะ ดัั บ ช า ติิ ผู้ � ห นึ่่� ง ว่่ า เข า ไ ป เริ่ � ม หัั ด เ ล่่ น ไ พ่่
บริิดจ์ก์ ็ท็ ี่่� ๑๙ Courtfield Gardens กับั
พวกเรานั่่�นเอง ระยะนั้้�นมีีคนไปใครมาที่�่
flat เรากัันมาก ญาติพิ ี่่�น้อ้ งของพวกเรา
chaperon แอบอย่ดู า้ นหลัง
แต่่ละคนทั้้�งชายและหญิงิ ก็็เข้้าไปหลายคนแล้้ว ยัังเพื่อ่� นฝูงู ของแต่ล่ ะคนด้ว้ ยจึงึ กลายเป็็นคล้า้ ยสโมสรใน
บางขณะ นอกจากกี๊ต๊� ซึ่ง� ใคร ๆ คิิดว่่าอยู่่�ด้ว้ ยกันั ที่่น� ั่่น� แล้้ว ก็็มีรุ่�นน้้องจากเคมบริดิ จ์ช์ ื่อ่� สุุเมธ ชุมุ สาย ณ
อยุุธยา มาร่่วม jam ด้้วยอีีกคนหนึ่่�ง
พวกเราทั้้ง� คณะยกพวกไปร่ว่ มประชุุมนักั เรีียนไทยปีีนั้้�น พวกเรามีีภาระเป็็นกรรมการสามัคั คีี
สมาคมกัันตั้�งแต่โ่ กวิิทย์เ์ ป็็นสภานายก ผมเป็็นเลขานุกุ าร คุณุ ไก่่เป็็นบรรณาธิกิ าร ปีนี ั้้น� กี๊๊�ตเป็็นผู้้�ช่ว่ ยผม
และในปีีต่อ่ มา เมื่่�อทองน้้อยเป็็นสภานายก กี๊ต�๊ ก็็ได้ร้ ับั เลืือกเป็็นเลขานุุการ ระยะนั้้น� เป็็นระยะที่่�กี๊ต๊� กัับ
ทองน้้อยมีีความสนิทิ สนมกันั มาก (คุณุ ชายทองน้้อยคงจะเขีียนรำ�ำ ลึึกไว้้ในหนังั สืือนี้้แ� ล้้ว) ผมและโกวิทิ ย์์
ไปศึึกษาต่่อที่�ส่ หรัฐั อเมริิกา ส่่วนกี๊๊ต� และทองน้้อยยังั คงอยู่�ที่�อ่ ัังกฤษต่่ออีีกสักั ๒-๓ ปีี แล้้วก็็บังั เอิญิ กลัับ
มารัับราชการที่่ก� ระทรวงการต่า่ งประเทศในเวลาไล่เ่ ลี่�ยกัันทั้้�ง ๓ คน กี๊�ต๊ จบเป็น็ เนติบิ ัณั ฑิติ อัังกฤษ กลับั
ถึึงก่่อนหน้้าผมและทองน้้อยเล็็กน้้อยในปีี พ.ศ. ๒๕๐๖ และแล้ว้ เราก็็มาเป็น็ เพื่่�อนร่ว่ มงานกััน กี๊๊ต� และผม
ที่�่กองกฎหมาย กรมสนธิิสััญญาและกฎหมาย ขณะนั้้�นยัังอยู่่�กันั ที่ว�่ ัังสราญรมย์์ กรมนี้้�แม้้จะมีีความสำ�ำ คัญั
(ระยะนั้้�นเป็น็ ช่่วงเวลาที่่�ไทยกำ�ำ ลััง “เลีียแผล” หลังั คดีีเขาพระวิิหาร) แต่่ก็เ็ ป็็นกรมเล็็กมีีข้้าราชการ
ทั้้ง� หมดเพีียงยี่�สิิบกว่า่ คน ที่�ก่ องกฎหมายมีีข้้าราชการเพีียง ๖ คน คืือท่่านหัวั หน้า้ กอง กี๊�ต๊ ผม สุกุ รีี คชเสนีี
เสมีียน ๑ คนกับั พนัักงานพิิมพ์ด์ ีีด งานของเรา ๒ คนไปคนละสาย ผมอยู่่�ทางพิจิ ารณาปัญั หากฎหมาย
ระหว่่างประเทศ ส่่วนกี๊ต๊� ดููแลงานด้้านคณะกรรมการต่า่ งๆ รวมทั้้ง� คณะกรรมการพิเิ ศษเพื่�่อพิิจารณา
อนุุสััญญาต่่างๆก่่อนที่�ไ่ ทยจะเข้า้ เป็น็ ภาคีี คณะกรรมการชุดุ นี้้�จึงึ มีีความสำำ�คััญตั้ง� ขึ้�นโดยคณะรััฐมนตรีีสมััย
นั้้�น (จอมพลสฤษดิ์์� ธนะรััชต์)์ ประกอบด้ว้ ยผู้้�ทรงคุุณวุฒุ ิทิ างกฎหมายด้้านต่่างๆโดยมีีประธานศาลฎีีกาเป็็น
ประธาน ประชุุมกัันเดืือนละครั้้�งที่ก�่ ระทรวง กี๊�๊ตเป็็นผู้้�ช่่วยเลขานุุการ (เลขานุกุ ารคืือ ดร.สมปอง สุุจริติ กุลุ )
และทำำ�หน้้าที่ไ�่ ด้้อย่่างแข็ง็ ขัันได้ร้ ัับคำำ�ชมเชยจากผู้้�หลัักผู้้�ใหญ่ซ่ึ่ง� ให้ค้ วามเอ็็นดูู หลายท่า่ นรู้�จักดีีกัับท่่านพ่อ่
โดยที่ก่� ิริ ิิยามารยาทสุุภาพเรีียบร้้อย กี๊ต�๊ จึงึ เข้า้ ผู้�หลัักผู้้�ใหญ่่ได้้อย่่างราบรื่่�น กี๊�ต๊ เองก็ส็ นุุกกัับงานนี้้� ได้้
ประสบการณ์์พอสมควร
แต่่สิ่ง� ที่่ท� ั้้ง� กี๊�๊ตและผมจดจำำ�ได้้ไม่ล่ ืืมจากกองกฎหมาย ออกจะประหลาด และไม่เ่ กี่ย� วกัับราชการ
72
การงาน แต่่ไปอยู่�ที่เ�่ หตุุการณ์์ “หััวหน้า้ กองตกเก้้าอี้”� เพราะวันั หนึ่่�งขณะที่�่ กี๊ต�๊ ผมและคุุณสุุกรีีนั่่ง� ทำำ�งาน
อยู่�ที่่�โต๊๊ะของแต่ล่ ะคนในห้อ้ งโถงที่่ม� ีีโต๊ะ๊ ของหััวหน้้ากองอยู่�ตรงกลาง จู่� ๆ เราก็ไ็ ด้ย้ ิินเสีียงโครมดัังลั่น� ขึ้�น
แล้ว้ เห็น็ หััวหน้า้ กองท่่านลงไปกองอยู่่�กัับพื้้�น เราลูกู น้อ้ งทั้้ง� ๓ คนมีีปฏิกิ ิิริยิ าเดีียวกััน คืือตกใจพร้้อมๆกัับ
ขำ�ำ แต่ไ่ ม่่กล้้าหัวั เราะออกมา และก็็ไม่ก่ ล้้าเข้้าไปช่่วยท่่านเพราะกลัวั ท่า่ น “แหว” ใส่่ ท่า่ นเป็น็ คนดุุ และ
ร่า่ งใหญ่่ ท่า่ นคงจะเจ็็บตัวั อยู่�ไม่่น้อ้ ยแต่่ก็ไ็ ม่่ปริปิ ากบ่่น เพีียงแต่่เรีียกภารโรงให้้ไปหาเก้้าอี้�ชั่ว� คราวมาให้้
กี๊�๊ตเล่า่ ถึงึ เรื่่อ� งนี้้�เสมอและเล่า่ ได้้อย่่างขบขััน ที่แ�่ ปลกก็็คืือ อีีกไม่่กี่ว� ันั ต่อ่ มามีีคำ�ำ สั่่ง� เลื่อ�่ นท่า่ นหััวหน้า้ กอง
ของเราขึ้น� เป็็นอธิบิ ดีี ท่่านจึึงย้า้ ยไปอยู่่�ห้อ้ งแอร์์พร้้อมเก้้าอี้�ตัวั ใหม่่ “เก้้าอี้�หักั ” กลัับเป็น็ ลางดีีให้ท้ ่่าน
หัวั หน้้ากองเรา ท่่านรอคอยตำำ�แหน่่งชั้น� พิเิ ศษมานานนัักแล้้ว
เมื่่�ออยู่�ที่่�กองกฎหมาย กี๊�ต๊ และผมยังั เป็็นข้้าราชการผู้้�น้อ้ ย และเงินิ เดืือนก็็น้อ้ ย เพีียงประมาณ
สองพันั บาทเท่า่ นั้้�น เราสองคนคิดิ เหมืือนกันั ที่่�จะไม่่แบมืือขอพ่อ่ แม่่อีีกต่่อไป ผมไปสอนพิิเศษที่่�
มหาวิทิ ยาลััย ได้้ชั่�วโมงละ ๕๐ บาท ก็พ็ อบรรเทาไปได้บ้ ้้าง แต่่ที่ก�่ ี๊๊�ตและผมคิดิ ตรงกััน ก็ค็ ืือจะใช้้ความรู้�
ภาษาอังั กฤษไปหา “ลำ�ำ ไพ่่” พิิเศษด้้วยการรับั จ้า้ งแปลเอกสาร เผอิญิ กี๊�๊ตมีีญาติอิ ยู่�ที่ส่� ำ�ำ นััก USIS และ
สำ�ำ นักั งานทนายความใหญ่่ จึึงได้ง้ านมาแบ่่งกันั แปล ทีีแรก เราต่่างคนต่่างแปลคนละเอกสาร แต่ม่ าคราว
หนึ่่ง� มีีเอกสารเล่ม่ ใหญ่่ เราจึงึ ตัดั สินิ ใจร่ว่ มกันั แปล ผมลืืมไปแล้ว้ ว่า่ ชื่อ�่ เรื่่อ� งอะไร จนกระทั่่�งเมื่�อ่ เร็ว็ ๆนี้้�
ผมไปที่่�ห้้องสมุุดของสยามสมาคมไปพบโดยบัังเอิิญทะเบีียนหนัังสืือภาษาไทยชื่�่อ“การศึึกษาเกี่ �ยวกัับ
มนุุษย์”์ แปลจากเอกสารของ USIS “Paper Study of Mankind” แปลโดย “เทพวิทิ ยา”
เราทั้้ง� สองเป็น็ โสดอยู่�ขณะนั้้น� แต่่ก็็เริ่�มคิดิ จะสร้า้ งครอบครัวั กี๊�ต๊ นั้้�นกลัับมาเมืืองไทยได้้สักั ปีเี ศษ ก็็
“ติิดกัับ” เสีียที่�บ่ ริิษัทั เชลล์ก์ ับั “คุุณนิดิ ” (ปััจจุบุ ัันคืือคุุณหญิงิ ขวัญั ตา เทวกุุล ณ อยุุธยา ท.จ.) ผมรู้้�สึก
ดีีใจเสมอมาที่ไ�่ ด้ม้ ีีส่ว่ นเล็ก็ น้อ้ ยด้้วยเป็น็ ผู้�แนะนำำ�ให้้ทั้้ง� สองรู้�จักกััน หลัังจากนั้้น� “Love at first sight”
แน่น่ อนที่่พ� าให้ท้ ั้้ง� สองพัฒั นาความสััมพัันธ์์ไปได้อ้ ย่า่ งรวดเร็ว็ และในระยะแรก ๆ ที่่�ยังั ต้อ้ งมีี chaperon
ผมก็็ตามไปเที่่ย� วด้้วย เมื่่�อเร็ว็ ๆ นี้้� ๕๐ กว่า่ ปีใี ห้้หลังั ยังั ถามคุณุ นิิดเลยว่า่ เพลงที่่�ได้ย้ ินิ ร้้องในงานค่ำ�ำ�คืืน
นั้้�นมีีเพลง favourite ของคุณุ ทั้้�งสองด้้วยเพลงหนึ่่ง� จำ�ำ ได้ไ้ หม คุณุ นิดิ รับั ว่า่ จำ�ำ ไม่่ได้้ แต่ก่ ็ไ็ ม่น่ ่า่ แปลกใจ
เพราะผมจำ�ำ ได้้ด้้วยว่่าทั้้ง� สอง “in love” กันั อย่า่ งมาก คงไม่ส่ นใจอะไรอื่น�่ มากนััก (ต้้องขอแย้ง้ นิิดหนึ่�่งค่่ะ
คุณุ วิิทยาน่า่ จะจำ�ำ ผิดิ ไป เพราะเราสองคนไม่เ่ คยลืืมเพลงโปรดที่่ฟ� ัังร่ว่ มกัันสมััยเราเพิ่่ง� ชอบพอกัันไม่น่ าน
เพลงนั้้น� คืือ“ฝากรักั ” เพราะเนื้้�อเพลงตรงกัับความรู้้�สึึกของดิฉิ ัันที่่ม� ีีต่อ่ คุณุ กี๊ต� และเพลงของคุณุ กี๊�ตคืือ
“เป็็นไปไม่ไ่ ด้้” อย่า่ งไรก็ด็ ีีต้อ้ งขอขอบคุุณคุุณวิทิ ยาที่่ม� ีสี ่่วนทำำ�ให้เ้ ราสองคนได้พ้ บกัันบ่อ่ ยครั้�งในตอนแรก
ที่่�รู้�จักกันั )
ระยะนั้้�น เพื่อ�่ นๆ ของเราที่ก�่ ระทรวงก็็เริ่�มมีีครอบครััวกััน เช่่น ม.ร.ว. ทองน้้อย ทองใหญ่่
ชวาล ชวณิิชย์์ สุธุ ีี ประศาสน์์วินิ ิิจฉัยั โกศล สินิ ธวานนท์์ ฯลฯ ผมแต่ง่ งานหลัังกี๊๊�ต ๒ ปีี แต่่ไม่่ช้า้ ไม่น่ าน
พวกเราก็็ต้อ้ งไปประจำ�ำ การในต่่างประเทศ จำ�ำ ได้้ว่า่ กี๊๊�ตเริ่�มก่่อน ไปอยู่�โตเกีียว ทองน้้อยไปนิิวยอร์์ก ชวาล
ไปมาเลเซีีย คุุณสุุธีีไปอินิ โดนีีเซีีย ส่ว่ นผมนั้้�นไปอยู่่�สิิงค์โ์ ปร์์ จากนั้้�นเป็็นต้้นมา เราไม่ค่ ่อ่ ยได้้มาอยู่�พร้อ้ ม
หน้า้ กันั ที่่ก� ระทรวงอีีก สวนกัันไปสวนกันั มา จำำ�ได้้ว่่ามีีอยู่�เพีียงช่่วงเดีียวที่่พ� วกเราได้้มาอยู่�พร้อ้ มหน้้ากันั
ราวปีี ๒๕๑๖-๑๘ สมัยั ที่ค�่ ุุณแผน วรรณเมธีีเป็็นรองปลััดกระทรวง และเป็น็ หััวหน้า้ ทีีม “เลืือดใหม่่”
รัักษาสถานการณ์ท์ ี่ก�่ ระทรวงประกอบด้ว้ ยพวกเรา “เลืือดใหม่”่ (หน้้าเก่่า) เช่น่ กี๊�ต๊ ชวาล โกศล ผม และ
73
คุุณอาสา-ท่า่ นผู้�หญิิงสุจุ ิติ กุุล สารสินิ คุุณไพโรจน์์-ท่า่ นผู้�หญิงิ อรสา ล่ำำ��ซำ�ำ คุณุ วิิทยา -คุุณอรสา เวชาขีีวะ ม.ร.ว สฤษดิคิ ุณุ -ม.ร.ว เดืือนเด่น่ กิติ ิิยากร
ยัังมีีอาสา สารสิิน นิติ ย์์ พิบิ ููลสงคราม วรพุุทธิ์์� ชัยั นาม เตช บุุนนาค ฯลฯ ระยะนั้้น� จึึงเป็็นโอกาสให้้
ครอบครัวั พร้อ้ มลูกู ๆ ของพวกเราได้พ้ บปะสัังสรรค์์ไปเที่่ย� วเล่่นด้้วยกันั บางโอกาส ต่อ่ จากนั้้�น เราต่่าง
คนก็็ไปคนละทิศิ ละทาง แต่ก่ ็็ต่า่ งก้า้ วหน้้าในหน้้าที่่�การงานด้ว้ ยกัันทุกุ คน
กี๊ต�๊ นั้้น� อยู่�ในแถวหน้้า เป็็นเอกอััครรราชทูตู ที่พ�่ ม่า่ ตั้้ง� แต่อ่ ายุุ ๔๐ ปีีต้้นๆ ซึ่่�งก็็เหมาะสมมาก
เพราะกี๊๊�ตเติิบโตอยู่�ในกรมการเมืือง อัันมีีภููมิภิ าคเอเชีียตะวันั ออกเฉีียงใต้้เป็น็ สำำ�คัญั ต้อ้ งนับั ว่า่ เป็็นผู้�
เชี่�ยวชาญทางด้า้ นนั้้น� ทีีเดีียว ต่อ่ มา การหน้้าที่่ห� ันั เหไปทางยุุโรป ไปเป็็นเอกอััครราชทููตประจำ�ำ ประชาคม
ยุโุ รป (ต่อ่ มาคืือ สหภาพยุุโรป) ที่่�กรุุงบรััสเซลส์์ และในที่่ส� ุดุ ดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่ง่ เอกอัคั รราชทููต ณ กรุงุ ปารีีส
ก่่อนจะกลับั มาเป็น็ ปลัดั กระทรวงจนเกษียี ณอายุุ จากการไปประจำ�ำ การที่่เ� มืืองหลวงทั้้ง� สองแห่ง่ นี้้� กี๊�ต๊ ผู้�
รัักการเรีียนภาษาอยู่�เป็็นนิสิ ััยมีีโอกาสได้้ฝึึกปรืือภาษาฝรั่�งเศสจนพููดได้ค้ ล่่อง กี๊๊�ตเป็น็ คนที่�ม่ ีีพรสวรรค์์ทาง
ด้า้ นภาษาและศิิลป์์ ในวััยดึึกยัังลุุกขึ้้�นจัับแปรงวาดภาพได้้อย่า่ งสวยงาม
ที่่�เล่า่ มาทั้้ง� หมดนี้้� หากให้ค้ ุุณชายเทพเป็็นผู้�เล่่าเองคงจะได้ร้ สชาติิมากกว่่านี้้�เป็น็ แน่่ กระนั้้น�
สำำ�หรัับผมก็็มีีเพีียงแต่่เจตนาจะให้้ผู้้�อ่่านได้้เห็็นแง่่มุุมและเกร็็ดต่่างๆในชีีวิิตอัันน่่าชื่่�นชมของสุุภาพบุุรุุษ
อาชาไนยท่า่ นนี้้� ผมเองนั้้น� ป่่วยไปนอนโรงพยาบาลเสีียหลายเดืือน พอฟื้้น� เขีียนหนังั สืือได้บ้ ้า้ ง ก็็รีีบลงมืือ
เพื่�่อให้เ้ สร็็จทัันเวลา
ในโอกาสที่่�ท่่านจะฉลองอายุคุ รบ ๗ รอบคราวนี้� ผมในฐานะ “เพื่�อนเอ่่ย” คนหนึ่�งจึึงมีีแต่่
ความปิติ ิยิ ิินดีี และขออาราธนาสิ่�งศักั ดิ์์ส� ิิทธิ์ร� วมทั้�งพระบุุญญาธิกิ ารบารมีีของพระบรมราชบุพุ การีี
ทั้�งปวงของคุุณชายจงประสาทความสุขุ สวััสดิ์์พ� ิิพััฒน์์มงคลแก่ค่ ุณุ ชายตลอดกาลตราบจนชั่�วนิริ ัันดร
74
หม่อ่ มราชวงศ์เ์ ทพกมล เทวกุลุ นัักการทููตในอุดุ มคติิ
คุณุ กฤษณ์์ กาญจนกุญุ ชร
อธิิบดีีกรมราชเลขานุุการในพระองค์์
หม่อ่ มราชวงศ์์เทพกมล เทวกุุล ในสายตาของผม ท่่านเป็็นนักั การทููตในอุดุ มคติิท่่านหนึ่่�ง ซึ่�งมีี
ความรู้�ในวิิทยาการ มีีความสามารถเป็็นที่�่ประจัักษ์์ มีีวิิสัยั ทัศั น์ก์ ว้้างไกล มีีความกล้้า และน้ำ�ำ�อดน้ำ��ำ ทน
ไม่ย่ ่อ่ ท้อ้ ต่อ่ อุปุ สรรค อีีกทั้้�งมีีเมตตาธรรม หยั่ง� รู้้�จิติ ใจของเพื่อ�่ นมนุษุ ย์์ อัันเป็็นคุณุ ลักั ษณะที่่ส� ำ�ำ คััญยิ่�ง
ในการโน้้มน้า้ วชนะใจ การผููกมิติ ร การลดความตึึงเครีียดในสถานการณ์์ที่�ม่ ีีการเผชิิญหน้า้ ตลอดจน
การประสานประโยชน์เ์ พื่อ�่ ความเจริญิ ก้้าวหน้้าทางเศรษฐกิจิ การค้า้ ร่ว่ มกััน
คุณุ ลักั ษณะข้า้ งต้้น เป็็นสิ่ง� ที่ผ่� มได้้สังั เกตเรีียนรู้�จากท่า่ น ในทุุกครั้้ง� ที่่�มีีโอกาสได้ไ้ ปปฏิบิ ัตั ิงิ าน
ภายใต้้การกำำ�กัับดููแลของท่า่ นตั้้�งแต่่เมื่่อ� ๔๐ ปีีก่อ่ น ขณะที่�ท่ ่า่ นดำำ�รงตำำ�แหน่ง่ เลขาธิกิ ารสำ�ำ นักั งาน
อาเซีียนประจำ�ำ ประเทศไทยคนแรก ภาพที่่ย� ัังอยู่�ในความทรงจำำ�จนบัดั นี้้ค� ืือ ท่่านในฐานะประธานการ
ประชุุม มีีกล้้องยาสููบไม่เ่ คยห่่างกาย อารมณ์์ดีี กำ�ำ กับั การประชุมุ อย่่างเรีียบง่่าย กระชับั รวดเร็็ว เป็็นที่่�
ประทัับใจของที่ป�่ ระชุุม
ต่่อมาเมื่�่อครั้้�งดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่่งเอกอััครราชทููตประจำำ�
สหภาพพม่่า ท่่านได้้แสดงให้้เห็น็ ถึึงวิิสััยทััศน์อ์ ันั กว้า้ งไกล
และความกล้้าที่่�จะท้้วงติิงด้้วยการตั้้�งคำำ�ถามกลัับมายััง
รััฐบาลไทยถึึงความเหมาะสมที่�่จะจััดงานเลี้ �ยงรัับรองใน
วันั กองทััพไทยที่�พ่ ม่า่ เพราะจะเป็น็ การตอกย้ำำ��ความรู้้�สึกึ
ของฝ่่ายพม่่า เนื่อ่� งจากเป็น็ วันั ที่ร�่ ะลึึกถึงึ ความพ่่ายแพ้้ของ
พม่่าในสงครามยุุทธหััตถีี
ช่ว่ งที่่�ท่่านดำำ�รงตำำ�แหน่ง่ อธิิบดีีกรมการเมืือง ได้้ทำ�ำ
หน้้าที่่�หััวหน้้าคณะผู้ �แทนไทยเจรจาปััญหาเขตแดนช่่วง
หลัักเขต ๖๙ - ๗๐ กับั ฝ่่ายมาเลเซีีย ท่า่ นก็็ได้้ใช้ค้ วามรู้�
ทางกฎหมายที่ร่� ่ำ�ำ�เรีียนมา เป็น็ ประโยชน์แ์ ก่่การตีีความ
สนธิสิ ััญญาในการวิิเคราะห์์ข้้อกฎหมาย การลดคุณุ ค่่า
เอกสารทางประวััติิศาสตร์ท์ ี่่�อีีกฝ่า่ ยนำำ�มากล่่าวอ้้าง การเจรจาในครั้้ง� นั้้น� ทำำ�ให้้เกิดิ ความคืืบหน้้าในการ
แก้ป้ ัญั หาที่่�เรื้อ� รัังมาเป็็นเวลาช้้านาน
ปีี ๒๕๓๑ มีีเหตุุการณ์ส์ ำ�ำ คััญในประวัตั ิิศาสตร์์การทููตของประเทศไทย ๒ กรณีี ซึ่�งกรมการเมืือง
ภายใต้้การนำ�ำ ของท่่านมีีบทบาทอย่่างสำ�ำ คััญในแง่่นโยบายและยุทุ ธศาสตร์์ของการดำำ�เนิินการทางการ
ทูตู กล่า่ วคืือ ตอนต้้นปีี มีีความสำ�ำ เร็จ็ ในการเจรจาตกลงยุตุ ิิการสู้้�รบระหว่่างไทยกับั ลาวในบริเิ วณดินิ
แดนพิพิ าทบ้้านร่ม่ เกล้า้ ซึ่ง� การปะทะกัันด้ว้ ยอาวุธุ ทำำ�ให้้เกิิดความสูญู เสีียด้้วยกัันทั้้�งสองฝ่า่ ย ต่อ่ มาใน
เดืือนพฤษภาคม การเจรจาระดับั นายกรััฐมนตรีี (พลเอก เปรม ติิณสูลู านนท์)์ กับั เลขาธิกิ ารพรรค
คอมมิวิ นิิสต์์ (นายมิิคาอิิล กอร์์บาชอฟ) ระหว่า่ งการเยืือนอย่า่ งเป็็นทางการของฝ่า่ ยไทย โดยขอให้้
75
ฝ่า่ ยโซเวีียตโน้ม้ น้้าวให้เ้ วีียดนามถอนทหารออกจากการยึดึ ครองกัมั พูชู า และหลัังจากคณะพลเอก
เปรม ฯ ออกเดินิ ทางจากโซเวีียตได้เ้ พีียง ๒ วััน ฝ่่ายโซเวีียตก็็ได้้แจ้้งให้้ฝ่า่ ยไทยทราบว่า่ เวีียดนาม
พร้้อมที่�จ่ ะถอนทหารออกจากกััมพููชาเป็็นการเริ่�มแรก ๕๐,๐๐๐ คน ถืือได้ว้ ่่าเป็็นผลสำำ�เร็จ็ รวบ
ยอดจากการดำ�ำ เนินิ การกดดัันทางการทููตของฝ่า่ ยไทยและอาเซีียนในทุุก ๆ เวทีีที่�เ่ กี่ย� วข้อ้ งมานัับสิิบปีี
เรื่่อ� งสั้�น ๆ ซึ่�งยกมาเป็็นเกร็็ดประวัตั ิิบอกเล่่าคุุณลักั ษณะของท่า่ นที่่�ประทับั เด่่นอยู่�ในความทรง
จำ�ำ นี้้�เป็น็ เพีียงส่ว่ นเล็็กน้้อยเท่่านั้้น� นัับเป็็นบุญุ ของผมที่่�ได้ร้ ับั โอกาสให้้ได้้มาสังั เกตเรีียนรู้�คุุณสมบััติิ
นัักการทูตู ในอุดุ มคติิอย่า่ งใกล้้ชิดิ
พี่กีต๊ ของพวกเรา
คุณ กษติ ภริ มย์
ช่่วงทศวรรษที่�่ ๑๙๖๐ พวกเราทยอยกัันเดิินเข้้ารั้�วสราญรมย์์และเริ่ม� รู้�จักมัักคุ้้�นกัับพี่่�กี๊ต�๊ เมื่่อ� พี่่�กี๊๊�ต
กลัับมาจากการประจำำ�การที่่ส� ถานเอกอััครราชทููต ณ กรุุงโตเกีียว หลายคนจากต่่างกรมกองต่า่ งๆ ได้ร้ ่ว่ ม
ทำำ�งานเป็็นลููกน้้องพี่่ก� ี๊ต๊� ผมมาเป็็นลูกู น้อ้ งพี่่�กี๊๊�ตที่่ก� องหนังั สืือพิมิ พ์์กรมสารนิิเทศ ก็ป็ ระทัับใจในความเป็็น
กันั เอง ความสุขุ ุุมและพิิธีีการ นอบน้้อมถ่่อมตน สนุุกสนาน ไม่โ่ อ้้อวด ไม่เ่ บ่่ง ไม่่คุุยโม้ท้ ั้้�งที่่�พี่่ก� ี๊๊�ตก็แ็ สนจะ
เลืือดสีีน้ำำ�� เงินิ ชาติเิ ชื้อ� วงศ์ต์ ระกููลก็แ็ สนจะสููงสุดุ เสด็จ็ ปู่�และท่่านพ่อ่ ของพี่่�กี๊�ต๊ ก็เ็ ป็็นเจ้า้ กระทรวง เป็็น
ท่่านเสนาบดีีสููงส่่ง เรีียกได้ว้ ่่า พี่่�กี๊๊ต� คืือพัันธุ์�แท้้ของวัังสราญรมย์์
พี่่�กี๊�ต๊ ก็็มีีตำำ�แหน่่งสููงขึ้น� ไปเรื่อ่� ยๆ ได้้รัับมอบหมายให้้อยู่�ในตำ�ำ แหน่่งสำำ�คััญๆของกระทรวง สะท้้อน
ความไว้้วางใจ สะท้้อนความเชื่�อ่ มั่น� เชื่อ�่ ถืือในสติิปััญญา ฝีีไม้้ลายมืือ และการดำ�ำ รงตน
บรรดาลููกน้อ้ งหลายรุ่�นก็ร็ ััก ซาบซึ้�ง ประทัับใจกับั ความเมตตา กับั การเป็น็ “ครู”ู กับั การเป็็นผู้�มี
ความโอบอ้อ้ มอารีี เลี้ย� งดููลููกน้อ้ งอย่่างสม่ำ�ำ� เสมอ แล้้วยัังร้้องเพลงให้้ฟัังอีีกด้้วย ผมเองยังั ประทับั ใจกับั
เพลง “เป็็นไปไม่่ได้้ “ของเศรษฐา ศิิระฉายา ที่่�พี่่ก� ี๊ต�๊ ร้้อง
พี่่ก� ี๊๊�ตเป็็นสติิของพวกเรา ให้้พวกเราได้้ยั้�งคิิด ได้้อยู่่�กับั ความดีี ความถูกู ต้้องชอบธรรม
เราซาบซึ้ง� ในน้ำ�ำ� ใจไมตรีีในความเป็น็ พี่่� เป็็นครูู เป็น็ แบบอย่่างของข้้าราชการที่�ด่ ีี และการเป็็น
มนุุษย์ใ์ นสังั คมด้้วย
ว่า่ กันั ในเรื่อ่� งวาสนา บุุญกรรม และดวงชะตา ช่ว่ งที่่ผ� มเป็น็ ทูตู อยู่�ที่�่กรุงุ จาการ์์ตา พี่่ก� ี๊�ต๊ เป็็นปลัดั
กระทรวง ก็็ต้อ้ งมาประชุมุ ที่อ�่ ินิ โดนีีเซีียหลายครั้้ง� หลายครา และอินิ โดนีีเซีียก็็ขึ้�นชื่่�อเรื่่อ� งการรัักษาแผน
โบราณ พวกสมุุนไพร หมอแมะ และหมอดูู ก็็แน่น่ อนเมื่อ�่ มีีอาคัันตุกุ ะมาเยี่ย� มเยีียน ก็็ต้อ้ งอวดสรรพคุณุ
แนะนำ�ำ กันั เป็็นธรรมดา
ก็็มีีหมอดููสุภุ าพสตรีีจีีน-อินิ โดคนหนึ่่ง� ซึ่ง� ถืือศีีลกินิ เจ ได้้รับั การแนะนำ�ำ ให้ม้ าที่�ส่ ถานทููต พวกเราดูู
หมอกัันแล้ว้ ก็็พออกพอใจกับั ผลทำำ�นายทายทััก
พี่่�กี๊๊ต� มาเยี่�ยมทนรบเร้า้ ไม่ไ่ ด้ก้ ็ย็ อมดููหมอ ประเด็็นคืือมาครั้้ง� หนึ่่�ง หมอดูกู ็็บอกว่่าได้้เลื่อ่� นตำ�ำ แหน่ง่
ทุกุ ทีี จากที่�เ่ ป็็นปลัดั กระทรวงการต่า่ งประเทศอยู่�ขณะนั้้�นยังั มีีตำ�ำ แหน่่งวุุฒิิสมาชิกิ ตำำ�แหน่ง่ รััฐมนตรีีช่ว่ ย
ว่า่ การกระทรวงการต่า่ งประเทศ และตำำ�แหน่่งองคมนตรีี
76
จะด้ว้ ยหมอดููแม่น่ หรืือจะด้ว้ ยบุุญวาสนาก็็แล้ว้ แต่่ หรืือจะทั้้ง� ๒ อย่่าง พี่่ก� ี๊ต๊� ก็็เป็็นที่่�หนึ่่ง� ไม่่ว่่าจะ
สนามไหน เพราะคุณุ งามความดีีแต่่ปางก่อ่ น และผลบุุญในชาติินี้้�
แม้้พี่่�กี๊�๊ตจะป่ว่ ยอยู่� แต่่ผมแน่ใ่ จว่่าพี่่ก� ี๊�ต๊ จิติ ใจสงบดีีไม่ร่ ้อ้ นรน มีีความปิิติิสุุขตามอััตภาพ พี่่ก� ี๊ต๊� คืือพี่่�
กี๊๊�ตของน้อ้ งๆเสมอ
คุณบุษยา มาทแล็ง คุณุ จินิ ตนา - คุณุ กษิิต ภิิรมย์์ คุุณบุุษยา องค์ศ์ ุุลีี ม.ร.ว.เทพกมล - ขวััญตา เทวกุลุ ที่�ปารีีส
ท่่านองคมนตรีี ม.ร.ว. เทพกมล เทวกุลุ เป็็นผู้้�บัังคับั บัญั ชาโดยตรงท่่านแรกของดิิฉันั เมื่่�อเข้า้ รับั
ราชการที่�่กรมการเมืือง กระทรวงการต่่างประเทศ ในเดืือนมกราคม ๒๕๒๙ ในขณะที่่ท� ่า่ นดำำ�รงตำ�ำ แหน่ง่
อธิิบดีีกรมการเมืือง นอกจากนั้้น� ยังั เป็น็ ผู้้�บัังคับั บัญั ชาโดยตรงที่่�ดิิฉันั ปฏิบิ ััติิงานด้้วยนานที่่ส� ุดุ ในกระทรวง
การต่า่ งประเทศ คืือ รวมทั้้ง� สิ้�น ๗ ปีี เกืือบต่่อเนื่่อ� งกััน
ถ้้าถามดิฉิ ัันว่่าในบรรดาผู้้�บังั คัับบััญชาตลอดชีีวิิตรัับราชการของดิิฉันั ๓๔ ปีี ดิิฉัันได้้เรีียนรู้�งาน
และมีีท่า่ นใดเป็น็ ต้้นแบบ หนึ่่ง� ในนั้้น� คืือท่า่ นองคมนตรีี เพราะท่า่ นเป็น็ “ครูู” ที่ส�่ อนวิิธีีการทำำ�งาน วิธิ ีีคิิด
และมองปััญหา ทั้้�งยัังเป็็นต้น้ แบบของดิิฉันั ในการปฏิิบััติิหน้า้ ที่่ร� าชการด้ว้ ยความซื่�อ่ สัตั ย์ส์ ุจุ ริติ ตรงไป
ตรงมา และเห็็นประโยชน์ข์ องส่่วนรวม ขององค์์กรและของประเทศชาติเิ ป็็นสำ�ำ คััญ ท่่านไม่่ใช่ค่ รูทู ี่่�ใช้้วิิธีี
พร่ำ�ำ� สอนด้้วยวาจา แต่ท่ ่่านปฏิิบัตั ิใิ ห้้เราเห็น็ เป็็นตััวอย่า่ ง
ช่่วงแรกที่่�ทำำ�งานกัับท่่านที่่�กรมการเมืืองดิิฉัันยัังไม่่มีีโอกาสปฏิิบััติิงานอย่่างใกล้้ชิิดกัับท่่านมากนััก
จนกระทั่่ง� ออกประจำ�ำ การครั้้�งแรกที่่� สอท. ณ กรุงุ ปารีีส ระหว่่างปีี ๒๕๓๔-๒๕๓๘ ขณะที่่�ท่า่ นดำำ�รง
ตำ�ำ แหน่ง่ เอกอััครราชทููต เป็็นที่่ร� ู้้�กัันว่า่ พวกเราที่ป�่ ระจำ�ำ การในต่่างประเทศจะใกล้ช้ ิิดกันั มากกว่า่ อยู่�ใน
กระทรวงฯ เพราะเราร่ว่ มงานกัันตลอดเวลา ร่่วมทุุกข์์ร่ว่ มสุุขกันั เสมืือนเป็็นครอบครััวเดีียวกันั ว่า่ กัันว่า่
77
ถ้า้ รักั กันั ก็็จะรักั กัันไปตลอดชีีวิิตราชการ ถ้า้ ไม่ช่ อบหน้า้ กันั หรืือมีีปััญหากัันเสีียแล้ว้ ก็แ็ ทบจะไม่่คบหากันั
อีีกเลยตลอดชีีวิติ ราชการเช่่นกััน
สำ�ำ หรัับดิฉิ ันั ต้อ้ งถืือว่่าเป็็นบุุญที่ไ่� ด้ป้ ฏิบิ ัตั ิิงานที่่ก� รุุงปารีีสในช่ว่ ง ๔ ปีีนั้้น� เพราะพวกเราที่่� สอท.
มีีความรัักสามััคคีีกันั มาก ความสััมพัันธ์์นี้้�ยั่ง� ยืืนต่่อเนื่่�องมาจนถึงึ ปัจั จุบุ ันั เหตุุผลประการหนึ่่�งก็็เพราะการ
ที่�่มีีท่่าน ม.ร.ว. เทพกมล เทวกุลุ (ขณะนั้้�น ท่่านใช้ช้ ื่่อ� ม.ร.ว. เทพฯ) เป็น็ เอกอััครราชทูตู มีีท่่านปกศัักดิ์์�
นิลิ อุุบล เป็น็ อััครราชทููต ทั้้ง� สองท่า่ นเป็็นผู้้�บัังคัับบัญั ชาที่�ข่ ้า้ ราชการสถานทูตู ทุกุ คนเคารพรักั นับั ถืือมาก
ในช่ว่ ง ๒ ปีแี รก ท่า่ นทูตู ม.ร.ว. เทพฯ ได้ม้ อบหมายให้้ดิฉิ ันั รัับผิดิ ชอบงานยูเู นสโก ต้้องเข้า้ ประชุุม
บ่่อยครั้้�งมาก ประเทศไทยอยู่�ในกลุ่่�มเอเชีีย-แปซิิฟิกิ ท่่านทูตู มีีบทบาทสำำ�คัญั ไม่เ่ ฉพาะในการกล่า่ ว
ถ้อ้ ยแถลงในที่�ป่ ระชุมุ แต่่ยัังเป็น็ ผู้�ที่�ม่ ักั จะมีีข้อ้ คิดิ เห็น็ และข้้อเสนอแนะดีีๆ แก่่ประธาน ซึ่ง� ในเวลานั้้น� คืือ
ทููต Rosario Manalo ซึ่ง� เป็น็ เอกอััครราชทููตผู้�แู ทนถาวรฟิลิ ิิปปิินส์์ประจำำ�ยููเนสโก การหารืือ/สนทนา
ของท่า่ นกัับ ออท. Manalo มักั มีีลัักษณะไม่่เป็็นทางการ ซึ่ง� เป็น็ วิิธีีการพบหารืือที่�ม่ ีีความแนบเนีียนแต่ม่ ีี
ประสิทิ ธิภิ าพ ทำ�ำ ให้้หาทางออกในเรื่�่องที่่�มีีความละเอีียดอ่อ่ นได้้เป็็นอย่า่ งดีี ซึ่ง� ท่า่ นทููต ม.ร.ว. เทพฯ จะ
อธิบิ ายเหตุุผลต่่างๆ และข้อ้ สัังเกตของท่่านให้้ดิฉิ ันั เข้้าใจ จึึงทำ�ำ ให้ไ้ ด้้รัับความรู้�เพิ่่�มขึ้�นมาก
นอกจากนั้้น� ท่า่ นให้้ความสำ�ำ คัญั กับั การสร้า้ งเครืือข่า่ ยและผูกู สัมั พัันธ์ก์ ัับ ออท. ประเทศอื่่น� และ
บุุคคลสำ�ำ คััญฝ่า่ ยฝรั่ง� เศสมาก โดยใช้้วิิธีีการต่่างๆ เช่่น การเชิิญไปรับั ประทานอาหารกลางวัันเพื่่�อสนทนา
ทำำ�ความรู้�จักให้้สนิทิ สนมยิ่�งขึ้�น ท่า่ นมักั จะให้้ดิฉิ ัันและ/หรืือพี่่�พิิชัยั (ดร.พิชิ ัยั อิิศรภักั ดีี) เข้้าร่่วมด้ว้ ย
เนืืองๆ ท่า่ นมีีวิิธีีพูดู คุุยและหาข้้อมูลู จากฝ่า่ ยต่า่ งๆ อย่่างแนบเนีียน ซึ่ง� ดิฉิ ัันได้เ้ รีียนรู้�และสังั เกตเพื่อ�่ นำำ�มา
ปฏิิบัตั ิิในการรับั ราชการในห้้วงเวลาต่อ่ มา ที่เ�่ ป็น็ คุุณลักั ษณะอีีกประการหนึ่่ง� คืือ ท่า่ นทูตู ม.ร.ว. เทพฯ มีี
ศิิลปะในการพูดู คุุยและเล่า่ เรื่่�องตลกบนโต๊๊ะอาหารได้้อย่่างสนุกุ สนานและไม่ซ่ ้ำำ��กันั ซึ่ง� เป็็นศิิลปะประจำำ�
ตัวั ที่�่ดิฉิ ัันไม่ส่ ามารถลอกเลีียนแบบได้้
การสร้า้ งเครืือข่่ายเหล่า่ นี้้�เป็น็ ประโยชน์์อย่่างยิ่�งต่อ่ การปฏิิบััติิงานของท่า่ นทูตู และสถานทูตู ทั้้ง�
ในเรื่อ่� งการมีีข้้อมููลเชิงิ ลึึก มีีเกร็ด็ ต่่างๆ ที่�ท่ ำำ�ให้้เกิิดความเข้า้ ใจการเมืือง เศรษฐกิจิ สังั คม และวัฒั นธรรม
ของฝรั่�งเศสและประชาคมยุุโรป ทำำ�ให้้ท่า่ นทูตู มีีความแหลมคมในการวิิเคราะห์แ์ ละประเมิินสถานการณ์์
ต่า่ ง ๆ ในฝรั่ง� เศสได้้อย่า่ งรอบด้้านและลึึกซึ้้�ง
เป็็นที่่ท� ราบกันั ทั่่ว� ไปในกระทรวงฯ ว่า่ ท่่านองคมนตรีี ม.ร.ว. เทพฯ เป็น็ ข้า้ ราชการที่่�มีีหลัักการ
มีีความซื่่อ� สััตย์์สุจุ ริิต ตรงไปตรงมา และถืือเอาประโยชน์์ของส่่วนรวมและประเทศชาติิเป็็นที่�ต่ั้ง� ท่า่ นมีี
integrity สููงมาก ท่า่ นไม่่ได้้สอนดิิฉันั ว่า่ ข้้าราชการต้อ้ งมีีคุณุ สมบััติเิ หล่า่ นี้้� แต่ท่ ่า่ นประพฤติใิ ห้้ดููเป็็น
แบบอย่า่ ง เรื่อ่� งนี้้�เห็็นได้้ชััดเจนมากในช่่วงที่�ท่ ่่านดำำ�รงตำ�ำ แหน่่งปลััดกระทรวงที่่�ท่า่ นต้้องรัับภารกิิจทั้้ง� งาน
วิิชาการ งานการต่า่ งประเทศ รวมถึึงงานบริหิ ารการเงิิน ทรััพย์ส์ ินิ ในต่า่ งประเทศ และบุุคลากร ท่า่ น
พร้อ้ มจะตััดสิินใจอย่า่ งเด็็ดขาด แม้ข้ ้้อตััดสินิ ใจนั้้น� ในบางครั้้�งอาจเป็็น unpopular decision ท่่านก็็
พร้อ้ มที่่�จะทำ�ำ หากเป็็นประโยชน์์แก่่องค์ก์ รและส่่วนรวม
ความ “ตรง” ของท่่านนี้้�เองที่ท�่ ่่านสามารถครองตน ครองคน และครองงาน ได้้เป็็นอย่า่ งดีี ท่า่ น
มักั เล่่าให้้ดิฉิ ัันฟัังเรื่อ�่ ง “การวิ่่ง� เต้น้ ” ของข้า้ ราชการระดับั ต่า่ งๆ ที่่ท� ่า่ นไม่ร่ ัับพิจิ ารณา ท่า่ นขอให้ท้ ุุกคนทำำ�
หน้้าที่่ข� องตนเองอย่า่ งเต็ม็ ที่่ด� ้ว้ ยความรู้้�ความสามารถ ด้ว้ ยความพากเพีียร และความซื่่อ� สัตั ย์์สุจุ ริิต โดย
78
เห็็นแก่่ประโยชน์ข์ องส่่วนรวมและประเทศชาติิเป็็นที่�ต่ั้ง� ท่่านและผู้�บริิหารกระทรวงฯ จะเป็น็ ผู้้�พิิจารณา
จากผลสำ�ำ เร็จ็ ของงาน เรื่อ�่ งที่่ท� ่่านให้้ความสำ�ำ คัญั เป็น็ อย่่างยิ่ง� อีีกประการหนึ่่ง� คืือ เรื่�อ่ งความประพฤติิ โดย
เฉพาะเรื่่�องจริยิ ธรรม ท่่านชี้�ให้พ้ วกเราข้้าราชการที่�่ สอท. ณ กรุงุ ปารีีส เห็็นว่่า ความประพฤติเิ ช่น่ ใดเป็็น
เรื่่�องที่่�น่า่ รังั เกีียจ แม้้จะมีีความสามารถ หากไม่ป่ ระพฤติชิ อบ ความสามารถนั้้น� ก็ไ็ ม่่มีีความหมายแต่อ่ ย่า่ ง
ใด และท่่านไม่พ่ ร้อ้ มสนัับสนุุน
ท่่านองคมนตรีี ม.ร.ว. เทพฯ ให้้ความสำ�ำ คััญกัับการศึึกษาและการมีีความรู้้�ประวัตั ิศิ าสตร์์ โดย
เฉพาะประวัตั ิิศาสตร์์ไทย รวมทั้้ง� ประวััติศิ าสตร์ข์ องประเทศที่ท�่ ่่านประจำ�ำ การอยู่� ท่่านจะเล่า่ ให้้ดิฉิ ันั ฟััง
เรื่อ�่ งประวััติิศาสตร์์ในสมัยั รัชั กาลที่่� ๔ และรัขั กาลที่�่ ๕ อยู่่�บ่อ่ ยครั้้�ง โดยเฉพาะในช่ว่ งที่�ช่ าติิตะวัันตกแผ่่
อำ�ำ นาจมาในเอเชีียตะวัันออกเฉีียงใต้้ อาจจะเป็็นเพราะบรรพบุรุ ุษุ ของท่่านคืือ สมเด็็จพระเจ้้าบรมวงศ์์
เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์ว์ โรปการ ผู้้�ทรงมีีบทบาทโดยตรงในด้า้ นการต่่างประเทศในสมััยนั้้น� ท่่านจึึง
สามารถอธิิบายได้อ้ ย่า่ งละเอีียดลึกึ ซึ้้ง� ทำำ�ให้ด้ ิฉิ ัันมีีความเข้า้ ใจประวัตั ิศิ าสตร์ไ์ ทย โดยเฉพาะในด้้านการ
ต่่างประเทศในสมัยั รัชั กาลที่่� ๕ ต่อ่ เนื่�่องถึึงรััชกาลที่่� ๖ มากยิ่่ง� ขึ้�นอย่่างที่่�ไม่่เคยทราบมาก่่อน
ท่่านองคมนตรีี ม.ร.ว. เทพฯ เป็็น “ครู”ู ของดิฉิ ันั ในเรื่�่องการคิดิ ให้ค้ รบ มองให้ร้ อบด้า้ น ด้้วย
ความรอบคอบ วิิเคราะห์ผ์ ลกระทบผลดีีผลเสีีย ในทุุกๆ เรื่�อ่ ง ไม่ว่ ่่าจะเป็็นงานราชการหรืือเรื่่อ� งส่ว่ นตััว
ในช่่วงที่่�ดิิฉัันเป็็นเลขานุุการของท่่านขณะ
ที่�่ท่่านดำำ�รงตำ�ำ แหน่่งปลััดกระทรวงการต่่าง
ประเทศ มีีแฟ้้มเสนอขึ้น� มาถึึงท่า่ นเป็น็ จำำ�นวน
มาก ดิิฉันั จำำ�ได้ว้ ่า่ ท่า่ นไม่่เคยกลับั บ้้านก่่อน ๓ ทุ่�ม
และบางวัันก็ด็ ึกึ ถึึงเที่่ย� งคืืน ดิิฉันั มีีหน้้าที่่�สรุปุ แฟ้ม้
ให้ส้ั้น� เหลืือเพีียงกระดาษเล็ก็ ๆ เพีียง ๑ แผ่่น แม้้
กระนั้้�นก็็ตาม ท่า่ นก็็ยัังไม่่มีีเวลาที่จ�่ ะอ่า่ นได้ท้ ุุก
แฟ้ม้ ท่า่ นจึงึ ขอให้้ดิฉิ ัันบรีีฟด้ว้ ยวาจา มีีบางครั้้ง�
ที่�่ท่่านถามดิิฉัันว่่าคิิดอย่่างไรต่่อข้้อเสนอตาม
บัันทึึกต่า่ งๆ ซึ่�งขณะนั้้น� ดิฉิ ันั เป็็นข้้าราชการชั้้น� ผู้้�น้อ้ ย นอกจากจะไม่ม่ ีีประสบการณ์์และความรู้�เพีียง
พอแล้ว้ เป็็นธรรมดาอยู่�แล้้วที่�ข่ ้า้ ราชการชั้้�นผู้้�น้้อยย่อ่ มไม่่อาจหาญให้้ความเห็็นต่อ่ ข้้อเสนอที่ผ�่ ่า่ นทั้้�ง
อธิบิ ดีีและรองปลัดั กระทรวงแล้้ว ท่า่ นปลัดั ม.ร.ว.เทพฯ จะบอกดิิฉัันว่า่ ขอให้้กล้้าที่�จ่ ะพูดู แสดงความ
เห็น็ แม้จ้ ะเป็น็ ความเห็น็ ที่แ�่ ตกต่า่ งจากกรมก็ต็ าม ท่า่ นยังั ให้้โอกาสดิฉิ ัันเพิ่่ม� เติิมความเห็น็ และท่า่ นได้ช้ี้�
ให้้เห็็นแง่่มุุมอื่่น� ๆ ที่ค�่ วรเป็็นข้้อพิจิ ารณา เพื่่�อให้ก้ ารคิิดวิิเคราะห์ม์ ีีความรอบด้า้ นสมบูรู ณ์์ยิ่�งขึ้น�
เรื่�อ่ งการคิดิ ไตร่่ตรองให้ร้ อบคอบนี้้ย� ังั เกี่ย� วข้้องกับั ชีีวิิตส่่วนตัวั ของดิฉิ ัันด้้วย เมื่�่อดิฉิ ัันเรีียนปรึกึ ษา
ท่่านและพี่่�นิิด (คุณุ หญิงิ ขวััญตา เทวกุลุ ) ในช่ว่ งฤดููหนาวของปีี ๒๕๓๘ ซึ่ง� เป็็นปีที ี่่ด� ิฉิ ันั จะครบวาระ
ประจำ�ำ การช่ว่ งกลางปีวี ่่า ดิิฉันั ได้้พบและรู้�จักกัับคุุณโลร็อ็ งท์์ (มีีชื่อ�่ เล่่นเป็น็ ภาษาไทยว่า่ “ส้ม้ ”) มาระยะ
หนึ่่ง� แล้ว้ และเรามีีแผนที่จ�่ ะแต่่งงานกัันโดยที่่ท� ่า่ นทูตู และพี่่�นิิดเป็น็ ผู้�ใหญ่่ที่่ด� ิิฉัันเคารพนัับถืือเสมืือนญาติิ
ผู้�ใหญ่่ จึึงขออนุุญาตนำ�ำ คุณุ ส้้มมากราบสวัสั ดีีและแนะนำ�ำ ตััว ท่า่ นทั้้�งสองตอบรัับ คุุณส้้มได้้มากราบท่า่ น
ทูตู และพี่่�นิิด โดยเวลานั้้น� ยังั พูดู ไทยได้้ไม่่ค่่อยคล่อ่ งนักั แต่ก่ ็ไ็ ด้พ้ ยายามอย่า่ งเต็็มที่่�ที่จ�่ ะสื่่�อสาร ๓ ภาษา
79
คืือฝรั่�งเศส อังั กฤษ และไทย
เวลาผ่่านไป ๒-๓ เดืือน ดิฉิ ัันเรีียนปรึกึ ษาท่่านทููตและพี่่น� ิิดเรื่่�องอนาคตของตัวั เองกับั คุุณส้้ม โดย
ท่า่ นกรุณุ าให้้ดิฉิ ันั ไปพบที่่�ทำ�ำ เนีียบทูตู ดิิฉันั เรีียนท่า่ นทั้้�งสองว่า่ เราทั้้�งสองต่า่ งสมัคั รงานในประเทศของ
อีีกฝ่่าย ดิิฉันั สมัคั รงานที่ป�่ ารีีสและคุุณส้้มสมััครงานที่่ไ� ทย หากดิฉิ ันั ได้้งานที่�ป่ ารีีสก็็ตั้�งใจว่่าจะลาออกจาก
ราชการ
ท่่านทูตู รับั ฟัังความฝัันของดิฉิ ันั ท่า่ นหยุดุ คิิดไปพัักใหญ่่ก่อ่ นจะให้้คำำ�แนะนำำ�ที่�ส่ ำ�ำ คัญั ว่่า ขอให้ค้ ิดิ
ดููให้ด้ ีีๆ โดยเฉพาะอนาคตของดิิฉััน ท่่านเห็็นว่า่ หากดิฉิ ัันรัับราชการที่่�กระทรวงการต่่างประเทศต่่อไป มีี
โอกาสที่�จ่ ะได้เ้ ป็น็ เอกอัคั รราชทููตสูงู ในขณะที่่�ถ้้าดิิฉันั ลาออกจากราชการโดยเลืือกที่่จ� ะทำ�ำ งานที่ฝ�่ รั่�งเศส
ชีีวิิตข้้างหน้า้ ยังั ไม่่มีีหลักั ประกััน พี่่น� ิดิ เองก็ม็ ีีความเห็น็ สอดคล้้องกัับท่่านทููต ดิิฉัันนำำ�ความเห็็น ข้อ้ สัังเกต
และคำำ�แนะนำำ�ของท่า่ นทั้้�งสองมาใคร่ค่ รวญอีีกครั้้�ง คิิดไตร่ต่ รองซ้ำ��ำ ไปซ้ำ��ำ มา ท่า่ นทููตได้ก้ รุณุ าเขีียน
จดหมาย reference ให้้ดิิฉันั เพื่อ�่ สมััครงานในฝรั่�งเศสหลายฉบัับ ในท้า้ ยที่�่สุุด เหมืือนโชคชะตากำำ�หนดไว้้
แล้้ว มหาวิทิ ยาลััยกรุุงเทพตอบรับั ให้ค้ ุุณส้้มเป็็นอาจารย์ค์ ณะศิลิ ปกรรมศาสตร์์ในเดืือนเมษายน ๒๕๓๘
เขาจึงึ ตััดสิินใจว่่าเขาจะโยกย้า้ ยถิ่�นฐานไปที่�่ประเทศไทย ดิฉิ ัันจึงึ ยัังเป็น็ ข้้าราชการกระทรวงฯ อยู่�
มาถึงึ วัันนี้้� ดิฉิ ันั ยังั นึึกถึึงคำ�ำ สอนและคำำ�แนะนำำ�ของท่า่ นทูตู ม.ร.ว. เทพฯ ได้เ้ ป็น็ อย่า่ งดีี คุณุ ส้้ม
และดิิฉัันรู้้�สึกซาบซึ้ง� ในความเมตตากรุณุ า และพระคุุณของท่่านและพี่่น� ิดิ ด้ว้ ยคำำ�สอนสั้�นๆ เพีียงไม่ก่ี่�
ประโยคที่่�ทำำ�ให้้ดิิฉัันเห็็นทางออกในเรื่่�องชีีวิิตส่่วนตััวได้อ้ ย่า่ งเป็็นระบบและมีีเหตุุผลมากยิ่่�งขึ้�น
ดิิฉัันทบทวนชีีวิติ ราชการของตััวเองแล้้วสรุุปว่า่ ดิฉิ ันั โชคดีีที่ต�่ั้�งต้้นชีีวิติ ราชการกัับผู้้�บัังคัับบััญชา
ซึ่�งเป็็นผู้�ใหญ่ท่ ี่�่น่่าเคารพนับั ถืือ เพราะท่่านมีีหลัักการ มีีคุุณธรรมและจริิยธรรม ขณะเดีียวกััน ก็ม็ ีีความรู้�
และมุมุ มองที่�ล่ ึกึ ซึ้้�งด้้านการต่า่ งประเทศ ซึ่�งทั้้ง� หมดนี้้� มิิใช่่ว่า่ ข้า้ ราชการทุกุ คนในกระทรวงฯ จะได้้มีี
โอกาสเช่่นนี้้�
80
คุุณบุษุ ยา (องค์์ศุลุ ี)ี มาทแล็็ง ซึ่�ง่ ต่่อมาดำำ�รงตำ�ำ แหน่่งเอกอัคั รราชทููตและปลััดกระทรวงการต่า่ ง
ประเทศ เคยทำำ�งานตั้ง� แต่่แรกเข้้ากระทรวง ฯ ภายใต้ก้ ารบัังคัับบัญั ชาของคุุณชายตั้�งแต่เ่ ป็็นอธิิบดีีกรม
การเมืือง และยังั ได้้ร่ว่ มงานกัับคุุณชายอีกี เมื่่�อเธอไปประจำ�ำ การเป็็นเลขานุุการเอกที่่ส� ถานเอกอััครราชทููต
ณ กรุุงปารีีส ซึ่่�งคุณุ ชายเป็็นทููตอยู่�ที่น� ั่่�น เมื่่อ� คุุณชายกลัับมาดำ�ำ รงตำ�ำ แหน่ง่ เป็็นปลัดั กระทรวงการต่า่ ง
ประเทศ คุณุ บุุษยาได้ท้ ำำ�หน้า้ ที่่�เป็น็ เลขานุกุ ารด้ว้ ย นับั เป็็นข้้าราชการที่่�ร่ว่ มงานกัับคุณุ ชายเป็็นเวลานาน
ดิฉิ ัันจึึงได้้มีโี อกาสใกล้้ชิดิ กับั คุุณบุษุ ยาเช่น่ กััน คุุณชายได้้ให้ค้ วามเอ็็นดููห่ว่ งใยคุณุ บุษุ ยา โดยการให้้คำ�ำ
ปรึึกษาแนะนำำ�ในเรื่่อ� งส่ว่ นตัวั ด้้วยความจริงิ ใจเสมอดัังที่่�คุุณบุุษยาได้้เขียี นไว้้ หากคุุณชายจะสามารถรับั รู้�
ด้้วยญาณวิถิ ีใี ดก็ต็ าม คงจะยิินดีีอย่่างยิ่ง� หากทราบว่่าคำำ�แนะนำำ�นั้้�นมีีส่ว่ นส่ง่ ผลให้ค้ ุุณบุุษยาประสบความ
สำ�ำ เร็จ็ รุ่่�งโรจน์ส์ ููงสุุดในตำ�ำ แหน่ง่ ข้้าราชการประจำ�ำ เธอได้้เป็็นปลัดั กระทรวงหญิิงคนแรกของกระทรวงการ
ต่่างประเทศ และเธอมีชี ีีวิติ ครอบครััวที่่ร� าบรื่่�นและมีีความสุขุ ดิิฉัันเองประทัับใจในตัวั คุุณบุุษยา เธอไม่่
เคยลืืมคุณุ ชายเลยและจะมาอวยพรคุณุ ชายในวัันคล้า้ ยวันั เกิดิ และวันั ปีีใหม่่เป็็นประจำ�ำ ทุุกปีี
เท่่าที่่ไ� ด้้พูดู คุยุ กัับมิิตรสหายเก่่าของคุณุ กี๊๊ต� รวมทั้้ง� รุ่�นพี่่�รุ่�นน้้อง แทบทุกุ คนต่่างมีีความทรงจำ�ำ ดีีๆ
กัับคุุณกี๊๊�ตแทบทั้้ง� สิ้น� ซึ่ง� ก็็รวมไปถึึงท่า่ นพ่่อท่่านแม่่ด้ว้ ย คุุณหญิงิ จำำ�นงศรีี หาญเจนลัักษณ์เ์ ล่่าถึงึ ท่่านแม่่
ของคุุณกี๊๊ต� ว่า่ เป็็นคนอ่่อนโยนและมีีเมตตากับั เด็ก็ ๆ ที่ไ�่ ปเรีียนอังั กฤษทุุกคน อยู่่�กับั ทั้้�งสองท่่านแล้ว้ จะไม่่รู้�
สึกึ อึดึ อัดั และยังั อบอุ่�นเหมืือนอยู่่�กับั พ่่อแม่่ เพราะนัักเรีียนที่่�ไปอยู่่�ต่่างบ้้านเมืืองในยุุคนั้้น� ก็็เสมืือนเป็น็ เด็็ก
กำ�ำ พร้า้ ส่ว่ นมากไม่่ได้้กลับั เมืืองไทยจนกว่่าจะเรีียนจบ
ก๊๊วนของคุุณกี๊�๊ตนั้้น� ไม่ไ่ ด้้มีีแต่ช่ ายหนุ่�ม แต่่ยัังมีีสาวๆ ด้ว้ ยหลายคน คุุณกี๊ต๊� ให้้เกีียรติแิ ละวางตัวั กัับ
เพื่่�อนผู้�หญิงิ เป็็นอย่่างดีีรวมทั้้ง� คุณุ เมวดีี นวพัันธุ์� และคุณุ หญิิงจำ�ำ นงศรีีซึ่่ง� ไปเรีียนต่อ่ ที่่�อังั กฤษหลังั คุุณกี๊๊�ต
ไม่น่ านและเป็น็ หนึ่่ง� ในกลุ่่�มเพื่�่อนบอกว่่าคุุณกี๊ต�๊ เป็็นคนน่า่ รััก มีีอารมณ์ข์ ันั เป็น็ กัันเอง และไม่น่ ิินทาใคร
นอกจากนี้้�คุณุ กี๊ต๊� ยัังเป็็นคนชอบเล่น่ กีีฬามาแต่่ไหนแต่่ไร ทั้้�งเทนนิสิ ปิิงปอง ฟุุตบอล สเก็็ตน้ำำ��แข็ง็ ตอน
อยู่่�อังั กฤษก็็มีีเพื่�อ่ นๆ กลุ่่�มใหญ่่ไปร่่วมเล่น่ กีีฬาเหล่่านี้้ก� ันั เสมอ ผิิดกัับพี่่ส� าวคุณุ หญิงิ นิิศารััตน์์ที่�่ไม่่ชอบ
เล่น่ กีีฬา และไม่่ค่อ่ ยมีีเพื่อ่� นกลุ่่�มใหญ่เ่ ท่่าน้้องชาย
ต่อ่ มาเมื่่อ� คุณุ กี๊๊ต� กลับั เมืืองไทยก็ไ็ ด้เ้ ริ่ม� ชีีวิิตวััยทำำ�งานในกระทรวงการต่่างประเทศ ในตำำ�แหน่่ง
เลขานุกุ ารตรีีกองสนธิสิ ััญญา กรมสนธิิสัญั ญาและกฎหมายเมื่�อ่ ปีี พ.ศ. ๒๕๐๖ ขณะนั้้�นมีีข้า้ ราชการไม่ก่ี่�
ร้้อยคน แทบทุุกคนรู้�จักกัันหมด โดยเฉพาะที่�่เป็น็ นัักเรีียนนอกจะค่่อนข้้างสนิิทสนมกัันเป็็นพิิเศษ เพราะ
ไปใช้้ชีีวิติ ที่่ต� ่่างประเทศด้้วยกัันมาหลายปีี แทบทุุกคนเป็น็ นัักเรีียนทุุนระดัับหััวกะทิิ มีีความก้้าวหน้้าใน
หน้้าที่่�การงาน มีีทั้้�งที่่�ได้้เป็็นทั้้ง� นายกรัฐั มนตรีี รัฐั มนตรีี เอกอััครราชทููต ปลัดั กระทรวง
ส่่วนคุณุ กี๊ต� นั้�นก็ป็ ระสบความสำ�ำ เร็็จในหน้้าที่่ก� ารงานอย่า่ งสูงู สุดุ เช่่นกััน และไม่ว่ ่่าจะได้้รับั
มอบหมายให้้ทำ�ำ งานใดคุุณกี๊�ตก็็ทำำ�อย่่างมีีความสุขุ พอใจในชีีวิิตราชการและชีีวิิตครอบครัวั ตลอดมา
81
82
คณุ กีต๊ ของดิฉนั
ความทรงจำำ�ระหว่่างดิฉิ ัันและคุุณกี๊๊�ตเริ่ม� ต้้นที่่ส� ปอร์ต์ คลับั บริิเวณทางเข้้า คุณุ กี๊ต๊� เข้้ามาทักั ทายคุณุ
สุุริิยา คงศิริ ฺิ�ิ เพื่อ�่ นร่ว่ มงานของดิฉิ ััน หลังั จากทักั ทายเพื่่อ� นแล้ว้ ก็ห็ ันั มาถามดิิฉันั ว่่าทำำ�งานที่ไ�่ หน ดิิฉัันก็็
ตอบไปตามความเป็น็ จริงิ เวลานั้้น� ดิฉิ ัันเข้า้ ไปเป็น็ พนัักงานใหม่ท่ ี่่�บริษิ ััทเชลล์์ได้ไ้ ม่่นาน และรู้�เพีียงว่า่ ชาย
หนุ่�มที่่ม� าทักั ทายดิิฉัันทำ�ำ งานที่่�กระทรวงการต่า่ งประเทศ
ต่่อมาเราได้้พบกันั อีีกที่่บ� ริิษัทั เชลล์ซ์ ึ่่�งตั้้ง� อยู่�ที่�่ถนนพััฒน์พ์ งษ์์ สมััยนั้้น� สาวเชลล์์หลายคนเป็็น
นัักเรีียนนอก ส่่วนมากจบเลขานุกุ ารจากประเทศอัังกฤษ บริษิ ัทั ฯ จะรัับบรรจุแุ ละฝึกึ งานก่่อนส่่งไปเป็็น
เลขานุุการตามแผนกต่่างๆ สาวๆ ที่่�นี่่ไ� ด้้ชื่อ่� ว่่าเนื้้อ� หอม ตอนกลางวันั จะมีีหนุ่�มๆ มาชวนไปรัับประทาน
อาหารจนเกืือบจะไม่่ต้อ้ งจ่า่ ยค่า่ อาหารกลางวััน คุณุ กี๊ต�๊ เองก็็ตามเพื่่�อนๆ มาที่�บ่ ริิษััทฯด้ว้ ย ทำำ�ให้้เรามีี
โอกาสได้้พบกันั บ่อ่ ยครั้้�ง
ก่่อนหน้้าจะได้้พบกับั คุณุ กี๊ต๊� เวลาไปรับั ประทานอาหารกลางวัันกัับเพื่่อ� นร่่วมงานและหนุ่�มๆ ที่�่
แวะเวีียนมาเสนอตััวเป็น็ เจ้้ามืือ ดิฉิ ัันมัักจะรู้้�สึกเหมืือนเป็น็ ส่่วนเกิิน เพราะพวกเขารู้�จักกันั มาก่่อนแต่ด่ ิฉิ ััน
เพิ่่ง� เข้้าทำ�ำ งาน นั่่น� ทำ�ำ ให้้แทบทุุกครั้้ง� ดิิฉันั มัักจะขอแชร์ค์ ่า่ อาหารด้ว้ ย คุุณกี๊�ต๊ เหมืือนจะขำำ�และชอบใจใน
ความมักั น้้อยของดิฉิ ันั เพราะไม่่เคยเรีียกร้อ้ งไปร้้านหรููๆ แค่่อาหารริิมทางก็อ็ ร่่อยพอแล้ว้ อีีกอย่่างเวลา
นั้้�นเงิินเดืือนข้า้ ราชการกระทรวงการต่า่ งประเทศก็็ใช่ว่ ่า่ จะมากนักั เพีียง ๑,๕๐๐ บาทเท่่านั้้�น หากจะ
ต้อ้ งมาแชร์เ์ ลี้ย� งสาวๆ อีีกหลายคนน่่าจะไม่่ไหว
อัันที่่�จริิงดิิฉันั เองไม่่เคยคิดิ ว่่าชีีวิติ นี้้จ� ะได้เ้ กี่�ยวข้้องกัับเจ้า้ นาย เพราะเริ่ม� แรกที่่ร�ู้�จักกัันนั้้น� ได้้ยิิน
เพื่อ่� นๆ เรีียกคุุณกี๊๊�ตว่่า “กี๊�๊ต” บ้า้ ง “คุุณกี๊ต๊� ” บ้า้ ง ภายหลัังถึงึ ได้รู้้�ว่าเขาเป็็นหม่อ่ มราชวงศ์์ ชื่�อ่ “เทพ”
นามสกุลุ “เทวกุุล”
เวลานั้้�นพ่่อแม่่ของดิิฉัันอยู่�ที่่�สงขลาแต่่ส่ง่ ลูกู ๆ มาเรีียนที่่�กรุุงเทพฯ น้อ้ งสาวสองคนเรีียนที่�่โรงเรีียน
วััฒนา อีีกคนอยู่�โรงเรีียนราชิินีี ต่่อมาไปเรีียนต่อ่ ม. ๗ และม. ๘ ที่โ�่ รงเรีียนสายน้ำ��ำ ทิิพย์์ ซอยสุขุ ุุมวิทิ ๒๒
ซึ่�งเป็น็ เหตุุให้เ้ กิิดเรื่�อ่ งบังั เอิิญระหว่า่ งดิิฉันั กัับคุุณกี๊ต�๊ อีีกซึ่่�งจะเล่า่ ในตอนต่อ่ ๆ ไป
น้อ้ งชายอีีกคนเรีียนที่่�โรงเรีียนวชิิราวุธุ ในวันั หยุุดดิิฉันั จะไปรัับน้้องมาอยู่�ที่�่บ้้าน ต่่อมาเมื่�่อได้รู้้�จัก
คุุณกี๊�๊ตแล้ว้ ก็็ช่ว่ ยทำำ�หน้้าที่่ร� ับั ส่ง่ น้้องๆ ให้เ้ ป็น็ ครั้้ง� คราว
คุณุ กี๊๊ต� เป็น็ ผู้�ใหญ่่มากในความรู้้�สึกของดิิฉััน อาจเป็็นเพราะก่่อนหน้้าดิฉิ ัันมีีแต่เ่ พื่่�อนอายุไุ ล่เ่ ลี่ย� กััน
และเราก็็อายุตุ ่่างกันั ถึึง ๗ ปีี เวลานั้้น� ดิฉิ ันั อายุุเพีียง ๒๐ ปีี ส่่วนคุุณกี๊๊ต� อายุุ ๒๗ ปีี นอกจากความเป็น็
ผู้�ใหญ่่ เขายังั มีีความเป็็นสุุภาพบุรุ ุุษทุุกกระเบีียดนิ้้ว� แต่่ขณะเดีียวกัันก็็พููดคุุยสนุกุ สนาน ไม่่ทำำ�ให้้รู้้�สึก
อึึดอัดั หรืือลำำ�บากใจในการวางตัวั เมื่�่ออยู่่�ด้้วย และยัังทำำ�ให้้ดิฉิ ัันได้้รู้�เห็น็ เรื่อ�่ งน่า่ สนใจใหม่ๆ่ อยู่�เสมอผิดิ กับั
เมื่อ�่ พููดคุุยกัับชายหนุ่�มคนอื่่�นๆ ที่่�ทำำ�ให้ด้ ิิฉันั รู้้�สึกเปิ่�นเพราะอีีกฝ่่ายฉลาดอยู่่�คนเดีียว
หลัังจากรู้้�จักั กันั ได้้ราวหกเดืือน ดิฉิ ัันบอกเพื่่�อนๆ ว่า่ กำ�ำ ลัังจะหมั้�น เพื่�อ่ นๆ หลายคนคัดั ค้า้ นใน
ทำ�ำ นองล้้อเล่่นว่า่ คุุณกี๊ต๊� ไม่่หล่อ่ เดี๋ย� วลููกของเธอจะออกมาไม่ส่ วย หรืือไม่ก่ ็็ว่่าเธอรู้�จักเขาดีีแล้ว้ หรืือ โดยที่่�
83
ไม่ท่ ราบว่า่ คุุณกี๊๊�ตนั้้น� ปลีีกตัวั มาพบดิฉิ ันั ที่่บ� ้า้ นเกืือบทุกุ วันั หลัังจากรู้้�จักั กัันได้ไ้ ม่่นาน และดิิฉัันก็็มั่น� ใจใน
การตัดั สิินใจครั้้ง� นั้้�นเป็น็ อย่่างยิ่�ง เพราะประทับั ใจนิสิ ััยใจคอและไม่่เคยรู้้�สึกเลยว่า่ คุณุ กี๊�ต๊ ไม่่หล่่อ เหมืือน
คำำ�ที่ก่� ล่า่ วว่า่ “Beauty is in the eye of the beholder.”
หลัังจากหมั้้�นได้ห้ กเดืือน เราทั้้ง� คู่่�ก็ไ็ ด้ร้ ัับพระมหากรุณุ าธิิคุณุ โปรดเกล้้าโปรดกระหม่อ่ ม
พระราชทานสมรสและพระราชทานน้ำ��ำ สัังข์์ จากพระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภูมู ิพิ ล
84
อดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิติ ร และ สมเด็จ็ พระนางเจ้้าสิิริกิ ิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราช
ชนนีีพันั ปีหี ลวง เมื่่�อวัันที่่� ๑๕ มีีนาคม พ.ศ. ๒๕๐๘ ณ พระตำ�ำ หนัักจิิตรลดารโหฐาน
ก่่อนวันั แต่่งงานได้้ไม่่นานดิฉิ ัันเพิ่่�งจะทราบว่า่ ชื่�อ่ จริงิ ของคุณุ กี๊�ต๊ แต่่เดิิมนั้้�นคืือ “เทพกมล” ซึ่ง� ท่่าน
ยายของคุุณกี๊�๊ต คืือหม่่อมเจ้้าอััปษรสมาน กิติ ิิยากรทรงตั้�งให้้ โดยนำำ�ชื่�่อ “เทพ” และคำำ�ว่า่ “กมล” มาจาก
พระนามท่่านแม่ค่ ืือหม่่อมเจ้้ากมลปราโมทย์์ มารวมกัันเป็็น “เทพกมล” แต่ช่ ่่วงหนึ่่�งต้อ้ งตัดั คำำ�ว่า่ “กมล”
ออกเพราะคล้า้ ยกับั ชื่อ�่ ผู้�หญิงิ ขัดั กัับแนวทางปฏิิบัตั ิสิ มัยั จอมพลแปลก พิิบููลสงคราม ที่่ใ� ห้้ผู้้�ชายมีีชื่�่อที่่ส�ั้น�
ลง พอดิฉิ ันั ขอให้้คุุณกี๊๊�ตกลัับมาใช้ช้ ื่่�อเดิมิ ซึ่ง� ท่า่ นแม่ต่ั้ง� ให้้ในทะเบีียนสมรส คุณุ กี๊๊�ตหัวั เราะชอบใจและพูดู
ขำำ�ๆ ว่า่ ดีีเหมืือนกััน เวลามีีเมีียอีีกจะได้้ใช้ช้ ื่�อ่ ว่า่ “เทพ” หรืือไม่ก่ ็็ “กมล” มีีได้อ้ ีีกทั้้ง� สามคนโดยไม่่ผิดิ
กฎหมาย
เรื่�อ่ งพููดทีีเล่่นทีีจริงิ ว่่าจะมีีภรรยาใหม่ข่ องคุณุ กี๊ต�๊ นี้้�ไม่ไ่ ด้ม้ ีีแค่ห่ นเดีียวเสีียด้ว้ ย ครั้้�งหนึ่่�งเมื่�่อเพื่อ�่ น
คุุณกี๊ต�๊ เสีียภรรยาที่ย�่ ัังสาวและสวยมากไป พวกเราตกใจกันั มากเพราะทราบว่่าฝ่่ายนั้้�นรักั ภรรยามาก ต่่อ
มาพอคลายความเศร้้าเสีียใจกัันลงบ้้างแล้้ว ดิิฉันั ลองถามเล่่นๆ ว่า่ ถ้้าตััวเองตายไป คุณุ กี๊�๊ตจะมีีภรรยาใหม่่
หรืือเปล่่า คำำ�ตอบคืือมีีซิิ ถ้า้ ไม่ม่ ีีอีีกใครๆ จะคิดิ ว่า่ เข็็ด แต่จ่ นแล้ว้ จนรอดคำ�ำ พูดู เหล่่านั้้น� ก็เ็ ป็น็ แค่่เรื่�่องขำำ�
ขันั ล้้อเล่น่ อยู่�นั่น� เอง คุุณกี๊๊ต� คงไม่่มีีโอกาสได้้แสดงความกล้า้ หาญเรื่่�องมีีภรรยาใหม่แ่ ล้ว้ เพราะสุุขภาพ
ถดถอยไปมาก แต่่ดิฉิ ันั ยัังแข็็งแรงดีีจนอยู่่�ทุุกวัันนี้้�
คุุณกี๊ต�๊ ใช้้ชื่่�อ “เทพ” ระหว่่างปฏิบิ ััติิราชการกระทรวงต่่างประเทศอยู่�ตลอด จนกระทั่่ง� ได้ร้ ัับการ
โปรดเกล้า้ ฯ แต่ง่ ตั้�งเป็น็ องคมนตรีีแล้ว้ ระยะหนึ่่�ง จึงึ เปลี่่ย� นมาเป็็น “เทพกมล” แต่่ในเอกสารสำำ�คัญั ทั้้ง�
หลายจะใช้ช้ ื่่�อ “เทพกมล” ตั้�งแต่ว่ ันั แต่่งงาน
ชื่อ�่ ของคุณุ กี๊�๊ตนั้้�นมีีคนเรีียกหลายอย่่างแตกต่่างกัันไป ในวาระต่า่ งๆ แล้ว้ แต่ว่ ่า่ จะสนิทิ สนมเพีียงไร
เพื่�อ่ นๆ ที่่ส� นิทิ จะเรีียกว่า่ “กี๊๊ต� ” และถ้้าสนิทิ มากก็เ็ ป็น็ “ไอ้ก้ ี๊๊�ต” (คุุณชายทองน้้อย ทองใหญ่่ซึ่ง� เป็็นทั้้ง�
85
เพื่อ่� นและญาติจิ ะเรีียกเช่น่ นั้้�น) แต่่ข้้าราชการกระทรวงฯ จะเรีียกว่่า “คุณุ ชายเทพ” หรืือ “ท่า่ นปลััด
เทพ” คนที่ร�ู่้�จักที่ใ�่ นต่่างประเทศส่่วนมากจะเรีียกว่า่ “ท่า่ นทูตู เทพ” คนอื่น่� ๆ จะเรีียกว่า่ “ท่า่ นองค์”์ ที่�่
ย่อ่ มาจากองคมนตรีี
ดิฉิ ันั ยังั คงทำำ�งานที่�่บริษิ ัทั เชลล์์ และต่่อมาได้ไ้ ปทำ�ำ งานที่�บ่ ริิษััทพิลิ ิปิ ส์ไ์ ด้้เงิินเดืือนมากกว่่าที่�ค่ ุุณกี๊�ต๊
ได้้รับั จากกระทรวงการต่า่ งประเทศ แต่่เราก็็ไม่่เคยเก็็บเอามาเป็น็ เรื่อ่� งคิดิ เล็็กคิิดน้อ้ ย อัันที่จ�่ ริงิ ก่่อนหน้า้
เมื่�่อคุณุ กี๊๊ต� เรีียนจบกลัับมาจากอัังกฤษเคยไปสมัคั รงานที่บ�่ ริิษััทฝรั่�งแห่่งหนึ่่�ง เขารัับทำำ�งานแล้ว้ ให้้เงิิน
เดืือนถึึงแปดพัันบาท ซึ่ง� ถืือว่า่ สููงมากในสมััยนั้้�น แต่ท่ ่า่ นป้้าคืือหม่่อมเจ้า้ อััจฉราฉวีี เทวกุลุ ทรงทราบก็็
คััดค้า้ น ตรัสั ว่า่ ต้้องอยู่่�กระทรวงต่า่ งประเทศเหมืือนสมเด็็จปู่�และท่า่ นพ่่อ แม้ค้ ุุณกี๊๊�ตจะแย้ง้ ว่า่ ได้้เงินิ เดืือน
เพีียงแค่่หนึ่่ง� พัันสามร้อ้ ยบาทเท่่านั้้�น แต่่ท่่านป้้าก็ท็ รงยืืนยัันว่า่ ทำ�ำ ไปเดี๋ย� วก็็พอใช้้เอง ท่่านประทานรถ
ใหม่ใ่ ห้ห้ นึ่่ง� คััน แต่่พอคุุณหญิิงนิิศากลับั มาจากเมืืองนอกก็ย็ ึึดเอาไปใช้้ คุุณกี๊๊�ตก็ใ็ จดีียกให้้พี่่ส� าว แล้้วไปซื้้�อ
รถมืือสองมาใช้จ้ นเก่่ามาก และไม่่วายใจดีีขายต่อ่ แบบผ่่อนส่ง่ ให้้เพื่�่อนซึ่�งเอาไปขับั ได้ไ้ ม่น่ านก็เ็ กิิด
อุบุ ััติิเหตุชุ นเสีียหาย และมาขอให้ย้ กหนี้้�ให้้ทั้้�งที่�ย่ ังั ผ่อ่ นไม่ห่ มด คุณุ กี๊๊�ตใจดีีอีีกตามเคย ช่่วงนั้้น� เราต้อ้ งย้า้ ย
ไปญี่่ป�ุ่�นพอดีี ดิฉิ ันั เองก็ล็ าออกจากบริษิ ัทั พิิลิิปส์์ทั้้ง� ๆ ที่เ�่ พิ่่�งเข้้าไปทำำ�ได้ไ้ ม่น่ าน ได้้เริ่ม� หน้า้ ที่แ�่ ม่บ่ ้้านเต็ม็ ตัวั
ในตอนนั้้�น
ชีีวิติ คู่�ของเรานั้้�นยืืนยาวมาถึึง ๕๖ ปีที ั้้ง� ที่�ค่ วามจริงิ เราสองคนมีีบุคุ ลิกิ ที่แ่� ตกต่่างกััน แต่น่ ั่่น� กลับั
เป็็นการเติมิ เต็ม็ สิ่ง� ที่�่ต่า่ งฝ่่ายขาดไป ดิิฉันั เองเป็็นคนใจร้้อนและไม่ค่ ่่อยกลััวอะไร แต่ค่ ุุณกี๊ต๊� เป็็นคนสุขุ ุุม
ใจเย็็น และเป็็นฝ่่ายคอยรั้ง� ดิฉิ ัันไว้้เสมอในหลายเรื่อ�่ ง ดิิฉัันเองก็็จะคอยรัับฟังั เพราะเห็น็ ว่า่ คุณุ กี๊�๊ตเป็็น
ผู้�ใหญ่ก่ ว่่าและไม่่ว่่าจะใจร้อ้ นสักั แค่ไ่ หน แต่เ่ วลามีีเรื่�่องถกเถีียงกันั ดิิฉันั กลัับไม่่เคยเถีียงชนะคุณุ กี๊๊�ตได้เ้ ลย
ดิฉิ ัันเกิิดและเติิบโตที่่�จัังหวััดสงขลา ชีีวิิตที่น่� ั่่�นแตกต่่างจากกรุงุ เทพฯ เป็น็ อย่า่ งมาก คนทั้้�งเมืือง
แทบจะรู้�จักกัันหมด พ่อ่ เป็น็ หมอ สมัยั นั้้�นเป็น็ หมอเพีียงคนเดีียวของเมืืองสงขลาเลยก็็ว่า่ ได้้ พ่อ่ มีีรถเฟียี ต
คันั เล็ก็ ๆ ที่ใ�่ ช้้ขับั ไปเยี่�ยมคนไข้ต้ ามบ้้าน บางครั้้�งกลางดึกึ ก็ม็ ีีคนมาเรีียกให้้ช่ว่ ยไปดููคนป่ว่ ย ดิฉิ ันั เองก็็ขอ
ตามไปด้้วยหลายครั้้�ง บางทีียังั ทำ�ำ หน้้าที่่เ� ป็็นผู้้�ช่ว่ ยถืือไฟฉายให้้เวลาตรวจคนไข้้ พ่่อใจดีีมาก หากใครไม่่มีี
เงิินก็จ็ ะรักั ษาฟรีี ดิิฉันั เคยถามพ่อ่ ว่า่ อยากให้้ลููกเป็น็ หรืือทำ�ำ อะไร พ่่อบอกว่่าอยากให้เ้ ป็็นนักั กีีฬาเพราะ
นักั กีีฬาต้อ้ งรู้�แพ้้ชนะและมีีความอดทน ดิิฉัันจึึงชอบเล่่นกีีฬา ตอนไปเรีียนที่อ�่ ิินเดีียยังั มีีถ้้วยรางวัลั มาฝาก
พ่่อทุกุ ปีี พ่อ่ เป็น็ ตััวอย่า่ งที่ท่� ำำ�ให้้ดิฉิ ัันอธิิษฐานขอให้ไ้ ด้้เจอผู้้�ชายที่�่ดีีเหมืือนอย่า่ งท่า่ น แล้้วก็โ็ ชคดีีที่�ไ่ ด้้
ผู้้�ชายที่ส�่ มบูรู ณ์แ์ บบอย่่างไม่ค่ าดฝันั อย่า่ งคุณุ กี๊ต๊�
ชีีวิิตส่่วนตััวของเรานอกจากเถีียงกันั น้อ้ ยมาก และไม่เ่ คยมีีปัญั หาอื่่น� เราแทบไม่่พบอุปุ สรรค อาจ
เพราะไม่่เคยทำ�ำ อะไรเกินิ ตััว บวกกับั ต่่างฝ่่ายต่า่ งมองโลกในแง่่ดีี เวลามีีเงินิ น้้อยก็็ใช้้น้้อยโดยที่�ย่ ัังคงความ
สุุขเอาไว้้ได้้ เราสองคนไม่่ค่่อยสนใจข้้าวของด้้วยการมองจากยี่่�ห้อ้ หรืือแบรนด์์ที่�่หรููหรา ยิ่ง� คุณุ กี๊�๊ตนั้้�นไม่่
เคยใช้้ของแบรนด์เ์ นมเลยในชีีวิติ นอกจากนาฬิิกาโรเล็็กซ์ท์ ี่�ด่ ิิฉันั ซื้�อให้เ้ มื่่�อครบรอบสิิบปีีของการแต่ง่ งาน
ซึ่ง� ก็ใ็ ช้้มาตลอดจนเรีียกได้้ว่่าคุ้�มค่่าที่�จ่ ่า่ ยไป รถยนต์ค์ ุุณกี๊�๊ตก็ใ็ ช้้แต่ร่ ถญี่่ป�ุ่�นมาตลอด แต่่พอเราเริ่�มมีีเงินิ
เก็็บจากค่่าเช่า่ บ้้านที่่เ� มืืองไทย ดิฉิ ันั จึงึ ขอให้ซ้ื้�อรถที่�่ดีีๆ ขึ้�นมาสักั หน่อ่ ย เพราะเราชอบขัับรถไปเที่�ย่ วตาม
ที่่�ต่า่ งๆ เรื่อ�่ งอาหารการกิินคุุณกี๊๊ต� ก็เ็ ป็น็ คนไม่่เรื่�อ่ งมาก รับั ประทานได้้หมดตั้้ง� แต่่ภัตั ตาคารจนถึงึ แผงลอย
ริิมทาง เพีียงเรื่่อ� งที่่ห� ลัับนอนเวลาไปพักั ค้า้ งคืืนเวลาท่่องเที่่ย� วเท่า่ นั้้�น ที่�ค่ ุณุ กี๊ต�๊ มีีกฎประจำำ�ตัวั เพีียงอย่า่ ง
86
พ.ศ.๒๕๖๑
พ.ศ. ๒๕๐๘ ฉลองครบรอบ ๘๐ ปี ของคุณชาย พ.ศ. ๒๕๕๙
เดีียวคืือไม่น่ อนโมเต็ล็ แต่จ่ ะเป็็น Bed and Breakfast หรืือ Farm house นั้้น� ได้้หมด ความเรีียบง่า่ ยพอ
เพีียงของคุุณกี๊�ต๊ นี้้เ� องที่่ด� ิฉิ ัันประทัับใจมาตั้�งแต่่แรกรู้้�จักั กัันจนกระทั่่ง� ใช้้ชีีวิิตคู่�อยู่่�ด้้วยกััน คุุณกี๊๊�ตก็็ยัังรักั ษา
คุุณสมบััติินั้้น� เอาไว้้อย่่างเหนีียวแน่น่ และคงเป็น็ สิ่�งที่เ่� ราสองคนเป็็นเหมืือนกัันท่่ามกลางความแตกต่่าง
ความประทับั ใจที่่ด� ิิฉันั จะพูดู ถึึงคุุณกี๊�๊ตนั้้�นมีีมากมายหลายเรื่่�อง ความประทับั ใจแรกคงเป็็นเมื่�่อพบ
ว่่าคุุณกี๊๊�ตนั้้�นเป็็นคนพููดจาไพเราะมีีมารยาทราวกัับออกมาจากหนัังสืือสมบััติิผู้�ดี ที่่�เคยเรีียนสมััยเด็็กๆ
ประมาณหกสิบิ ปีมี าแล้ว้ คุุณกี๊ต�๊ ปฏิบิ ัตั ิติ ััวสมกัับเป็น็ ผู้้�ดีีทุุกกระเบีียดนิ้้�ว แต่ก่ ลับั ไม่ท่ ำำ�ให้ด้ ิฉิ ัันรู้้�สึกอึึดอัดั
ว่่ากำ�ำ ลัังพูดู คุยุ อยู่่�กับั หม่อ่ มราชวงศ์์ เพราะอีีกมุมุ หนึ่่ง� คุณุ กี๊๊�ตก็็เป็็นคนสบายๆ มีีอารมณ์์ขัันช่่วยผ่่อนคลาย
อารมณ์ค์ู่�สนทนาได้้เสมอ เรื่�่องธรรมดาๆ บางทีีคุุณกี๊๊�ตก็็สามารถพูดู ให้ค้ นฟัังขำำ�ขัันกันั ไปได้้
ความจริิงใจของคุุณกี๊ต�๊ ก็เ็ ป็็นอีีกสิ่่ง� ที่่�สร้้างความประทับั ใจแก่่ดิฉิ ััน ครั้้ง� หนึ่่ง� ตอนรู้�จักกันั ใหม่่ๆ คุุณ
กี๊๊ต� ไปเล่น่ กอล์์ฟกับั เพื่่�อนๆ และนััดว่่าจะมาหาดิฉิ ันั ประมาณสี่โ� มงหลังั จากเล่น่ เสร็็จแล้้ว ดิิฉันั รออยู่�สอง
ชั่ว� โมงกว่่าคุุณกี๊�๊ตถึงึ ได้้โผล่่มาทั้้�งที่่�เนื้้�อตััวยัังมอมแมมอยู่� บอกว่า่ เพิ่่ง� จะเสร็็จเลยไม่ท่ ัันอาบน้ำำ��กลัวั ดิฉิ ันั จะ
รอนาน ตอนแรกดิิฉัันชัักจะฉุนุ เหมืือนกันั แต่่เห็็นเขารีีบมาจริงิ ๆ เลยหายโกรธ คิิดว่่าหากเป็็นหนุ่�มอื่่น�
คงจะอาบน้ำ�ำ� จนเอี่ย� มอ่่องถึงึ ค่อ่ ยมาหาสาวกระมังั แต่ค่ ุณุ กี๊๊�ตกลับั นึกึ ถึึงความรู้้�สึกของคนรออย่่างดิิฉััน
ตลอดระยะเวลาที่ผ่� ่่านมา คุณุ กี๊ต�๊ ทำ�ำ ให้ด้ ิิฉัันรู้้�สึกดีีและสบายใจเมื่�อ่ ได้พ้ ูดู คุุยด้ว้ ย เขาเป็็นกำำ�ลังั ใจ
ให้้ดิิฉันั เสมอ และยังั แสดงออกกับั ดิฉิ ัันด้้วยความเป็น็ สุุภาพบุรุ ุุษอยู่�เสมอ หากใครดูลู ะครแล้้วเห็็นฉาก
พระเอกคอยเปิดิ ประตูรู ถให้น้ างเอกหรืือสาวๆ พร้้อมกับั เลื่่�อนเบาะให้้อยู่�ตลอดแล้ว้ คิิดว่่าคงไม่ม่ ีีในชีีวิิต
87
จริงิ แล้ว้ ละก็็ ขอให้ท้ ราบว่่าสมัยั หนุ่�มๆ คุุณกี๊�ต๊ นั้้�นเป็น็ เหมืือนพระเอกในละครจริงิ ๆ และไม่ไ่ ด้ท้ ำ�ำ ให้้เพีียง
ดิิฉันั เท่า่ นั้้น� แต่เ่ อาใจใส่่เช่่นนี้้�กับั ทุกุ คน
เรื่�อ่ งหนึ่่ง� ที่�่อยากจะเล่่าคืือเราสองคนนั้้น� โชคดีีเสมอ เมื่่�อใดที่�ข่ ััดสนจริิงๆคุุณกี๊๊�ตมักั จะถููกลอตเตอรี่�
รางวััลเล็็กๆที่่�ได้้เงิินพอแก้้ปััญหาในเวลานั้้�นในขณะที่่�ต้้องการซื้้�อศาลพระภููมิิหรืือเปลี่่�ยนยางรถยนต์์
เป็็นต้น้
ดิิฉัันรู้้�สึกขอบคุุณคุณุ กี๊๊ต� เสมอที่�่เป็็นกำ�ำ ลังั ใจและให้โ้ อกาสดิฉิ ัันได้ท้ ำ�ำ ได้้แสดงสิ่ง� ที่่�อยากจะทำ�ำ โดย
ไม่ข่ ััดคอ แม้บ้ างครั้้ง� จะไม่่เห็็นด้ว้ ย แต่จ่ ะพูดู คุยุ กัันด้้วยเหตุผุ ลเสมอ หากดิิฉันั มีีเหตุผุ ลดีีก็จ็ ะยอมให้้ลอง
และไม่เ่ คยต่อ่ ว่่าเมื่อ�่ ผลออกมาผิิดพลาด ทั้้ง� ยังั ช่่วยให้้คำ�ำ แนะนำ�ำ แก้ไ้ ข ดิฉิ ันั รู้้�สึกึ เป็น็ หนี้้�บุุญคุณุ ต่อ่ คุุณ
กี๊ต๊� มาก การที่่เ� ขาไว้้ใจเรา เรายิ่ง� ต้้องระวังั มากขึ้้�นและในขณะเดีียวกันั ดิิฉัันจะพยายามทํําในสิ่ง� ที่่ไ� ม่่ให้ต้ ้อ้ ง
มีีปััญหา หรืือเป็็นห่ว่ ง เพื่่�อที่่�เขาจะได้ท้ ํํางานให้้เต็็มที่�่ ดิิฉัันโชคดีีมากที่�ม่ ีีคุณุ กี๊๊�ตเป็็นทั้้ง� คนรััก เพื่อ�่ น และที่�่
ปรึึกษา เราทั้้�งสองคุุยกัันได้ท้ ุุกๆ เรื่�อ่ ง ดิิฉันั ชอบทํําอะไรเขาก็็จะตามใจไม่ค่ ่่อยขััดคอ เช่น่ ดิฉิ ัันชอบเล่่น
กีีฬา กอล์ฟ์ สกีี ว่า่ ยน้ำ�ำ� คุณุ กิ๊ต� ก็็จะร่่วมเล่่นด้้วยทุกุ อย่า่ ง (ที่เ�่ ล่น่ ได้้ดีีที่�ส่ ุุดคืือปิงิ ปอง) ด้้วยความสนุกุ สนาน
อารมณ์์ดีีอยู่�เสมอ ไม่่เคยคิดิ จะแข่ง่ หรืือเอาชนะ ถ้้าเราทํําได้้ดีีกว่่ากลับั ชมและให้้กํําลัังใจ เรื่อ่� งไปเที่่ย� ว ก็็
ไม่เ่ คยขััดใจ ถ้า้ เป็น็ เรื่่�องที่่�อยู่�ในกฎเกณท์เ์ ธอจะยอม แต่่จะไม่่ยอมทํําในสิ่�งที่่�ไม่่ถููกต้้อง ไม่่ใช่เ่ ฉพาะกับั
ดิิฉันั แต่่กัับคนอื่�่นก็็เหมืือนกันั บางคนเอาเปรีียบรู้้�ทัันแต่่ก็็ยอม คุุณกี๊�๊ตไม่่ใช่่คนอ่่อนและจะไม่่ยอมอะไร
ง่่ายๆ ถ้้าไม่่ถููกต้้อง เพื่�อ่ นทุุกคนที่�รู่้�จักจะพูดู เป็็นเสีียงเดีียวกัันว่่า “กี๊ต�๊ นั้้น� อ่่อนนอกแข็็งใน”
เรามีีลููกสาวสามคน ในขณะที่่ค� ุุณกี๊�ต๊ นั้้�นเป็น็ ลููกชายคนเดีียวของครอบครััว ดิฉิ ันั เคยถามว่า่ เสีียใจ
ไหมที่ไ่� ม่่มีีลููกชาย คุุณกี๊ต�๊ บอกว่่า “เทวกุุล” มีีผู้้�ชายเยอะแล้้ว ไม่เ่ คยเสีียใจเลยที่่�มีีลูกู สาว และยัังภููมิใิ จ
ด้ว้ ยว่า่ ลูกู ทั้้ง� สามของเราสำำ�เร็จ็ การศึกึ ษาระดัับปริิญญาโท และได้ท้ ำำ�งานตามความถนัดั และความชอบ มีี
ชีีวิิตที่ด�่ ีี และมีีหลานให้้เราถึึงเจ็ด็ คน ลูกู ๆ ทุุกคนรักั พ่่อแม่ม่ าก หาเวลามาหาเราเสมอ ครอบครััวของเรา
ใกล้ช้ ิิดกันั มีีกิิจกรรมร่ว่ มกััน ลููกๆ ให้้ความสำำ�คัญั กัับพ่่อแม่่ เท่า่ นี้้�ก็็เพีียงพอ หลานๆ ของเราก็็น่่ารักั ไม่่
ทำ�ำ ให้้พ่อ่ แม่่ลำ�ำ บากใจ หลานคนโตสองคนจบปริญิ ญาโททำ�ำ งานแล้้ว อีีกสี่่ค� นจบปริิญญาตรีีทำำ�งานแล้ว้
(กำ�ำ ลัังจะต่่อปริิญญาโท) ส่ว่ นคนเล็็กกำ�ำ ลัังจะเข้้ามหาวิิทยาลัยั
เมื่�อวัันที่� ๕ ธันั วาคม ๒๕๔๘ คุุณกี๊ต� ได้้รับั เลืือกให้้เป็น็ “พ่่อดีเี ด่่นแห่่งชาติ”ิ ซึ่�งก็็เหมาะสม
แล้ว้ กับั สิ่�งที่่�คุุณกี๊ต� ทำ�ำ มาตลอด แต่ค่ ุุณความดีขี องคุณุ กี๊ต� นั้�นไม่เ่ พีียงแต่ส่ ่ง่ ผลต่่อตัวั เอง แต่ย่ ังั เผื่�อแผ่่
มาถึึงดิฉิ ัันด้ว้ ย ไม่่ว่่าจะเป็น็ เรื่�องที่่�ดิฉิ ัันได้้รัับพระราชทานเครื่�องราชอิิสริิยาภรณ์ช์ั้�นทุตุ ิิยจุลุ จอมเกล้้า
และได้้ใช้ค้ ำำ�นำำ�หน้้านามว่่าคุุณหญิงิ รวมทั้�งได้้รัับแต่่สิ่�งดีๆี ในชีีวิติ ทั้�งหมดนี้�หากไม่ใ่ ช่่เพราะมีีคู่่�ชีีวิติ
อย่่างคุุณกี๊�ตแล้้วคงไม่่มีีทางเกิิดขึ้�น ดิิฉันั จึึงซาบซึ้�งใจในตััวคุณุ กี๊ต� เป็็นอย่า่ งมาก
เวลานี้้ด� ิฉิ ันั มีีหน้้าที่่เ� พีียงอย่่างเดีียวคืือดูแู ลคุุณกี๊�๊ตให้ส้ ุขุ สบายที่ส�่ ุุดเท่่าที่่จ� ะทำำ�ได้้ ไม่ว่ ่า่ คุุณกี๊๊ต� จะ
รับั รู้�ในสิ่�งที่่ด� ิิฉัันตั้ง� ใจทำำ�เพื่�่อเขาหรืือไม่่ แต่ก่ ารที่ไ�่ ด้อ้ ยู่�เคีียงข้้างกัับคุณุ กี๊๊�ตทุกุ วัันนี้้�ก็็ทำ�ำ ให้้ดิฉิ ันั รู้้�สึกึ อบอุ่�น
และชื่�่นใจได้เ้ สมอ และหวังั ว่่าจะมีีโอกาสได้ด้ ูแู ลเอาใจใส่ค่ ุุณกี๊�ต๊ ต่่อไปเช่่นนี้้�อีีกนานๆ ให้้สมกับั ที่เ�่ ขา
ตัดั สินิ ใจเลืือกดิิฉันั เป็น็ คู่�ชีวิิต และมอบความไว้้วางใจให้้ดิิฉัันพััฒนาทรัพั ย์ส์ มบัตั ิิ คืือที่่�ดิินที่่�ได้้มาให้เ้ กิดิ
ประโยชน์แ์ ละรายได้้ รวมทั้้�งคอยรั้�งไว้เ้ วลาดิฉิ ัันคิดิ จะขายบางส่ว่ นเมื่่�อต้้องการเงิิน ทำำ�ให้ม้ ีีทรััพย์์สมบััติิ
เป็น็ มรดกตกทอดถึงึ ลููกๆ อย่า่ งทุกุ วันั นี้้�
88
ฉลองวันเกดิ ๖๐ ปี ทีโ่ รงแรมดุสิตธานี ฉลองวนั เกิด ๘๔ ปี
ฉลองวันกิด ๗๒ ปีท่โี รงแรมพาวิเลียน (ของตอ้ ) ทีก่ าญจนบรุ ี
ฉลองวันเกดิ ๖๐ ปี ที่ โรงแรมดุสิตธานี Couple of the year by Tatler พ.ศ.๒๕๔๖
89
คุุณชายได้เ้ ขีียนลงในหนังั สืือ “งานวันั พ่่อแห่่งชาติิ” วัันที่�่ ๕ ธัันวาคม ๒๕๔๘
แนวความคิิดในการอบรมเลี้�ยงดูบู ุตุ ร
สำำ�หรัับการอบรมสั่ง� สอนลููกนั้้น� คำ�ำ สั่่�งสอนของบิิดามารดาเป็น็ สิ่ง� ที่่�ทุุกคนมักั จะถืือเอาเป็็นแบบ
อย่่างที่�่จะถ่่ายทอดให้้แก่ล่ ููก ๆ ประสบการณ์์ที่่�เราได้้รับั จากพ่่อแม่เ่ ป็น็ สิ่�งที่่�ทุกุ คนจดจำ�ำ ใด้้ และถืือว่า่ เป็็น
สิ่ง� ที่ด�่ ีีที่่�ควรจะถ่า่ ยทอดให้แ้ ก่่ลููก ๆ ของเรา ผมได้ร้ ัับการปลูกู ฝัังให้้เป็น็ เด็็กดีี มีีความเคารพนอบน้อ้ มไม่่
เฉพาะเต่่ญาติผิู้�ใหญ่ท่ ี่่ใ� กสัชั ิิดเท่่านั้้น� แต่่ผู้�หลัักผู้้�ใหญ่ท่ ี่�เ่ ป็็นเพื่่�อนร่ว่ มงานของบิดิ ามารดาและญาติิสนิทิ
มิติ รสหายของวงศ์ต์ ระกููลด้ว้ ย เพราะเป็น็ บทเรีียนเริ่�มเรกของการที่�จ่ ะปฏิิบัตั ิิตนเมื่�่อเติบิ โตขึ้�น และโดยที่่�
เห็น็ ว่า่ สิ่ง� ที่่�ท่่านได้พ้ ร่ำ��ำ สอนมาเมื่่�อยัังเยาว์์วััย เป็็นสิ่ง� ที่่�ได้้รับั การตอบสนองที่�ด่ ีีจากผู้้�ที่�ไ่ ด้้เข้า้ มาสัมั ผัสั ด้ว้ ย
จึงึ ได้้ถืือปฏิบิ ัตั ิมิ าไม่เ่ ฉพาะแต่่ญาติิมิิตร ผู้้�บังั คัับบััญชา เพื่�่อนร่่วมงาน และบุุคคลอื่่�นที่เ�่ ราพบตลอดจนผู้�
ที่ม่� าร่่วมงานทั้้ง� หลายที่่ไ� ด้้มาคบหาสมาคมด้้วย จึึงได้เ้ รีียนรู้�บทเรีียนสำำ�หรับั การเข้้าสังั คมที่่เ� ป็น็ ประโยซน์์
ยิ่ง� กล่่าวคืือการนอบน้้อมถ่อ่ มตนมีีผลทำำ�ให้้เข้้ากับั คนได้ท้ ุุกระดับั และเป็็นผลดีีต่อ่ หน้้าที่่�การงานและ
การคบหาสมาคมกับั บุุคคลทุุกเพศทุุกวัยั
ความสุุภาพอ่่อนโยนจึึงเป็็นสิ่�งหนึ่่ง� ที่ใ�่ ด้้พยายามปลูกู ฝัังให้้ลูกู ๆ ตระหนัักถึึงความสำำ�คัญั เพราะ
เป็็นเครื่�่องมืือที่ด�่ ีีสำ�ำ หรัับการคบหาสมาคมกัับเพื่อ�่ นมนุุษย์์ ทั้้ง� นี้้� เพราะสังั คมในปัจั จุบุ ัันเป็น็ สัังคมที่�่เปิิด
กว้้าง จึงึ มีีความจำำ�เป็น็ ที่จ่� ะต้้องคบหาสมาคมกัับชนทุกุ ชั้้น� และทุกุ เพศทุุกวััย ความสุุภาพอ่อ่ นน้้อมจึึง
เป็น็ สิ่ง� ที่ใ�่ ด้้รับั การยอมรัับ และไม่ม่ีผู้�ใดรังั เกีียจ
นอกจากนี้้� ในช่ว่ งที่�ย่ ังั เป็น็ เด็ก็ ต้้องเผชิิญกัับภาวะสงครามมหาเอเชีียบูรู พา ความอัตั คัดั ขัดั สนที่�่
เกิิดขึ้้น� เนื่่�องจากภาวะสงคราม เป็็นปัญั หาหนึ่่ง� ซึ่ง� ทุุกคนที่่�อยู่�ในประเทศไทยในช่่วงนั้้�นมีีประสบการณ์ท์ ี่่�
ไม่แ่ ตกต่่างกัันมากนักั แต่ก่ ็็เป็็นเรื่�่องที่ไ่� ม่เ่ ลวร้้ายนััก โดยเฉพาะเมื่อ่� ยังั อยู่�ในวัยั เด็ก็ ก็ข็ าดความรู้้�ความ
เข้้าใจปัญั หาที่่เ� กิดิ ขึ้้น� ซึ่�งไม่สู่้�จะเดืือดร้อ้ น อย่า่ งไรก็ด็ ีีสิ่่�งที่เ่� ราได้้เรีียนรู้้�ก็็คืือเรื่�อ่ งของการออม และความ
จำำ�เป็็นที่่จ� ะต้้องประหยัดั เพื่่�อความอยู่่�รอดของตััวเราเอง
กาลเวลาได้้ผ่่านไป สิ่�งต่่าง ๆ ที่�เ่ กิดิ ขึ้้น� ในปััจจุบุ ันั จึึงได้้เปลี่่ย� นไปตามยุคุ สมััย ซึ่ง� เป็น็ เรื่อ�่ งที่�น่ ่า่ เป็น็
ห่่วงอยู่�พอสมควร ปััจจุบุ ันั สิ่ง� ที่เ่� กิิดขึ้้น� ในสังั คมไทยทำำ�ให้เ้ ยาวชนไทยขณะนี้้�พยายามแข่ง่ ประกวดประขันั
กันั ในทางที่่ไ� ม่่ถููกต้อ้ ง อาทิจิ ะต้้องใช้ข้ องที่่เ� ป็น็ สินิ ค้้านำ�ำ เข้า้ ที่่�มีีราคาแพง จะต้้องอวดกัันในเรื่�่องความ
ร่ำ��ำ รวย โดยมิไิ ด้้นึึกถึึงว่่าเงิินทองเป็น็ ของหายาก แทนที่�จ่ ะพยายามขวนขวายที่จ�่ ะหารายได้ม้ าเสริมิ เงิินที่�่
ให้้รัับมาจากบิิดามารดา ประสบการณ์์ใหม่่ที่�เ่ กิดิ ขึ้้น� ที่ท�่ ำำ�ให้้เกิิดความทุกุ ข์ใ์ นยุุคสมััยนี้้�
ครอบครััวของเรามีีความใกล้ช้ ิดิ กันั มาก เราปล่อ่ ยให้เ้ ขาวางแผนชีีวิิตของเขาเองโดยเราไม่ไ่ ด้้
90
ถ่่ายปีี พ.ศ. ๒๕๔๘
เข้า้ ไปบงการ การปล่่อยให้้เขาตัดั สินิ ใจเองเป็็นสิ่�งที่่ด� ีี เนื่�่องจากเป็็นการฝึกึ ให้้เขารู้�จักรับั ผิดิ ชอบในการ
ดำำ�เนินิ ชีีวิติ ของเขา เป็็นโชคคีีของเราอีีกอย่่างหนึ่่ง� ก็็คืือ หากเขามีีปัญั หาเขาก็จ็ ะเข้า้ มาหารืือพ่อ่ แม่่ซึ่ง� ก็็
พร้อ้ มที่�จ่ ะช่ว่ ยเขาเพื่่อ� ให้เ้ ดิินไปในเส้้นทางที่ม�่ ีีความเสี่�ยงน้อ้ ย
ลููกสาวของผมทั้้�งสามคนแต่ง่ งานไปแล้ว้ แต่่ละคนมีีงานทำำ�โดยที่่�เราไม่เ่ คยเข้า้ ไปเลืือกงานให้้เขา
สิ่ง� ที่่เ� ราทำ�ำ ก็เ็ พีียงตัักเตืือน โดยบอกเขาว่่าการตััดสินิ ใจเป็็นเรื่�่องของแต่ล่ ะคนที่จ่� ะต้อ้ งทำำ�เอง หากตััดสิิน
ใจผิดิ ก็็เป็็นเรื่่�องที่เ่� ขาจะต้้องหาทางแก้ไ้ ขด้ว้ ยตนเอง
ก็็เป็็นโชคคีีของผมและคุุณขวัญั ตาที่่�ลููก ๆ ได้ส้ ามีีที่่ด� ีี และทั้้ง� สามคนมีีงานทำำ�มีีความสุขุ ถ้้าจะถาม
ผมว่า่ มีีอุุดมการณ์์ในการเลี้�ยงลูกู อย่า่ งไร ก็อ็ าจตอบได้้ว่า่ ลูกู ๆ ทุกุ คนจะต้อ้ งมีีประสบการณ์์ในการแก้้
ปััญหาด้ว้ ยตนเอง พ่อ่ แม่อ่ ย่่างผมและคุุณขวััญตาไม่่เข้้าไปยุ่่�งกับั การดำ�ำ เนินิ ชีีวิิตของลููก มีีบ้้างที่่�เราเตืือน
เขา แต่่ก็็ไม่่เคยดุดุ ่่ากล่า่ วให้้เขาช้ำำ��ใจ
ขณะนี้้�เรามีีหลานเจ็็ดคน เป็็นหญิิงห้้าและเป็็นชายสองคน เขาจะพากัันมาเยี่�ยมพ่่อกับั แม่่บ่อ่ ยครั้้�ง
พร้้อมด้ว้ ยหลานๆ ซึ่ง� ก็็เป็น็ เรื่อ�่ งที่่ท� ั้้ง� พ่่อและแม่ช่ ื่น่� ใจที่ไ�่ ด้้เห็็นพวกเด็ก็ ๆที่่ม� าวิ่ง� เล่น่ ในบ้้านและรู้�จักคุ้้�น
เคยกััน เพราะเมื่่อ� เขาเติบิ โตขึ้�นไปในภายภาคหน้า้ เขาก็็คงจะได้้พบปะและพึ่่�งพาอาศััยกัันเมื่�่อมีีความ
ต้อ้ งการ
91
บา้ นเทพกมล
92
ตั้้ง� แต่่ครั้้ง� ที่่ย� ังั ไม่่รู้้�จักั คุุณกี๊๊�ต ทุกุ เช้า้ ดิิฉัันมีีหน้า้ ที่ไ�่ ปส่ง่ น้อ้ งสาวที่่�โรงเรีียนสายน้ำำ��ทิิพย์์ ในซอย
สุุขุุมวิิท ๒๒ บริเิ วณต้น้ ซอยมีีบ้า้ นทรงอัังกฤษน่า่ รัักหลัังหนึ่่�งที่่ส� ะดุดุ ตาชวนให้้มองไม่่รู้�เบื่่อ� หน้้าตััวบ้้านมีี
รถสีีดำ�ำ คันั หนึ่่ง� จอดอยู่� ทุุกครั้้ง� ที่่ผ� ่า่ นไม่่เคยมีีสักั ครั้้ง� ที่่�ดิิฉัันจะไม่ม่ อง
ต่อ่ มาเมื่อ�่ ดิิฉันั ได้้พบและรู้�จักกัับคุณุ กี๊๊�ต เราทั้้�งคู่่�คบหาชอบพอกัันได้้สักั ระยะหนึ่่ง� คุณุ กี๊๊ต� ก็็แจ้ง้ ให้้
ทราบว่า่ จะพาดิิฉันั ไปพบท่่านพ่อ่ ท่่านแม่่ ดิิฉันั ไม่เ่ คยพบเจ้้านายมาก่อ่ นตื่่น� เต้น้ และประหม่า่ พอสมควร
แต่ก่ ็็ทำำ�ได้้เพีียงแค่บ่ ่่นกับั คุุณกี๊�๊ตว่า่ พูดู ภาษาเจ้า้ ไม่เ่ ป็น็ เคยได้้ยิินก็็แต่่ในวิิทยุุหรืืออ่่านเจอในหนังั สืือ อย่า่ ง
ในนวนิยิ ายของ ว. ณ ประมวลมารคเรื่อ่� งปริศิ นา รััตนาวดีีอะไรพวกนั้้�นแต่่
คุณุ กี๊ต๊� น่่ารัักมาก บอกดิิฉัันให้ห้ ายกัังวลว่า่ ท่า่ นพ่อ่ ท่่านแม่่เป็็นคนธรรมดาไม่่
ถืือองค์์แต่่อย่า่ งใด
ความตื่่น� เต้น้ ของดิิฉันั กลับั คืืนมาอีีกครั้้ง� เมื่่อ� มาถึึงหน้า้ บ้้าน ด้ว้ ยไม่่
เคยนึึกฝัันว่า่ ที่ค่� ุณุ กี๊ต�๊ จะพามานั้้�นจะเป็น็ บ้า้ นที่่�เคยมองอยู่่�ทุุกวััน มองเสีียจน
หลงรักั ก็็ว่า่ ได้้ ทั้้ง� ที่่�ความจริิงดิิฉันั ควรจะนึกึ สงสััยมาก่่อนหน้้านี้้�แล้้ว เพราะ
ตลอดเวลาที่ผ่� ่่านมาคุณุ กี๊ต�๊ จะเอารถ MG สีีดำ�ำ มารับั ไปไหนมาไหนด้ว้ ยกััน
เสมอ แต่ก่ ลับั ไม่่เคยนึกึ เอะใจมาก่่อน
ดิิฉัันได้้ทราบในเวลาต่่อมาว่่าบ้้านนี้้�ออกแบบโดยหม่่อมเจ้้าโวฒยากร
วรวรรณ ท่่านชายทรงออกแบบบ้้านทรงอัังกฤษสไตล์์ทิิวดอร์์แทบทุุกหลังั ใน
กรุุงเทพยุุคนั้้�น ด้้านหน้า้ บ้้านมีีสนามหญ้า้ กว้า้ งขวาง ส่่วนเรืือนคนใช้้แยกไว้้
ทางด้้านหลััง
ต่่อมาดิฉิ ันั และคุุณกี๊๊�ตแต่ง่ งานกันั เป็็นเวลาหลายปีีหลัังจากท่่านแม่่
ของคุณุ กี๊๊ต� สิ้�น ท่า่ นพ่่อจึึงย้้ายมาอยู่่�กัับเราที่บ�่ ้้านซอยกลาง ดิฉิ ันั ขอรื้อ� บ้า้ น
ซึ่ง� เป็็นรักั แรกพบนั้้�นเพื่อ�่ สร้้างอพาร์ท์ เม้้นท์์ขึ้น� แทนในที่�ด่ ินิ เดิมิ ส่่วนบ้้าน
หลัังนั้้�นได้้หาช่่างรื้ �อไปปลููกใหม่่บนที่่�ดิินในอำำ�เภอบางบััวทองและได้้ปรัับปรุุง
จากคันั นามาปลููกมะม่่วงและเลี้ย� งปลาแทน
ช่่วงแรกๆ หลัังจากรื้้อ� บ้้านไปปลููกที่่บ� างบัวั ทอง พวกเราไปบ้า้ นนั้้�น
บ่อ่ ยมาก เราจ้้างเด็ก็ ที่่จ� บด้า้ นเกษตรมาดููแล บางครั้้�งก็ช็ วนเพื่�อ่ นๆ ไปรัับ
ประทานอาหารด้ว้ ยกััน แต่่ความรู้้�สึกตอนอยู่�บางบััวทองไม่่ปลอดภััยนักั คง
เพราะช่ว่ งนั้้น� บางบััวทองยัังไม่เ่ จริิญเหมืือนเวลานี้้� มะม่่วงของเราถูกู ขโมย
เป็น็ ประจำ�ำ เวลาไปค้้างต้้องมีีตำ�ำ รวจที่่�รู้�จักกันั อาสามาเป็็นเพื่่อ� นเพื่อ่� ความ
มั่น� ใจในความปลอดภัยั
ต่่อมาปีี ๒๕๕๓ ดิิฉัันได้้ซื้อ� ที่่�ดิินที่่�อำำ�เภอปากช่่อง เขาใหญ่่ บ้้านแสน
รักั ถูกู รื้้อ� อีีกครั้้�งเพื่�่อย้า้ ยไปปลูกู ยังั ที่่ด� ิินผืืนใหม่่ในช่ว่ งต้น้ ปีี ๒๕๕๔ โครงสร้้างหลักั ของบ้า้ นยัังคงเดิมิ แต่่
คราวนี้้�มีีการปรัับปรุงุ เพิ่่ม� เติมิ ให้เ้ หมาะกัับความต้อ้ งการใช้้งาน เพิ่่�มระเบีียงด้า้ นข้้างทั้้�งชั้�นบนและชั้น� ล่า่ ง
ให้้กว้้างใหญ่่ขึ้น� กว่่าเก่า่
93
บา้ นเทพกมล บางบวั ทอง
บ้านเทพกมลทบี่ างบัวทอง
บ้านเทพกมล
ท่ีเขาใหญ่ ปี ๒๕๕๓
บ้านเทพกมล ทเ่ี ขาใหญใ่ นปจั จุบัน
94
ด้า้ นหลังั บ้า้ นเก่า่ บนที่่�ดิินแปลงใหม่่ของเราเป็็นสวนพื้้น� ที่ร�่ าวห้้าไร่่ เราปรับั พื้้�นที่�ด่ ้้วยการตััดต้้น
มะม่่วงแก่ๆ่ ที่่ม� ีีอยู่�เดิมิ หลายสิบิ ต้น้ ทิ้้ง� แล้้วปลูกู ต้้นมะยงชิดิ แทน เพราะลููกหลานชอบรับั ประทาน ปีีหนึ่่�ง
มะยงชิดิ จะออกผลครั้้ง� เดีียว เราได้้คนดูแู ลบ้้านและทำ�ำ สวนที่เ�่ ก่่ง นอกจากจะคอยดูแู ลบ้้านและมะยงชิิด
แล้้ว ยังั ปลููกผักั ผลไม้้ให้เ้ ราได้ร้ ัับประทานและนำ�ำ กลัับกรุุงเทพฯ ทุกุ ครั้้�ง
เวลานั้้�นคุุณกี๊�๊ตเกษียี ณจากกระทรวงการต่า่ งประเทศแล้ว้ พวกเราจึึงมีีเวลาไปพัักผ่่อนที่�บ่ ้า้ นเขา
ใหญ่่กัันบ่่อยๆ ที่่น� ั่่�นอากาศดีี ผู้้�คนน่า่ รักั เพื่่�อนๆ ของเราหลายคนก็็ไปปลููกบ้า้ นที่่�เขาใหญ่่ และไม่่ไกลจาก
บ้้านของเรานัักมีีวัดั สวยงามตั้�งอยู่�คือวััดมกุฏุ คีีรีีวัณั
เรามีีเพื่�อ่ นที่่ร� ู้้�จักั และสนิิทกันั อยู่�ในละแวกนั้้น� หลายคนเช่่นในหมู่่�บ้้านซองซูซู ีี (Sans Souci) มีี
เพื่อ�่ นสกุลุ ล่ำ�ำ�ซำำ�อยู่�หลายคนชาวบ้้านจะเรีียกว่่า “ซ่่องเศรษฐีี” และอีีกหมู่่�บ้้านหนึ่่�งใกล้ๆ้ กััน น้้องสาว
(หมอต่่อม) อยู่่�กับั เพื่อ่� นหมอและพวกวิศิ วะจุุฬาฯ ซื่่�อว่า่ “บ้้านเมล็็ดทราย” ย่่อมาจาก Med + Science
ยัังมีีเพื่่�อนสนิิท คุณุ สุุริิยา - สุรุ วัฒั น์์ คงศิริ ิิ ม.ร.ว. อัจั ฉริิยา - อััศวินิ คงศิิริิ คุุณอาสา - ท่่านผู้�หญิิงสุจุ ิิตคุุณ
สารสิิน ท่า่ นองคมนตรีีพลากร สุวุ รรณรััฐ เป็็นต้้น บางครั้้�งเรานัดั เจอกัันด้ว้ ยบรรยากาศครึกึ ครื้้น� อบอุ่�น
ถ้้าไม่ม่ ีีใครก็จ็ ะเงียบสงบ ปลอดภัยั อากาศจะเย็็นทั้้ง� ปีี หน้า้ หนาวจะหนาวไม่่แพ้เ้ มืืองนอก
95
ปีี ๒๕๕๔ เกิิดน้ำำ��ท่ว่ มใหญ่ห่ ลายแห่ง่ ทั่่ว� ประเทศ ทำ�ำ ให้้ดิฉิ ันั ยิ่�งรู้้�สึกว่า่ โชคดีีที่�ต่ ััดสิินใจรื้อ� บ้า้ นมา
ปลูกู ที่ใ�่ หม่่นี้้� เพราะถ้า้ บ้า้ นยัังอยู่�ที่่�บางบัวั ทองคงจะเสีียหายเกืือบทั้้ง� หมด เพราะน้ำำ��ขึ้้น� สููงมากถึึงชั้น� สอง
และท่ว่ มขัังนานนัับเดืือน
ปีีที่่�ผ่า่ นมาคืือปีี ๒๕๖๑ คุุณกี๊ด�๊ เริ่�มเดิินไม่ไ่ หว ดิฉิ ันั จึึงต่อ่ เติมิ ชั้�นล่า่ งเป็็นห้อ้ งพััก มองจากระเบีียง
ห้อ้ งเห็น็ ทิิวเขา ปีนี ั้้น� มะยงชิดิ ในสวนด้้านหลัังออกผลจำ�ำ นวนมาก กินิ กันั ไม่่หวาดไม่ไ่ หว ต้้องวิ่ง� แจก
เพื่�่อนๆ เหลืือจากนั้้�นก็ท็ ำ�ำ ลอยแก้้ว ทำำ�แยม เก็็บไว้้รัับประทานได้้ทั้้�งปีี
ดิิฉันั ตั้�งชื่�อบ้้านนี้้�ว่่า “บ้้านเทพกมล” บ้้านที่�่เป็น็ รักั แรกและรักั ตลอดไป เช่่นเดีียวกับั คุุณกี๊ต� ผู้�้
เป็น็ ที่�่ รักั และเป็็นคู่่�ชีีวิติ
96
ครอบครัวฝ่ายภรรยา
คร อ บ ครัั ว ดิิ ฉัั น เ ป็็ น
ครอบครัวั ใหญ่่ ดิิฉัันเป็็นลูกู สาว
คนโต มีีน้อ้ งหญิิงชายอีีก ๖ คน
ตอนที่่ไ� ด้พ้ บกับั คุุณกี๊�ต๊ น้อ้ งๆ
ยังั เรีียนหนังั สืือกัันอยู่� น้้องคน
รองเรีียนแพทย์ท์ ี่่เ� ชีียงใหม่่ อีีกสี่่�
คนเรีียนที่่ก� รุุงเทพฯ และอีีกคน
เรีียนที่่�ปีนี ังั
ดิฉิ ันั พักั อยู่่�กับั น้้องๆ ที่่�กรุุงเทพ ในขณะที่่�พ่่อและแม่่อยู่�สงขลา แม่่ส่่งคนครัวั และคนรถมาดููแล
และรัับส่ง่ พวกเรา วัันเสาร์-์ อาทิติ ย์์ ดิฉิ ัันจะไปรัับน้อ้ งๆ ซึ่ง� อยู่�โรงเรีียนประจำ�ำ กลัับมาบ้า้ น ซึ่ง� พอได้รู้้�จัก
คุุณกี๊๊ต� แล้ว้ คุุณกี๊๊�ตก็ช็ ่่วยขับั รถรัับส่่งรัับน้้องๆ ให้้เกืือบทุุกครั้้ง�
น้อ้ งๆ ทุุกคนของดิิฉัันรักั และนัับถืือพี่่เ� ขยคนนี้้�มาก คุณุ กี๊ต๊� เองก็็เป็น็ ลููกเขยที่่�พ่อ่ และแม่ข่ องดิฉิ ันั
ทั้้ง� ภููมิิใจและเกรงใจ เพราะคุุณกี๊๊�ตเป็น็ สุุภาพบุรุ ุษุ มีีความเป็็นผู้�ใหญ่่ กิิริยิ ามารยาทสมกับั เป็็นผู้�ดี แต่ก่ ็ไ็ ม่่
เจ้า้ ยศเจ้า้ อย่่าง ทำ�ำ ให้้เข้้ากัับทุุกคนในครอบครััวดิิฉันั ได้้เป็น็ อย่า่ งดีี
เมื่่�อพ่่อของดิิฉันั ถึึงแก่่กรรม คุุณกี๊�๊ตเป็็นธุุระจัดั การขอพระราชทานน้ำ��ำ หลวงอาบศพ และได้ร้ ับั
พระราชทานพวงมาลาจากพระบรมวงศานุุวงศ์ห์ ลายพระองค์์ และได้้รัับพระมหากรุุณาธิคิ ุณุ พระราชทาน
เพลิงิ ศพอีีกด้้วย เวลานั้้�นแม่ป่ ลาบปลื้้ม� ใจมากที่่พ� วกเราสามารถจัดั พิิธีีศพให้้พ่อ่ ได้อ้ ย่่างสมเกีียรติิที่ส่� ุุด ต่อ่ มา
เมื่่อ� แม่่ของดิิฉัันถึึงแก่ก่ รรม ก็็ได้ร้ ับั พระมหากรุุณาธิิคุุณเช่่นเดีียวกััน เรีียกได้ว้ ่า่ คุณุ กี๊๊�ตนั้้�นทำำ�หน้า้ ที่เ�่ ป็น็ ลูกู เขย
ที่�ด่ ีี ไม่ข่ าดตกบกพร่่องจนกระทั่่�งวาระสุดุ ท้้ายของพ่อ่ และแม่ภ่ รรยา ไม่่ต่่างจากท่่านพ่อ่ ท่่านแม่่ของคุุณกี๊�ต๊
เองเลย
ในบรรดาพี่่น� ้้องทั้้�งหมดของดิฉิ ันั น้อ้ งต้อ้ ซึ่ง� เป็็นลููกคนที่่ห� ้้าของพ่่อแม่่ สนิทิ สนมกับั เรามากที่่ส� ุดุ
เราไปเที่่�ยวด้้วยกัันเป็น็ ประจำ�ำ ต้อ้ และสามีี (พ.ต.อ.โกวิิท ไสวแสนยากร) เป็็นคนที่ช�่ อบท่่องเที่่ย� วทััศนาจร
เวลาเรามีีแผนการท่่องเที่�ย่ วจึงึ ชวนสองคนนี้้�ไปด้้วย เราเคยไปเที่่�ยวทางเรืือด้้วยกันั หลายครั้้�ง ต้อ้ และ
ครอบครัวั ยังั ตามไปซื้้�ออพาร์ท์ เม้้นท์์ที่่ส� กีีรีีสอร์์ทในประเทศฝรั่ง� เศสกับั เราด้้วย และไปเที่่�ยวที่น่� ั่่น� ด้้วยกััน
ทุกุ ปีี
ต้้อมีีกิจิ การโรงแรมหลายแห่ง่ พวกเราจึงึ มักั พบปะกัันเสมอ บางครั้้�งก็็ไปเลี้ย� งฉลองวันั เกิิดของใคร
สักั คนในครอบครััวที่่�โรงแรมแห่่งหนึ่่�งของต้้อ ครอบครัวั ของพวกเรารักั ใคร่่กลมเกลีียวกัันดีี มีีคุณุ กี๊�ต๊
เปรีียบเสมืือนพี่่ใ� หญ่ใ่ จดีี เป็น็ ที่่ภ� าคภูมู ิิใจของน้้องๆ ทุุกคน
เมื่�อดิฉิ ัันเปรยเรื่�องการเขีียนหนัังสืือเล่่มนี้�เพื่�อเป็็นที่่�ระลึกึ ในงานวัันเกิดิ คุุณกี๊ต� น้้องต้อ้ จึึงเป็็น
ตััวแทนของพี่่�น้้องทุุกคนเขีียนให้้พี่เ�่ ขยว่า่ ............
97
นอ้ งสาว ตอ้ (ปรางแก้ว ไสวแสนยากร)
ถา่ ยกบั บิดามารดาคณุ หญิงขวญั ตา เทวกลุ ที่สงขลา
98
พี่กี๊ตของน้องๆ
พวกเราพี่่น� ้้องได้้พบพี่่�กี๊ต๊� ครั้้�งแรกเมื่่�อพี่่ก� ี๊ต�๊ มาหาพี่่น� ิิดที่่�บ้า้ น ตอนนั้้น� พวกเรายัังแอบนิินทากันั ว่่า
“ว้้า! แฟนพี่่น� ิดิ ไม่่เห็น็ หล่อ่ เลย ดีีตรงที่่ท� ่่าทางใจดีีและสุุภาพ แต่่สงสััยจะเป็็นแบบนี้้�เฉพาะตอนเป็็นแฟน
กัันละมััง ถ้้าแต่ง่ งานแล้ว้ จะเป็น็ อย่่างไรไม่รู่้�” แต่่พี่่ก� ี๊ต�๊ ก็็พิิสููจน์์ให้้เราเห็็นว่่าหนุ่�มร่า่ งสัันทัดั สวมแว่่นตา
หนาเตอะคนนั้้�นใจดีีและเป็็นสุุภาพบุรุ ุษุ เสมอต้น้ เสมอปลายอย่า่ งที่�่สุดุ หรืือจะเรีียกว่่าเป็็นผู้้�ดีีทุุก
กระเบีียดนิ้้ว� มีีความสุุภาพอ่อ่ นโยน พูดู จาไพเราะอยู่�เสมอ พี่่�กี๊�ต๊ มีีสายตาที่่ม� องทุุกคนอย่่างอบอุ่�น เมตตา
และเป็น็ มิิตร ทั้้�งหมดทำ�ำ ให้้ในที่่ส� ุุดพี่่ก� ี๊�ต๊ กลายเป็น็ หนุ่�มหล่อ่ ขึ้น� มาทัันทีี และคงเพิ่่ม� อััตราขึ้�นอีีกหลาย
เท่า่ เมื่่�ออยู่่�กัับภรรยา พี่่ส� าวของเราจึึงดูมู ีีความสุขุ ล้้นพ้น้ และรัักสามีีของเธอมากมายจนพวกเราอิิจฉาใน
ความโชคดีีของเธอไปตามๆ กััน
พี่่ก� ี๊ต�๊ เป็็นคนสมถะ เป็น็ คนที่�่ “อยู่�” แบบพอเพีียงจริิงๆ เราไม่่เคยเห็็นพี่่ก� ี๊�ต๊ ใช้้ของแบรนด์์เนมหรืือ
ของฟู่่�ฟ่่าฟุ่�มเฟืือยแม้้แต่่อย่า่ งเดีียว และจะใช้้ของที่่�มีีอยู่�แล้ว้ จนกว่่าจะผุพุ ัังไป ตั้ง� แต่่ตอนที่�่เป็็นแฟนกับั พี่่�
นิดิ ก็เ็ ห็น็ พี่่ก� ี๊๊�ตขัับรถเก๋ง๋ คัันสีีดำ�ำ เก่า่ ๆไปทำำ�งาน และไปไหนต่อ่ ไหนอีีกยาวนานจนรถหมดสภาพแล้้วจึงึ
ยอมซื้�อคัันใหม่่ อีีกอย่่างหนึ่่ง� คืือถืือกระเป๋๋าเอกสารที่�ใ่ ช้้ไปทำำ�งานที่่�กระทรวงการต่่างประเทศทุกุ วันั จน
หูกู ระเป๋๋าขาดแล้ว้ ขาดอีีก จนกระทั่่ง� แม่่ของเราสงสารลูกู เขยเต็็มทนเลยไปซื้้�อกระเป๋๋าใบใหม่่มาให้้
ทั้้ง� หมดนี้้ไ� ม่่ใช่เ่ พราะพี่่�กี๊�ต๊ ยากจนหรืือขี้เ� หนีียว เพีียงแต่เ่ ห็็นว่า่ ของมันั ยังั ใช้้ได้้ก็็ใช้ไ้ ปเรื่�่อยๆ เท่่านั้้�นเอง
เรื่�่องความใจดีีและความอดทนของพี่่�กี๊๊�ตก็็อีีกเรื่่�องหนึ่่�งที่่�พี่่�กี๊�๊ตบอกว่่าไม่่เคยลืืมเลยคืือเรื่�่องลููกสาว
คนโตของต้อ้ ตอนนั้้�นเพิ่่ง� เข้้าเรีียนอนุุบาลที่่โ� รงเรีียนราชินิ ีี ตอนเช้้าต้้อก็็ฝากลููกสาวนั่่�งรถไปกัับพี่่�กี๊ต�๊ ข้า้ ง
หลังั รถนั้้�นลููกสาวพี่่ก� ี๊�ต๊ ก็น็ ั่่�งกัันเต็ม็ ไปหมด พี่่ก� ี๊๊ต� เลยเอาลููกสาวต้อ้ มานั่่�งตักั ข้้างหน้า้ คู่่�กับั คนขัับรถ ลูกู สาว
ต้อ้ ร้อ้ งไห้้งอแงและอาเจีียนใส่พ่ ี่่�กี๊ต�๊ ทุุกเช้้าจนเสื้อ� ผ้า้ พี่่ก� ี๊�ต๊ เลอะเทอะหมด พี่่�กี๊๊�ตก็ไ็ ม่่เคยบ่น่ อดทนอยู่�แบบ
นั้้น� เป็น็ หลายวัันจนพี่่น� ิิดมาบอกต้้อ ต้อ้ ทั้้�งตกใจและเกรงใจพี่่�กี๊๊ต� เป็็นที่�ส่ ุดุ ต้อ้ งขอโทษขอโพยเป็็นการใหญ่่
แต่่พี่่�กี๊ต๊� ก็ไ็ ม่่ถืือสา ได้แ้ ต่ย่ิ้�มอารมณ์ด์ ีีแบบเดิิม
99
พี่่�นิิดเป็็นคนแอ็็คทีีพไม่เ่ คยอยู่�นิ่�ง ชอบไปโน่่นมานี่่�ทั้้ง� ในประเทศและต่า่ งประเทศ โดยเฉพาะการ
เล่่นสกีีที่ฝ�่ รั่ง� เศสเป็็นเรื่่�องที่�โ่ ปรดปรานมาก ความที่�พ่ ี่่�กี๊๊�ตและพี่่�นิดิ ติดิ กัันเป็น็ ปาท่อ่ งโก๋๋ พี่่�กี๊๊�ตก็พ็ ลอยต้้อง
แอ็ค็ ทีีพตามภรรยาไปด้ว้ ย เราเคยถามพี่่ก� ี๊�๊ตว่่าไม่่เบื่่�อหรืือ พี่่ก� ี๊ต�๊ บอกว่่า “พี่่�ต้้องขอบใจนิดิ ต่า่ งหาก ที่่ท� ำ�ำ ให้้
พี่่ม� ีีเรื่�่องสนุุกๆ จนชีีวิิตของพี่่�ไม่่มีีอะไรน่า่ เบื่�่อเลย” ฟัังแล้ว้ ก็ไ็ ด้แ้ ต่่ถอนใจด้ว้ ยความอิิจฉาพี่่น� ิดิ อีีกหลาย
เฮืือก
เวลาที่พ่� ี่่ก� ี๊๊ต� และพี่่�นิิดไปท่่องเที่�ย่ วต่า่ งประเทศก็ม็ ักั จะชอบชวนต้อ้ กับั ติ่ง� ไปด้้วยกันั เสมอๆ บางครั้้ง�
ขับั รถตระเวนประเทศต่า่ งๆ บางครั้้�งก็เ็ ที่ย�่ วเรืือสำำ�ราญ หรืือเที่�่ยวเรืือล่อ่ งแม่น่ ้ำ�ำ� ในต่่างประเทศ ต้้อกับั ติ่�ง
ชอบไปด้้วยเพราะสนุกุ สนานมาก ส่่วนใหญ่ส่ ามีีภรรยาคู่�อื่�นๆ เวลาไปไหนด้้วยกัันก็็มัักจะทะเลาะกัันอยู่�
เสมอ แต่่คู่�นี้ไ� ม่่มีีเลย พี่่�กี๊�ต๊ เบิิกบานอารมณ์์ดีีมีีเรื่่�องโจ๊ก๊ ขำำ�ขัันเล่า่ ให้ฟ้ ังั ตลอดทาง พี่่น� ิดิ ก็ช็ ่่างพููดช่า่ งคุยุ
จุ๋�งจิ๋ง� กัันดููมีีความสุุข ทำำ�ให้้ผู้�ร่ว่ มเดินิ ทางพลอยสนุุกสนานรื่่�นรมย์ไ์ ปด้ว้ ย จึึงแทบจะไม่เ่ คยปฏิเิ สธสัักครั้้ง� ที่่�
ได้้รัับคำ�ำ ชวนให้ไ้ ปเที่�่ยวด้้วยกััน
ใครๆ ที่่ร�ู้�จักพี่่�กี๊๊�ต-พี่่�นิดิ แล้้ว ก็็มักั จะคิดิ ว่า่ พี่่�กี๊ต�๊ กลััวภรรยา เห็็นว่า่ ไงว่่าตามกัันตลอด แต่ถ่ ้้าได้อ้ ยู่�
ใกล้้ชิิดแล้้วจะรู้�ว่าความความจริงิ ไม่่ได้เ้ ป็น็ เช่น่ นั้้น� เลย บางครั้้ง� ที่�พ่ ี่่�นิดิ ทำ�ำ อะไรพลั้�งเผลอก็็จะถูกู ดุุเสีียงดััง
เหมืือนกันั แต่่พี่่�กี๊�ต๊ ก็ไ็ ม่่เคยทำ�ำ ต่อ่ หน้า้ บุุคคลอื่น่� เด็็ดขาด ถืือว่่าเป็็นการให้เ้ กีียรติิภรรยาเป็น็ อย่่างยิ่�ง
สิ่่�งต่่างๆ ที่�เ่ ราเห็็นในตััวพี่่�กี๊ต๊� ตลอดเวลาที่่�ผ่า่ นมานั้้�น ตั้ง� แต่ค่ วามสุภุ าพ อารมณ์ด์ ีี อบอุ่�น วางตััว
งดงามสมกัับความเป็น็ ผู้้�ดีีทุกุ กระเบีียดนิ้้ว� ทำำ�ให้้พวกเราทุุกคนทั้้ง� ชื่่น� ชม ภูมู ิใิ จ และเกรงใจพี่่�เขยของเรา
คนนี้้อ� ย่า่ งที่�ส่ ุดุ และยิ่ง� ปลาบปลื้้�มภููมิใิ จมากขึ้้น� เมื่�อ่ เวลาผ่า่ นไปพี่่ก� ี๊๊ต� ได้้รับั พระกรุุณาโปรดเกล้้าฯ แต่ง่ ตั้ง�
ให้้ดำำ�รงตำำ�แหน่ง่ เป็น็ องคมนตรีีในพระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิเิ บศร มหาภูมู ิิพลอดุุลยเดชมหาราช
บรมนาถบพิติ ร อัันเป็็นตำำ�แหน่่งที่่�มีีเกีียรติิสูงู สุุดและเป็็นสิิริมิ งคลแก่่ครอบครัวั เป็น็ อย่า่ งยิ่ง� จึงึ เรีียกได้้ว่่า
พี่่�กี๊�ต๊ ได้้ทำ�ำ หน้้าที่่�สามีีและพ่่อได้เ้ พีียบพร้้อมสมบูรู ณ์แ์ บบ อย่่างมิิอาจหาได้แ้ ล้ว้ คืือได้ม้ อบให้้ภรรยาและ
ลูกู ๆ ด้้วยความรัักความอบอุ่�น ยกย่อ่ งและให้้เกีียรติิภรรยา อีีกทั้้ง� ยัังมอบให้้ทั้้�งทรััพย์์สมบััติแิ ละเกีียรติิยศ
ชื่่�อเสีียงขั้น� สูงู สุุดอย่า่ งหาผู้�ใดเทีียบไม่ไ่ ด้้เลย เราจึงึ พูดู ได้้ว่่า “พี่�่กี๊ต� เป็น็ ความภูมู ิิใจของครอบครััวและพี่่�
น้อ้ งทุกุ คน”
100
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
E-Book ๘๔ ปี ม.ร.ว.เทพกมล เทวกุล "คุณชายของดิฉัน"
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search