249 Talabaning bajarish tartibini baholash mezonlari 1 Bemorni ko‘rikka tayyorlash 2 Teri rangiga e’tibor berish 3 Teri turgori, elastikligi, namligi yoki quruqligini aniqlash 4 Tartib bo‘yicha yuz, qo‘llar, tana, jinsiy a’zolar va oyoqlarni ko‘zdan kechirish. Toshmalar borligiga va ularning xususiyatlariga e’tibor berish 5 Teri sathida shpatel yurgizish. Teri qizaradi va 2-3 daqiqadan so‘ng rangi yo‘qoladi 6 Normal va patologik dermografizmga e’tibor berish 7 Jarayonni izoxlash Kasbga aloqador kasalliklar haqida umumiy ma’lumot Kasbga aloqador kasalliklar ishlab chiqarish mahsulotlarining odam organizmiga va uning terisiga ta’sir qilishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklar bo‘lib, terining butunligi buzilishi yoki organizmning immunbiologik xususiyatlarining va sezgirligining o‘zgarishlari bilan kechadi. Kasabga aloqador kasalliklar inson organizmiga va terisiga bir va bir vaqtning o‘zida bir necha nojo‘ya ta’sir qiluvchi kasbga aloqador omillarning ta’sir qilishi natijasida kelib chiqadi. Kasbga aloqador kasalliklar ko‘pincha qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarilishida, kimyo mahsulotlari bilan ishlov beruvchilarda, chorvachilikda, neft mahsulotlari, elektr toki va u bilan ishlov beruvchilarda, mettal qirindilari bilan ishlovchilarda va boshqa sohalarda yetarlicha himoya vositalarini qo‘llamasdan mexnat qiluvchilarda rivojlanadi. Kasbga aloqador kasalliklar kelib chiqishi uchun teriga va organizmga ta’sir qiluvchi mahsulotlarining bevosita va bilvosita ta’sirlari natijasida kelib chiqadi. Bevosita ta’sir natijasida kelib chiqadigan ta’sirotlar to‘g‘ridan to‘g‘ri organizmga ta’siri natijasida kelib chiqsa, bilvosita kelib chiqishi shu mahsulotlarga nisbatan organizmning sezgirligi ortishi hisobiga hosil bo‘lgan immun komplekslar ta’sirida kelib chiqadi. Kasbga aloqador kasalliklar ularning keltirib chiqaruvchi omillariga qarab guruhlarga bo‘linadi.
250 1.Kimyoviy mahsulotlarning teriga ta’siri natijasida kelib chiqadigan kasbga aloqador kasalliklar: Dori darmonlar, kosmetologik mahsulotlar, neft va neft mahsulotlari, bo‘yoqlar, uglevodorodlar, kislota va ishqorlar, og‘ir metall tuzlar, organik erituvchi aralashmalari ta’siri. 2. Fizikaviy omillarning teriga ta’siri natijasida kelib chiqadigan kasbga aloqador kasalliklar: mexanik ta’sirlar, kuyishlar, sovuq urishi, quyosh nuri, radiatsiyalar ta’siri, elektr toki urishi. 3. Infeksion va parazitar etiologiyadagi kasbga aloqador kasalliklar: zaxm, so‘zak (foxishalarda), kuydirgi (chorvadorlar va vetereniarlarda), virusli va parazitar kasalliklar (tarbiyachilarda), zamburug‘li kasalliklar (chorvachilik bilan shug‘ullanuvchilarda). Kimyoviy va fizikaviy ta’sirotlar natijasida kelib chiqadigan kasbga aloqador kasalliklarda terida qon tomirlar kegayishi hisobiga rozeola, dog‘, eritema; hujayralar migratsiyalanishi hisobiga tuguncha, do‘mboqcha, tugun; hujayralar vakuolizatsiyalanishi hisobiga pufakcha, pufak va pustula; hujayralar destruksiyasi hisobiga eroziya, yoriq va yara; pigment almashinuvi hisobiga gipo, giper yoki axromilar ko‘rinishidagi elementlar hosil bo‘lishi bilan kontakt (oddiy) va sezgirlikning ortishi hisobiga allergik dermatitlarning klinik belgilari bilan kechadi. Ba’zi xollarda ishlab chiqarish mahsulotlarining organizmga toksik ta’siri natijasida toksik dermatitlar rivojlanishi mumkin. Bulardan tashqari lixenifikatsiyalar, vegetatsiyalar, qipiqlanishlarning kuchayishi, chandiqlanishlar kabi o‘zgarishlarni ham uchratish mumkin. Ta’sirotlarning ta’sir darajasi va davomiyligiga bog‘liq holda bu elementlarning namoyon bo‘lishi kuzatiladi. Yengil ta’sirlanganda rozeola, dog‘, eritema, qipiqlanishning kuchayishi, papula ko‘rinishidagi elementlar hosil bo‘lsa, kuchli yoki og‘ir ta’sirlanganda tugunlar, do‘mboqchalar, pufakcha va pufaklar, eroziya, yoriq va yaralar paydo bo‘ladi. Ta’sirotlar uzoq muddat yengil ta’sir qilib turishi lixenifikatsiya, vegetatsiya va disxromiyalar kelib chiqishiga sababchi bo‘ladi. Bu ikkala guruh kasalliklari bemor kasbini o‘zgartirishi yoki ta’sir qilayotgan omilning teriga yoki organizmga ta’sirini to‘xtatishi bilan asta sekin klinik belgilarining yo‘qolishiga olib keladi. Faqat o‘rnida chandiqlanish, disxromiya, lixenifikatsiya, vegetatsiya kabi ikkilamchi qoldiq belgilarning uzoq muddat saqlanishi xosdir.
251 Infeksion va parazitar etiologiyadagi kasbga aloqador kasalliklar ko‘pincha kasbga aloqadorligi, kasalliklarning shu kasbni egallab turgan shaxslarga yuqishining ko‘pligi bilan izoxlanadi. Bu guruh kasalliklarining har biri nozologik birlik yoki kasallikni o‘zining kelib chiqishi va klinik belgilarining namoyon bo‘lishi bilan kechadi. Bu guruh kasalliklari kasbni o‘zgartirishi bilan kasallik belgilari yo‘qolib ketmaydi. Bemorlar boshidan kechirayotgan kasallik uchun maxsus davolanish kurslarini olishlari lozim. Har bir yuqumli tabiatga ega bo‘lgan kasalliklarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarning olib borilishi kasbga aloqador bo‘lgan yuqumli kasallikning kamayishiga olib keladi. Ekzema Ekzema-(grekcha-qaynayman, toshaman ma’nosini bildiradi). Ekzema o‘tkir yoki surunkali kasallik bo‘lib, terining nerv-allergik tabiatli yallig‘lanishi bilan va teriga har xil ko‘rinishdagi polimorf toshmalar toshishi, terining kuyishishi va qichishishi hamda kasallikning qaytalanib turishi bilan harakterlanadi. Kasallik keltirib chiqaruvchi omillar: ekzema rivojlanishida bir qancha tashqi va ichki omillar asosiy ahamiyatga ega. Tashqi omillar: terining tez-tez mexanik, fizik, kimyoviy va travmatik jarohatlanib turishi. Ichki omillar: jigar, buyrak, oshqozon ichak trakti, endokrin, asab tizimi kasalliklari. Patogistopatologiyasi-ekzema o‘tkir kechganida epidermisda parakeratoz, o‘choqli spongioz, derma so‘rg‘ichsimon qavatining shishi, qon tomirlarning kengayishi, ularning atrofida limfotsitar infiltratlar aniqlanadi. Keyinchalik spongiozlararo bo‘shliqqa limfootsitlarning to‘planishi bilan birga epidermisda akantoz, parakeratoz, spongioz kabi gistopatologik o‘zgarishlar kuzatiladi. Dermaning so‘rg‘ichsimon hujayralarida limfotsitlar va gistiotsitlardan tashkil topgan yaqqol rivojlangan infiltratlar aniqlanadi. Etiologik faktorlar, terining jarohatlangan sohalari va toshmalarning ko‘rinishiga qarab ekzemaning bir qancha shakllari farqlanadi.
252 Ekzemaning har xil bosqichlarida kasallikning asosiy sabablari va rivojlanishida endokrin-metabolik buzilishlar, infeksion-allergik omillar, genetik moyillik va immun tizimining sustlashishlari aniqlangan. Ekzema rivojlanishida endogen va ekzogen faktorlarning birga ta’sir etishi muhim ahamiyatga ega bo‘lib kasallik rivojlanishida ko‘p etiologiyalar mavjudligi aniqlangan. Xozirgi vaqtda patologik immun reaksiyaning to‘qima va hujayralarda yallig‘lanish va shikastlanish keltirib chiqishida allergik jarayonning ahamiyati katta ekanligi isbotlangan. Buning asosida ekzema rivojlanishida immun tizimida keskin o‘zgarishlar sodir bo‘lishi kuzatiladi. Ekzema bilan kasallanganlarda rivojlangan disgammaglobulinemiya (IgG miqdorining ko‘payishi va IgE, IgM miqdorining kamayishi) kuzatiladi. Faol T-limfotsitlar va umumiy T-hujayralar miqdorining kamayishi, T-xelperlar va T-supressoralarning bir-biriga nisbati o‘zgarishi kuzatiladi. V-limfotsitlar miqdorining ko‘payishi aniqlanadi. Immun tizimining sutlashishi infeksion antigenlar ta’sirining kuchayishiga, organizmda mavjud patogen mikroorganizmlarning makroorganizmga moslashuviga olib keladi va natijada surunkali o‘choqlar hosil qiladi. Natijada organizmda aylanib yuruvchi patologik immun komplekslar hosil bo‘ladi, o‘z navbatida bu komplekslar organizmdagi hujayralarni ta’sirlanishiga va yangi autoagressiv autoantitelalarning hosil bo‘lishiga olib keladi. Shuningdek ta’sirotlarning uzoq muddat ta’sirlari e’tiborga olingan holda ekzema neyrogen kasallik sifatida qabul qilingan. Ayniqsa periferik nerv tizimining uzoq muddat ta’sirlanib turishlari va zararlanishlari ekzema rivojlanishidagi asosiy patogenetik omil hisoblanadi. Bu o‘z navbatida jarohatlangan sohalar atrofida kelib chiqqan ekzemalarning rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqorida keltirilgan patologik jarayonlarning birlashishi natijasida organizmda neyroimmun- vegetodistonik, infeksion-allergik va metabolik jarayonlarning bir birini to‘ldirib boirishi yoki birgalikda kelishi ekzemaning patogenezini belgilab beradi. Ekzemaning klinik va patogenetik xususiyatlariga va kelib chiqishiga tayangan holda klinik turlari kelib chiqadi va shu asosda tasniflanish qabul qilingan. Chin, seboreyali, disgidrotik, mikrobli, kasbga aloqador va shoxsimon (tilotik) klinik turlarga bo‘linadi. Chin ekzema: terida o‘tkir yallig‘lanishli shishli eritemalarning paydo bo‘lishi va guruhlashgan tugunchalar va to‘liq shakllanmasdan
253 ochiladigan pufakchalarmikropufakchalarning paydo bo‘lishi bilan harakterlanadi. Ochilib qolgan pufakchalarning o‘rnida nuqtasimon ko‘rinishdagi eroziyalar paydo bo‘lib ular quduqchalarni eslatadi. Bu hosil bo‘lgan quduqchalardan 106-rasm serroz ajralmalar ajralib turadi natijada jarohatlangan soha namlanib turadi. Ajralayotgan seroz ekssudatlar qurib qotishi hisobiga kulrangsarg‘ish rangdagi qaloqlar hosil bo‘ladi. Qaloqlar tagidan epitelizatsiyalanish jarayoni rivojlanadi. Shularni hisobga olgan holda ekzemani kechishida shartli ravishda bir necha bosqichlar ajratiladi. Bular eritematoz, papulovezikulyoz, namlanish va qaloqlanish bosqichlari hisoblanadi. Kasallikning to‘lqinsimon kechishi natijasida bir vaqtning o‘zida bir necha xil birlamchi elementlarning rivojlanishi toshmalar polimorfizmiga sababchi bo‘ladi. O‘z vaqtida kerakli davo choralari belgilanmaganda kasallikning o‘tkir kechishi asta sekinlik bilan o‘sib boruvchi hujayralar infiltratlanishi hisobiga surunkali shaklga o‘tadi. Bunday xollarda shikastlangan teri sohasining qattiqlashishi va qalinlashishi ya’ni lixenifikatsiyalanishi kuzatiladi. Terining rangida turg‘un o‘zgarishlar va kepaklanish kuzatiladi. Kasallikning qaytalanishi yangi toshmalarning (eritema, papula, pufakcha, eroziv quduqchalar, qaloq va kepaklanishlar) paydo bo‘lishi bilan harakterlanib turadi. O‘tkir yallig‘lanish belgilarining infiltratlarga o‘tishi bilan almashinib turishi chin ekzemaga xos hisoblanadi. Chin ekzemaning yuqorida ko‘rsatilgan ob’ektiv belgilariga doimiy ravishda sub’ektiv belgilardan kuchli qichish, kuyishish, achishish kabi belgilar hamroxlik qilib boradi. Qichish kasallik qaytalangan vaqtda kuchayib boradi. Ekzema o‘choqlari aniq chegaraga ega bo‘lmasdan ularning tarqalib ketish xususiyatlari ham mavjud. Ko‘p xollarda yuz va barmoqlar sohasidan boshlanib keyinchalik badanning boshqa sohalariga ham tarqalib ketishi mumkin (106-rasm). Ko‘pincha toshmalar simmetrik toshish xususiyatiga ega bo‘lib muchalarga va tananing boshqa sohasiga tarqalishi mumkin.
254 Bemorlarni har xil kuchlilikdagi qichish bezovta qilib, ular asabiy bo‘lib qolishadi. Nevrotik reaksiyalarning kuchayishi uyqusizlik keltirib chiqarishi mumkin. Ekzema o‘choqlaridagi yallig‘lanish jarayonining kamayib borishi bilan, namlanish ham kamayib o‘rnida qaloqlar, qipiqlar hosil bo‘ladi. Ularning o‘rnida esa ikkilamchi pigmentlanishni kuzatish mumkin. Ekzema o‘chog‘ida terining qurishi yoriqlar hosil qilishiga sababchi bo‘ladi. Kaft va tovonda uzoq muddat ekzema jarayonining davom etishi terining qalinlashishiga sababchi bo‘ladi. Ba’zi xollarda ekzema o‘chog‘iga ikkilamchi infeksiyaning qo‘shilishi yiringcha va yiringli qaloqlarning hosil bo‘lishiga olib keladi. Ko‘p xollarda o‘z vaqtida davo choralari belgilanmasa o‘tkir yallig‘lanish jarayoni sekinlik bilan surunkali shaklga o‘tadi. Mikrobli ekzema-piodermiyalangan yoki zamburug‘li yallig‘lanishi bor (mikotik ekzema) surunkali o‘choqlarda hosil bo‘ladi. Infeksiyalangan jarohatlar, uzoq muddat kechuvchi trofik yaralar, tirnalishlar, yoriqlar atroflarida hosil bo‘ladi. Ekzemaning bu turi Paratavmatik ekzema deb yuritiladi. O‘tkir yallig‘langan, chegarasi aniq, katta-katta o‘choqlar ko‘rinishida namoyon bo‘lib, periferiyaga tomon shoxsimon qavatning oson ko‘chishi kuzatiladi. Yallig‘lanish o‘chog‘ida tugunchalar, pufakchalar, namlanishlar bilan birga o‘choq yuzasida yiringli qaloqlanishlar ham aniqlanadi. Yallig‘lanish o‘chog‘i atrofga qarab o‘sishiga moyillik harakterli hisoblanadi. Ularning atrofida sog‘lom teri sohasida ajralib turuvchi kam miqdorda maydamayda yiringchalar ham aniqlanadi. Shikastlangan sohada kuchli qichishish belgilari kuzatiladi. Ko‘p holatlarda mikrobli ekzema oyoq sohasida uchraydi va kasallikning boshlang‘ich davrlarida asimmetirik joylashadi. Mikrobli ekzemaning numulyar (tangasimon) yoki pilakchasimon shakli ajratiladi. Sog‘lom teridan aniq chegaralangan, o‘lchami 1-3 sm li aylana tangasimon ko‘rinishdagi toshmalarning toshishi bilan namoyon bo‘ladi. Uning shishgan va qizargan yuzasida namlanish kuzatilib, serozli-yiringli qaloq bilan qoplanib turadi. Tangasimon ekzema ko‘pincha tananing yuqorigi muchalarida uchrab turadi. Ayrim xollarda tarqalgan ko‘rinishda ham uchraydi. Mikrobli ekzemani o‘z vaqtida va yetarlicha davo muolajalari qilinmagan xollarida yoki uning takror-takror travmatizatsiyalanishi ikkilamchi allergik reaksiyalarning (mikrobidlar yoki allergidlar) rivojlanishiga sababchi bo‘lishi mumkin. Bu holatda tananing boshqa sohalariga ham polimorf toshmalar (shishli-eritematoz dog‘lar, tuguncha, pufakcha,
255 yiringcha) chiqishi kuzatiladi. Mikrobli ekzemaning rivojlanib boruvchi davrida ikkilamchi toshma elementlari bir biriga qo‘shilib katta joyni egallovchi namlanish bilan kechuvchi toshmalarni hosil qiladi. Bunday xollarda mikrobli ekzemaning chin ekzemaga aylanishi kuzatiladi. Mikrobli varikoz ekzema-kasallikning rivojlanishida oyoqlardagi vena tomirlarining varikoz kengayishidagi simptomlar birlashishi sababchi bo‘ladi. Jarayon asosan kengaygan venalar sohasida, ular atrofida, varikoz yaralar atrofida va sklerozlangan teri sohalarida kuzatiladi. Kasallik rivojlanishida varikoz kengaygan sohalarning jarohatlanib turishi, varikoz kengayishni davolashda mahalliy va umumiy ishlatiladigan dori-darmonlarga nisbatan sezgirlikning ortib qolishi, teriga qo‘yilgan bog‘lamlarning terini shikastlashlari kabi omillar asosiy ahamiyatga ega. Toshmalar polimorfligi kuzatiladi. Chegaralari aniq, yengil qichinish bilan kechadi. Kasallikning bu kechishi mikrobli paratravmatik ekzema kechimiga o‘xshab ketadi. Seboreyali ekzema-ekzemaning bu turi ko‘pincha seboreya bilan og‘rib turuvchi shaxslarda uchraydi. Toshmalar ko‘pincha yog‘ bezlari ko‘p joylashgan boshning sochli qismi, quloq supralari, ko‘krak, kuraklar oralig‘i, burun, burun burmalari sohalarida kuzatiladi. Jarohat o‘choqlarida eritematoz qipiqlanishlardan va kichkina tugunchalar qo‘shilishidan hosil bo‘lgan pilakchalar kuzatiladi. Toshmalar bir biri bilan qo‘shilib halqasimon ko‘rinish oladi. Toshmalar sohasida kepaklanish kuchayib, teri yaltirab turadi. Bemorlarni kuchli qichishish bezovta qilib, ular asabiy bo‘lib qolishadi. Kasbga aloqador ekzema-kasbga aloqador patogen faktorlarning teriga ta’siri hisobiga kelib chiqadi. Bular ko‘pincha tananing ochiq qismlarida kuzatiladi. Asosiy ta’sirlantiruvchi omil bo‘lib kimyoviy moddalar rol o‘ynaydi. Disgidrotik ekzema-asosan terining mug‘uz qavati qalin sohalarda ya’ni qo‘l kafti va oyoqning tovon sohalarida uchraydi. Mug‘uz qavatining qalinligi tufayli kasallikning eritematoz bosqichi ko‘zga aniq tashlanmaydi. Hosil bo‘lgan pufakcha va pufaklar ochilishi natijasida eroziyaga aylanishi yoki ularning ochilmasdan qurishi hisobiga seroz-yiringli qaloqlarga aylanishi kuzatiladi. Ba’zi xollarda pufakchalarning bir biriga yaqin joylashganlarining qo‘shilishi hisobiga ko‘p kamerali katta pufaklar paydo bo‘ladi. Disgidrotik ekzemada
256 o‘choqdagi toshmalarining asta-sekin atrofga tarqalib borishi natijasida jarayon qo‘l oyoqlarning boshqa sohalarigacha tarqalishi mumkin. Bunday xollarda mikropufakchalar, namlanishlar va seroz quduqchalarning hosil bo‘lishi kabilar qo‘shiladi. Ko‘pchilik bemorlarda disgidrotik ekzema tirnoqlarning distrofik o‘zgarishi bilan kechadi. Tilotik (mug‘uzsimon, qadoqlangan “mazolsimon”) ekzemaxuddi disgidrotik ekzemadagidek faqat kaft va tovonda uchraydi. Terining mug‘uz qavatining qalinlashganligi hisobiga eritematoz bosqichi rivojlanmagan bo‘ladi. Jarohatlangan sohada mug‘uz qavatning qalinlashishi (giperkeratoz) hisobiga teri sathidan ko‘tarilib turuvchi, qattiq har xil o‘lchamdagi tugunlar (mozol) hosil bo‘ladi. Bolalar ekzemasi-o‘zining ekssudativ elementlar kuchli rivojlanishi bilan ajralib turadi. Bolalar ekzemasi ko‘pincha otaonalarida yoki yaqin qarindoshlarida teri, shilliq qavatlar yoki ichki a’zolar tomonidan allergik reaktivligi bor bolalarda uchraydi. Bolalar ekzemasi ko‘pincha bolalarda uchraydigan ekssudativ kataral diatezi bor bolalarda, tez-tez yuqumli kasalliklar bilan og‘rib turgan, tering boshqa kasalliklari uchrab turadigan, sun’iy ovqatlantirilgan, homiladorlik og‘ir kechgan bolalarda ko‘proq uchrab turishi aniqlangan. Bolalarda uchrab turadigan ekzemaning ham chin, mikrobli va seboreyali klinik turlari ajratiladi. Hosil bo‘ladigan morfologik elementlar kattalarnikidan deyarli farq qilmaydi. Faqat bolalar ekzemasida ekssudativ (pufakcha va pufaklar, eroziyalar) toshmalarning ko‘p uchrashi, tananing boshqa sohalariga allergik toshmalarning toshishi, toshmalarning ikkilamchi infeksiya qo‘shilishi hisobiga tez yiringlashi kabi holatlar uchrab turadi. Sikozsimon ekzema- kasallikning bu turi sikoz bilan og‘riydigan shaxslarda kasallikning ekzemaga aylanishi bilan kechganlarda kuzatiladi. Bunday bemorlarda soch follikulalarida soch tolalarini o‘rab turuvchi yiringchalar paydo bo‘ladi, terida yallig‘lanish jarayoni kuzatilib kasallik qaytalanib turadi. Sikozsimon ekzemada jarohatlangan soha sochli sohalarning atroflarigacha tarqalib ekzema quduqchalari, namlanishlar va kuchli qichish kabi belgilar qo‘shiladi. Teri lixenifikatsiyalanadi (qalinlashadi). Sikozli ekzema asosan yuqori labda, soqol, qo‘ltiq osti va qov sohalarida ko‘p uchraydi.
257 Atopik ekzema-atopik dermatit bilan bog‘liq bo‘lib, atopik ekzema bilan og‘riydigan bemorlarning terisi quruq, qipiqlanib turishga moyil bo‘ladi. Atopik ekzema hamma yoshda uchraydi, ko‘pincha irsiy bog‘liqliklar mavjud. Terining ayrim sohalari qizarib, yallig‘lanish belgilari namoyon bo‘ladi. Bu yallig‘lanish juda kuchli qichishish bilan kechib, bemorlar qichinib turishlariga majbur bo‘lib qolishadi. Tirnalgan teri ikkilamchi infeksiya kirishiga moyil bo‘lib qoladi va shikastlangan sohalarda yiringchalarni ko‘rish mumkin. Ekzema xususiyatlari; -Ekzema hama yoshda, terining hamma joyida- ko‘proq yuz va muchalar sohalarida uchraydi. -Chin ekzema o‘tkir, o‘tkir osti va surunkali kechadi. O‘tkir ekzema ko‘pgina pufakchalar bilan birga eritema, ularning ochilishidan eroziya va qaloq va qipiqlanib turuvchi namlanishlar bilan tavsiflanadi. Ko‘pincha simmetrik joylashadi. -Ekzema kuchli qichish va achishish bilan kechadi. -Mikrobli ekzema organizmning mikroblarga va ularning endo yoki ekzotoksinlariga nisbatan sezgirligi oshishi hisobiga kelib chiqadi. Mikrobli ekzema o‘choqlari asimmetrik joylashadi. -Seboreyali ekzema seboreya bilan bog‘liq. Ular asosan boshning sochli qismida, quloq suprasi va uning orqasida, ko‘krakda va kuraklar oralig‘ida uchraydi. -Kasbga aloqador ekzema ko‘pincha kimyoviy ta’sirlantiruvchilar oqibatida kelib chiqadi. Ular tananing ochiq qismlarida uchraydi. Chin ekzema klinikasi bilan o‘xshash kechadi. -disgitrotik va tilotik (muguzsimon) ekzema asosan kaft va tovonda uchraydi. -sikozsimon ekzema sochli va tukli sohalarda uchrab qo‘pincha sikozdan keyin rivojlanadi. Davosi: ekzemani davolashda uni keltirib chiqaruvchi omillar va kasallikning klinik shakllari e’tiborga olinadi. Buning uchun mahalliy va umumiy ta’sirga ega bo‘lgan dori preparatlari qo‘llaniladi. Mahalliy davo sifatida namlashlar, pastalar, malhamlar, kremlar ishlatiladi. Asosiy patogenetik davo organizmda sezgirlik darajasini pasaytirishga yoki yo‘qotishga qaratilgan bo‘ladi. Buning uchun giposensibillovchi yoki desenisibilovchi preparatlar qo‘llaniladi. Kortikosteroidli malham yoki kremlar bir vaqtning o‘zida ham desensibillovchi ham
258 yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatishi bilan ekzemani davolashda asosiy patogenetik davo hisoblanadi. Ekzemani qaytalanishini oldini olish maqsadida gigiena, ovqatlanish, organizmni chiniqtirib borish, kiyinish qoidalariga rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Ichki a’zolarning me’erida ishlab turishini ta’minlab berish lozim. Ichak gijja va parazitar kasalliklarini o‘z vaqtida sifatli qilib davolash kasallikning profilaktik choralariga kiradi. Jarohat sohasiga suv tekkizish mutlaqo mumkin emas. Jarohat joyi tashqi faktorlardan chang, sovuq, quyosh nuri, issiq va kimyoviy mahsulotlardan boylam qo‘yib himoyalanadi. Talabaning amaliy mashg‘ulotni o‘tkazishi uchun zarur bilim va ko‘nikmalar: Mahalliy davolash usullari: Namlash texnikasi Namlash-kasallikning o‘tkir, yarim o‘tkir yallig‘lanish davrlarida teri yuzasi issiq va nam bo‘lganda qo‘llaniladi. Ko‘rsatma: o‘tkir dermatitlar, ekssudatli ekzemalar, bolalar ekssudativ diatezi. Yallig‘lanishning o‘tkir va o‘tkir osti turlarida namlash chayqatmalaridan, dorilaridan, pastalardan foydalaniladi. Surunkali va chuqur jarayonlarda krem, malhamlar, pasta va kompresslardan foydalaniladi. Kerakli jihozlar: bint yoki marli, dori moddasi (furatsillin eritmasi, romaska eritmasi, rivanol va.x.k), buyraksimon idish. Talabaning bajarish tartibini baholash mezonlari 1 Bemorni ko‘ruv uchun tayorlash, qo‘l yuviladi, artiladi 2 Bemorga muolaja tushuntiriladi va qulay vaziyatga o‘tirg‘iziladi 3 Mahalliy dori vositasini qo‘llashdan oldin patologik o‘choq yiring, qipiqlar pufakcha va pufaklarni qobiqlaridan tozalanadi. 4 Marli yoki bint 4-5 qavat qilib buklanadi va jarohatlangan teri hajmida qirqiladi. Jarayon qanchalik o‘tkir bo‘lsa tanlanayotgan dori vositasi shunchalik yuza ta’sir qilishi kerak. 5 Idishdagi dori eritmasi bilan marli ho‘llanadi va biroz siqib eritmasining ortiqchasi tushiriladi so‘ngra terining zararlangan qismiga bog‘lab qo‘yiladi. 6 Bog‘lam qurib qolmasligi uchun har 10- 20 minutda almashtirilib, namlab turiladi.
259
260 IX BOB. TERINING PUFAKLI TOSHMALAR BILAN KECHUVCHI KASALLIKLARI Lever pufakli pemfigoidi Lever pemfigoidi-Terida pufaklarning paydo bo‘lishi hamda terining kuchli qichishi bilan kechadigan kasallikdir. Asosiy tavsifi: 1. Lever pufakli pemfigoidi (LPP) subepidermal pufakli kasalliklar ichida eng ko‘p uchrashi va keksa yoshdagilarda qayd qilinadi. 2. Ko‘p holatlarda kasallik kechishi surunkali, qaytalanib turish va remissiya davri bilan almashinish xususiyatiga ega. 3. To‘qimalarga turg‘un o‘tirib olgan LPP180, LPP230 antigenlarga yoki XVII tipdagi kollagenga nisbatan organizmda aylanib yuruvchi antitela mavjud. 4. Klinik ko‘rinishing turlari juda ko‘p. Kasallik tipik kechganida terida kuchli qichish bilan keladigan pufaklar paydo bo‘ladi. Kasallik boshlanishida yoki atipik kechganida chegaralangan yoki tarqalgan ekzematoz yoki urtikar toshmali o‘choqlar aniqlanadi. 5. Diagnoz immunopatologik tekshiruvlarga asoslanadi. Ayniqsa to‘g‘ri va noto‘g‘ri immunoflouressent mikroskopiyada va IFA yordamida LPP180/LPP230 antigenlari aniqlanadi. XVIII asrda pemfigus atamasi terida pufaklar bilan kechuvchi kasalliklariga diagnoz qo‘yish uchun keng ishlatilgan. 1953 yilga kelib Lever maxsus klinik va gistologik belgilariga asoslanib chin po‘rsildoq yaradan LPP ni farqlarga ajratgan. Keyinchalik Jordon, Beutner lar terining bazal membranasiga nisbatan maxsus aylanib yuruvchi antitelolar borligini aniqlashgan. Bu o‘z navbatida maxsus antitelolar hisobiga dermoepidermal birikmaning yemirilishiga sababchi bo‘lib epidermisning ko‘chishiga olib keladi degan fikr oldinga surilgan. Klinikasi: kasallik kechishida pufakoldi va pufakli klinik davrlari tafovut qilinadi. Pufak oldi ya’ni prodromal davrida –teridagi o‘zgarishlar juda ham xilma-xil polimorf ko‘rinshga ega bo‘ladi. Kasallikka xos kelmaydigan kuchli qichish belgilari, tirnalgan izlar, ekzematoz va papulyoz toshmalar bilan namoyon bo‘ladi. Bu o‘zgarishlar bir necha haftadan bir necha oylargacha saqlanishi mumkin. Shu belgilar doimiy belgilar sifatida takrorlanib turishi ham mumkin.
261 Pufakli (bullyoz) davribu davrda sog‘lom ko‘ringan teri sohasi yoki eritematoz, papulyoz, halqa ko‘rinishiga aylangan tugun yoki pilakchalar pufakcha va pufaklar rivojlanadi. Pufaklar o‘lchami 1-4 sm diametrga ega bo‘lib ular tarang, ichda tiniq serroz 107-rasm suyuqlikka to‘lgan, bir necha kun saqlanib turuvchi, yorilgandan keyin o‘rnida eroziv yoki po‘stloqlar qoldiruvchi xususiyatga ega. Ayrim holatlarda pufaklar ichidagi gemorragik suyuqlikka aylanadi. Ular simmetrik joylashadi. Ko‘pincha muchalarning bukuvchi sohasida va qorin, bel sohalariga toshadi. Tabiiy burma sohalariga o‘suvchi pilakchalar toshishi ehtimoli bor. Yallig‘lanishdan keyingi qoldiq o‘zgarishlar giperpigment va gipopigmentatsiyani va juda kamdan-kam holatlarda miliumni (epidermal kistoz hosila) o‘z ichiga oladi. Og‘iz shilliq qavatlari 10-30% bemorlarda kuzatiladi. Ko‘z, burun, yutqin, qizilo‘ngach va anogenital sohalar kamdan-kam holatlarda jarohatlanadi. 40-50 % bemorlarda periferik qonda eozinofiliya kuzatiladi (107-rasm). Diagnoz: LPP klinik belgilari va gistologik tekshiruv asoslari, to‘g‘ri va noto‘g‘ri mikroskopik immunofluoressensiya yoki IFA tekshiruv natijalariga asoslanib qo‘yiladi. Davosi: asosiy patogenetik davo sifatida glyukokortikosteroid preparatlarini qo‘llash tavsiya qilinadi. Uning kunlik miqdori kasallikning kechim og‘irligiga bog‘liq holda 0,3-0,75 mg/kg/sutka tavsiya qilinadi. Klinik effektivlik nazoratini olib borish 1-2 hafta ichida, ayrim holatlarda 28 kun davom etadi. Klinik belgilar to‘liq bartaraf qilingandan keyin bemorga 6-9 oy davomida prednizolon ichib yurishi tavsiya qilinadi. Prednizolonning kunlik miqdorini har haftasiga 10-20 mg dan asta-sekinlik bilan kamaytirib borish tavsiya etiladi. Zarurat tug‘ilganda bemorlarga immunsupressiv davo choralari olib boriladi. Buning uchun azatioprin (0,5-2,5 mg/kg/kuniga), mikofenolat mofetil (1,5–3 g/kuniga), metotreksat, xlorambutsil (0,1 mg/kg/kuniga, ko‘pincha 4–6 mg/kuniga), siklofosfamid (1–3 mg/kg/kuniga) kabi preparatlarning birini individual tanlab berish tavsiya etiladi.
262 Plazmoforez usuli ham patogen sitokinlarni, interleykinlarni va o‘sma α-nekroz faktorlarni organizmdan chiqarish uchun yaxshi smara beradi. Po‘rsildoq yara (Chin akantolitik pemfigus yoki autoimmun pufakli kasallik) Po‘rsildoq yara-yallig‘lanmagan teri va shilliq qavatlarda akantoliz hisobiga to‘satdan pufakcha va pufaklar hosil bo‘lishi bilan kechadigan surunkali kasallik bo‘lib, zarur davo choralari olib borilmasa toshmalar butun teriga va shilliq qavatlarga tarqalib, to‘lqinsimon va yomon oqibatlar bilan kechadigan autoimmun kasallik hisoblanadi. Kasallik asosan katta yoshdagilar orasida ko‘p uchrashi, bolalar bu kasallik bilan kamdan kam xollarda kasallanishi muhim ahamiyatga ega. Etiologiyasi va patogenezi: Po‘rsildoq yaraning kelib chiqishini tushuntirib beruvchi bir necha nazariyalar mavjud bo‘lib: ulardan immunologik, virusli, endokrin, nevrogen, endokrin, moddalar almashinuvi buzilishi nazariyalari muhim o‘rin tutadi. Immunoflyuoressent tekshiruvlar natijasida bemorlar qonida epidermisidagi antigenga nisbatan antitelalar borligi isbotlangan. Bu o‘z navbatida kasallikning kelib chiqishida organizmda rivojlanuvchi autoimmun nazariyalarining ahamiyati kattaligidan dalolat beradi. Immunobloting analizi yordamida epidermisga va pufakcha ichidagi suyuqlikka nisbatan antitelolar topilishi bu nazariyani yana bir bor tasdiqlab beradi. Mavxum bo‘lib qolayotgani aynan tikansimon qavat hujayralari oralig‘idagi ko‘prikchalar (desmosomalar)da anitgenlarning nima hisobidan paydo bo‘lishidir. Xususan po‘rsildoq pufakli yara kasalligi bilan xastalangan bemorlar qon zardobida kasallikning faol bo‘lgan davrida, pufak suyuqligida va zararlangan terida epidermis tikansimon qavat hujayralari oralig‘idagi ko‘prikchalar (desmosomalar)ga qarshi antitanachalar miqdorining yuqoriligi va bu antitanachalarning JgG sinfiga mansubligi aniqlangan. Antitanachalar miqdori kasallik holatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lib, kasallik avj olgan bosqichda ularning miqdori ko‘payishi va aksincha ya’ni remissiya davrida past miqdorda yoki umuman aniqlanmaydi. Kasallik rivojlanishida T-va V-limfotsitlar faoliyatining o‘zgarishlari, organizmda mavjud kallikrein-kinin sistemasi muvozanatining
263 buzilishi kabi o‘zgarishlar ham kasallik rivojlanishida mustasno emas. Epidermisning yaltiroq qavatidagi hujayralar ichi yadrosida DNK miqdorining ortib ketishi, bu hujayralarning sitoplazmasida suv-tuz alamashinuvini buzilishiga sababchi bo‘ladi. Bu o‘z navbatida hujayra membranasining o‘tkazuvchaniligi va antigenlik xususiyatining ortib borishiga olib keladi. Natijada autoimmun jarayon rivojlanib kasallikning rivojlanishiga sababchi bo‘ladi. Ba’zi olimlarning olib borgan tajribalaridan pemfigus virusli kasalliklar guruhiga mansub degan fikrlar kelib chiqadi. Pufak ichidagi suyuqlikni tajribadagi oq sichqon va quyonlarning terisi orasiga yuborilganda, ularda pufak hosil bo‘lishi, qon zardobi va pufak suyuqligida virusga o‘xshash zarrachalar borligi aniqlanganlig bu nazariyaga yaqin boradi. Aynan ana shu ikkala nazariya birga kelishi po‘rsildoq yaraning rivojlanishi va kelib chiqishini yaqinroq tushintirib beradi. Ruxiy holatning buzilishlari, emotsional hayajonlanish va nevrologik kasalliklar ham pemfigusga sabab bo‘lishi mumkin. Bemorlarda orqa va bosh miya, hamda orqa miya gangliyalari hujayralarida degenerativ o‘zgarishlar bo‘lishi nevrogen konsepsiyani ilgari suradi. Oqsil, uglevod va suv-minerallar almashinuvining buzilishi ham kuzatiladi, pemfigusning vujudga kelishi bu modda almashinuvi bilan bog‘liq degan nazariyaning yaratilishiga sababchi bo‘ladi. Bemorlar peshobida xloridlar miqdorining kamayishi, xloridlarning organizmda ushlanib qolishi, minerallar almashinuvining buzilishiga olib keladi. Mineralokortikoidlar va glyukokortikosteroidlar sintezi kamayishi aniqlangan. Po‘rsildoq yara ba’zida homiladorlik darida kuzatilishi, bu davr tugagach, kasallik yo‘qolib ketishi, endokrin bezlar faoliyatining buzilishi bilan ta’riflanadi. Kasallik kechishida barcha patologik o‘zgarishlar epidermisning tikansimon qavatida gistologik o‘zgarishning yuzaga kelishiga olib keladi. Akantoliz bu epidermis tikanaksimon qavati hujayralari orasidagi ko‘prikchalar (desmosomalar) ning sementlovchi moddasini yemirilishi oqibatida, o‘zaro bog‘liqlikning buzilishi. Terida akantoliz yuzaga kelishida proteolitik fermentlarning ahamiyati katta. Pemfigus va boshqa pufakli kasallik bilan og‘rigan bemorlarning qon zardobi yuqori proteolitik fermentlar aktivligining oshishi epidermisda akantoliz jarayonini yuzaga keltirishi mumkin.
264 Klinikasi. Po‘rsildoq yarani klinik belgilarining namoyon bo‘lishi va kechimiga qarab 4 xil klinik shaklga bo‘lib o‘rganish qabul qilingan. Vulgar (chin, oddiy) po‘rsildoq yara. Vegetatsiyalanuvchi (o‘suvchi) po‘rsildoq yara. Qaloqli po‘rsildoq yara. Seboreyali (eritematoz) po‘rsildoq yara. Chin (oddiy) po‘rsildoq yara (Pemphigus vulgaris) Chin po‘rsildoq yara o‘zining klinik kechishi, davomiyligi va asoratlari bilan boshqa shakllaridan farq qilib, barcha klinik shakllari ichida o‘rtacha 70-75% hollarda kuzatiladi. Kasallikning boshlang‘ich belgilari asosan, og‘iz va tomoq shilliq pardalarida tez yorilib ochiluvchi pufakchalar va pufaklar hosil bo‘lishi bilan boshlanadi, ya’ni dastlabki pufaklar og‘iz bo‘shlig‘idan boshlanadi. Ko‘p sonli eroziyalar og‘iz shilliq qavatida, labda tashqi jinsiy organlarda joylashadi, ovqatlanganda yoki jinsiy aloqa vaqtida og‘riq kuzatilishi mumkin. Keyinchalik, ba’zida bir necha oy va yillardan keyin badan, yuz terisi, qo‘l-oyoqlar, chov va qo‘ltiq osti chuqurchalari, jinsiy a’zolarda o‘zgarmagan terida pufak va pufakchalar paydo bo‘lishi kuzatiladi. Terida birdaniga avvaliga tarang bo‘lgan, keyin tezda shalpayib qoladigan har xil kattalikdagi pufakcha va pufaklar paydo bo‘ladi. Pufaklar mayda yoki yirik (ba’zan diametri 10 smgacha), shakli aylana, oval, notekis yoki noksimon bo‘ladi. Pufakchalar ichidagi suyuqligida avvaliga seroz, keyinchalik gemorragik yoki ikkilamchi infeksiya qo‘shilishi oqibatida yiringli ekksudat yig‘iladi. Pufaklar salgina ta’sirotga yorilib, o‘rnida och qizg‘ish rangli eroziyalarni hosil qiladi. Bemorlarda sub’ektiv shikoyatlar kuzatilmaydi, ba’zan biroz qichish bo‘lishi mumkin.Eroziyalar atrofida yangi pufaklar hosil bo‘lishi va ularning chegaralarini kengayishi oqibatida keng qamrovli zararlanish o‘choqlari yuzaga keladi. Kasallikning avj olgan davrida pufaklar atrofidagi sog‘lom hisoblangan teri sohalari ham zararlangan bo‘lib, teri tortilganda pufakchalar atrofidagi sohalarigacha tez ajraluvchan bo‘lib qoladi (Nikolskiy belgisi musbat bo‘ladi, pishgan shaftoli po‘stlog‘ini ajratishni eslatadi). Pufakchalar ustidan bosilganda ichidagi ekssudatning atrof to‘qimalarga tarqalib ketishi va pufakcha shalpayib qolishi kuzatiladi (Asbo-Ganzen belgisi, havoto‘ldirilgan
265 108-rasm pufak ustidan bosilgan holatni eslatadi). Bemorning terisidagi pufakcha ichidagi suyuqlikning og‘irligi hisobiga osilib tortilib qolishi nok shaklini olgani uchun “nok” belgisi yoki Sheklakov aniqlaganligi sababli Sheklakov belgisi deb yuritiladi (pufak ichiga suv solib devorga osib qo‘ygan ko‘rinishni eslatadi) (108-rasm). Keyinchalik eroziyalangan elementlar undan ajralayotgan ekssudatga bog‘liq holda seroz, gemorragik yoki yiringli qaloqlar bilan qoplanadi. Kasallik uzoq vaqt yillar davomida to‘lqinsimon ko‘rinishda kechadi. O‘rtadagi remissiyalar residivlar ya’ni kasallikning avj olishlari bilan almashinib turadi. Chin po‘rsildoq yara yaxshi sifatli kechganda bemorning umumiy ahvolida chuqur o‘zgarishlar kuzatilmasligi mumkin. Shiddat bilan og‘ir kechishida esa bemorlarning tez vaqt ichida ozib ketishi (kaxeksiya), terining jarohatlangan sohalariga ikkilamchi infeksiya tushib asoratlanishi, tana haroratining septik ko‘tarilishi, ichki a’zolar tomonidan asoratlanishlar kuzatilib umumklinik belgilar qo‘shilishi mumkin. Umumiy qon tahlilida EChT ortib ketishi, eozinofiliya, natriy va xlor ionlari miqdorining oshishi, umumiy oqsil ayniqsa gamma va immunoglobulinlar miqdorining kamayishi aniqlanadi. Tegishli davo choralari olib borilmagan xollarda bemorlar 1-2 yil ichida asta-sekinlik bilan tinkasi qurib borib halok bo‘lishadi. Vegetatsiyalanuvchi (o‘suvchi) po‘rsildoq yara (Pemphigus vegetans) Vegetatsiyalanuvchi po‘rsildoq yara, chin po‘rsildoq yaraga o‘xshab og‘iz shilliq pardasida pufakchalar paydo bo‘lishi bilan boshlanadi va tezda tabiiy teshiklar atrofiga, kindik sohasi, tabiiy burmalar sohasiga qo‘ltiq osti, sut bezlari osti, chov burmalarida, jinsiy a’zolar terisida va og‘iz shilliq qavatlarining silliq teriga o‘tish sohalarida paydo bo‘ladi. Pufaklar yorilib o‘rnida katta eroziyalar qoldiradi, eroziyalangan sohalarda so‘rg‘ichsimon qavat hujayralarining ko‘payishi va o‘sishi (papilamatozi) hisobiga teri sathidan sekin o‘sib
266 ko‘tarilib boruvchi vegetatsiyalar hosil bo‘la boshlaydi. Kasallik shakli klinik ko‘rinishiga qarab shu nomni olgan. Vegetatsiyalangan sohalarda to‘qimalarning yiringli nekrotik yemirilishi hisobiga badbo‘y hid kelib turadi. Eroziyalar bir-biriga qo‘shilishi oqibatida keng sohani qamarab oluvchi vegetatsiyalanuvchi pilakchalar yuzaga kelib, ularning atrofida yiringchali toshmalar kuzatiladi. Eroziyalangan sohalar satxi 10-15 sm gacha yetishi mumkin. Patologik jarayon uzoq davom etgan hollarda vegetatsiyalar ustidagi ekssudat qalin qatqaloqlar hosil qilib so‘galsimon ko‘rinishga kiradi. Bemorlarni sub’ektiv shikoyatlaridan og‘riq va achishishlar bezovta qiladi. Jarohatlangan sohalar harakatlanganda og‘riqli bo‘lib, harakatni chegaralab qo‘yadi. Bemorlarda ko‘pincha kaxeksiya avj olib ba’zilari o‘lim bilan tugaydi. Zararlanish o‘choqlariga yaqin bo‘lgan sohalarda Nikolskiy belgisi musbatligi aniqlanadi. Eroziyalar tubi va pufaklar ichidagi suyuqlik mikroskopik tekshirilganda akantolitik hujayralar aniqlanadi. Bemorlar kuchli qichishdan aziyat chekishadi. Davo choralari yaxshi olib borilganda o‘sish (vegetatsiyalanish) to‘xtab, qurib bitadi, o‘rnida ikkilamchi giperpigpentatsiya dog‘lari qoladi. Qaloqli (qavat-qavat qaloqli) po‘rsildoq yara (Pemphigus foliaceus) Kasallikning bu shaklida tez rivojlanuvchi akantoliz jarayoni kuzatilib, terining muguz qavati ostida yoriqlar paydo bo‘lib, ular tezda pufaklarga aylanadi. Kasallikning avj olish davrida o‘zgarmagan teri sathidan ko‘tarilib turuvchi tomi yupqa pufakchalar paydo bo‘lib, ular shalpayib turadi. Pufakchalarning ochilishi eroziyalarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Ba’zida pufakchalar ochilmasdan o‘rnida qurib qaloqga aylanadi. Qaloqlar ostida asta sekin epitelizatsiyalanish boshlanadi. Quruq qaloqlar sohasida hosil bo‘layotgan yangi ekssudatlarning ajralib turishi va ularning ham qaloqlanib borishi, bir necha qavatdan iborat qaloqlarni hosil qilishi mumkin, shuning uchun ham kasallikning bu shakli qat-qat yoki qatqaloqli po‘rsildoq yara nomini olgan. Kasallik uzoq yillar davomida kechib, uzoq muddatga remissiyalanib turadi. Qo‘zish davrida klinik belgilar asta sekin rivojlanib borib, terining keng satxini egallab olishi mumkin. Jarayon boshning sochli qismigacha tarqalib borishi mumkin, bunday xollarda sochlarning qisman to‘kilishi xollari ham uchrab turadi. Ba’zi xollarda
267 kasallikning boshlanishi eritrodermiya kurinishida boshlanib, keyin qizargan sohalarda pufak va pufakchalar paydo bo‘lishi kuzatiladi. Boshlang‘ich klinik belgilari ekzema, seboreyali dermatit, tosikodermiyadagi eritematoz-skvamoz o‘zgarishlarga o‘xshab ketadi. Kasallik avval teridagi qizarishli- yallig‘langan asosda, yupqa qobiqli yuzaki joylashgan pufaklar paydo bo‘lishi bilan boshlanib, qobiqlar yorilishi natijasida, och qizg‘ish rangli eroziyalar yuzaga keladi, tez orada ekssudat qobiq qoldiqlari bilan birgalikda qalin qaloq hosil qiladi. Nikolskiy belgisi musbat bo‘ladi. Shilliq qavatlar kamdan-kamxollarda zararlanadi. Bemorlarda sub’ektiv og‘riq achishish va qichishish kabi belgilar kuzatiladi, pufak surtmalarida akantolitik hujayralar aniqlanadi. Jarayonning tarqanligi uchun bemorning umumiy ahvoli yomonlashib tana harorati ko‘tariladi, ikkilamchi infeksiya qo‘shilib, kaxeksiya rivojlanadi. Bemorlar steroid preparatlari bilan davolanmasa 1-2 yil ichida nobud bo‘ladi. Seboreyali (eritematoz) po‘rsildoq yara yoki Senir-Asher sindromi (Pemphigus seborrhaicus, seu erythematosus) Seboreyali shakli po‘rsildoq yara klinik shakllarining ichida yaxshi sifatli turi bo‘lib, uzoq yillar asoratlarsiz kechish xususiyatiga ega. Kasallikning ilk belgilari ko‘pincha yuz sohasidan boshlanib, keyinchalik boshning sochli qismi, ko‘krak, yelka va qo‘l sohalariga tarqalib u yerlarni jarohatlaydi. Seboreyali pemfigus rivojlanib borib keyinchalik chin va qatqaloqli po‘rsildoq yara turlariga o‘tishi mumkin. Jarohatlangan sohalarda qalin yog‘li qaloqlar hosil bo‘ladi, ular olib tashlanganda ostida eroziyalangan soha qoladi. Eroziyalangan sohadan surtma olib tekshirilganda akantolitik hujayralarni topish mumkin. Xuddi pufaklardan oldin yog‘li qaloqlar hosil bo‘lgandek tuyuladi. Tanada, muchalarda avvaliga pufakchalar hosil bo‘lib keyin qaloqlanadi, qaloqlar qat-qat bo‘lishi mumkin. Shilliq qavatlar kamdan kam jarohatlanadi, jarohatlanadigan bo‘lsa yomon sifatli ekanligini bildiradi. Yuz sohasidagi jarayon bir necha oydan 5-7 yilgacha bo‘lishi mumkin. Boshning sochli qismida toshmalar seboreyali dermatitni eslatadi, ammo chegaralangan zararlangan o‘choqlar mavjud bo‘lib, ho‘l, zich po‘stloqlar bilan qoplangan bo‘ladi, keyinchalik bu sohalarda sochlar to‘kilib, chandiqli atrofiyalar rivojlanadi. Pufaklar yorilgan
268 sohalarda Nikolskiy belgisi musbat bo‘ladi. Seboreyali po‘rsildoq yara kasalligiga qichishish, achishish va og‘riq belgilari xos bo‘ladi. Diagnostikasi: Terida akantolizis jarayoni oqibatida pufakli toshmalar hosil bo‘lib, ularning tarkibidagi suyuqlikda shakli o‘zgargan akantolitik hujayralar hosil bo‘ladi. Birinchi bor 1948 yilda A. Tsank tomonidan pufaklar yorilishi oqibatida hosil bo‘lgan eroziyalardan surtmalar olinib, uni Romanovskiy-Gimza usuli yordamida bo‘yash orqali akantolitik hujayralar aniqlangan. Akantolitik yoki Tsank hujayralarining aniqlanishi kasallikning asosiy diagnostik me’zonlaridan bo‘lib xizmat qiladi. Tsank hujayralarining o‘ziga xos morfologik belgilari quyidagilaridan iborat; 1.Akantolitik hujayralar epidermisning hujayralariga nisbatan kichkina, yadrosi esa bir necha marta katta bo‘lib sitoplazmani to‘ldirib turadi. 2.Katta yadro tarkibida 2-3 ta yadrocha aniqlanadi. 3.Romanovskiy-Gimza usulida bo‘yalganda uning yadrosi to‘q siyox rangga va sitoplazmasi och zangori rangga, ular oralig‘i aylana shaklida och havo rangga bo‘yaladi. 4.Hujayralar ko‘pincha bir necha yadro tutadi. Akantolizis jarayoni natijasida Nikolskiy belgisining kuzatiladi. Ushbu klinik belgida, yorilgan pufak atrofida osilib turgan teri pinset bilan tortilganda epidermisning ko‘rinarli sog‘lom bo‘lgan sohalarida ham ko‘chishi kuzatiladi. Asbo-Gansen belgisida yorilmagan pufak qobig‘ining ustidan markaziy qismiga barmoq bilan bosilganda, pufak chegaralarining yon atrofga qarab kengayishi va hajmining kattalashishi, Sheklakov belgisida esa bemor tana holatining o‘zgarishi oqibatida pufak ichidagi suyuqlik bosimi ostida pufakning noksimon shaklga kirib osilib turishi kuzatiladi. Talabaning amaliy mashg‘ulotni o‘tkazishi uchun zarur bilim va ko‘nikmalar: Talabaning bajarish tartibini baholash mezonlari 1 Bemorni ko‘ruv uchun tayyorlash 2 Birlamchi toshmani aniqlash 3 Yangi pufak tubi yuzasidan skalpel yoki qaynatish orqali sterillangan o‘quvchi rezinkasini yengil bosish bilan material olinadi va yog‘sizlangan steril buyum oynasiga qo‘yiladi
269 4 Bir minut davomida materialni metil spirti yordamida fiksatsiya qilinadi 5 Xona haroratida materialni fiksatsiya qilishadi 6 Romanovskiy –Gimza bo‘yicha bo‘yashadi 7 Mikroskop tagida 10x40 kattaligida preparatni akantolitik hujayralarga tekshiriladi Differensial diagnostikasi Chin po‘rsildoq yarani differensial diagnostikasi. Leverning bullyoz pufakli kasalligi chin po‘rsildoq yaradan klinik kechishi bilan farq qiladi, ya’ni Leverning bullyoz pufakli kasalligi birmuncha yaxshi sifatli va oqibatli kechadi. Pufaklar tarang katta bo‘ladi, asosan terida joylashadi, shilliq qavatlar kamroq jarohatlanadi. Pufaklar simmetrik emas, epidermis ostida joylashadi. Nikolskiy simptomi manfiy, Tsank hujayralari surtmalarda topilmaydi. Dyuring uchuqsimon dermatiti turli yoshda uchraydi, polimorf ekssudativ toshma elementlari eritematoz teri yuzasida guruh-guruh bo‘lib, simmetrik joylashadi. Toshmalar toshgan sohada teri qichishi kuzatiladi. Shilliq pardalarda juda kam hollarda jarohatlanish uchrashi mumkin. Nikolskiy belgisi manfiy bo‘ladi. Bemorlar qon tahlilida va pufak suyuqligida doimiy eozinofili kuzatiladi. Yadasson sinamasi (yod eritmasiga yuqori sezuvchanlik) musbat bo‘ladi. Pufakdan olingan surtmalarda Tsank hujayralari topilmaydi. Ko‘p shaklli ekssudativ eritema chin po‘rsildoq yaradan o‘tkir klinik kechishi va polimorf toshmalar toshishi bilan, toshmalar asosan qo‘l-oyoqning yozuvchi yuzalarida joylashuvi bilan farqlanadi. Pufaklar bilan bir vaqtda qavarchiq va tugunchali toshmalar kuzatilib, ularning markazida, qush ko‘zini elatuvchi botiqlik kuzatiladi. Nikolskiy belgisi manfiy, surtmalarda akantolitik hujayralar topilmaydi. Vegetatsiyalanuvchi po‘rsildoq yarani differensial diagnozi. Chin po‘rsildoq yarada vegetatsiyalanuvchidan farqi toshmalar og‘iz shilliq qavatlari va tana terisida tarqalgan holda joylashadi. Eroziya tubida vegetatsiya jarayoni kuzatilmaydi, kasallik avj olgan vaqtda Nikolskiy belgisining zararlangan sohalardan ancha uzoqda ya’ni jarohatlanmagan terida ham musbat bo‘lishi.
270 Ikkilamchi residiv zaxmdagi keng kandilomalarda pufaklarning bo‘lmasligi, Nikolkiy simptomi manfiy bo‘lishi , akantolitik hujayralar bo‘lmasligi bilan farq qiladi. Bundan tashqari zaxmdagi serologik reaksiyalar keng kandilomalarda musbat bo‘ladi. Qatqaloqli po‘rsildoq yaraning differensial diagnostikasi. Ikkilamchi eritrodermiya, ekzema yoki psoriaz kasalliklarida terida qaloqlar hosil bo‘lib, qatqaloqsimon po‘rsildoq yaradan farqi terida infiltratsiya kuchli ifodalangan bo‘lib residivlanuvchi pufaklar bo‘lmaydi, Nikolskiy, Asbo-Ganzen belgilari manfiy, surtmada akantolitik hujayralar topilmaydi. Toksik epidermal nekroliz yoki Layell sindromi, qatqaloqsimon po‘rsildoq yaradan farqi o‘tkir boshlanib yashin tezligida kechadi. Bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi (yuqori harorat, qaltirash, koma va shok holatlari kuzatiladi). Bundan tashqari Layell sindromida anamnezda dori preparatlari qo‘llanilganligini aniqlash mumkin. Layell sindromi II-III darajali kuyish klinikasini eslatadi. Ya’ni 2-3 kun ichida giperemiyalangan teri yuzasida katta pufaklar paydo bo‘ladi. Pufaklar tezda yorilib eroziyali sohalar paydo bo‘ladi. Eroziyalar usti nekrotik yoki seroz-qonli po‘sloqlar bilan qoplanadi. Nikolskiy va Asbo-Ganzen belgilari musbat bo‘ladi. Surtmada akantolitik hujayralar topilmaydi. Seboreyali (eritematoz) po‘rsildoq yaraning differensial diagnostikasi. Qizil yuguruk kasalligi yuz sohasidagi “kapalak” belgisi va eritematoz skvamoz toshmalar toshishi bilan Seboreyali po‘rsildoq yara kasalligini eslatadi. Jarayon boshning sochli qismida chegaralangan holatda bo‘lib, alapesiya va chandiqli atrofiya rivojlansa, kasallikni differensial diagnistika qilish qiyinlashadi. Seboreyali po‘rsildoq yarada eroziyalar yorilgan pufaklar natijasida paydo bo‘ladi va mavsumiylik xos emas. Qizil yuguruk uchun mavsumiylik (bahor va yoz) xos. Qizil yugurukda Nikolskiy belgisi manfiy, gistologik tekshiruvlarda esa akontolitik hujayralar va muguz qavat osti yoriqlar, pufaklar bo‘lmaydi. Seboreyali ekzema klinik ko‘rinishi seboreyali eritematoz po‘rsildoq yaraga o‘xshasa ham, og‘iz shilliq qavatlarining shikastlanmasligi, Nikolskiy belgisi manfiy bo‘lishi va akantolitik
271 hujayralarning bo‘lmasligi bilan farq qiladi. Gistologik tekshirishlarda ekzemada akantoliz va muguz qavat osti pufaklar bo‘lmaydi. Davosi: Davo muolajalari umumiy va mahalliy davo ko‘rinishida olib boriladi. Umumiy davo; Po‘rsilodoq yaraning kelib chiqish mexanizmlari bir xilligini e’tiborga olgan holda, uning barcha klinik shakllarida ham bir xil prinsipdagi davo muolajalari olib boriladi. Asosiy patogenetik davo sifatida kortikosteroidli preparatlar qo‘llaniladi. Diagnoz qancha erta aniqlanishi va davo muolajalarini erta boshlash bemor uchun juda muhim hisoblanadi. Autoimmun jarayonni pasaytirish va yallig‘lanishga qarshi ta’sir etuvchi kortikosteroid preparatlarni individual ravishda beriladi. Ularning miqdori bemorning umumiy ahvolidan kelib chiqqan holda belgilanadi. Steroid gormonlar yuqori dozalarda tavsiya qilishdan boshlanadi (prednizolon yoki metilprednizolon kunlik miqdori 40-60 mgdan, triamsinolon 32-48 mg dan deksametazon 4-6 mg dan qilib belgilanadi). Zarurat tug‘ilgan xollarda kortikosteroidlarning kunlik miqdori oshiriladi. Odatda steroid gormonlar qabul qilinayotganda bemorning ahvoli ancha yengillashadi, terida yangi toshmalar toshishi to‘xtab, eroziyalar o‘rni bita boshlaydi. Shu vaqtdan boshlab berilayotgan dori miqdorini juda extiyotlik bilan asta-sekin kamaytirilib boriladi. Steroid gormonlar dozasi saqlab turuvchi miqdorgacha kamaytiriladi, bu davrda bemorning ahvoli bir maromga kelib, kasallikning zo‘rayishi (residivi) kuzatilmaydi. Saqlab turuvchi miqdor prednizolon uchun 10-20 mg dan iborat bo‘ladi. Bemor bu dozani kasalxonadan chiqqandan keyin uzoq vaqtgacha qabul qilishi zarur. Aks holda kasallikning qaytalanishi kuzatiladi. Bir necha yildan so‘ng kortikosteroidlar bilan davolash to‘xtatilishi mumkin. Bunda shifokor bemorning umumiy ahvoli va kasallik qaytalamasligini inobatga olmog‘i lozim. Mikroelementarlar miqdorini saqlab turishi uchun kalsiy glyukanat, panangin, kaliy orotat dori vositalari qo‘llaniladi. Hujayralar bo‘linishi va ko‘payishini oldini olish maqsadida immunodepressant ta’sir qiluvchi sitostatik preparatlari tavsiya qilinadi: siklofosfan, metotreksat, azotioprin, sandimmun, prospidin va boshqalar. sitostatik preparatlari bilan davolashda vaqtivaqti bilan bemorning umumiy qon taxlilini takroran aniqlab turish tavsiya qilinadi. Bunda qon hujayralarining kamayib ketishining oldi olinadi. Zarurat tug‘ilganda kerakli davo choralari qo‘shib beriladi. Bemorlarga yana anabolik gormonlar-metandrostenolon, nerobolil, metilandrostendiol, vitaminlar (askorbin kislotasi, rutin, askorutin,
272 riboflavin, kalsiy pantotenat, folat kislota) ham tavsiya etiladi. Ikkilamchi infeksiyani oldini olish maqsadida antibiotiklar qabul qilinadi. Bemorning ahvoli og‘ir bo‘lsa simptomatik terapiya o‘tkaziladi: oqsilli preparatlar, suv-tuz tengligini saqlash, dezintoksikatsion davo, qonning reologiyasini saqlash, gepatoprotektorlar va boshqa foydali eritmalarni yuborish tavsiya etiladi. Istemol qilinadigan ovqatlarida uglevodlar, osh tuzi biroz cheklanib, oqsil, vitamin va mikroelementlarga boy bo‘lgan taomlar tavsiya qilinadi. Mahalliy davo; Terini toza ozoda saqlash bilan birga ikkilamchi infeksiya rivojlanishini oldini olish maqsadida teri antiseptik eritmalar (kaliy permanganat, kastellani suyuqligi) bilan artib turiladi. Zarurat tug‘ilsa antiseptik malhamlar surtiladi. Kortikosteroidli malhamlarni mahalliy, terining o‘ziga surtish davo samarasini oshiradi. Kortikosteroidli malhamlardan sinaflan, prednizolon, lorinden A, gioksizon, dermazolon, selestoderm, advantan, betnovayt, dermovayt kabilar tavsiya etiladi. Og‘iz bo‘shlig‘ini ham furatsillin (1:5000), metilin ko‘ki, rivanol kabi antiseptik eritmalar bilan chayib turish lozim. Dyuring uchuqsimon dermatiti Dyuring uchuqsimon dermatiti (Dermatitis herpetiformis Duhring) bahor va yoz fasllarida residivlanib turuvchi surunkali kasallik bo‘lib, bemorning yodga sezgirligi ortishi, terida guruh-guruh bo‘lib joylashgan yallig‘langan polimorf toshmalar toshishi, va toshmalar toshgan sohada kuchli qichish bilan kechishi harakterlanadi. Etiologiyasi va patogenezi. Kasallik kelib chiqishida turli nazariyalar mavjud bo‘lib, ulardan asosiylari quyidagilar: Allergik nazariya-ushbu nazariyaga ko‘ra bemorlarda yod, brom mikroelementlariga nisbatan yuqori sezuvchanlik holati kuzatilib, qonda eozinofiliya va qon zardobida gistaminni parchalovchi omillar faolligining pasayishi qayd etilgan. Ist’emol qilinayotgan glyutenga nisbatan sezgirlikning ortishi kuzatiladi. Infeksion-allergik nazariyaga ko‘ra esa kasallik ko‘p holarda turli yuqumli kasalliklar: gripp, skarlatina, zotiljam va suv chechakdan so‘ng rivojlanadi.
273 Nevrogen nazariya kasallikning paydo bo‘lishini nerv sistemasi faoliyatining buzilish bilan bog‘liq deb hisoblanadi. Bemorlarning markaziy va periferik nerv sistemalarida turli xildagi patologik o‘zgarishlar aniqlanishi bu nazariyani qo‘llaydi. Endokrin nazariya bemorlarning ko‘pchiligida ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzilishi, ayollarda homiladorlik va undan keyingi davrda ham bu kasallikning uchrab turishi, ba’zan kasallikning hayz sikli bilan bog‘liqligi, bemorlarda boshqa endokrin bezlarining faoliyati buzilishlari kasallik qo‘zigan vaqtida aniqlanganligi bu nazariyani qisman tasdiqlaydi. Autoimmun nazariya bemorlar qon zardobida turli xildagi immunoglobulinlar IgG, IgA, IgM va IgE miqdorining o‘zgarishlari aniqlangan, hamda immunoflyuoressensiya usuli bilan tekshirilganda terining epidermis bazal membranasi ostida, so‘rg‘ichsimon qavatning ustida auto-antitanachalarga qarshi JgA ishlab chiqarilganligi va to‘planishi kuzatilgan. Klinikasi. Kasallik boshlanishidan avval bemorlarda prodromal o‘zgarishlar: subfebril tana harorati ko‘tarilishi, artralgiyalar bezovta qiladi. Keyin terida eritema va dog‘li toshmalar paydo bo‘lib, shu sohalarda guruh-guruh holda joylashgan tugunchalar hosil bo‘ladi, tugunchalar uchida mayda-mayda pufakchalar rivojlanadi (109-rasm). Ba’zida pufaklar, pufakchalar, yiringchalar, tuguncha-pufakchalar, qavarchiqlar yuzaga keladi. Kasallik toshmalarining to‘p-to‘p bo‘lib turishi bu kasallikni oddiy uchuqga o‘xshash toshmalar toshishini inobatga olinib uchuqsimon dermatit deb atalgan. Kasallik ko‘pincha 20-50 yoshda uchraydi, ayrim xollarda bolalar va keksalarda qayd qilinadi. Uchuqsimon dermatitga polimorf toshmalar toshishi harakterli. Toshmalarning simmetrik guruh-guruh bo‘lib joylashishi, surunkali, residiv bilan kechishi xos. Toshmalar sohasida kuchli qichishish, achishish ba’zan og‘riq bezovta qiladi. Bemorning badani, oyoq va qo‘larining yozuvchi sohalarida eritematoz tugunchalar, qavarchiqlar, ular ostida esa pufakcha va yiringchalar 109-rasm
274 paydo bo‘lishi bilan birga davom etadi. Ba’zan pufaklar ham yuzaga kelib, ular tashqi ko‘rinishidan po‘rsildoq yarani eslatadi. Pufak, pufakcha va yiringchalar ichida gemorragik ekssudat bo‘lishi ham mumkin. Keyinchalik toshmalar ochilishi natijasida eroziyalar, ularning ekssudatlarining qotishi hisobiga qaloqlar vujudga keladi. Shilliq qavatlarning zararlanishi juda kamdan-kam xollarda kuzatiladi. Nikolskiy va Asbo-Ganzen belgilari manfiy bo‘ladi. Bemorlar qonida va pufaklar suyuqligida eozinofiliya kuzatiladi. Uchuqsmimon dermatiti pufakchalar yoki pufaklar hosil qilishi bilan kechishi mumkin. Pufaklar tanada, qo‘l va oyoqlarning yozuvchi yuzalarida joylashadi. Pufakchalar kattaligi moshday bo‘lib, ular asosan yuz, chov va qo‘ltiq osti sohalarida joylashadi. Kasallikning kechimiga qarab yengil, o‘rta yoki og‘ir kechishi mumkin. Og‘ir kechganda madori qurib, asabiylashadi, organizmda suv va tuz almashinuvi keskin buziladi. Glyutenga sezgirlikning ortishi oshqozon-ichak traktida oziq-ovqatning so‘rilishining buzilishiga va diareya yoki polifekaliyaga sababchi bo‘ladi. Ikkilamchi infeksiya bilan asoratlanishi mumkin. Diagnostikasi: Yod eritmasi teriga surtilganida (Yadasson sinamasi) 24-48 soatdan keyin terining o‘sha sohasi qizarib, yangi toshmalar bo‘ladi. Yod eritmasi ichirilganda kasallik juda qo‘zib ketadi. Yod ichirish sinamasi amaliyotda qo‘llanilmaydi, aks holda yomon oqibatlar ro‘y berishi mumkin. Talabaning amaliy mashg‘ulotni o‘tkazishi uchun zarur bilim va ko‘nikmalar: Talabaning Yadasson sinamasini bajarish tartibini baholash mezonlari 1 Bemor ko‘ruv uchun tayyorlash, bunda bemorning terisida guruhguruh bo‘lib joylashgan polimorf toshmalar aniqlanadi. 2 Talaba kerakli anjomlarni tanlaydi-yod eritmasi, pinset, steril doka. 3 Bemorning sog‘lom terisiga yodning 5% li eritmasini 5-10 sm sohasiga surtadi. 4 Sinamani 24 soatdan keyin baholaydi. Bunda yod eritmasi surtilgan sohada toshmalarning paydo bo‘lganligi yoki yo‘qligi aniqlanadi. 5 Sinamani 48 soatdan keyin takroran baholaydi. Bunda yod eritmasi surtilgan sohada toshmalarning paydo bo‘lganligi yoki yo‘qligi aniqlanadi. Agar toshma hosil bo‘lgan bo‘lsa Dyuring dermatiti borligi tasdiqlanadi.
275 Gistopatologiyasi. Epidermis ostida pufaklar va ular ichidagi suyuqliklarda eozinofiliya kuzatiladi. Dermada asosan eozinofillardan iborat infiltrat paydo bo‘ladi. Davolash: bemorni davolashda umumiy va mahaliy davolash prinsiplariga e’tibor beriladi. Umumiy davo sifatida diaminodifenilsulfon (DDS) guruhi preparatlari va kortikosteroid preparatlari yaxshi natija beradi. Bu guruh preparatlariga quyidagilar kiradi: avlosulfon, dapson, sulfetron. DDS 0,1 grammdan kuniga 2 mahal ichish buyuriladi. Dorini 5 kun davomida ichiladi va 3 kun dam beriladi. Kasalik og‘ir kechganida DDS preparatlari kortekosteroidli dorilar bilan birga ishlatiladi. Bir vaqtning o‘zida organizmda mavjud boshqa kasalliklar ham aniqlanib, davo muolajalari belgilanadi. Giposensibilizatsiyalovchi, antigistamin dorilar, vitaminlar va ikkilamchi infeksiya bilan asoratlangan hollarda antibiotiklar ham tavsiya etiladi. Mahalliy davo choralarida anilin bo‘yoqlari, glyukokortikoidli (lorinden, flyusinar, sinaflan, sinalar, selestoderm, dermovayt) va atibiotikli (eritromitsin, streptomitsid, levomekol) malhamlari buyuriladi. Kasallikning oqibati yaxshi bo‘lib, ba’zan o‘z-o‘zidan remissiya holatiga o‘tishi va klinik sog‘ayish kuzatiladi.
276 X BOB. HAR XIL ETIOLOGIYALI KASALLIKLAR Melkerson - Rozental - Rossolimo sindromi Yuz nervining falajlanishi, lablarning kattalashishi va tilning burmalanishi bilan kechadigan polietiologik kasallik hisoblanadi. Kasallik belgilarini ilk bor 1928 yili Melkerson tasvirlab bergan. Melkerson yuz nervi parezi residivi bilan birga lablarda turg‘un shish bo‘lgan bemorni kuzatgan. Oradan 3 yil o‘tib 1931 yili Rozental kasallikning uchinchi belgisi ya’ni tilning burmali bo‘lishini aniqlagan. Shundan so‘ng kasallik nomlanishi mualliflar nomi bilan aytila boshlangan. Etiologiyasi: Kasallikni keltirib chiqaruvchi etiologik faktorlar oxirgacha o‘rganilmagan. Ko‘pincha yuqumli (o‘tkir respirator kasalliklar, angina, gripp va h.k) kasalliklarni boshidan o‘tkazgan shaxslarda uchraganligi sababli bu kasallikni infeksion-allergik kasalliklarga kiritish mumkin. Ba’zi hollarda kuchli stress omillari va har xil jarohatlanishlardan keyin rivojlanishi ham isbotlangan. Asab tizimini o‘zgarishlari va ruxiy toliqishlar ham kasallik rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Klinika: Bu sindromda uchraydigan asosiy uchta simptomlar kiradi: 1.Yuz nervi falaji. 2.Makroxeylit. 3. Burmali til. Yuz nervi falaji: Kasallikning birinchi belgisi yuz nervi falaji bo‘lib, bir tomonlama har xil darajada bo‘ladi. Bunda bemorning sog‘lom yuz nervi tomoniga mushaklarning tortishib qolishi kuzatilib, yuzning qiyshaygan ko‘rinishi aniqlanadi. Burun, lab va ko‘zning o‘z joylashgan sohasidan sog‘lom tomonga biroz siljiganligi kuzatiladi. Makroxeylit: zararlangan lablarda infiltrat paydo bo‘lishi hisobiga ularning kattalashishi kuzatiladi. Infiltrat paypaslanganda qattiq bo‘ladi. Lablarning qalinlashishi ularning kattalashishi va orqaga qayirilib qolishi hosdir. Ba’zi hollarda labning shilliq qavati kattalashib tashqariga qisman chiqib ko‘rinib turadi. Burmali til: jarayon til to‘qimalariga ham tarqalib ularda ham infiltratlanish va granulyoz kabi patogistologik o‘zgarishlarga sababchi bo‘ladi. Tilning kattalashishi, qattiqlashishi, yuzasi burmali bo‘lib ba’zi sohalarida shoxlanish kuzatilishi harakterlidir. Bunday til kam harakatli bo‘lib qoladi (110-rasm).
277 Diagnostikasi: Kasallik rivojlanishidagi omillar e’tiborga olinib, asosiy kasallikka xos uchta belgi diagnozni oydinlashtiradi. Qiyosiy tashxisot: yuz nervi falajlanishi, xeylitlar, Kvinke shishi, allergik va toksikallergik kasalliklar bilan o‘tkaziladi. 110-rasm Davosi: Kortikosteroid gormonlarining samarasi yuqori. Keng doirada ta’sir etuvchi antibiotiklar vitaminlar bilan birga tavsiya qilinadi. Reyno sindromi Reyno sindromi – bu odamning xis-hayajonga berilgan vaqtida, qo‘l va oyoq barmoqlariga sovuq ta’sir qilganda qo‘l barmoqlarida joylashgan qon tomirlarning spazmi hisobiga terisining rangi (oqarishi, qizarishi yoki aralash kelishi) simmetrik o‘zgarishi bilan kechadigan diskomfort holatdir. Keltirib chiqaruvchi omillar: 1.Biriktiruvchi to‘qimalarning autoimmun patologik kasalliklari (tizimli sklerodermiya, revmatoidli artrit, tizimli qizil yugurik). 2. Qon tomirlarning yallig‘lanish bilan kechadigan kasalliklari (tizimli vaskulitlar–tugunli poliarteriit, dori – damonlar keltirib chiqaradigan vaskulitlar, krioglobulinemik vaskulit, Vegener kasalligi). 3. Qon kasalliklari (tromboflebit, trombotsitemiya, krioglobulinemiya, leykozlar). 4. Endokrin tizimi kasalliklari (buyrak usti bezi va qalqonsimon bez kasalliklari). 5. Organizmning sovuq qotishi, stress omillar ta’siri, emotsional zo‘riqishlar. 6. Uzoq muddat qon tomirlarni toraytiruvchi dori-darmonlarni ist’emol qilib yurish. 7. Nasliy omillar. 8. Yuqumli kasalliklarni boshidan o‘tkazish. 9. Markaziy asab tizimi travmasi.
278 10. Alkogol yeki tamakidan surunkali ravishda zaharlanib kelishi. 11. Kasbiy omillar. Klinikasi: Kasallik belgilari to‘satdan paydo bo‘lishi mumkin. Odatda bu holat sovuqdan issiq xonaga kirganida, kir yuvganida, idish– tavoqlarni yuvgandan keyin yoki stress omillar ta’sir qilganidan keyin boshlanadi. Asosan 2–5 qo‘l va oyoq 111-rasm barmoqlar zararlanadi (111-rasm). Ba’zi holatlarda quloq, burun, iyak va tilda kuzatilishi mumkin. Xuruj to‘satdan barmoqlar terisining oqarishi va sovib qolishi bilan boshlanadi, keyin ko‘kimtir tus oladi. Xuruj tugagach barmoqlar terisi qo‘ng‘ir–ko‘kimtir tus olib isib shishadi va og‘riqli bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan xurujlar soni ko‘payib boradi, keyinchalik xech qanday ta’sirlariz ham bu holat takrorlanaveradi. Xurujlarning davomiyligi ikki soatgacha yetadi. Kasallikning kechim og‘irligiga qarab bir nechata bosqichlarga ajratib o‘rganiladi. I-bosqichida – ta’sirotlarga nisbatan (sovuq, psixoemotsional holat va boshq.) qisqa muddatli xurujlar boshlanadi. Unda barmoqlar oqimtir bo‘lib sezgirligi pasayadi. Kuyishib kuchli og‘riydi. Xuruj tugagandan keyin barmoqlar isib belgilari yo‘qoladi. II-bosqichida kasallik boshlangandan keyin 6 oylardan keyin davom etadi. Odatda xurujlar vaqti cho‘zilib sovuqqa sezgirlik ortadi. Barmoqlar oqargandan keyin chuqur ko‘karish boshlanadi, biroz shishadi. Og‘riq juda kuchli va davomli bo‘ladi. III- bosqichida kasallik boshlangandan 1-3 yildan keyin boshlanadi. Kasallik belgilari oldingisidan ham kuchayadi. Barmoqlarda trofik o‘zgarishlar boshlanadi. Barmoqlarning trofikasi buzilishi hisobiga barmoq uchida yostiqchalari qalinlashadi. Tirnoqlar atrofida qiyinchilik bilan bitadigan yarachalar paydo bo‘ladi. Sovuqqa umuman chidamsiz bo‘lib qoladi. IV- bosqichida doimiy og‘riq va zaharlanish belgilari bezovta qiladi. Barmoqlar qalinlashgan, bo‘g‘imlar harakati chegaralangan, teri
279 ko‘karishi doimiy. Og‘ir kechganida to‘qimalar o‘lib quruq nekroz (gangrena) rivojlanadi. Diagnostikasi: Reyno sindromi asosan revmatik va autoimmun kasalliklar hisobiga boshlanadi. Bemorlarga umumiy qon analizi, EChT, bioximik analizlar, koagulogramma, peshobning umumiy analizi, qonda immunologik analizlar tavsiya qilinadi. Sovuqli sinama, barmoqlarni rentgenografiyai, kapillyaroskopiya, reovazografiya va pletizmografiya usullaridan foydalaniladi. Davosi: - ta’sir qiluvchi omilni bartaraf etish - tinchlantiruvchi terapiya - tomirlar spazmini kamaytiruvchi muolajalar - og‘riqqa qarshi kurashish - qon aylanishini yaxshilash - qonni reologiyasini yaxshilash - autosensibilizatsiyaga qarshi kurashish - to‘qimalar oziqlanishini yaxshilashga qaratilgan chora- tadbirlar olib boriladi. Bulardan tashqari psixoterapiya, refleksoterapiya, fizioterapiya, giperbarik oksigenatsiya, ektrakorporal gemokorreksiya usullari qo‘llaniladi. Konservativ davo foyda bermagan holatlarda jarroxlik usullari qo‘llaniladi. Odatda kasallik kechimi yaxshi sifatli bo‘lib, ishemiya xurujlari har xil yomon odatlardan voz kechganda, iqlimni yoki kasbni o‘zgartirganda yengillashadi. O‘tkir porfiriya Porfiriya –grekchadan binafsha rang manosini bildiradi. Kasallikning kelib chiqishida gem biosintezida faoliyat ko‘rsatadigan fermentlarning yetishmovchiligi asosiy ahamiyatga ega. Natijada gem sintezida ishtirok etuvchi mahsulotlarning ko‘payib qolishiga olib keladi. Bu esa vaqti-vaqti bilan qorinda kuchli og‘riq xurujlariga va nevrologik buzilishlarga sababchi bo‘ladi. Xurujsimon og‘riqlarning paydo bo‘lishida har xil preparatlar ham omil bo‘la oladi. Bulardan tashqari ayollarda gormonal o‘zgarishlar vaqtida, ayniqsa menstrual siklining lyutenlovchi fazasida, kontraseptiv dorilarni ist’emol qilgan vaqtda xurujlar soni ko‘payib boradi.
280 Klinikasi: porfiriyaga nerv tizimining jarohatlanishi xos bo‘lib, og‘riqlar xurujli ko‘rinishda bir necha soat ichida boshlanadi va bir haftagacha davom etishi mumkin. Ko‘pincha qorin og‘rig‘i, qayt qilish va ich qotish belgilari bilan namoyon bo‘ladi. Bu belgilarga xolsizlik, tajanglik va uyqusizlik qo‘shilib keladi. O‘tkir porfiriya quyidagicha shakllarga bo‘linadi: O‘tkir ko‘chuvchi porfiriya, aralash porfiriya, nasliy porfiriya, degidrataza delta aminolevulin kislota yetishmovchiligi porfiriyasi. Aralash va nasliy porfiriyada neyrovisseral belgilar bilan birga qo‘l, yelka, bo‘yin va boshqa qo‘yosh nuri to‘g‘ridanto‘g‘ri ta’sir qiladigan sohalar terisida pufakli jarohatlanishlar ham uchraydi (112-rasm). Xuruj vaqtida peshob rangi qo‘ng‘ir qizil rangga kiradi va ko‘p miqdorda porfobilinogen aniqlanadi. 112-rasm Markaziy nerv sistemasi zararlanishi tutqanoqlar va apatiya, depressiya, psixoz, gallyusinatsiya kabi ruxiy o‘zgarishlar bilan kechadi. Yurak aritmiyasi va taxikardiyasi, gipertoniya rivojlanishi mumkin. Kasallik og‘ir kechganda asab tizimi shikastlanib harakat neyropatiyasi kuzatiladi. Tetraplegiya rivojlanishi va nafas markazi ishdan chiqish holatlari ham qayd etilishi mumkin. Diagnostikasi: Diagnoz xuruj vaqtida peshobda deltaaminolevulin kislota va porfobilinogen miqdorining ko‘payib qolishi bilan asoslanadi. Davosi: Og‘riq xurujlari vena tomiri ichiga glyukoza, dekstroza yoki gem (gematin, gemarginat) kiritish yo‘li bilan bartaraf qilinadi. Zarurat tug‘ilganda analgetiklardan foydalaniladi. Xeylit Xeylit-multifaktorli, lab xoshiyasi va shilliq qavatlarining yallig‘lanishi hisoblanadi. Kelib chiqishiga qarab xeylitlar birlamchi,
281 alohida kasallik ko‘rinishida va ikkilamchi biror bir kasalliklar, og‘iz shilliq qavatlari kasalliklari, teri va moddalar almashinuvi buzilishi bilan kechadigan boshqa kasalliklarining belgisi sifatida namoyon bo‘ladi. Kelib chiqish sabablari; Labga ta’sir qiladigan tashqi omillar bir qancha bo‘lib, ular mexanik ta’sirlar, metereologik ta’sirlar, yot moddalar va infeksiyalarning tushishi, lab bezlari faoliyatining buzilishi, allergik, ekologik ta’sirotlarga bo‘linadi. Kelib chiqishi, klinik ko‘rinishi va jarohatlanadigan sohalariga qarab labning yallig‘lanishi bir necha turlarga bo‘linib o‘rganiladi. 1.Eksfoliativ xeylit 2.Glandulyar xeylit 3.Kontaktli allergik xeylit 4.Metereologik (aktinik) xeylit 5.Gipovitaminozli xeylit 6. Angulyar xeylit Eksfoliativ xeylit-faqat lab qizil xoshiyasining zararlanishi bo‘lib, qipiqlanish belgilari bilan namoyon bo‘ladi. Eksfoliativ xeylit bilan ko‘pincha ayollar kasallanadi. Depressiyaga tushish, asab tizimi, ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzilishlari, nasliy omillar va immun tizimining o‘zgarishlari eksfoliativ xeylit rivojlanishiga sabachi bo‘ladi. Klinikasi-bemorlarning faqat lab qizil xoshiyasi jarohatlanadi. Eksfoliativ xeylitning quruq va ekssudativ shakllari farqlanadi. Jarohatlanish xech qachon shilliq qavatlar va teriga tarqalmaydi. Quruq shakli bemorlarni lab qurushi, labning achishib turishi, qipiqlar hosil bo‘lishi kabilar bezovta qilib turadi. Odatda bemorlar hosil bo‘lgan qipiqlarni tishlashga o‘rganib qolishadi. Bu holat yillar davomida kuzatilishi mumkin. Bemorlar ko‘zdan kechirilganda bir yoki ikkala labning jarohatlanganligi kuzatiladi. Lablar quruq bo‘lib, qirralari biroz ko‘tarilgan markazidan labga zich yopishgan qipiqlar aniqlanadi. Qipiqlar majbur olib tashlanganda o‘rnida eroziyalanish kuzatilmasdan qizg‘ish rangli o‘choq hosil qiladi, 5-6 kun o‘tgach qipiq yana paydo bo‘ladi. Kasallik davolanishga tez moyil bo‘lmasdan uzoq yillar davom etadi. Eksfoliativ xeylitning ekssudativ shakli labning shishishi, lab xoshiyasiga zich birikkan sariq yoki qo‘ng‘ir rangli qaloqlar qoplashi, og‘riq bilan kechishi, ovqatlanish va gapirishning qiyinlashishi bilan namoyon bo‘ladi.
282 Davosi: Eksfoliativ xeylitni davolashda asosan bemorning psixoemotsional holatini yaxshilashga qaratiladi. Bemorlarga tinchlantiruvchi preparatlar tavsiya qilish bilan birga psixoterapevtik usullardan foydalaniladi. Mahalliy ultratovush nurlari yordamida nur va lazer bilan davolash usullari qo‘llaniladi. Bukki nurlaridan foydalanish ham yaxshi samara beradi. S va V guruhi preparatlarini qo‘llash tavsiya qilinadi. Organizmning reaktivligini oshirish maqsadida pirogen ta’sir qiluvchi preparatlardan pirogenal, progodiozan tavsiya qilinadi. Immunitetni oshiruvchi preparatlarni qo‘llash yaxshi natija beradi. Har bir davo muddatini 1-2 oyga uzaytirib davolash samaradorligini oshiradi. Yaxshi oqibatli kasalliklar guruhiga kiradi. Glandulyar xeylit-lablarning kasalligi bo‘lib, kichkina so‘lak bezlarining tug‘ma yoki orttirilgan jarohatlanishi hisoblanadi. Glandulyar xeylit rivojlanishida labda joylashgan kichik so‘lak bezlarining tug‘ma nuqsonlari asosiy ahamiyatga ega. Kichik so‘lak bezlarining yallig‘lanishiga olib keluvchi bir qancha omillar, tishlarda hosil bo‘lgan patologik toshlar, milklarning yallig‘lanishlari, tishlardagi karieslar va boshqa infeksion etiologiyadagi kasalliklar sabab bo‘ladi. Glandulyar xeylit ko‘pincha 30 yoshdan kattalarda uchraydi. Klinikasi-patdagi lab yuqoridagi labga nisbatan ikki-uch baravar ko‘proq zararlanadi. Ba’zida ikkala labning bir vaqtda zararlanishi ham uchrab turadi. Kasallikning boshlanishida lablarning quruqlashishi va qipiqlanishi kuzatiladi. Ko‘pincha bemorlar bu kabi shikoyatlar bilan vrachga murojaat qilishmaydi. Keyinchalik kasallik belgilari kuchayib borib bemorlar og‘riqqa, lablar yorilishiga va eroziyalanishlar paydo bo‘lishiga shikoyat qiladi. Lablarni tez-tez yalab turishi hisobiga ularning qurishi, namlanishi, yoriqlar paydo bo‘lishi va eroziyalanishiga moyillik kuchayib boradi. Davosi: Glandulyar xeylitni davolashda yallig‘lanishga qarshi va tarkibida antibakterial preparatlar saqlovchi malhamlar qo‘llaniladi. Konservativ davo yaxshi naf bermagan holatlarda jarroxlik va elektrokoagulyatsiya usullaridan foydalanib yallig‘lanib shishgan so‘lak bezlari olib tashlanadi yoki kuydiriladi. Profilaktika maqsadida og‘iz shilliq qavatini toza saqlash, lablarni qurishidan va xaddan tashqari qurishidan saqlanish yurish tavsiya qilinadi. Kontaktli allergik xeylit-lablarga tegib ta’sir etgan har xil allergenlarning ta’sirlari hisobiga kelib chiqadigan lab qizil xoshiyasining yallig‘lanishi bo‘lib, ko‘pincha kimyoviy birikmalar
283 saqlovchi lab bo‘yoqlari, protezlar va boshqalar sababchi bo‘lishadi. Ba’zi xollarda qalam, ruchka, karnay-surnaylarning metallari bilan kontaktda bo‘lish ham xeylitlarga sababchi bo‘lishi mumkin. Kasbga aloqador kontakt allergik xeylitlar ham tafovut qilinadi. Klinikasi-bemorlar lablarida kuchli qichishishlar, achishish, shish, qizarish kabi belgilarga shikoyat qilishadi. Kasallik avj olgan vaqtda yallig‘lanish belgilari kuchayib lab xoshiyalarida pufakchalar, ularning ochilishi hisobiga eroziyalar va yoriqlar hosil bo‘ladi. Yallig‘lanish belgilari so‘ngan vaqtlarda yengil qipiqlanish bilan davom etadi. Davosi: lablarga har xil tashqi faktorlarning kontaktda bo‘lishi oldi olinadi. Zarurat tug‘ilganda himoyalovchi malhamlar va glyukokortikosteroidli malhamlar qo‘llash tavsiya qilinadi. Meteorologik (aktinik) xeylit-labning quyosh nuriga, sovuqqa, shamolga va radiatsiyalanishlarga nisbatan sezgirligining ortib ketishi hisobiga o‘tkir yalig‘lanish belgilari bilan kechadigan kasallik hisoblanadi. Kasallik asosan katta yoshdagi (20-60) odamlarda kuzatiladi. Kasallik rivojlanishida quyosh nurining tarkibidagi ultrabinafsha nurlarga nisbatan sezgirlikning kuchayib ketishi asosiy omil hisoblanadi. Klinikasi-quruq yoki ekssudativ shaklda kechishi mumkin. Ekssudativ shakli kuchli qichish, lablarning achishishi, eroziyalar va yoriqlar paydo bo‘lishi, ba’zida mayda-mayda pufakchalar paydo bo‘lishi va ularning ochilishi hisobiga eroziyalanishi va qaloqlanish kabi belgilar bilan kechadi. Quruq shakli lablarning qurishi, tortilishi, achishish va og‘riqlar bilan namoyon bo‘ladi. Aktinik xeylitning uzoq davom etishi va bemorlarning tamaki chekishlari, chang va namgarchiliklarning ta’sir etib turishi kasallikni yomon sifatli holatlarga o‘tishini ta’minlab beradi. Meteorologik xeylit labning rak oldi kasalliklari rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Davosi: tashqi faktorlardan, quyosh nuridan, shamol va sovuqdan imkon qadar himoyalanish tavsiya qilinadi. Og‘iz orqali nafas olmaslik, lab mushaklarini chiniqtirib borish tavsiya qilinadi. Mahalliy glyukokortikosteroidli malhamlar (gidrokortizon, prednizolon) qo‘llaniladi. Gipovitaminozli xeylit-ko‘pincha V-guruh (asosan V2) vitaminlari yetishmovchiliklarida rivojlanadi. Lab, og‘iz va til shilliq qavatlarining achishishi bilan harakterlanadi. Lab qizil xoshiyasida
284 mayda qipiqlanishlar kuzatilib, quruq va yengil qizargan lab xoshiyasida vertikal yoriqlar paydo bo‘ladi, yoriqlar qon talash bo‘lib turishadi. Shilliq qavatlar qizaradi. Og‘iz burchagida qizargan ko‘rinishda og‘riqli yoriqlar paydo bo‘ladi, shuning uchun Angulyar xeylit yoki lab bichilishi deb ham yuritiladi. Bir vaqtning o‘zida tilning yallig‘lanishi va unda tish izlarining qolishi xosdir. Davosi: kompleks ravishda vitaminlar berish tavsiya qilinadi, gipovitaminoz yoki avitaminoz holatlari oldi olinadi. Angulyar xeylitxeylitlarning bir turi ko‘p tarqalgan turlaridan biri bo‘lib, infeksiyaning (bakteriya, virus yoki zamburug‘lar) tushishi, allergik holatlarning rivojlanishi hisobiga namoyon bo‘lishi mumkin. Unda asosan lab burchaklarining bir yoki ikki tomonlama jarohatlanishi kuzatiladi. Lab burchaklari qizargan, unda yoriqlar paydo 113-rasm bo‘lgan va uning usti qaloqlar bilan qoplangan bo‘lishi mumkin. Bemor ovqatlanganida va og‘zini kattaroq ochishga g‘arakat qilgan vaqtda kuchli og‘riq bezovta qiladi (113-rasm). Davosi: keltirib chiqargan omilni aniqlab davo choralari belgilanadi. Leykoplakiya Leykoplakiya-og‘iz bo‘shlig‘i va lab shilliq qavati ko‘p qavatli yassi epiteliy bilan qoplangan pardalarining surunkali kasalligi bo‘lib, tashqi va ichki omillar ta’siri oqibatida shilliq pardalar shoxlanishi va yallig‘lanish belgilari yuzaga kelishi bilan harakterlanadi. Etiologiya va patogenezi: leykoplakiyani keltirib chiqaruvchi omillar xilma xil bo‘lib, bir yoki bir necha omilning bir vaqtda va uzoq muddat ta’siri natijasida kelib chiqadi. Eng ko‘p ta’sirlovchi etiologik omillar quyidagilar: chekish, tamakini chaynash yoki hidlash, tish protezlarining doimiy mexanik ta’siri, spirtli ichimliklarni surunkalisiga ist’emol qilish, A vitamini yetishmasligi
285 (gipovitaminozA), oshqozon ichak trakti kasalliklari va boshqa doimiy ta’sirlantiruvchi omillar, genetik omil, og‘iz shilliq pardalar chidamliligining kuchsizlanishi, hujayra membranalari o‘tkazuvchanligining buzilishi hisoblanadi. Leykoplakiya kasalligi lab va og‘iz shilliq qavatlarining yomon sifatli o‘sma oldi kasalligi hisoblanadi, leykoplakiya bilan og‘rigan bemorlarning 30% da keyinchalik og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardasi va tilning yassi hujayrali rak (o‘sma) kasalligi rivojlanadi. Gistopatologiyasi: Og‘iz shilliq pardasida giper va parakeratoz, akantolitik o‘sish kuzatiladi. Dermada qon tomirlar kengayishi, diffuz limfotsitar hujayralar infiltratsiyasi kuzatiladi. Verrukoz va eroziv shakllarida tikansimon hujayralar diskompleksatsiyasi va atipiyasi kuzatiladi. Chekuvchilar leykoplakiyasida yuqoridagilardan tashqari parakeratoz hamda so‘lak bezlari yo‘llari kengayishi, so‘lak bezlari va ularning yo‘llarida kistalar aniqlanadi. Klinika: leykoplakiya bilan ko‘proq 40-50 yoshdan oshgan erkaklar kasallanadi. Asosan og‘iz shilliq qavatlari, lunj, lab burchaklari va labning shikstlanishi xosdir (114-rasm). Klinik ko‘rinishiga qarab yassi leykoplakiya, verrukoz leykoplakiya, eroziv leykoplakiya, Tappeyner (chekuvchilar) leykoplakiyasi kabi turlari farqlanadi. 114-rasm Yassi leykoplakiya-Og‘iz shilliq qavati giperemiyasi bilan boshlanadi. Shu fonda keskin chegaralangan kulrang-oq yoki kulrang qo‘ng‘ir tusdagi pardani eslatuvchi katta o‘choqli shoxlanish (muguzlanish) paydo bo‘ladi. Bu parda teri sathidan ko‘tarilmagan bo‘lib shpatel yordamida ko‘chmaydi. Verrukoz leykoplakiya-ko‘pincha yassi leykoplakiyadan keyin rivojlanuvchi turi bo‘lib, bunda shilliq pardalardan 2-3 mm ko‘tarilgan so‘galsimon ko‘rinishdagi oq rangli o‘siqchalar kuzatiladi. Verrukoz leykoplakiya yomon sifatli o‘smaga o‘tishi mumkin. Eroziv leykoplakiya-asosan yassi yoki verrukoz leykoplakiya o‘choqlaridan rivojlanadi. Bunda tez-tez jarohatlanadigan sohalarda har
286 xil shakl va kattalikdagi eroziyalar hosil bo‘ladi. Sub’ektiv og‘riqli sezgilar bilan kechadi. Eroziyalar hajmining oshishi so‘rg‘ichsimon o‘sishlar va zararlangan o‘choqning qattiqlashuvi, qon chiqib turish hollari, kasallikning yomon sifatli o‘smaga o‘tayotganligini anglatadi. Tappeyner (chekuvchilar) leykoplakiyasi-bunda konsistensiyasi qattiq bo‘lgan shoxlanish kuzatiladi. Asosan qattiq tanglay jarohatlanib jarayon yumshoq tanglaygacha boradi. Zararlangan soha kulrang-oq yoki kulrang-sut ko‘rinishda bo‘ladi. Bunday tusdagi o‘choqlarda qizil nuqtalar ko‘rinadi. Bu nuqtalar so‘lak ajratish bezlarining chiqarish yo‘llari hisoblanadi. Chekish to‘xtatilsa leykoplakiyaning klinik ko‘rinishi yo‘qolib ketadi. Qiyosiy tashxis: Qizil yassi temiratki, Qizil yuguruk, Zaxm papulalari, Yumshoq leykoplakiya, Shilliq pardalar kandidozi, Chegaralangan rak oldi giperkeratozi, Lablar dermatizatsiyasi, Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardalar psoriazi kabi kasalliklar bilan taqqoslanadi. Davolash: verrukoz va eroziv leykoplakiyani xirurgik olib tashlash yoki kriodestruksiya usullari qo‘llaniladi. Yassi va chekuvchilar leykoplakiyasida A va V6 vitamini beriladi. Xazmni yaxshilovchi ferment preparatlari (festal, mezim forte, panzinorm) buyuriladi. Og‘iz bo‘shlig‘ini doimiy toza saqlash va ta’sirotlardan xmoyalash tavsiya qilinadi. Karotolin, namatak moyi, baliq moyi shilliq qavatlarga surtib turilishi shilliq qavatlarni himoyalovchi va davolovchi ta’sir ko‘rsatadi. Tamaki chekuvchilar leykoplakiyasi odatda chekish to‘xtatilsa klinik sog‘ayish kuzatiladi. Pushti rang temiratki yoki Jiber pushti rang temiratkisi Jiber pushti rang temiratkisi-infeksion allergik kasallik bo‘lib, terida o‘ziga xos pushti dog‘lar toshishi va uzoq muddat kechishi bilan harakterlanadi. Etologiyasi va patogenezi: xozirgi kungacha aniq etiologik faktor topilmaganligi, ammo uning yuqumliligi xosligini inobatga olgan holda kasallik kelib chiqishida mikroorganizmlarning o‘zining to‘g‘ridan-to‘g‘ri va ularga qarshi paydo bo‘lgan sezgirlikning oshib borishi degan fikrlar oldin surilib kelinmoqda. Kasallik ko‘pgina xollarda biror bir infeksion kasallikni boshidan o‘tkazgandan keyin rivojlanishi isbotlangan.
287 Klinikasi: pushti rang temiratki asosan o‘rta yoshdagi shaxslarda 20-40 yoshda, mavsumiylik xos. Kasallik ko‘pincha kuz bahor oylarida qo‘zib turadi. Pushti rang temiratki badanda tarqoq, mayda pushti rangli aylana yoki oval shakldagi dog‘larning toshishi bilan harakterlanadi. Toshmalar 115-rasm o‘lchami tezda kattalasha boradi va 1-2 sm diametrga yetadi (115- rasm). Ko‘pchilik bemorlarda “ona pilakcha” belgisi ya’ni bir dona o‘lchami 3-4 sm keladigan katta dog‘ paydo bo‘lishi bilan boshlanadi. Bu dog‘ paydo bo‘lib 7-10 kun o‘tgach boshqa sohalarga tarqoq dog‘li toshmalar tosha boshlaydi. Toshmalar toshgandan bir necha kun o‘tgach har bir dog‘ning o‘rta qismi sarg‘ish rangga aylanib mug‘uz qavati bujmayib qoladi (g‘ijimlangan qog‘ozga o‘xshash) va maydamayda kepaklanish kuzatiladi. Qipiqlar ko‘chib tushgandan keyin mug‘uz qavatda ingichka yoqa ko‘rinishida qo‘ng‘ir-sarg‘ish dog‘ qoladi. Dog‘larning periferik qismi o‘zining pushti rangini saqlaydi. Ona pilakcha yuzasining hamma sohasi qipiqlanib turadi. Toshmalar toshgan soha ular so‘rilib ketgandan keyin disxromiyalanib qolishi (psevdoleykoderma) harakterlidir. Keyinchalik teri rangiga izsiz qo‘shilib ketadi. Ba’zi xollarda toshmalar dog‘li-papulyoz harakterda bo‘ladi. Bunday holatlarda kasallik kechimi cho‘zilib ketadi. Toshmalar odatda avvaliga ko‘krak sohasiga toshib keyinchalik qorin, chov, chov burmalari, son, bo‘yin va yelkalarga toshadi. Pushti rang toshmalar o‘zining uzun diametri bilan Langer chiziqlari bo‘ylab joylashadi. Bu ko‘rinish tashxis qo‘yishda asosiy belgilardan biri hisoblanadi. Har bir toshgan dog‘lar o‘rtacha 2-3 hafta saqlanadi va shu davrda o‘zining evolyusion siklini o‘taydi. Toshmalar toshish davrida yangi toshmalarning toshishi klinik polimorfizmni paydo qiladi. Yangi toshmalar toshish davrida bemorning umumiy ahvoli biroz yomonlashib, tana haroratining ko‘tarilishi, bo‘yin va jag‘ osti limfa tugunlarining kattalashishi harakterlidir. Kasallik siklik ravishda kechib, birinchi 2-3 haftaligida bir necha bor yangi toshmalarning paydo bo‘lishi xos bo‘lib, keyinchalik jarayon sekinlashadi. 6-8 haftadan keyin xech qanday iz qoldirmasdan o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi.
288 Pushti rang temiratkida ko‘pgina holatilarda sub’ektiv belgilar uchramaydi. Ba’zi asablanadigan shaxslarda va teriga ta’sirlovchilarning ta’siri natijasida qichish bezovta qiladi. Kasallikning residivlanishi odatda uchramaydi. Kasallik boshidan o‘tqazganlarda bir umrlik immunitet saqlanadi. Terini ta’sirlovchi omillar; yuvinish, tirnash, bosim berish, UBN, dori vositalarini mahalliy qo‘llash toshmalarning boshqa sohalarga toshib ketishiga va piodermitlar (follikulit, impetigo, gidradenit) bilan asoratlanishiga sababchi bo‘lishi mumkin. Diagnoz: kasallikning asosiy belgilariga qarab qo‘yiladi. Differensial diagnostika seboreyali ekzema, psoriaz, yuza trixofitiya, ikkilamchi zaxm bilan o‘tkaziladi. Davosi: asoratlanmagan pushti rang temiratki faol davolash muolajalariga muxtoj emas. Bemorlarga gipoallergik parxez buyuriladi. Yuvinishni chegaralash tavsiya qilinadi. Sintetik va terini ta’sirlantiruvchi kiyimlar kiyish taqiqlanadi. Kasallikning tarqalgan shakllarida keng spektrda ta’sir qiladigan antibakterial preparatlar va desesibilizatsiyalovchilar terapevtik miqdorda beriladi. Mahalliy chayqatmalar va kortikosteroidli malhamlar surtib turish tavsiya qilinadi. Tugunli eritema Tugunli eritema-teri va teri osti yog‘ qavatining yallig‘lanishi bo‘lib, teri ostida 0,3 sm dan 3-4 sm gacha keladigan tugunlarning hosil bo‘lishi va ularning yuzasida qizg‘ish eritemalarning hosil bo‘lishi bilan harakterlanadi. Tugunli eritema yoki chuqur nodulyar vaskulit 1798 yilda Britaniyalik olim A.Willan tomonidan yozilgan va 1807 yilda eritemalar mavzusida yozilgan monografiyasida alohida kasallik deb e’lon qilgan. Tugunli eritemani keltirib chiqaruvchi omillarning har xilligi va murakkabligini e’tiborga olgan holda xozirgi vaqtda ikki xil klinik variantga ega bo‘lgan sindrom sifatida qaraladi. 1) alohida o‘zi uchraydigan nozologik holat yoki idiopatik tugunli eritema 2) o‘tkir yuqumli kasalliklardan va toksik holatlarda uchraydigan simptomatik, septik tugunli eritema. Etiologiyasi va patogenezi: xozirgi kunda tugunli eritemani keltirib chiqaruvchi omili virusli etiologiyali degan nazariyalar mavjud. S. Kossard va R. Winkelmann lar virus antigenlari bilan qo‘ygan
289 agglyutinatsiya reaksiyalarida musbat natija olishgan. Boshqa tekshirish usullari virusli etiologiyada ekanligini inkor etadi. Shundan kelib chiqqan holda tugunli eritema polietiologik kasalliklar guruhiga kiritiladi. Yosh bolalarda tugunli eritemaning rivojlanishida sil kasalligiga qarshi giperergik reaksiya hisobiga hosil bo‘lishi isbotlangan. Silning har bir qo‘zg‘alish davrida bu belgilarning kuchayishi aniqlangan. Bulardan tashqari katta yoshdagi bolalarda va kattalarda har-xil o‘tkir yoki surunkali infeksion kasalliklar va zaharlanishlar rivojlangan vaqtida tomirli toksiko-allergik tugunli eritemaning rivojlanishi ko‘p xollarda uchraydi. Ba’zi bemorlarda doridarmonlarga (antibiotiklar, sulfanilamidlar, salitsilatlar, bromidlar, vaksina va zardoblar) nisbatan sezgirlikning ortishi hisobiga ham kasallik belgilari rivojlanishi mumkin. Тугунли эртема келиб чиqишига сабачи омиллар: Инфекцион этиологияли Стрептококкли инфекциялар Туберкулёз Пситаккоз Иерсиниоз Кокцидомикоз Гистаплазмоз Бластомикоз Мохов Чов лимфогранулематози Трихофитоз Ноинфекцион этиологияли Саркоидоз Бехчет касаллиги Ичакнинг яллиg‘ланиш касалликлари Ярали колит Ўсма касалликлари Лейкоз Ходжикин касаллиги Hомиладорлик Антибиотиклар Вакцина ва зардоблар
290 Kasallikning rivojlanishida hujayraviy immunitet va immun komplekslarning ishtirok etishi bilan boradi. Tugunli eritemaning ba’zi bir shakllarida immunoglobulinlar va immun komplementlarning tomirlar devorlarida o‘tirib qolishi aniqlangan. Streptokokklar va mikobakteriyalar antigenlarining teridagi tugunlar bioptatlarida topilishi immun komplekslarning hosil bo‘lishi va patogenetik mexanizmi xaqida o‘ylashga olib keladi. Tugunli eritema kamdan kam uchraydigan kasallik bo‘lib, asosan ayollar kasallanadi. Kasallikning tarqalganligi yuqumli kasalliklarning tarqalishi bilan bog‘liq, oxirgi yillarda yuqumli kasalliklarning faol va erta davolanishlari tugunli eritema kasalligining ham uchrash darajasini kamaytirib qo‘ydi. Klinikasi: tugunli eritema uchun qattiq, paypaslaganda biroz og‘riqli, diametri 0,3-4 sm keladigan tugunlarning hosil bo‘lishi xosdir. Tugunlar teri satxini ko‘tarib turadi (116-rasm). Ularning umumiy soni 50 donagacha yetishi mumkin. Ko‘pincha tugunlar boldirning oldingi yuzasida simmetrik holda joylashadi, ba’zi xollarda ular boldirning orqa sohalari, son, dumba va qo‘llarga tarqalishi kuzatiladi. Qo‘lning tashqi yuzasi, yuz va bo‘yinda juda kamdan-kam uchrab ularning o‘lchamlari ham kichgina bo‘ladi. Tugunlar avvaliga och-qizil rangda, keyinchalik binafsha va qo‘ng‘ir rangga kiradi. Har bir tugun 5-10 kun saqlanib keyinchalik 3- 6 hafta davomida sekinlik bilan so‘rilib ketadi. Ba’zi xollarda yangi tugunlarning hosil bo‘lishi tana haroratining ko‘tarilishi, umumiy xolsizlik, bo‘g‘imlardagi og‘riq va kon’yunktivit bilan kechadi. Yallig‘lanish jarayonining darajasiga va kechimiga qarab tugunli eritemaning uchta turi farqlanadi. O‘tkir turida boldirda, ba’zida son va bilakda simmetrik joylashgan qattiq och-qizg‘ish rangli, og‘riqli, 1-3 sm keladigan, tugunlarning hosil bo‘lishi bilan kechadi. Tugunlar teri sathidan yengil ko‘tarilib turadi. Chegarasi aniq bo‘lib xech qachon bir biriga qo‘shilib ketmaydi. 3-6 haftadan keyin chandiqsiz so‘rilib ketadi va odatda qaytalanmaydi. 116-rasm
291 Migratsiyalanuvchi turi odatda boldirning oldingi yuzasida bir ikkita qattiq tugun paydo bo‘lishi bilan boshlanadi. Keyinchalik tananing boshqa sohalariga tarqalishi va tugunlarning kattalashishi xosdir. Kasallik bir necha haftadan bir necha oygacha cho‘zilib ketadi. Surunkali turi ko‘pincha o‘rta yoshli ayollar va qariyalarda uchraydi. Tugunlar odatda boldirning yon-old sohalarida paydo bo‘ladi. Oldiniga ularni paypaslab ko‘rish usuli yordamida aniqlanadi. Kasallik kuz va bahorda qaytalanib turadi. Bu vaqtda bir tugunning so‘rilish boshqa tugunlarning paydo bo‘lishi bilan almashinib turadi. Davosi: terapevt va dermatolog kuzatuvi ostida ambulator ravishda olib boriladi. Antibiotiklar, yallig‘lanishga qarshi preparatlar, giposensibilizatsiyalovchilar buyuriladi. Zarurat tug‘ilganda glyukokortikosteroidlar beriladi. Mahalliy davo sifatida ixtiol, Vishevskiy malhami bilan kompresslar qo‘llaniladi. Profilaktikasi: asosiy kasalliklarni davolashga qaratiladi. Keratodermiya Keratodermiya – terida, ayniqsa kaft va tovonda kuchli tangasimon va bargsimon qipiqlanish bilan harakterlanadi. Kasallikning kelib chiqish sabablari oxirigacha o‘rganilmagan. Tekshirishlarda ketarin kodlovchi genlarning mutatsiyasi kuzatilgan. A vitamin yetishmovchiligi aniqlangan. Jinsiy gormonlarning disfunkitsiyalari ham aniqlangan. Bakterial va virusli infeksiyalarning ahamiyati ham muhim o‘rin egallaydi. Giperkeratozkeratin miqdorining ortib ketishi hisobiga epidermisning mug‘uz qavati qalinlashishidir (117-rasm). Proliferativ va retension giperkeratoz ajratiladi. Proliferativ giperkeratoz donador va tikanaksimon qavat hujayralarining funksional faoliyatining ortib ketishidan hosil bo‘ladi. Retension giperkeratoz mug‘uz qavatining mug‘uzlanishining sekinlashishi hisobiga ya’ni ko‘chib tushishi kerak bo‘lgan qipiqlarning tushmasdan qolishi hisobiga kelib chiqadi). 117-rasm
292 Kechishiga qarab keratodermiya chegaralangan va tarqoq turlarga bo‘linadi. Bulardan tashqari keratodermiya biror-bir kasallikning klinik belgisi bo‘lib keladi. Unna-Tosta keratodermiyasi: eng ko‘p uchraydigan irsiy autosom-dominant keratodermiya hisoblanadi. Bu kasallik uchun kaft va tovonning keratozi xos bo‘lib, jarohatlanish tovon bilan kaftdan teri qismiga o‘tish sohasida eni 1-3 mm keladigan eritamatoz xoshiya hosil qilib terining boshqa sohasiga o‘tmaydi. Meleda (birinchi Meleda orolida aniqlangan) keratodermiyasi: irsiy autosom-retsessiv keratodermiyaning bir ko‘rinishi bo‘lib, kaft va tovon sohasi keratozi qo‘l va oyoq barmoqlarining yuza sohasiga, tirsak va tizza bo‘g‘imlari sohalariga tarqaladi. Papayono-Lefevra keratodermiyasi: irsiy autosom-retsessiv keratodermiya bo‘lib, kaft va tovon keratozi bilan birga paradontoz va teri va milklarning yiringli (piogen) infeksiyasi bilan birga kechadi. Epidermolitik keratodermiya: kam uchraydigan irsiy autosomdominant tarqoq keratodermiya hisoblanadi. Asosan klinikasida epidermolitik giperkeratoz kuzatiladi. Mutulyatsiyalanuvchi Fovinkel keratodermiyasi: irsiy autosom-dominant tarqoq keratodermiya turi hisoblanib, barmoqlarni asta-sekin amputatsiyaga olib keluvchi fibroz(tolali) siqilish hosil qiladi. Bushke-Fshier-Brauer keratodermiyasi: ko‘p tarqalgan o‘choqli turi bo‘lib, kasallik autosom-dominantdir. Kasallikning birinchi belgilari balog‘at yoshida yoki undan keyinroq (15-30 yosh) boshlanadi. Kaft va tovonda yoki barmoqlarning bukuvchi sohasida avvaliga shoxsimon tugunchalar-“marvaridlar” paydo bo‘ladi, keyinchalik ular qattiq sarg‘ish-qo‘ng‘ir shoxsimon probkalarga aylanadi. Fuks chiziqsimon keratodermiyasi: o‘choqli i rsiy keratodermiya bo‘lib, kaft va tovonda chiziqsimon keratozni namoyon qiladi. Ramos va Silva kaft qirralarining keratodermiyasi: orttirilgan keratodermiya bo‘lib, bunda bemor kaftining qirralarida shoxsimon qatlamlar hosil qiladi. Kasallikning bu turi ko‘pincha ichki a’zolar o‘sma kasalliklari rivojlanganda, artritlarda, jinsiy bezlar disfunksiyasida namoyon bo‘ladi.
293 Klimakterik keratodermiya (Xakstxausen sindromi): orttirilgan keratodermiyaning bir ko‘rinishi bo‘lib, asosan ayollarda klimakterik davrda namoyon bo‘ladi. Kasallikning birinchi belgisi tovonda qizg‘ish eritemalarning paydo bo‘lishi va ular shoxsimon qatlam bilan qoplanishi kuzatiladi. Asta-sekin ularning soni ortib boradi. Keyinchalik elementlar kaftda ham paydo bo‘ladi. Kasallik qish faslida avj oladi. Davosi: keratodermiyaning umumiy simptomatik davosida sistemali retinoid preparatlaridan neotigazon preparati kiritilgan. Neotigazon proliferatsiya va hujayralar keratinizatsiya jarayonini me’yorlashtiradi. Kunlik beriladigan miqdori 25 yoki 30 mg dan 2-4 hafta davomida beriladi. Ba’zida klinik kechimiga qarab kunlik miqdorini 75 mg (0,3-1 mg/kg) gacha oshirish va davomiyligini 6-8 haftagacha cho‘zish mumkin. A vitamini kuniga 100 000-300 000 mg dan berish mumkin. Mahalliy davo maqsadida aromatik retinoidlar, keratolitiklar (salitsilovaya kislota, molochnaya kislota, mochevina, bornaya kislota, benzoynaya kislota, limonnaya kislota) va steroidlar (Baziron AS, Vipsogal, Akriderm SK, Belosalik, Bensalitin, Lorinden A, Diprosalik, karboderm) saqlovchi malhamlar qo‘llash mumkin. Mastotsitoz Mastotsitoz-tizimli kasallik bo‘lib, semiz hujayralarning (mastotsitlar, labrotsitlar, to‘qima bazofillari) ichki a’zolar to‘qimalari va teriga migratsiyalanishi va natijada infiltratlarning paydo bo‘lishi kuzatiladi. Mastotsitoz juda kam uchraydigan kasalliklardan hisoblanadi. Kasallanishning asosiy qismi (70-75 % holatlar) ikki yoshgacha bo‘lgan bolalachalarga to‘g‘ri keladi. Bularning ko‘pchiligida balog‘at yoshiga yetish davrida o‘z-o‘zidan so‘rilish xususiyatiga ega. Katta yoshdagi kishilar ko‘pincha tizimli mastotsitoz bilan kasallanadi. Etiologiyasi va patogenezi: xaligacha keltirib chiqaruvchi omillar aniqlanmagan. Ayrim holatlarda autosom-dominant yo‘li bilan nasldan-naslga o‘tadi. Ko‘pchilik bemorlarda kasallikning avloddanavlodga o‘tishi isbotlanmagan. Mastotsitozning 4 ta klinik shakllari ajratiladi:
294 • teri mastotsitozining yosh bolalar va erta bolalalik davrida uchrab, o‘smirlik davrida qayta so‘rilib ketuvchi shakli. Kasallikda tarqoq o‘zgarishlar va kuchayib borish (progressivlanish) xususiyati kuzatilmaydi. • teri mastotsitozining o‘smirlik yoshida va kattalarda uchraydigan turi. Bu ko‘pincha tarqoq jarohatlanishlar rivojlanishi bilan harakterlanadi. Kasallik belgilari o‘z-o‘zidan so‘rilib ketish holatlari kuzatilmaydi. Ba’zi holatlarda kasallik belgilari kuchayib borishi (progressivlanishi) mumkin. Kasallik belgilari kuchayib borganida ichki a’zolar jarohatlanishi namoyon bo‘ladi. • tizimli (sistemnыy) mastotsitoz; teri va ichki a’zolar zararlanishi bilan kechadi. • yomon sifatli (zlokachestvennyy) mastotsitoz (semiz hujayrali leykemiya)—juda kam uchraydigan shakli bo‘lib, ko‘p a’zolarda va to‘qimalarda semiz hujayralar yig‘ilishi bilan kechadi. Kasallik tez rivojlanib oqibati o‘lim bilan tugallanadi. Odatda teri o‘zgarishlari kuzatilmaydi. Mastotsitoz bilan kasallangan bemorlarning 50% ida teri shikastlanishi kuzatiladi. O‘rtacha 1/3 qism bemorlarda teri qichishi, terining qizarishi, paroksizmal taxikardiya, arterial qon bosimining tushishi, vaqti-vaqti bilan tana haroratining ko‘tarilishi kabi belgilar bezovta qiladi. Bu belgilarning barchasida kelib chiqish sababi semiz hujayralarning degranulyatsiyasi bo‘lib, asosan teri va ichki a’zolar mastotsitozining tarqoq shaklida uchraydi. Teri shikastlanishi bilan kechadigan mastotsitoz besh xil ko‘rinishda kechadi. Makulopapulyoz shaklida terida o‘nlab yoki yuzlab qizg‘ish-qo‘ng‘ir rangdagi, usti tirnalganda (Dane-Unni sinamasi) qavarchiqqa aylanadigan dog‘lar va tugunchalar (papula) paydo bo‘ladi (118-rasm). Tugunli shaklida 118-rasm pushti, qizg‘ish yoki sarg‘ish rangda yarim sharsimon o‘lchami 0,5-1
295 sm keladigan, yuzasi silliq, ba’zida bir-biriga qo‘shilib pilakcha hosil qiladigan tugunlar hosil bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Katta yakka tugunli turi yoki mastotsitomlar, yumshoq konsistensiyali, yuzasi silliq yoki bujmaygan apelsin po‘stlog‘iga o‘xshash, o‘lchami 2-5 sm keladigan tugunlarning paydo bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Odatda tugunlar soni 3-4 tani tashkil etadi. Tugunlarning jarohatlanishi uning yuzasida pufakchalar, yiringcha yoki pufak hosil qiladi. Tarqoq (eritrodermik) turi ko‘pincha bolalik davridan boshlanadi. Qo‘ltiq ostida va dumbalar orasi burmalarida katta o‘lchamdagi qichish bilan kechadigan sarg‘ish-qo‘ng‘ir infiltratlar paydo bo‘ladi. O‘choqda notekis shaklda, chegarasi aniq, qattiq konsisitensiyali, yuzasi yengil yaralanishga moyil, yoriqlar, ekskoriatsiyalar kuzatiladi. Teleangiektatik turi (turg‘un dog‘li teleangiektaziya) kam uchraydigan turlardan hisoblanib, asosan katta yoshdagi ayollarda kuzatiladi. Tarqoq teleangiektaziyali qo‘ng‘ir-qizg‘ish rangli dog‘larning paydo bo‘lishi bilan kechadi. Ko‘pincha ko‘krak qismi va muchalar, barmoqlar jarohatlanadi. Qichish belgisi xos. Tizimli mastotsitozda ichki a’zolarda jarohatlanishlar xos bo‘lib, kamdan kam holatlarda teri jarohatlanishi bilan birgalikda keladi, erkak va ayollarda bir xil darajada uchraydi. Terida makulopapulyoz, tugunli yoki eritrodermik toshmalar uchraydi. Diagnostikasi: kasallikka diagnoz qo‘yishda asosan klinik belgilardan foydalaniladi. Dare-Unni fenomenining musbat bo‘lishi harakterlidir. Diagnozni tasdiqlash uchun to‘qimadan biopsiya olinib gistologik tekshiriladi. Mastotsitlar, labrotsitlar, to‘qima bazofillarining bir joyga yig‘ilishi kuzatiladi. Ichki a’zolar ultratovush tekshirishlari, rengenologik tekshiruvlar, kompyuter tomografiya tekshiruvlari ko‘rsatmaga asosan olib boriladi. Davosi: asosan konservativ usulda davo olib boriladi. Allergiyaga qarshi preparatlar, yallig‘lanishga qarshi preparatlar, zarurat tug‘ilgan holatlarda sitostatik preparatlari qo‘llaniladi. PUVA-davolash usuli ham yaxshi naf beradi. Ba’zi holatlarda ko‘rsatmaga asosan tugunlarni xirurgik yo‘l bilan olib tashlash tavsiya etiladi. Profilaktikasi: shu kunga qadar mastotsitoz kasalligining maxsus profilaktika choralari ishlab chiqilmagan. Sog‘lom turmush tarzi,
296 doimiy jismoniy chiniqish, surunkali stress omillardan yiroqroq yurish tavsiya qilinadi. Ter bezlari kasalliklari Ter bezlari naychasimon tuzilishga ega bo‘lib, uzun chiqaruv kanalidan iborat. Chiqaruv kanali teri va epidermaga kirib teri yuzasiga teshik ochadi. Ter bezlari odamda 3,5 milliontagacha yetadi va ular terining hamma qismida bir xil joylashmagan. Qo‘ltiq osti va oraliq sohalarida hamda kaft va tovonda ter bezlari ko‘plab joylashgan, shuning uchun bu sohalardan ter ajratish uzluksiz davom etadi. Ter bezidan ajraladigan terning 98% suv va 2% organik va neorganik moddalardan tashkil topgan qattiq elementlardan iborat. Suv bilan birgalikda mochevina, tuzlar va siydik kislotasi kabi moddalar almashinuvi mahsulotlari chiqariladi. Ajratiladigan ter steril bo‘lib, undagi organik moddalarning baketriyalar tomonidan parchalana boshlashi hisobiga metanol, aseton va boshqa turdagi hidlarni ajrata boshlaydi. Teridagi bakterial mikrofloraning individual xususiyatlaridan kelib chiqib, har bir kishida hosil bo‘layotgan hidning o‘ziga xos maxsus xususiyati bor. Hammasi bo‘lib teri yuzasida 250 mingdan ortiq kimyoviy moddalar mavjud bo‘lib, odam hidining individualligini ko‘rsatib beradi. Odam terisidagi floraning o‘zgarishiga qarab yoki terisida kasalliklari bor odamlarda (ekzema, pedikulyoz, surunkali yaralanishlar) terning hidi yoqimsiz hidga aylanadi. Ter ajratishning kuchayishi yoki kamayishi tashqi havo harorati va odamning ichki haroratiga, odamning kiyinishiga, jinsiga, yoshiga va ovqatlanish turi bilan bog‘liq. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda tashqi va ichki haroratlarga moslashish qiynchilik tug‘dirganligi sababli terining har xil yiringli kasalliklariga sababchi bo‘ladi. Odamda ter ajratish ruxiy (psixik) va termik turlarga ajratiladi. Bularning har birining nerv apparati va boshqaruvchi markazi mavjud. Kaft va tovon ter bezlari psixik ta’sirlarga nisbatan ter ajratib chiqaradi. Bu tashqi va ichki haroratlarning o‘zgarishiga ahamiyati yo‘q. Qo‘ltiq osti va peshona sohasi ter bezlari ham psixik ham termik faktorlarga munosabati mavjud. Tananing boshqa sohalaridan ajralayotgan ter ichki va tashqi haroratning o‘zgarishi bilan bog‘liq
297 120-rasm bo‘lib, ba’zi holatlarda kuchli emotsional va psixik ta’sirlanishlarning ham ahamiyati bor. Odatda sog‘lom odamning kunlik ter ajratish miqdori 500-800 ml dan oshmaydi. Ammo bu ko‘rsatkich ichki va tashqi haroratga va jismoniy zo‘riqishga bog‘liq holda 5-8 litrgacha chiqadi. Bunday vaqtda organizmda mavjud mas’ul ter bezlarining barchasi ishga tushadi, ayniqsa peshona, burun-lab uchburchagi burmalari, ensa, bo‘yin, ko‘krak, yelka va sonda joylashgan ter bezlari juda ham faol bo‘lib ishlaydi. Ter bezlari patologik holatlari: Angidroz-bu ter bezlarining tug‘ma anomaliyasi yoki ter bezlarining ter ajratish faoliyati yo‘qligi bo‘lib, bemorlarda termoregulyatsiyaning buzilishi bilan namoyon bo‘ladi(119- rasm). Oligogidroz-ko‘pincha qari yoshdagi odamlarda uchraydi. Bu holatda teriga yetarlicha ter ajratilmaydi. Xromidroz (qonli ter)-mis, kobalt mikroelementlari yoki shunga o‘xshash mikroelementlarning ko‘p miqdoridagi ishlab chiqarish sohalarida ishlaydigan odamlarda uchrab, bunda ajratilyotgan ter ranglanganday bo‘lib chiqadi. Gipergidroz-kuchli va ko‘p ter ajratish bo‘lib, ko‘pgina kasalliklarda bir belgi sifatida ham keladi. Gipergidroz hid bilish va ta’m bilish nerv tolalarining kuchli ta’sirlanishi hisobiga ham reflektor ravishda yuzaga kelishi mumkin. Ba’zi shaxslarda qo‘ltiq osti ter bezlaridan ko‘p miqdorda ter ajratilishi kuzatiladi. Kaft va tovonning ko‘p terlashi chegaralangan ter ajratilishining kuchayishi bo‘lib, ko‘pincha emotsional faktorlar hisobiga yuzaga chiqadi. Tovon ko‘p terlashi yassi oyoqlilik bilan 119-rasm
298 og‘riganlarda va oyoq kiyimlarining ta’siri hisobiga ko‘p uchraydi (120-rasm). Ko‘p terlash va terning teriga ta’siri natijasida terining butunligining buzilishi va uning kislotalilik muhiti o‘zgarishiga sababchi bo‘ladi. Natijada zamburug‘ kasalliklari, dermatitlar, ekzema va boshqa kasalliklarning rivojlanishiga sababchi bo‘ladi. Ko‘p terlash, ayniqsa rangli va hidli ter odamning jamoatchilik orasida yurishiga noqulaylik olib keladi. Davosi: ko‘p terlashni davolash o‘ziga xos qiyinchiliklar tug‘diradi. Umumquvvatlovchi preparatlar, temir, fosfor, kalsiy va simob tutuvchi preparatlar, polivitaminlar, tinchlantiruvchi va trankvilizator preparatlari tavsiya qilinadi. Suyuqlik ichish chegaralanadi. Xinin, akrixin, atropin eritmalari tavsiya etiladi. Issiq vannalar ыabul ыilib turish ham kasallik belgilarini kamaytiradi. Brom, valeriana ildizi, kamforali brom ham samara beradi. Teriga mahalliy formalin, alyumin birikmasi tutuvchi eritmalar, borat kislotasi, rux okis va talk qo‘llaniladi. Formalinning spirtli eritmasi bilan artish ham natijani yaxshilaydi. 1-2% salitsilning spirtli eritmasi mahalliy qo‘llaniladi. Osmidroz (hidli ter)- har bir insonning o‘ziga xos hidi mavjud bo‘lib, ba’zi shaxslarda kuchli hid tarqatilib turiladi. Qiz bolalarda menstrual sikl davrida bu holat kuchliroq namoyon bo‘ladi. Ba’zida terdan peshob hidi keladi (uridroz), bu holat ko‘pincha buyrak kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lib terda mochevina va siydik kislotasining miqdori ortganidan darak beradi. Ixtioz Ixtioz (tarqoq keratoma)-terining irsiy kasalligi bo‘lib, grekcha ihtio-baliq ma’nosini anglatadi, bunda terida mug‘uzlanish jarayoni buzilishi yotadi. Quruq terining qipiqlanishi kuzatiladi. Ixtioz belgilari ko‘pincha erta bolalik davrida namoyon bo‘ladi. Ayrim xollarda ixtioz orttirilgan kasallik bo‘lishi mumkin. Kasallikning bir qancha turlari mavjud bo‘lib, eng ko‘p tarqalgan turi odatiy (vulgar) ixtioz hisoblanadi. Ko‘pincha kasallik belgilari bolalikning uch oyligidan bilinib boshlaydi. Bu turidan tashqari yana lammelyar (lotin tilidan lamella-plastinasimon ya’ni tangasimon ma’nosini anglatadi) va X-bog‘langan (erkak jinsli geterogamet (XY),