DERMATOVENEROLOGIYA VA BOLALAR DERMATOVENEROLOGIYASI

199 VII BOB. AUTOIMMUN KASALLIKLAR Atopik dermatit Atopik dermatit (AtD, atopik ekzema, atopik ekzema/dermatit sindromi)-terining surunkali qaytalanib turuvchi kasalligi bo‘lib, asosan erta bolalik yoshida boshlanadi va katta yoshda ham qaytalanib turish xususiyatiga ega. Etiopatogenezi: Atopiya so‘zi grek tilidan olingan bo‘lib a-inkor etish, topos - “o‘rin, joy”, yani joysiz, o‘rinsiz, g‘alati kabi manosini anglatadi. Bu kasallik rivojlanishida multifaktorli omillar ta’siri bo‘lib, ko‘p holatlarda irsiy moyilligi bor bolalarda allergik kasalliklar bilan birga kelishi kuzatiladi. Qon tarkibida IgE va eozinofillarning ko‘payishi kuzatiladi. Xozirgi kungacha patogonmonik biomarkyorlari topilmagan. Kasallikning rivojlanishiga endogen (irsiy moyillik, teri sezgirligining yuqoriligi, terining funksiyalarining buzilishi) va ekzogen (psixoemotsional zo‘riqishlar, tamaki tutuni, har xil allergen ta’sir qiluvchi hidlar) faktorlar turtki bo‘lishi mumkin. Epidemiologiyasi: Atopik dermatit kasalligining uchrash darajasi rivojlangan davlatlarda 10% gacha kuzatilgan. Bizda bu ko‘rsatkich 1% atrofida. Kasallik ko‘pincha 6 oylik bolalarda uchrab boshlaydi, bu ko‘rsatkich yosh ortib borgan sayin ko‘payib boradi. Yoshga nisbatan kasallanishlar sonining ortib borishi kasallikning surunkali va qaytalanib turish xususiyati bilan bog‘liq. Atopik dermatit kasalligi bor bemorlarda ko‘pincha allergik kasalliklarning (allergik rinit, bronxial astma, oziq-ovqatlar allergiyasi, pollinoz) uchrashi kuzatiladi. Tasnifi: 1.Kasallikning rivojlanish bosqichlari va davrlari bo‘yicha; A). Boshlang‘ich bosqichi B). O‘zgarishlar yaqqol namoyon bo‘lishi; o‘tkir, surunkali, o‘tkir osti bosqichi. D). Remissiya bosqichi: to‘liq remissiya, qisman remissiya. E). Klinik sog‘ayishi 2.Kechim og‘irligi bo‘yicha; A). yengil B). o‘rta og‘ir D). og‘ir

200 Atopik dermatit diagnostikasi uchun ishlatiladigan mezonlar (kriterilar): Asosiy diagnostik mezonlar; 1.Terida minimal darajada hosil bo‘lgan toshmalarning qichishish bilan kechishi. 2.Toshmalarning tipik morfologiyasi va toshgan o‘rni (yuz, bo‘yin, qo‘ltiq osti, tirsak-tizza chuqurlari, chov sohasi, boshning sochli qismi, quloq suprasi orqasi va boshq.) 3.Bemorning shaxsiy va oilaviy anamnezida atopik kasalliklarning mavjudligi. 4.Anamnezida kasallikning surunkali qaytalanib kechishi borligi. Qo‘shimcha diagnostik mezonlar: 1.Umumiy va maxsus IgE-antitela miqdorining ko‘payganlari. 2.Kasallikning erta bolalik davrida boshlanishi. 3.Kaft va tovon chiziqlarining ko‘pligi. 4.Yuz va yelka terisida oqish dog‘larning uchrashi. 5.Follikulyar giperkeratoz (yelka, bilak yenbosh sohalarida mug‘uzlanuvchi tugunchalarning bo‘lishi) 6.Qipiqlanishning kuchayganligi. 7.Qo‘l va oyoqlarda nospetsefik dermatitlar. 8.Terini ko‘p marotaba mikroorganizmlar (bakteriya, zamburug‘, virus) bilan sharoxatlanishiga moyilligining ortishi. 9.Terida oq dermografizmning uchrashi. 10.Erta yoshdagi bolalar yuvintirilganda terisi qizarishi va qipiqlanishi kuchayishi. Asosiy va qo‘shimcha mezonlarning har birining kamida uchtasi topilishsa diagnoz tasdiqlanadi. Atopik dermatit rivojlanish mexanizmi: Atopik dermatit rivojlanishining asosida immun tizimini izdan chiqaruvchi surunkali multifaktorli allergik yallig‘lanish mexanizmi yotadi. Immunopatologik mexanizm asosida Th1/Th2 — limfotsitlar miqdorining Th2-xelperlar tomoniga ortishi kuzatiladi. Bu o‘z vaqtida sitokinlarning o‘zgarishi bilan maxsus IgE-antitellarning ishlab chiqarilishining ortishiga olib keladi. Atopik dermatitda immun reaksiya qo‘zg‘atuvchi sifatida allergenlarning maxsus antitelolar bilan semiz hujayralar yuzasida o‘zaro ta’siri boshlanadi. Immun bo‘lmagan tetiklashtiruvchi omillar ta’siri allergik yallig‘lanishni kuchaytiradi va uning natijasida allergik yallig‘lanish mediatorlarini (gistamiin,

201 sitokinlar, neyropeptidlar) ajralishini oshiradi. Terida yashovchi shartli patogen kokklar va zamburug‘larning xayot hamda parchalanish mahsulotlariga nisbatan sezgirlikning ortishi atopik dermatitlarning surunkali shakllarining rivojlanishiga turtki bo‘ladi. Klinikasi: Atopik dermatitning asosiy sub’ktiv belgisi tanada qichishishning paydo bo‘lishidir. Qichish natijasida terida qichish izlarining hosil bo‘lishi. Buning hisobiga shikastlangan terida yanada qichishishning kuchayishiga olib kelishi xosdir (90-rasm). O‘z 90-rasm navbatida kasallikning kechimini murakkablashishiga turtki bo‘ladi. Teri quruq, qipiqlanishga moyil bo‘ladi. Oq dermografizm kuzatiladi. Terining sezgirligi ortadi. O‘zgarmagan terida qichishning bo‘lishi xuddi yopiq halqa singari toshmalar paydo bo‘lishida bir-biriga turki bo‘lib namoyonlashadi. Teri butunliging buzilishi ikkilamchi infeksiya rivojlanishga sababchi bo‘ladi. Infeksiya o‘z navbatida organizmning sezgirligini oshiradi. Ob’ektiv belgilardan: tirnalish izlari, tugunchalar, eroziyalar, namlanishlar, kepaklanishning kuchayishi, oq dermografizm, yoriqlar, yiringchalar kabilarni kuzatish mumkin. Kasallik vaqti-vaqti bilan qo‘zib turish xususiyatiga ega. Davosi: bemorlarni davolashda patogenetik, simptomatik va etiotrop davolarni birgalikda qo‘llash tavsiya etiladi. Simptomatik va patogenetik davo o‘rnida organizmda yallig‘lanish o‘chog‘ini kamaytiruvchi, immun reaksiyani kamaytiruvchi, turtki (trigger) faktorlarini kamaytiruvchi davo muolajalari qo‘llaniladi. Buning uchun antigistamin guruhi preparatlari, yallig‘lanishga hamda immunodepressiv ta’sirga ega kortikosteroid preparatlarini mahalliy va umumiy berish tavsiya etiladi. Etiotrop davo sifatida antibakterial preparatlar qo‘llaniladi, o‘choqli infeksion omillarni bartaraf qilish uchun choralar ko‘riladi. Profilaktikasi: bemorlarni uzoq muddat olib borilishi kerak bo‘lgan profilaktik holatga moslashishiga harakat qilinadi. Buning uchun unga kasalligi xaqida yetarlicha ma’lumot beriladi. Terini toza saqlash, qurib qolishini oldini olish, har xil nojo‘ya ta’sirotlardan

202 himoya qilish uchun kerakli muolajalarni amalga oshirish ishlari muhimligi tushintirilib, ularni yashash tarziga moslashtiriladi. Bexchet kasalligi Bexchet kasalligi – surunkali, noma’lum etiologiyali tizimli vaskulit, og‘iz shilliq qavati, ko‘z va oraliq sohasida qaytalanib turuvchi yaralanishlar bilan hamda bo‘g‘imlar, oshqozon ichak trakti, markaziy asab tizimi va boshqa ichki a’zolarning shikastlanishi bilan harakterlanadi. Etiologik omillar: kasallikning etiopatogenezi yetarlicha aniqlanmagan bo‘lib, asosan genetik moyillik, yuqumli kasalliklar, stress faktorlar, autoimmun reaksiyalar sabachi bo‘lishi ehtimoli ko‘proq. Klinikasi: og‘iz shilliq qavatining yaralanishi: kasallikning eng birinchi belgilaridan hisoblanadi. Bunda shilliq qavatlarda mayda yarachalar paydo bo‘ladi (91- rasm). Keyinchalik katta o‘lchamli yaralarga aylanish ehtimoli ko‘p. Jinsiy a’zolar yaralanishi: odatda o‘g‘il 91-rasm bolalarda yaralar yorg‘oqda joylashadi, ba’zi holatlarda olatda kuzatiladi. Qiz bolalarda katta uyatli lablar yaralanadi. Teri jarohatlanishi: terida jarohatlanishlar xilma xtd ko‘rinishda kechadi. Tugunli eritemalar boldirda ko‘proq paydo bo‘ladi. Xusnbuzarimon toshmalarning toshishi xos. Terida patergiya reaksiyasi musbat bo‘ladi, ya’ni terining bilak sohasiga steril igna bilan terisi teshilganda (in’eksiya) 24 – 48 soat ichida teshilgan sohada papula yoki pustula paydo bo‘ladi. Ko‘zning jarohatlanishi: ko‘zning jarohatlanishi jiddiy belgilardan bo‘lib, 50– 60 % o‘g‘il bolalarda uchraydi. Qiz bolalarda kamroq jarohatlanadi. Ko‘pchilik holatlarda har ikkala ko‘z jarohatlanadi. Kasallikning birinchli uch yilida ko‘zda o‘zgarishlar kuzatilib, tez-tez residivlanib turadi. Keyinchalik har safar residivlanganda ko‘zdagi tuzilishlarda o‘zgarish kuchayib boraveradi. O‘z navbatida ko‘rish faoliyati izdan

203 chiqib boraveradi. Bo‘g‘imlar zararlanishi: 40% holatlarda bolalarda bo‘g‘imlar o‘zgarishi kuzatiladi. Asosan katta bo‘g‘imlar jarohatlanadi. Bo‘g‘imlar shishadi, og‘riq paydo bo‘ladi va harakatlari chegaralanadi. Asta-sekinlik bilan bo‘g‘imlardagi o‘zgarishlar o‘z-o‘zidan bartaraf bo‘lib ketadi. Nevrologik o‘zgarishlar: bolalarda tutqanoq, miya ichi bosimining ortishi, bosh og‘rig‘i, serebral belgilar va ruxiy o‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Qon tomirlarda o‘zgarishlar: organizmdagi italgan qon tomirlarida o‘zgarish bo‘lishi mumkin. Ular vaskulit ko‘rinishida kechadi. Diagnoz faqatgina klinik malumotlarga asoslanib qo‘yiladi. Davosi: maxsu davosi yo‘qligini e’tiborga olgan holda, naf beruvchi davo preparatlari qo‘llaniladi. Buning uchun kortikosteroid preparatlaridan foydalaniladi. Kolxitsin preparati ham bo‘g‘imlar zararlanishida, tugunli eritema ko‘rinishida va shilliq qavatlar yaralarida qo‘llaniladi. Og‘ir holatlarda sitostatiklar va antidepresant preparatlari qo‘llaniladi. Vitiligo Vitiligo-tashqi yoki ichki omillarning ta’siri natijasida teri epidermasida joylashgan melanin pigmentini ishlab chiqaruvchi melanotsit hujayralarining faoliyati kamayishi yoki butunlay to‘xtashi hisobiga axromiya holatining yuzaga kelishi bilan ta’riflanadigan holatdir. Vitiligoda axromiya terining istalgan sohasida uchrashi ehtimoli bor. Etiopatogenezi-ko‘pincha vitiligo 10-20 yoshda boshlanadi. Lekin bolalik davrida va o‘rta yoshda ham rivojlanishi mumkin. Irsiylik 20-30 % holatlarda uchraydi. Rivojlanish mexanizmiga xanuzgacha aniqlik kiritilmagan. Stress faktorlar, terining jarohatlanishi, fenol unumlarining teriga ta’siri, yuqumli kasalliklarni boshidan kechirish, melanotsitlarga nisbatan autoimmun jarayonlarning rivojlanishi vitiligo rivojlanishiga sababchi bo‘lishi mumkin. Klinikasi: kasallik hamma yoshda tananing istalgan joyida har xil kattalikdagi oq dog‘lar (apigmentatsiya) rivojlanishi mumkin. Birbiriga yaqin joylashgan axromik dog‘lar asta-sekin kattalashib qo‘shiladi va qirralari notekis bo‘lgan o‘choqni hosil qiladi. Jarohatlangan sohalarda joylashgan soch tolalari ham o‘z rangini yo‘qotib oqarib qoladi. Ko‘pgina holatlarda tananing ko‘p

204 jarohatlanadigan sohalarida (barmoqlar, tirsak, tizza) apigmentatsiya boshlanadi. Bemorlarda sub’ektiv o‘zgarishlar kuzatilmaydi. Faqatgina kosmetik defekt sifatida qabul qilishadi. Vitiligo bilan aziyat chekadigan odamlarga quyosh nurida uzoq muddat turish tasiya etilmaydi. Uzoq muddat turganda quyosh nuri ta’sirida depigmentatsiyaga uchragan sohalarning himoya funksiyasi kamayganligi sababli quyosh nuridan yengil darajada kuyish holatlariga sababchi bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga demigmentatsiyaga uchrgan soha atrofidagi teri quyosh nurida ko‘proq giperpigmentatsiyaga uchrab depigmentatsiya o‘chog‘ini yaqqolashishiga yoki yanada ko‘zga tashlanib qolishiga turtki bo‘ladi. O‘z navbatida bemorni yanada bezovtalantirishi mumkin. Melanotsitlarga ta’sir qiluvchi omillarning bir muddat kuchayib bir muddat sustlashib turishi mumkin. Shu omillar ta’siri kuchaygan vaqtda Kyobner reksiyasi yaqqol ifodalanadi ya’ni terining shikaslangan yoki biror bir kuchli ta’sirot ta’sir qilgan sohasida yangi axromiya o‘choqlari paydo bo‘ladi. Vitiligo kasalligining klinik namoyon bo‘lishiga qarab asosan ikkita; segmentli va segmentli bo‘lmagan turlari ajratiladi. Segmentli bo‘lmagan turi ko‘proq uchrab, tananing har-xil sohalarida aniq chegarali oq-sut rangli dog‘larning simmetirik hosil bo‘lishi bilan kechadi. Bu turi o‘choqli vitiligo, shilliq qavatlar vitiligosi, akrotsefal vitiligo, generalizatsiyalashgan va universal vitiligo turlariga bo‘linadi. O‘choqli (chegaralangan) vitiligo terida juda kam miqdorda mayda depigmentatsiya o‘choqlarining paydo bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Shilliq qavatlar vitiligosi og‘iz va jinsiy a’zolar shilliq qavatlarida namoyon bo‘ladi. Bu shaklini ko‘proq qizil yassi temiratki va skleroatrofik lixenifikatsiya bilan taqqoslash muhim hisoblanadi. Akrotsefal vitiligo yuz, qo‘l va oyoqlarda o‘choqli depigmentatsiya o‘choqlarining hosil bo‘lishi bilan kechadi. Ko‘proq barmoqlar va yuzdagi tabiiy teshiklar (og‘iz, burun, ko‘z) atrofida uchrashi bilan farqlanib turadi. Universal vitiligoda 92-rasm tananing 80-90% terisi va

205 sochlarning, ba’zi xollarda shilliq qavatlarning depigmentatsiyaga uchrashi bilan kechadi. Ba’zida follikulyar vitiligo shakli uchrab turadi. Bunda tananing ochiq sohalarida kichkina depigmentatsiya orolchalari paydo bo‘lishi bilan kechadi (92-rasm). Kasallikning bu shakli tezda kattalashib generalizatsiyalashgan shakliga aylanishi mumkin. Bunda terining barcha qismi depigmentatsiyaga uchraydi. Segmentar vitiligo 10-15 % holatlarda uchrab, uning bir tomonlama segmentar va yo‘laksimon (asimmetrik) shakllari farqlanadi. Segmentar vitiligo repigmentatsiyaga moyil bo‘lib, tezda tuzalish ehtimolligi ko‘proq. Vitiligo kasalligini dinamikada kuzatishlar, davo usulini tanlash uchun uning uch bosqichli kechimiga e’tibor qaratiladi. Rivojlanib borish bosqichi, so‘nib boruvchi va stabil bosqichi. Quyida keltirilgan mezonlardan kasallikning yaxshilik prognozini aniqlashda foydalaniladi: 1. Oxirgi ikki yilda eski depigment o‘choqlarning kattalashmasligi. 2. Oxirgi ikki yilda yangi depigment o‘choqlar paydo bo‘lmasligi. 3. Kebner fenomenining manfiy bo‘lishi. 4. Davo usullari qo‘llanilganda yoki ular qo‘llanilmaganda ham repigmentatsiya boshlanishi. Diagnostikasi: vitiligo diagnozi faqatgina ob’ektiv axromiya sohasi aniqlanishi bilan tasdiqlanadi. Boshqa biror-bir instrumental, laborator usullardan foydalanish o‘zining aniq bir yordamini ko‘rsata olmaydi. Davosi: xozirgi kunda vitiligo to‘liq boshqarilmaydigan nozologiyalar guruhiga kiradi. Davo usullarining samarasi aniqlanmagan. Biror-bir aniq dori-darmon yoki xalq tabobati usulllari davolanishda yoki oldini olishda belgilangan natija bermagan. Oxirgi yillarda davo maqsadida har-xil xirurgik davo usullari qo‘llanila boshlandi. Bu usulning asosida melanotsitlarni ko‘chirib o‘tkazish yotadi (turg‘un vitiligoda yoki ikkilamchi depigmentesiya o‘choqlarida qo‘llansa naf beradi, turg‘un vitiligo deb 6-12 oy davomida depigmentatsiyaga uchragan sohaning kattalashmasdan bir hil ko‘rinishida saqlangan sohaga aytiladi). Rivojlanib boruvchi (yangi axromiya sohalari paydo bo‘lib boradigan) vitiligoda bu usul ko‘zlangan natijani bermaydi. Maxsus texnik apparat yordamida melanotsitlar suspenziya ko‘rinishda olinib axromik sohalarga kiritiladi.

206 Qizil yassi temiratki Qizil yassi temiratki surunkali kechuvchi, multifaktorli kasallik bo‘lib, terida ob’ektiv belgilardan o‘ziga xos yassi, yaltiroq, qizg‘ish yoki pushti rangli tugunchalar toshishi, shilliq qavatlarning zararlanishi va sub’ektiv belgi-kuchli qichish bilan harakterlanadi. Etiologiyasi: qizil yassi temiratki kasalligining kelib chiqish sabablari xanuzgacha yetarlicha o‘rganilmagan. Har xil xis-xayajon, dori-darmonlar ist’emoli, quyosh nurlari ta’siri, o‘tkazilgan operativ muolajalardan keyin, to‘qima va organlarni ko‘chirib o‘tkazishlardan keyin rivojlanishi mumkin. Kasallikni kelib chiqishida ta’sir qiluvchi nazariyalar: Virusli nazariya-toshmalardan olingan surtmalarda sitomorfologik va sitokimyoviy tekshirilganda epiteliy hujayralarida viruslarning topilishi va virusga qarshi davo muolajalarining naf berishi bu nazariyani qo‘llab quvatlaydi. Nevrogen nazariya-stress omillardan keyin va markaziy va periferik asab tizimining funksional buzilishlaridan keyin rivojlanishi bu nazariya tarafida qoladi. Moddalar almashinuvi buzilishi nazariyasi-asosan kasallik semiz, qandli diabeti va disproteinemiyasi bor shaxslarda ko‘p uchrashi moddalar almashinuvining ahamiyati xaqida o‘ylantirib qo‘yadi. Immunologik nazariya-immunoflyuoressent usuli yordamida organizm toshmalarga sababchi bo‘lgan hujayralarining membranasiga qarshi qonda antitelalar paydo bo‘lishi aniqlanganligi bilan tasdiqlanadi. Immunoglobulinlarning so‘rg‘ichsimon qavatda to‘planib qolishi ham isbotlangan. Yuqorida keltirilgan barcha nazariyalar alohida rivojlana olmaydi. Kasallik kelib chiqishida barcha ko‘rsatib o‘tilgan omillarning bir biriga bog‘liqligi bor. Bu omillar bir birini doimo qo‘llab turishadi, ya’ni birining ta’siri ikkinchisining rivojlanishiga sababchi bo‘ladi. Patogenezi: Qizil yassi temiratki autoimmun kasallik bo‘lib, epidermal hujayralar autoantigen rolini bajaradi va organizmning ularga nisbatan immun javobgarligini rivojlantiradi. Patogistologiyasi: epidermisda giperkeratoz, gipergranulyoz va bazal qavatning vakuolli degeneratsiyasi kuzatiladi. Dermaning yuqorigi qavatida limfotsitlar, gistiotsitlar va melanotsitlardan iborat infiltrat aniqlanadi. Dori darmonlardan kelib chiqqan qizil yassi

207 temiratkida eozinofilli infiltrat rivojlanadi. Immunoglobulinning (IgM va IgA) teriga o‘tirib qolishi immunoflyuoretsent usulida aniqlangan. Oxirgi yillardagi statistik ko‘rsatgichlar ma’lumotlariga qaraganda qizil yassi temiratkining nafaqat katta yoshdagilar orasida, balkim yoshlar orasida ham ko‘payib borishi aniqlanmoqda. Qizil yassi temiratkining klinik tavsifi: Tipik qizil yassi temiratki terida yassi, aylana, markazida kindiksimon botiqli, pushti rangli ko‘kimtir tovlanuvchan toshmalar toshishi bilan harakterlanadi. 30% bemorlarda og‘iz shilliq qavatining zararlanishi oqish tugunchalar paydo bo‘lib, ular qo‘shilishi natijasida halqasimon ko‘rinishdagi pilakchalar hosil qilishi bilan kechadi (93-rasm). Tipik qizil yassi temiratkida toshadigan toshmalarga tavsif: 1.Toshmalar, tugunchalar (papula) ko‘rinishida asosan muchalarning bukuvchi qismida paydo bo‘ladi (94-rasm). 2. Yassi shakladagi qattiq tugunchalar shaklida bo‘ladi. 3. Yuzasi yaltiroq bo‘ladi. 4. Yuzasida kindiksimon botiqlik aniqlanadi. 5. Rangi pushti rangda bo‘lib, ko‘kimtir tovlanib turadi. 6. Toshmalar atrofga qarab o‘sib borish harakteriga ega. 7. Toshmalar yuzasi namlanganda (suv yoki o‘simlik moyi bilan), to‘rsimon chiziqlar 95-rasm 94-rasm 93-rasm

208 ko‘rinib qoladi (Uikxem belgisi) (95-rasm). 8. Toshmalar kuchli qichib turadi. 9. Bir-biriga qo‘shilishi natijasida pilakchalarni hosil qilishi mumkin. 10. Kebner belgisining musbat bo‘lishi o‘tkir qizil yassi temiratkida xosdir (kasallik avj olgan davrda shikastlangan teri sohalarida yangi toshmalarning paydo bo‘lishi). Kasallikning remissiya davrida bu belgi musbat bo‘lmaydi. 11. Toshmalar o‘lchami 1-2 mm dan 1-2 sm gacha yetishi mumkin. 12. Boshning sochli qismi va kaft-tovonda toshmalar deyarli uchramaydi. Qizil yassi temiratkining klinik xillari juda xilma-xil kelishini inobatga olgan holda quyida keltirilgan barcha ko‘rinishlarni atipik shakl deb o‘rganish qabul qilinadi. Barcha atipik shakllarda qichish belgisi harakterli bo‘lib, diagnoz qo‘yishda asosiy belgi hisoblanadi. Atipik shakllarining ham o‘tkir va surunkali kechimi xosdir. O‘tkir kechishi vaqt-vaqti bilan kasallik belgilarining avj olishi va remissiyalanishi harakterlidir. Surunkali shaklida toshmalar deyarli doim saqlanib, belgilar kamayib, kuchayib turadi. Halqasimon qizil yassi temiratki-halqasimon ko‘rinishdagi mayda tugunchalarning hosil bo‘lishi bilan kechadi. Tugunchalar jinsiy olatning boshchasida va qin daxlizida toshadi. Chiziqsimon qizil yassi temiratki-toshmalar chisiqsimon ko‘rinishida toshadi. Zostersimon qizil yassi temiratki-toshmalar nerv yo‘nalishi bo‘ylab toshadi. Pigmentli qizil yassi temiratki-qo‘ng‘ir yoki ko‘kimtir tugunchalar va halqasimon pigment dog‘larining paydo bo‘lishi bilan kechadi. Aktinik (quyosh nuridan) qizil yassi temiratki-tananing ochiq sohalariga mayda tugunchalarning toshishi bilan kechadi. Bullyoz qizil yassi temiratki-tugunchalar bilan birga yoki alohida, o‘zgarmagan terida pufakchalarning hosil bo‘lishi bilan kechadi. Eroziv-yarali qizil yassi temiratki-toshmalar o‘chog‘ida eroziyalar va toshmalar kuzatilishi bilan kechadi (ko‘pincha tovon, jinsiy a’zolar va og‘iz shilliq qavati jarohatlanadi).

209 Ekssudativ-giperemik qizil yassi temiratki-yallig‘langan shilliq qavatda tugunchali toshmalarning paydo bo‘lishi (ko‘pincha og‘iz shilliq qavatida) bilan kechadi. Gipertrofik qizil yassi temiratki-ko‘kimtir-binafsha rangli, psoriazsimon, infiltratlangan, qipiqlanib turuvchi tugunchalarning va ularning qo‘shilishidan gipertrofik pilakchalar bilan kechadi. Asosan oyoqlarda uchrab so‘galsimon o‘sishi kuzatiladi. Follikulyar qizil yassi temiratki-konussimon tugunchalar paydo bo‘lib, ularning markazida muguzsimon probkalar ko‘rinadi. Follikulyar shakli boshning sochli sohasida soch follikulalarida uchrasa, keyinchalik terining atrofiyasi va soch to‘kilishi bilan kechadi. Eritematoz qizil yassi temiratki-eritematoz yumshoq tugunchalarning toshishi bilan kechadi. Skarlatinasimon qizil yassi temiratki-toshmalar skarlatinadagi toshmalarga o‘xshab miliar toshmalar va kepaklanishlar bilan kechadi. Eritrodermiyali qizil yassi temiratki-tarqoq eritrodermiya va papulyoz toshmalar kuzatiladi. Varikoz qizil yassi temiratki-varikoz kengaygan qon tomirlar yo‘nalishi bo‘ylab tugunchali toshmalar toshadi. Vaksinadan keyingi qizil yassi temiratki-vaksina qilingandan keyin teridagi hosil bo‘lgan chandiqchalar sohasida tugunchali toshmalarning toshishi. Atrofik qizil yassi temiratki-tugunchalar markazidan atrofiyalanib kechishi harakterlidir. Tirnoqlarning zararlanishi-tirnoq plastinkasining xiralashishi va deformatsiyasi bilan kechadi. Ba’zi xollarda qizil yassi temiratkining boshqa kasalliklar uchragandan keyin rivojlanishi ham kuzatilishi mumkin. Kasallikning hamma shakllari kechishida rivojlanib boruvchi (progressiv), statsionar va klinik belgilarning so‘nib boruvchi (regressiv) uchta davr farqlanadi. Progressiv davrda bemorlarni kuchli qichish bezovta qilib toshmalar ooshib borishi atrofga kengayishi kuzatiladi. Kebner belgisi musbat bo‘ladi. Diagnostikasi: klinik belgilarga asoslanib diagnoz qo‘yiladi. Atipik shakllarida zarurat tug‘ilganda biopsiya olish usuli bilan gistologik tekshiruvlar o‘tkaziladi.

210 Davosi: davolash ishlari infeksiya o‘choqlarini davolashdan boshlanadi. Organizmda mavjud kasalliklar bir vaqtda davolanib boriladi. Progressiv davrida keng ta’sir doiraga ega bo‘lgan antibakterial dorilar buyuriladi. Shu bilan birga kortikosteroidli dori preparatlari va giposensibilizatsiyalovchilar ham kam miqdorda beriladi. Antigistamin guruh preparatlari yaxshi samara beradi. Nevrotik reaksiyalarni kamaytiruvchi trankvilizatorlar (mebikar, tazepam) berish tavsiya qilinadi. Mahalliy davo sifatida kuchli qichish bezovta qilagan vaqtda 70% li spirtga 1% xloralgidratni qo‘shib surtish, mentol, anestezin, timol kabilarni qo‘llash tavsiya qilinadi. Qichish kamaygandan keyin glyukokortikoidli malhamlar qo‘laniladi. Statsionar va regressiv davrida tugunchalarni so‘rilishini yaxshilash maqsadida gidrokortizon suspenziyasi bilan fonoforez qilish, rezorsin, ixtiol, degot va 5-10% li oltingugugurt malhamlari surtib turiladi. Gipertrofik papulalarni kriodestruksiya, diatermokoagulyatsiya qilish mumkin. Shilliq qavatlar jarohatlanganda 1-2% soda eritmasi, 0,25-0,5 % li mis sulfat eritmasi bilan chayish va A, Ye vitamin tutuvchi moyli eritmalar surtish tavsiya qilinadi. Sistemali qizil yugurik Qizil yugurik (Libman-Saks kasalligi, lot. lupus erythematodes, angl. systemic lupus erythematosus) —biriktiruvchi to‘qimalar va mayda qon tomirlarning immun tizimi tomonidan ishlab chiqilgan antitelolar hisobiga kompleks jarohatlanishi bilan kechadi. Kasallik ko‘pincha ayollar orasida uchrashi va surunkali kechishi bilan namoyon bo‘ladi. Kasallik rivojlanishida tashqi omillardan, har-xil nurlanishlar, travmalar, stress faktrolarning ta’siri, ichki omillardan, irsiylik, esterogen gormonlar, ichki a’zolarning surunkali yuqumli kasalliklarining o‘choqlari mavjudligi (tonzillit, sinuit), antibakterial dori-darmonlarni asossiz pala-partish qo‘llash kabi omillar asosiy o‘rin egallaydi. Klinikasi: kasallik bir necha xilma-xillikda kechishi bilan harakterlanadi. Shikastlangan a’zolarga qarab klinik kechish xususiyatlari har-xil bo‘ladi. Teri, harakat-tayanch tizimi, qon, yurakqon tomir tizimi, buyraklar, ko‘rish tizimi, asab tizimi jarohatlanadi.

211 Odatda bemorlar asossiz tana haroratining ko‘tarilishiga, xolsizlik, bosh og‘rig‘i, mushaklar og‘rig‘i va tez charchab qolishga shikoyat qilishadi. Teri va teri hosilalari tomonidan bo‘ladigan o‘zgarishlar 60-65 % bemorlarda kuzatiladi. Bunda yuz yonoq sohasiga kapalak tasviriga o‘xshagan dog‘li, eritemali va papulali toshmalar toshadi (96-rasm). Bemorning qo‘l va badan terisida qalin qizil qipiqlar bilan qoplangan dog‘ paydo bo‘ladi (97-rasm). Toshmalar toshgan yuz, qo‘l va badan terisi sohalarida keyinchalik terining atrofiyalanishi kuzatiladi. 96-rasm 97-rasm Chandiqli alopesiya kuzatilishi mumkin. Ba’zi xollarda og‘iz, burun va qin shilliq qavatlarida trofik yaralanishlar uchraydi. Sochlar to‘kilishi va tirnoqlar sinishi ham harakterli belgilardan hisoblanadi. Harakat-tayanch tizimida asosan mayda bo‘g ‘imlarda, qo‘l barmoqlari va bilakda og‘riqqa shikoyat qilishadi. Artralgiya rivojlanadi, ba’zida simmetrik poliartrit kuzatiladi. Revmatoidli artritdan farqli o‘laroq, qizil yugurukdagi artropatiyada suyak to‘qimasi yemirilmaydi. Kasallik uzoq vaqt kechganida harakat-tayanch tizimidagi deformatsiyali o‘zgarishlar qaytmas holatga kelib qoladi. Qon tarkibidagi o‘zgarishlar LE-hujayra hodisasi paydo bo‘lishi bilan kechadi. LE-hujayralar (Lupus erythematosus) - Maxsus immunoglobulinlar sog‘lom leykotsitlar (neytrofil va monotsit) ga ta’sir qilib ularni parchalab leykotsitlarning yadrosini yutishi hisobiga hosil bo‘ladigan hujayralardir. Juda ko‘p holatlarda autoimmun trombotsitopeniya (Verlgof sindromi) kuzatiladi. Bunda muchalarning ichki yuzasida,

212 ko‘krak, qorin sohalarida va shilliq qavatlarda qizg‘ish ko‘rinishdagi gemmoragik dog‘lar aniqlanadi. Teri yoki shilliq qavatlarga shikastlantiruvchi ta’sirotlar bo‘lganda qon quyilishlar va qon ketishlar kuzatilib, bemorda anemiya kuzatiladi. Yurak-qon tomir tizimida perikardit, miokardit, endokardit kabilar kuzatilishi mumkin. Oqibatda mitral, aortal yoki trikuspidal klapanlar shikastlanib, bunday o‘zgarishlar o‘z navbatida yurak yetishmovchiliklariga sababchi bo‘ladi. Qon tomirlar tomonidan Reyno sindormi ustinlik qiladi. Bunda oyoq barmoqlariga va tovonga arterial qon bilan ta’minlanishi buzilib xurujsimon tus oladi. Xuruj vaqtida oyoqlar terisi oqish, ko‘kimtir rangga kiradi. Ko‘pincha II-IV barmoqlar jarohatlanadi, ba’zida quloqlar, burun, iyak va boshqa sohalarda ham qon aylanish buzilishi kuzatiladi. Nefrologik belgilar buyrakning koptokchalarining bazal membranasida qalinlashish kuzatilib, fibrin qoplaydi. Og‘riqsiz gematuriya yoki proteinuriya xosdir. Ko‘rish tizimi tomonidan kon’yunktivit, keratit kabi o‘zgarishlar aniqlanishi mumkin. Ko‘z-yosh bezida patologik o‘zgarishlar bo‘lib, uning funksiyasi buziladi. Akusherlikda erta yoki kechki bola tashlashlar kuzatiladi. Ko‘pincha homiladorlik va tug‘ruq dan keyin kasallik qaytalanishi kuzatiladi. Homiladorlikni kasallikning remissiya davriga mo‘ljallash tavsiya qilinadi. Oshqozon-ichak traktida ichaklar vaskuliti rivojlanib, ularning peristaltikasi buziladi. Kortikosteroidlar bilan yuqori miqdorda davolanganida pankreatit rivojlanishi mumkin. Qorinda og‘riq, qayt qilish kabi belgilar qayd qilinadi. Ayrim holatlarda jigar parenximasida o‘zgarishlar kuzatiladi. Asab-ruxiy tizimida quyida keltirilgan sindromlar uchraydi: 1. Aseptik meningit 2. Affektiv buzilishlar 3. Vegetativ buzilishlar 4. Bosh og‘rig‘i (migren va yaxshi sifatli miya ichi gipertenziyasi) 5. Harakat buzilishi (xoreya) 6. Yomon sifatli miasteniya 7. Mielopatiya 8. Mononevropatiya

213 9. Nevropatiya 10. Es-xushning kirdi-chiqdi bo‘lishi. 11. O‘tkir poliradikulonevrit (Sindrom Giyena-Barre) 12. Pleksopatiya 13. Polinevropatiya 14. Psixozlar 15. Tutqanoqlar Qizil yuguruk diagnostikasida ishlatiladigan mezonlar 1. Yonoqlarda toshmalar (kapalak belgisi). 2. Qalin qipiq bilan qoplangan eritemalar. 3. Fotosensibilizatsiya. 4. Og‘iz shilliq qavatda yaralar (enantema). 5. Periferiyada 2 va undan ortiq bo‘g‘imlar artriti. 6. Serozit: plevrit yoki perikardit. 7. Buyraklar shikastlanishi: rivojlanib boruvchi proteinuriya (kuniga 0,5 grammdan ko‘p) yoki silindruriya. 8. Asab tizimi buzilishlari: tutqanoqlar yoki psixozlar. 9. Gemoliticheskaya anemiya, trombotsitopeniya, leykopeniya. 10. Immunologik ko‘rsatkichlar: Antinuklear antitela (ANA) va ikki zanjirli DNK ga nisbatan paydo bo‘lgan antitela. Ko‘rsatib o‘tilgan mezonlardan 4 va undan ortig‘i uchragan bemorlarga qizil yugurik diagnozini qo‘yish tavsiya etiladi. Davosi: qizil yugurukning davo tizmasida organizmda namoyon bo‘layotgan autoimmun jarayonn to‘xtatishga qaratiladi. Buning uchun gyukokortikosteroid preparatlar, sitostatiklar (azatioprin, siklofosfan), α-o‘sma nekroz faktori (α-FNO) blokatorlari (infliksimab, adalimumab, etanersept), ekstrokorporal detoksikatsiya (plazmoforez, gemosorbsiya), nosteroid yallig‘lanishga qarshi dori-darmonlar qo‘llaniladi. Zarurat tug‘ilganda simptomatik davo qo‘llaniladi. Psoriaz Psoriaz-surunkali kasallik bo‘lib, organizmning sistemali zararlanishi kuzatiladi. Terida tarqoq papulo-skvamoz toshmalar toshishi, kasallik surunkali, to‘lqinsimon kechishi, qaytalanib turishi bilan harakterlanadi. Multifaktorli kasallik bo‘lib, hamma yoshda uchrash ehtimoli bor Kelib chiqish sabablari:

214 • Irsiy genetik omillar • Stress faktorlar ta’siri • Yuqumli kasalliklardan keyin • Endokrin va moddalar almashinuvining buzilishi • Immunologik holatning o‘zgarishi • Allergik kasalliklar • Mikrotravmalar • Noma’lum sabablar Irsiy genetik nazariya; Kasalligining yaqin qarindoshalar orasida uchrashi, bu nazariyani tasdiqlaydi. Xozirgacha genlarning bu jarayonda qanday ishtirok etishi noma’lumligicha qolmoqda. Autoimmun (Immunologik) nazariya; Immun tizimining buzilishi psoriaz rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Psoriazda immun komponentli hujayralarning (T-limfotsitlar) dermadan epidermisga migratsiyalanishi (ko‘chib o‘tib to‘planishi) va u yerda ularning yallig‘lanish sitokin va limfokinlarini ishlab chiqishi natijada yallig‘lanishi, keratinotsitlarning proliferatsiyalanishini (ko‘payishini) tezlashtirib yuboradi. Dermadagi yallig‘lanish jarayoni epidermis hujayralarning bo‘linishining buzilishiga olib keladi, bu holat proliferatsiyaning kuchayishi bilan namoyon bo‘ladi. Psoriazda Tkillerlar va T-xelperlar (organizmni har xil infeksiyalardan va o‘sma hujayralarining ko‘payishidan himoyalovchi hujayralari) falollashadi. Ular teriga migratsiyalanib ko‘p miqdorda yallig‘lanish sitokinlarini (interleykinlarni, alfa tipidagi o‘sma nekrozi omillarini) ishlab chiqaradi, ular teriga makrofaglar va neytrofillarning (granulotsitlarning) yig‘ilishiga va keratinotsitlarning ko‘p miqdorda bo‘linishi yoki ko‘payishiga sababchi bo‘lishadi. Keratinotsitlarning ko‘payishi psoriazning teridagi toshmalari ko‘rinishi hisoblanadi. Bu nazariyada faqat T-limfotsitlarni teriga migratsiyalantiruvchi faktor nima ekanligi xanuzgacha aniqlanmasdan qolmoqda. Bu nazariyani qo‘llab quvvatlovchi omil bu immunsupressorlarni davo maqsadida qo‘llaganimizda yaxshi naf berishi bilan bog‘liqdir. Endokrin va moddalar almashinuvining buzilishi nazariyasiorganizmda endokrin va metabolik faoliyatning buzilishlari ham psoriaz rivojlanishida muhim ahamiyatga egadir. Melatonin gormonining ishlab chiqarilishining kamayib ketishi organizmda ularning antioksidant ta’siri, immunmodulyatsiya va yallig‘lanishga qarshi ta’sirining kamayishiga sababchi bo‘ladi, natijada psoriaz

215 rivojlanishida ahamiyati borligini ko‘rsatadi. Melatonin ishlab chiqarilishi kechquriniga kamayib kudizi ko‘payadi, kechqurungi uyqusizlik, kunduzgi uyquchanlik, depressiya holatlari uning sutkalik ajralib chiqarilish ritmiga ta’sir qiladi. Bu holat ham kasallikning rivojlanishiga asos bo‘la oladi. O‘sish gormonlarining va insulinsimon o‘sish omilli gormonlarining hamda insulinning ko‘payishi to‘qimalarning, jumladan keratinotsitlarning o‘sishini ya’ni proliferatsiyasini kuchaytiradi. Bulardan tashqari jinsiy gormonlar va qalqonsimon bez gormonlarining ham psoriaz rivojlanishidagi ahamiyati adabiyotlrada yoritilib o‘tilgan. Stress omillar nazariyasi-Psoriaz bilan og‘rigan bemorlarning qonida immunmodulyatsiyalovchi ta’sirga ega prolaktin gormonining ko‘payganligi isbotlangan. Ularning ko‘payishi stress omillar, depressiya va og‘riqli sindromlardan keyin yuzaga chiqadi. Bu kasallikning stress omillardan keyin yuzaga kelish nazariyasini qo‘llaydi. Gistopatologiyasi: Psoriazda kasallik klinik belgilarning yuzaga kelishida keratinizatsiya (terining epidermis qavatida keratinotsit hujayralarining ko‘payishi) jarayonining buzilishi yotadi, ya’ni normal muguzlanishga nisbatan keratinizatsiya jarayoni oshib ketadi. Epidermisda parakeratoz, akantoz, hujayralar ichida shish, hujayralar orasida dermadan kelgan makrofaglar va neytrofillarning yig‘ilishi kuzatiladi. Hosil bo‘lgan tugunchalar ustidagi mug‘uz qavat qalinlashadi, ularning tarkibi tayoqchasimon yadroga ega bo‘lgan parakeratotik hujayralardan iborat bo‘ladi. Mug‘uz qavati hujayralari orasida juda ko‘p tirqishlar bo‘lib, ular havo bilan to‘lganligi sababli tangachalarning rangi kumushsimon ko‘rinishga ega bo‘ladi. Eski toshmalarda parakeratozga nisbatan giperkeratoz ko‘proq shakllanadi. Epidermisning donador qavat yo‘qolishi yoki bir qavatli hujayralardan iborat bo‘lishi mumkin. Dermada so‘rg‘ichsimon hujayralarining o‘sishi hisobiga papillamatoz kuzatiladi. So‘rg‘ichsimon qavatdagi kapillyarlari kengayib ular yengil epidermisga o‘sib kirishi va qon bilan to‘lganligi aniqlanadi. So‘rg‘ichsimon qavatda va uning ostida limfotsit, gistiotsitlardan iborat yallig‘lanish infiltrati paydo bo‘ladi. Klinikasi: Psoriatik toshmalarning shakliga qarab psoriazning turlari ajratiladi: ⚫ nuqtali; toshmalar kattaligi to‘g‘nog‘ich boshi kattaligicha bo‘ladi.

216 ⚫ tomchisimon; toshmalar to‘g‘nog‘ich boshidan kattaroq bo‘ladi. ⚫ figurali; toshmalar o‘choqlarda har xil ko‘rinishdagi figuralarni hosil qiladi. ⚫ tangasimon-pilakchalar; katta va yirik toshmalar va ularning qo‘shilishi hisobiga bo‘ladi. ⚫ geografik; bunda jarohat o‘choqlari bir-biri bilan qo‘shilib geografik kartani eslatadi. ⚫ halqasimon; toshmalar markazdan regressga uchray boshlaganda halqasimon shaklni eslatadi Psoriazda teridagi hosil bo‘ladigan toshmalarga tavsif: • Simmetrik, o‘lchami 4-5 mm dan 10-15 sm gacha keladigan pushti qizil rangdagi papulalar toshishi (98-rasm). • Papulalar yuzasi kumushrang-oqish qipiqlar bilan qoplangan bo‘ladi. • Papulalar bir-biri bilan qo‘shilishi natijasida katta-katta pilakchalar hosil qiladi. 98-rasm • Eritrodermik psoriazda eritemalar paydo bo‘ladi. • Pustullyoz psoriazda yiringchalar paydo bo‘ladi. • Ekssudativ psoriazda toshmalar sohasi serroz yoki yiringli ekssudatlanib turadi. Klinik kechimiga va o‘ziga xos xususiyatlariga qarab psoriaz shakllari: • Tipik vulgar (chin psoriaz) Atipik psoriaz shakklari: • Ekssudativ psoriaz • Dog‘simon psoriaz • Seboreyali psoriaz • Intertriginoz psoriaz • Artropatik psoriaz • Psoriatik eritrodermiya • Pustulyoz psoriaz • Tirnoqlar psoriaz • Tomchisimon psoriaz • So‘galsimon (giperkeratik) psoriaz.

217 Psoriazda toshmalarning ko‘p uchraydigan joyi • Boshning sochli qismida • Muchalarning yozuvchi qismi • Qorin va yelka sohalari Diagnostik kriteriyalari: • Ketma- ket hosil bo‘luvchi Auspits psoriatik triadasi • A) stearin kepaklar • B) terminal plenka • V) tomchisimon qon quyilish (shudringsimon) • Kyobner fenomeni • Nuqtasimon onixodistrofiya Psoriazning klinik kechim bosqichlari: • Progressiv (rivojlanib boruvchi) • Statsionar • Regressiv (so‘nib boruvchi) Chin (vulgar) psoriazning umumiy klinik kechimi-psoriaz kechimida uchta; progressiv-rivojlanib boruvchi, statsionar va regressiv bosqichlar davr ajratiladi. Progressiv davrida och qizg‘ish, qattiq tugunchalar (papulalar) paydo bo‘ladi. Ularning atrofida aniq chegaralangan dog‘li-eritematoz gardish kuzatiladi (bu atrofga o‘sib boruvchi gardish hisoblanadi). Ularning yuzasini qipiqlar qoplab oladi. Papulalar bir biriga qo‘shilishga moyil bo‘lib bir-biriga yaqin joylashadi. Tugunchalarning qo‘shilishi hisobiga papulyoz infiltratlar ya’ni pilakchalar hosil bo‘ladi. Rivojlanib boruvchi (progressiv) bosqichda Kebner belgisi musbat bo‘ladi. Bu belgi tirnalgan, chaqalangan teri sohalarida 3-10 kundan keyin yangi tugunchali toshmalarning paydo bo‘lishi bilan izoxlanadi. Bunday xollarda tugunchalar shikastlangan yoki tirnalgan izlarda bir chiziq bo‘ylab joylashishi harakterlidir. Kebner belgisining musbat bo‘lishi, psoriazning rivojlanish bosqichida sog‘lom terining ham yallig‘lanishga moyil bo‘lib turganidan darak beradi. Yengil ta’sir qiluvchi omillar ham terida yangi toshmalar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Statsionar davrida toshmalarning periferiyaga qarab o‘sib borishi to‘xtaydi. Tugunchalar qattiqlashib rangi oqaradi. Ularning markazidan so‘rilib borishi halqasimon ko‘rinish oladi. Ba’zi xollarda tugunchalar toshmalarning atrofidan so‘rilishni boshlashi ham mumkin. Bu holatlarda tugunchalar o‘zining aylana shaklini yo‘qotib, toshma

218 qirralari yemirila boradi. Bu davrda psoriatik uchlik belgisi musbat bo‘ladi. Regressiya (so‘nish) davrida tugunchalar va pilakchalar infiltratlari to‘liq so‘rilib ketadi, o‘rnida teri rangining o‘zgargan izlari ya’ni disxromiyalar qoladi. Tez so‘rilgan psoriatik elementlar atrofida ko‘p xollarda oqish, burmasimon halqalarni uchratish mumkin. Bu Voronovning psevdoatrofik halqa belgisi nomini olgan. Kasallikka mavsumiylik ham xos bo‘lib uning qishda qo‘ziydigan, yozda qo‘ziydigan yoki aralash turlari farqlanadi. Ko‘p xollarda barcha toshmalar so‘rilib ketishsa ham tizza yoki tirsak, ba’zida tananing boshqa sohalarida birta-ikkita toshmalar saqlanib qoladi. Toshmalar so‘rilib ketgandan keyin qoladigan birta-ikkita elementlar navbatchi pilakchalar deb yuritiladi. Go‘yoki ular keyingi marta kasallikni qo‘zishiga sababchi bo‘lishadi. Psoriazning atipik shakllari: Ekssudativ psoriaz-kasallikning bu atipik turi ko‘pincha semiz, ortiqcha tana vazniga ega bo‘lgan va qandli diabeti, gipotireozi bor odamlarda uchraydi. Jarayon o‘choqlarda juda tez boshlanib, shishli yallig‘lanish belgilari kuzatiladi. Toshmalar chegarasi noaniq, ko‘p xollarda infiltrativ o‘zgarishlarsiz, psoriazga harakterli bo‘lmagan seroz yoki seroz-yiringli ekssudat ajralishi, ularning qotishi hisobiga seroz va seroz-yiringli qaloqlar hosil qilishi kuzatiladi. Jarohatlangan sohalarda kuchli qichish belgilarining va namlanishlarning qo‘shilishi diagnoz qo‘yishni qiyinlashtirib qo‘yadi. Toshmalar ko‘pincha oyoqlarda yoki terining katta burmalar sohasida kuzatiladi. Dog‘simon psoriaz-asosan yosh ayollarda uchraydi. Terida eritematoz dog‘larning paydo bo‘lishi bilan kechadi. Infiltratsiya jarayoni juda sust shakllanadi. Yengil qipiqlanish harakterli bo‘lib, psoriatik uchlik belgisi musat bo‘ladi. Seboreyali psoriaz-seboreyali sohalar, boshning sochli qismi, burun uchburchagi, burmalari, quloq orqasi, ko‘krak va kuraklar oralig‘i sohalari zararlanadi. Bu sohalarda eritematoz-papulyoz (tugunchali) elementlar toshib, ular tangasimon qipiqlanib turishadi. Yuz va ko‘krak sohalarida dog‘li toshmalar yog‘li kulrang-sarg‘ish qipiqlar bilan qoplanadi. Quloq orqasida infiltratlangan elementlar pushti rang yoki qizg‘ish bo‘lib, yoriqlar va namlanishlarni kuzatish mumkin. Boshning sochli sohalarida doimo tugunchali infiltratlangan qipiqlanib turuvchi toshmalar aniqlanadi. Peshona sohasida

219 tugunchalar doimo qipiqlanib turadi. Peshona sohasidagi toshmalar alohida o‘zi yoki boshning sochli sohalaridan keyin peshonaga o‘tib toshishi mumkin, bu holat bemorlar boshiga toj kiyib olganga o‘xshab ketadi. Shuning uchun psoriatik toj deb yuritiladi. Seboreyali psoriaz seboreyali ekzemani eslatadi. Intertriginoz psoriaz-psoriatik elementlarning katta burmalarda atipik joylashuvi hisoblanadi. Semiz, vegetodistoniya bilan og‘rigan bemorlarda ko‘p uchraydi. Asosan qo‘ltiq osti, dumbalar oralig‘i, chov va barmoqlar burmalari, ko‘krak bezlari ostidagi burmalarda shishli, eritematoz-papulyoz o‘choqlar hosil qilishi bilan kechadi. Toshmalar namlanib, terining mug‘uz qavatining shilinishi hisobiga eroziyalanib turadi kuzatiladi. Burmalarning zamburug‘li jarohatlanishlariga o‘xshab ketadi. Artropatik psoriaz-atipik og‘ir formalaridan bo‘lib, bo‘g‘imlarning zararlanishi bilan kechadi. Bo‘g‘imlarning jarohatlanishi bitta bo‘g‘imda (monoartrit) yoki bir vaqtning o‘zida bir necha bo‘g‘imda (poliartrit) uchrashi mumkin. Bo‘g‘imlar jarohatlanishi ko‘pincha oyoq va qo‘l panjalari bo‘g‘imlaridan boshlanib, asta sekinlik bilan katta bo‘g‘imlarga va umurtqa pog‘onasiga o‘tib boradi. Teri psoriazidan keyin rivojlanishi yoki alohida bo‘g‘imlarning jarohatlanishi ko‘rinishida uchrashi mumkin. Suyak bo‘g‘imlarida bo‘g‘im atrofi osteoporozi, bo‘g‘im yoriqlari torayishi, ostiofitlar, suyak to‘qimasi kistozi, oligoartritlar, psoriatik spondilit, psoriatik sakroileitlar kabi rentgenologik o‘zgarishlar aniqlanadi. Bemorlar bo‘g‘imlardagi kuchli og‘riqlarga, shishib qizarishlariga, shishlarga shikoyat qiladi. Psoriatik eritrodermiya-ko‘pincha bu atipik shakli har xil qo‘zg‘atuvchi omillarning ta’siridan keyin rivojlanishi aniqlangan. Anginadan so‘ng, kuchli nerv stresslardan, travmatik ta’sirotlardan, ultrabinafsha nurlar ta’siri, antibiotiklar, sulfanilamid preparatlarini ist’emol qilgandan, qitiqlovchi malhamlarni qo‘llagandan keyin rivojlanadi. Terida qizargan fonda eritrodermiyalar paydo bo‘lib ular asta-sekin bir-biri bilan qo‘shilib butun teri qoplamlarini egallab boradi. Teridagi oldin toshgan tugunchalar va pilakchalarni ajratib bo‘lmay qoladi. Badan va qo‘l oyoqlar terisi taranglashib qoladi. Osonlikka burma hosil qilmaydi. Qo‘ng‘irlashib, infiltratsiya kuchayadi. Terining katta sathida juda ko‘p qipiqlanish kuzatiladi.

220 Yuz terisi, quloq supralari, boshning sochli qismi xuddi un sepib qo‘yganday ko‘rinadi. Eritrodermiya psoriaz kechishini og‘irlashtiradi. Bemorning umumiy ahvoli yomonlashgan, tana harorati 38-39S˚gacha ko‘tariladi, limfa tugunlari ayniqsa son va chov limfa tugunlari kattalashadi. Pustulyoz psoriaz- ko‘pincha immundepressantlar va glyukortikosteroidlar bilan davolangan yoki boshqa immun tizimini tushiruvchi omillar ta’siri natijasida uchraydi. Pustulyoz psoriazning ikkita ko‘rinishi farqlanadi; generalizatsiyalashgan pustulyoz psoriaz (Zumbush) va chegaralangan kaft-tovon pustulyozi (Barber). Hosil bo‘lgan tugunchalar yoki pilakchalar ichida yiringchalar hosil buladi. Generalizatsiyalashgan formasi og‘ir kechadi. Harorat ko‘tarilishi, holsizlik, qonda leykotsitoz, eritrotsitlar cho‘kish tezligining ortishi bilan kechadi. Chegaralangan pustulyoz kaft-tovon psoriazi ko‘pincha jismoniy mehnat bilan shug‘ullanuvchi 30-50 yoshdagi shaxslarda uchraydi ko‘p uchraydi, toshmalar simmetrik joylashadi. Pustulalar epidermis ichida paydo bo‘lib, gipermiyalangan teri fonida infiltratsiya va lixenifikatsiya kuzatiladi.Terining boshqa sohalarida tipik psoriatik toshmalar uchraydi. Terminal parda va nuqtali qonli shudring belgilari qiyinchilik bilan aniqlanadi. Tirnoqlar psoriazi-tirnoqlar plastinkasining zararlanishi bo‘lib, ular ikki xil nuqtasimon va tarqoq klinik ko‘rinishda kechadi. Nuqtasimon zaralanishida tirnoq plastinkasida har xil chuqurlikdagi nuqtasimon ko‘rinishdaga zaralanishlar kuzatiladi. Bu xuddi angishvonani eslatgani uchun “angishvona “belgisi deb yuritiladi. Tarqoq zararlanishi juda xilma xil ko‘rinishda bo‘lib, ular tirnoqlarning rangining o‘zgarishi (qo‘ng‘ir, sariq, kumush rang), ularning xiralashishi, uzunasiga yoki ko‘ndalangiga chiziqlar hosil qilishi, tirnoqlarning yemirilishi, yoki gipertrofiyasi bilan kechadi. Shundan kelib chiqqan holda bunday o‘zgarishlar normotrofik, atrofik va gipertrofik klinik shakllari ajratiladi. Normotrofik shaklida tirnoqlarning fakat rangi o‘zgarishi bilan kechadi. Atrofik shaklida tirnoq plastinkalari yupqalashib, yemirilib atrofiyalanadi. Gipertrofik shaklida tirnoqlar rangi o‘zgarib, plastinkasi qalinlashadi. Bir vaqtning o‘zida bunday o‘zgarishlar bir vaqtda qayd qilishi mumkin. Tirnoqlar zararlanishi ko‘proq artropatik, pustulyoz va psoriaz eritrodermiyalarida uchraydi.

221 Tomchisimon psoriaz-teri sathidan ko‘tarilib turuvchi quruq, qizg‘ish yoki binafsha rangli, aylana tomchisimon ko‘rinishdagi ko‘plab toshmalarning toshishi bilan harakterlanadi. Tana satxining ko‘plab joyini egallab oladi. Ko‘pincha tanada va sonda ko‘plab toshadi. Boldirda, tizza va bilakda, yelkada, bo‘yinda va boshning sochli sohalarida uchraydi. Kasallikning bu shakli ko‘p xollarda streptokokkli infeksiyadan (angina, faringit) keyin rivojlanishi aniqlangan. So‘galsimon psoriaz-uzoq muddat davom etadigan va bir-biriga qo‘shilib ketgan tugunchalarning yaqqol infiltratsiyalanishi bilan kechadi. Ularning chegarasi yaqqol ajralib turadi. Uzoq muddat kuchli yallig‘lanishli infiltratning bo‘lishi hisobiga ularning rangi qo‘ng‘irlashib qoladi. Tugunchalar yuzasi gipertrofiyalanib so‘galsimon o‘simtalarga o‘xshab qoladi. Shilliq qavatlar psoriazi-psoriaz sistemali kasallik bo‘lib, butun organizmning zararlanishi bilan harakterlanadi. Ko‘p holatlarda psoriaz bilan og‘rigan shaxslarda og‘iz shilliq qavatining shikastlanishi aniqlangan. Shu bilan birga ko‘z kon’yunktivasi, jinsiy a’zolar shilliq qavati ham zararlanadi. Teri psoriaziga o‘xshash shilliq qavatlar psoriazi ham har xillikda o‘tadi. Ko‘p xollarda teri va shilliq qavatlardagi o‘zgarishlarning rivojlanishi va so‘nishi bir vaqtda boradi. Vulgar (chin) psoriazda ko‘pincha labning qizil xoshiyasi, lunj va til shilliq qavatlari shikastlanadi. Aylana yoki oval shakldagi shilliq qavatdan ko‘tarilib turuvchi yallig‘langan elementlar paydo bo‘ladi. Chegarasi aniq, bir-biriga qo‘shilishga moyil bo‘ladi. Toshmalar atrofi pushti rangli gardish bilan o‘ralgan bo‘ladi. Yuzasi yengil ko‘chuvchi oqish-kulrang parda bilan qoplanadi. Ko‘p xollarda toshmalar yuzasi yallig‘langan eritema ko‘rinishida ham bo‘ladi. Og‘ish shilliq qavatida yengil achishib turish xollariga shikoyat qilishadi. Psoriatik eritrodermiyada va chin psoriazning rivojlanish bosqichida labning qizil xoshiyasi jarohatlanishi mumkin. Bunday holatlarda labning bir burchagidan ikkinchi burchagiga yo‘naluvchi chiziqsimon yallig‘lanish sohasi farqlanadi. Lab xoshiyasi qizargan, shishinqiragan, ko‘pincha infiltratlangan bo‘lib, yoriqlar, qipiqlar va qaloqlar bilan qoplangan bo‘ladi. Jarayon ko‘pincha pastki labda bo‘aladi, ayrim xollarda ikkala lab ham jarohatlanishi mumkin. Jinsiy a’zolar psoriazi erkaklarda olat qopchig‘ining ichki yuzasida, ayollarda esa katta uyatli lablarning kichik uyatli lablarga o‘tish burmalari sohasida uchraydi. Pushti rangli

222 aylana, aniq chegaralangan, qo‘shilib ketishga moyil, yuzasini kulrangoqish qipiq qoplab turadi. Ular tirnalganda oson ko‘chadi. Ko‘chirilgan qipiqlar ostida nuqtasimon qon quyulishlar kuzatiladi. Pustullyoz psoriazda har doim shilliq qavatlar jarohatlanishi kuzatiladi. Ko‘pincha eroziv-yarali elementlar paydo bo‘ladi. Psoriazda diagnostik uchlikni aniqlash: Psoratik elementni qirish uchun buyum oynasi yoki skalpelning o‘tmas tomoni bilan amalga oshiriladi. 1.Toshmalar ustini qirganda elementlar qipiqlanishi oshadi va tangachalar tirnalgan stearin tomchisini eslatadi va oq rangga kiradi (stearinli dog‘ fenomeni) 2.Epidermisni toshmalar usti donador qatlamigacha qirganda tangachalar tushib qoladi va pushti nam ko‘rinishga ega bo‘ladi (terminal parda yoki psoriatik parda fenomeni). 3.Qirishni davom ettirganda (so‘rg‘ichsimon qatlamgacha) plyonka yuzida qonli nuqtalar (mayda tomchilari) paydo bo‘ladi (qonli shudring fenomeni). Talabaning bajarish tartibini baholash mezonlari 1 Bemorni ko‘ruv uchun tayyorlash 2 Shu kasallik uchun xos birlamchi toshmalarni aniqlash 3 Toshmani qirib, “stearin dog‘ ” fenomenini aniqlash (kumush rangli tangachalar paydo bo‘ladi) 4 Toshmani qirib, “terminal yoki psoriatik parda fenomeni”ni aniqlash (yaltiroq yuza paydo bo‘ladi) 5 Qirishni davom ettirganda “qonli shudring eki Auspits fenomeni” aniqlanadi (nuqtali qontalash paydo bo‘ladi) Kyobner fenomenini aniqlash: Kasallikning progressiv bosqichida bemor terisining shikastlangan sohasida shikastlangandan 4-6 kun o‘tgach yangi toshmaning paydo bo‘lishi. Differensial tashxisoti • Qizil yassi temiratki • Terining zamburug‘li kasalliklari • Neyrodermitlar • Eritrodermiya • Zaxm • Seboreya

223 • Jiberning pushti rang temiratkisi • Ritter kasalligi bilan taqqoslash tashxisoti o‘tkaziladi.

224 Psoriazning davosi: kasllikni davolashni boshlashdan oldin bemorning umumiy ahvoli, kasallikning shakli va davri, keltirib chiqaruvchi omillar aniqlanib kompleks davo o‘tkaziladi. Oldingi safar kasallik qo‘zigan davrlarida olgan davo muolajalari ham e’tiborga olinadi. Muolajalarning qaysi biridan keyin uzoq muddat remissiyaga sababchi bo‘lganligi ham inobatga olinadi. Har bir davo jarayonida psixoterapevtik muolajalar o‘tkazib boriladi. •Mahalliy davo sifatida terining jarohatlangan sohasiga quyidagi preparatlar guruhini mahalliy qo‘llash tavsiya qilinadi. •Progressiv bosqichda steroid malhamlar (selestoderm, ftorokort, klobetazol, dermoveyt, lorinden) •Vitamin D saqlovchi Psarcutan malhami •Ditranol malhami •Salitsil kislota saqlovchi malhamlar •Asalari zaharini saqlovchi malhamlar (bo‘g‘imlar jarohatlanganda) •Umumiy davo sifatida quyida keltirilgan dori preparatlari guruhlari tavsiya qilinadi. •Yallig‘lanishga qarshi preparatlar (steroid va nosteroid preparatlari) •Tinchlantiruvchi va trankvilizatorlar •Antigistamin vositalari •Vitaminlar •Sintetik retinoidlar (tigazon) ichishga •Sitostatik vositalar (metotreksat) •Immunomodulyatorlar •Og‘ir xollarda immunosupressorlar (Sandimmun) •Fizioterapevtik muolajalar (UBN) •Fotokimyoterapiya (psoralen, puvalen, lamadin) ichirilgandan keyin PUVA bilan uzun to‘lqinli nurlar o‘tkaziladi. Parapsoriaz Parapsoriaz (parapsoriasis-grekcha so‘zdan olingan bo‘lib, har xil etiologiyali va sabali psoriaz tugunchalariga o‘xshash tugunchalar bilan kechuvchi kasalliklar yig‘indisi tushiniladi)-nisbatan kam uchraydigan surunkali teri kasalligi bo‘lib, uni birinchi marotaba L.Brok 1902 yilda alohida nozologik kasallik deb nomlagan. Parapsoriaz kasalligi asosida

225 bir biriga o‘xshash tugunchalar va dog‘li-qipiqlanishli toshmalar bilan kechuvchi to‘rtta kasalliklarning (psoriaz, qizil yassi temiratki, seboreyali ekzema va pushti rang temiratki) yig‘indisi tushiniladi. Etiologiyasi: kasallikning etiologiyasi xaligacha aniqlanmagan. Multifaktorli kasallik hisoblanadi. Allergik va infeksion nazariyalar kasallik rivojlanishiga ko‘proq to‘g‘ri keladi. Gistologik tekshirilganda allergik vaskulitlaridagidek o‘zgarishlar, hamda parapsoriaz kasalligida kapilyar qon tomirlarining resistentligi va o‘tkazuvchanligi ortib ketishi toshmali tif, skarlatina va boshqa yuqumli kasalliklarda bo‘ladigandek o‘zgarishlar kuzatiladi. Bunday tomir o‘zgarishlari tomchisimon parapsoriazda yaqqol rivojlangan bo‘ladi. Gripp, angina, streptokokkli infeksiya, surunkali tonizillitlardan keyin parapsoriaz rivojlangan holatlar ko‘p qayd qilingan. Mahalliy infeksion kasalliklarda infeksion-toksik kapilyarit ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Klinikasi: Parapsoriazning bir qancha xilma-xil klinik turlari ajratiladi. • Tomchisimon parapsoriaz • O‘tkir parapsoriaz • Pilakchali parapsoriaz • Lixenifikatsiyalangan parapsoriaz Bemorlarning umumiy ahvolida o‘zgarishlar kuzatilmaydi. Qichish belgilari ham qayd etilmasiligi mumkin. Faqat o‘tkir parapsoriazda bemorning umumiy ahvoli o‘zgarib, tana harorati ko‘tariladi. Toshmalar o‘chog‘i uzoq vaqtgacha saqlanishi mumkin. Ko‘proq kasallik belgilari yoz oylarida kamayib qayta qish faslida residivlanadi. Ko‘pchilik bemorlarda remissiya darvrida toshmalar o‘rnida disxromiya belgilari qoladi. Tomchisimon parapsoriaz (parapsoriasis guttata) 2-5 mm kattalikdagi aylana yoki oval shakldagi tipik tugunli toshmalar hosil bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Ularning rangi och-pushti yoki qo‘ng‘irroq bo‘ladi. Toshmalarning yuzasi o‘ziga xos 99-rasm qipiq bilan qoplangan bo‘lib, toshma yuzasini to‘liq qoplagan, quruq, qipiqlar toshma markazida tugunchaga qattiq yopishgan, atrofi ajralgan ko‘rinishda bo‘ladi (99-rasm). Qipiq sekinlik bilan tirnalganda

226 sinmasdan to‘liq ko‘chadi. Ba’zida yuzasi qipiq bilan qoplanmagan tugunchalar (papula) hosil bo‘ladi. Bu tugunchalarni yuzasi tirnalganda unsimon yoki kepaksimon qipiqlanishlarni kuzatish mumkin, bu belgi “yashirin qipiqlanish belgisi” deb yuritiladi. Bu belgi diagnostik ahamiyatga ega bo‘ladi. Papulalar qattiqroq tirnalganda toshmalar yuzasida keng qon quyulishlar (purpuralarni) va uning atrofidagi sog‘lom to‘qimalarda nuqtasimon qon quyulishlarni (petexiyalarni) kuzatish mumkin. Tugunchalar asosida infiltarlarni paypaslab aniqlash qiyinchilik tug‘diradi. Teri qichishi harakterli emas. Toshmalar ko‘pincha tananing yon tomonlari va muchalarda joylashadi. Kamdankam xolarda boshning sochli qismi, kaft va tovon zararlanadi. Tugunchalar so‘rilib ketgandan keyin o‘rnida disxromik dog‘lar qoladi. Ayrim xollarda tugunchalar bilan bir vaqtda tangasimon qipiqlar bilan qoplangan rozeolalar ham paydo bo‘lishi mumkin. Bu toshmalar sifilitik rozeolalarga o‘xshaydi. Shilliq qavatlarga toshmalar kamdankam xollarda nuqtasimon oqish rangli tugunchalar ko‘rinishida paydo bo‘ladi. Tomichsimon parapsoriazning juda kam uchraydigan pufakchali (vezikulyoz), qon quyulishli (purpurali) va atrofik klinik shakllari aniqlanadi. Tomchisimon parapsoriaz bolalar orasida ayrim xollarda uchrab, asosan kattalarda qayd qilinadi. Ayollar orasida ikki baravar ko‘p uchraydi. Gistopatologiyasi; Tomichsimon parapsoriazda parakeratoz, giperkeratoz, bazal qavatning vakuolizatsiyasi, so‘rg‘ichsimon qavat qon tomirlarining kengayishi, qon quyulishi, limfatsitli infiltratlar kabi gistologik o‘zgarishlar kuzatiladi. Differensial diagnostikasi: tomchisimon parapsoriaz psoriaz va pushtirang temiratki bilan taqqoslanadi. Psoriazda har xil kattalikdagi epidermal papulalar (tugunchalar) hosil bo‘lib, ular kumushsimon qipiqlar bilan qoplangan bo‘ladi. Psoriazga stearin dog‘lar fenomeni (belgisi), terminal parda va nuqtasimon qon quyulish belgisi xos. Parapsoriazda o‘lchami deyarli bir xil bo‘lib, qipiqning to‘liq ko‘chib tushishi belgisi (fenomen oblatki), yashirin qipiqlanish belgisi va purpurali qon quyulish belgisi harakterlidir. Psoriazda boshning sochli qismi juda ko‘p xollarda zararlansa, ayrim xollarda yuzda va muchalarning yozuvchi qismlarida kuzatiladi. Parapsoriazda boshning sochli va yuz sohasi juda kam zararlanadi, muchalarning yozuvchi qismlari tizza va tirsaklarda kam miqdordagi toshmalar bilan namoyon bo‘ladi.

227 Papulyoz zaxm toshmalari mis-qizg‘ish rangda, tugunchalar asosida infiltratlar rivojlangan bo‘ladi, toshmalar atrofida qipiqlar kuzatilib xuddi yoqaga o‘xshab turadi. Poliadenit aniqlanadi. Sifilitik bir xil o‘lchamdagi leykoderma (ya’ni teri rangining kamayishigipoxromiyalanishi) uchrashi mumkin. Serologik reaksiyalar musbat bo‘ladi. Parapsoriazda ochiq rangdagi papulalar va bilinar-bilinmas infiltrat kuzatiladi. Qipiq toshma yuzasini to‘liq eggalab oladi. Limfa tugunlar kattalashmaydi. Leykoderma faqat toshmalar toshgan sohada ikkilamchi hisoblanadi. O‘tkir parapsoriaz (parapsoriasis acuta) tomchisimon parapsoriazning har xil ko‘rinishdagi o‘tkir kechishi hisoblandi. Kasallik ko‘p xollarda tana haroratining ko‘tarilishi bilan boshlanadi. Limfa tugunlari kattalashadi. To‘satdan ko‘p miqdorda toshmalar toshib, chin yoki soxta polimorfizm kuzatiladi. Tomchisimon parapsoriazda toshadigan papula va tugunchalar, qipiqning sinmasdan butunligicha ko‘chishi, yashirin qipiqlanish va qon quyulishlar uchrasa, o‘tkir parapsoriazda bu belgilar bilan birgalikda, papulyoz toshmalar markazida gemorragik pufakchalar hosil bo‘lishi va ularning qurishi natijasida qora-qo‘ng‘ir rangli qaloqlar hosil bo‘lishi kuzatiladi. Bu toshmalar kasallikning boshlang‘ich davrlarida paydo bo‘ladi. Qaloqlar tushib ketgan sohalarda terining disxromiyasi kuzatiladi. Og‘iz shilliq qavati (lunj, tanglay va til) da oqish rangli papulalar hosil bo‘lishi mumkin. Kasallik 5-6 hafta va undan uzoqroq davom etadi. Ba’zi xollarda surunkali shaklga o‘tadi. Kasallik barcha yoshda uchrashi mumkin, ko‘pincha o‘tkir yuqumli kasalliklardan keyin o‘smirlik yoshida uchraganligi aniqlangan. Patogistologiyasi: terining so‘rg‘ichsimon qavatida tomirlar atrofida limfotsitlar va neytrofillardan iborat infiltrat va qon quyulishlar hosil bo‘ladi. Epidermisda hujayralarning vakuolli degeneratsiyasi va o‘choqli nekrozlanishi aniqlanadi. Parapsoriazning o‘tkir shaklini differensial diangnostikasi: suv chechak bilan taqqoslanadi. Suv chechakda toshmalar butun badanda va shilliq qavatlarda toshib, tana harorati ko‘tariladi, kasallik to‘lqinsimon kechadi, asosan yosh bolalarda uchraydi. Kasallakning kechim davomiyligi 8-10 kunni tashkil etadi. Pilakchali paprapsoriaz (parapsoriasis en plaques Brocq)- parapsoriazning boshqa shakllaridan farqli tugunchali toshmalar bilan birga sarg‘ish-qo‘ng‘ir rangli dog‘lar ko‘rinishidagi, aniq chegarali

228 pilakchalar hosil bo‘lishi bilan boshlanadi. Pilakchalarning satxini ularga qattiq yopishgan mayda qipiqlar qoplab turadi. Ular tirnalganda “yashirin qipiqlanish” belgisi musbat bo‘ladi. Nuqtasimon qon quyulish belgisi kuzatilmaydi. Dog‘ va pilakchalar ostida infiltrat aniqlanmaydi. Pilaklarning o‘lchami 2 sm dan 8-10 sm gacha bo‘ladi. Kichkina o‘lchamli toshmalarning bir-biriga qo‘shilishi katta o‘choqlarni hosil qiladi. Dog‘lar uzoq muddat saqlandi. Yoz fasllarida kamayib yoki yo‘qolib ketib kuzda yana qaytalanadi. Leykoderma va atrofik o‘zgarishlar deyarli qolmaydi. Toshmalar tanada va muchalarda kuzatiladi. Boshning sochli qismi kamdan-kam xollarda jarohatlanadi. Pilakchali papapsoriaz ko‘pincha 25-50 yoshdagi erkaklar orasida ko‘p qayd qilinadi. Terida qichish kuzatilmaydi. Bemorning umumiy ahvolida o‘zgarishlar bo‘lmaydi. Patogistologiyasi: epidermisda yengil rivojlangan akantoz va giperkeratoz, dermada tomirlar atrofi limfotsitlardan iborat infiltrat aniqlanadi. Differensial diagnostika. Seboreyali ekzema, silliq teri surunkali trixofitiyasi, pushti rang temiratki kabi kasaliklar bilan taqqoslanadi. Seboreyali ekzemada uchrash joyi boshning sochli qismi, yuzda, ko‘krak va kuraklar oralig‘i sohasida bo‘lib pilakchali parapsoriaz bu sohalarda kamdan kam uchraydi. Seboreyali ekzemaga qichish xos. Qipiqlanish va yallig‘lanish belgilari seboreyada kuchli rivojlangan bo‘ladi. Toshmalarning har xil rangda bo‘lishi parapsoriazga harakterli. Surunkali trixofitiyada sochlar zaralanadi. Bakterioskopik tekshirilganda zamburug‘lar topiladi. Lixenifikatsiyalanuvchi parapsoriaz (parapsoriasis lichenoides) mayda qo‘ng‘ir-qizg‘ish, yassi, yuzasi kepaksimon qipiqlangan, o‘rtasida kindiksimon botiqligi bor tugunchalar toshishi bilan kechadi. Ba’zida tugunchalar bir-biri bilan qo‘shilib qo‘ng‘ir pilakchali to‘r hosil qiladi. Toshmalar tirnalganda purpura hosil bo‘ladi. Qichish harakterli emas. Kasallik ikkala jinsda ham 20-40 yoshlarida ko‘p uchraydi. Bolalar orasida deyarli uchramaydi. Ba’zi xollarda parapsoriazning tomchisimon, pilakchali va lixenifikatsiyalanuvchi shakllari birga uchrashi mumkin. Patogistologiyasi: epidermisda akantoz va parakeratoz, ba’zida giperkeratoz, hujayralararo va hujayra ichi shishi kuzatiladi. Dermada qon tomirlar kengayishi, ular atrofida limfotsit, monotsit va neytrofillardan iborat infiltrat hosil bo‘ladi.

229 Differensial diagnostikasi. Qizil yassi temiratki bilan taqqoslanadi. Parapsoriazda qichish bo‘lmaydi. Qizil yassi temiratkida tugunchalar yuzasi yaltiroq bo‘lib, Uikxem belgisi musbat bo‘ladi. Parapsoriazning diagnostik kriteriyalari: • Qipiqlarning qalin va bir butun bo‘lib ajralishi belgisi-toshmalar yuzasida pushti yoki qo‘ng‘ir rangli, tugunchaga qattiq yopishgan qipiqlarning bo‘lishi va ular tirnalganda qipiq to‘laligicha sinmasdan ajraladi. • Yashirin qipiqlanish belgisi-toshmalar usti tirnalganda kepaksimon qipiqlanishi kuzatilishi • Qon quyulishi belgisi-toshma yuzasi qattiqroq tirnalganida purpura (qon quyulishi) paydo bo‘lishi. • Kasallik uzoq muddat kechib, qishda klinik belgilar kuchayib, yozda yaxshilanadi. Davosi: o‘tkir parapsoriazda kortikosteroidli preparatlar, antibakterial dorilar, vitaminlar, antigistamin preparatlari beriladi. Boshqa shakllarida vitaminlar, malyariyaga qarshi preparatlar buyuriladi. Pilakchali va lixenifikatsiyalanib kechadigan shakllari dispanser nazoratiga olinadi. Sklerodermiya Sklerodermiya-noma’lum etiologiyali surunkali kasallik bo‘lib, teridagi tomirlarda, bo‘g‘imlarda va ichki a’zolarda (asosan qizilo‘ngach, oshqozon-ichak trakti, o‘pka, yurak va buyrak) patologik o‘zgarishlar va tarqoq fibroz rivojlanishi bilan tavsiflanadi. Bularning asosida Reyno fenomeni, poliartralgiya, disfagiya, zarda qaynashi, terida shish va terining qattiqlashishi hamda barmoqlarning kontrakturasi yotadi. Kasallik ayollarda erkaklarga nisbatan 4-5 marotaba ko‘p va asosan 20-50 yoshda uchraydi. Etiologiyasi: kasallikning kelib chiqishida asosan irsiy moyillik (ma’lum bir HLA-antigenlarni tashib yuruvchilik) va organizmda immun mexanizmlarning ahamiyati katta. Patofiziologiyasi: patofiziologik mexanizmlar asosida qontomirlar shikastlanishi va fibroblastlarning faollashishi, to‘qimalarda kollagenlarning va oqsillarning ko‘p ishlab chiqilishi yotadi.

230 Terining retikulyar qatlamida kollagenlarning giperproduksiyasi kuzatiladi, epidermis yupqalashadi, epidermal chiziqlar yo‘qoladi va teri hosilalari atrofiyaga uchraydi. T-Limfotsitlar infiltratsiyasi hisobiga teri va teri osti qavatida fibroz rivojlanadi. Tirnoqlarda kapilyar tomirlar to‘rining kengayishi hisobiga ularning ba’zilari shakllarini o‘zgartiradi. Bo‘g‘imlarning sinovial pardalarida fibroz va muchalarning periartikulyar to‘qimalarida surunkali yallig‘lanish belgilari namoyon bo‘ladi. Qizilo‘ngach peristaltikai buziladi. Uning gastral soha sfinkterlari faoliyati buziladi, natijada gastroezofagial refluks va qizilo‘ngachning ikkilamchi strikturasi rivojlanadi. Klinikasi: Tasnifi: o‘choqli sklerodermiya (CRESTsindromi-teri kalsinozi, Reyno fenomeni, qizilo‘ngach diskineziyasi, sklerodaktiliya va teleangiektaziya), tarqoq sklerodermiya (terining tarqoq jarohatlanishi bilan kechadi), teri jarohatlanmasdan kechadigan sklerodermiya. O‘choqli sklerodermiyada bemorlarning yuz, tirsak va tizza terisi tortishishi rivojlanadi. Gastroezofogeal refluks kuzatiladi. O‘choqli sklerodermiya sekin rivojlanib ko‘p holatlarda o‘pka gipertenziyasi bilan asoratlanadi. Tarqalgan sklerodermiya-terining diffuz jarohatlanishi, Reyno fenomeni va oshqozon-ichak trakti tomonidan asoratlar bilan kechadi. Kasallik tez rivojlanadi. Asosiy asoratlari o‘pkaning intestinal kasalliklari va buyraklarning sklerodermik krizi bilan namoyon bo‘ladi. Teri jarohatlanmasdan kechadigan sklerodermiyada asosan ichki a’zolar jarohatlanadi. Terida tortilishlar kuzatilmaydi. Sklerodermiyaning birinchi klinik belgisi, Reyno fenomeni paydo bo‘lishi va muchalarning shishi hisobiga barmoqlar terisining qalinlashishi hisoblanadi. Poliartralgiya rivojlanadi. Ayrim holatlarda oshqozon-ichak trakti tomonidan (zarda qaynashi va 100-rasm

231 disfagiya) va nafas olish tizimi tomonidan (dispnoe) o‘zgarishlar kuzatiladi. Teri va tirnoqlarda-terida shish simmetrik ko‘rinishda o‘zgaradi va shaklining o‘zgarishigacha rivojlanadi. Sklerodaktiliya (barmoqlar terisi taranglashib, yaltiroq bo‘lib burmalari tekislanadi) kuzatilib, butun tana terisi shikastlanishi mumkin. Teri tarang tortilgan ko‘rinish olib, yalitiroq rangga kiradi va gipopigment yoki giperpigment dog‘lar hosil bo‘ladi (100-rasm). Bemorning yuz ko‘rinishi niqob kiyganga o‘xshab qoladi. Barmoqlar, ko‘krak, yuz, lablar va tilda teleangioektaziya paydo bo‘ladi. Ba’zi bemorlarning terisi yumshaydi. Teri ostida, ayniqsa barmoqlar yostiqasida va tananing bo‘rtib turuvchi sohalarida kalsinatlar paydo bo‘ladi. Kalsinatsiyaga uchragan tugunlar ustida yaralar paydo bo‘ladi. Poliartralgiya va kam rivojlangan artrit kuzatilishi mumkin. Barmoqlarda bukuvchi kontrakturalar hosil bo‘lishi mumkin. Oshqozon-ichak traktida disfagiya, gastroenteral reflyuk hisobiga zarda qaynashi va strikturalar kuzatiladi. Ichaklar peristaltikasi buzilishi hisobiga mikroflorasining rivojlanishi va malabsorbiyaga sababchi bo‘ladi. Rentgenologik tekshiruvda ichaklar pnevmatozi ko‘rinadi. Hosil bo‘lgan gazlarning shikastlangan ichak devoridan chiqishi kuzatilishi mumkin. Ichak massasining qorin bo‘lig‘iga tushishi peritonit keltirib chiqaradi. Yo‘g‘on ichakda poliplar paydo qilishi mumkin. Ba’zi bemorlarda biliar jigar sirrozi rivojlanishi ehtimoli mavjud. O‘pkaning jarohatlanishi asta-sekin rivojlanib boradi. O‘pkada fibroz va interstitsial kasalliklari rivojlanishi gaz almashinuvini buzadi, natijada jismoniy zo‘riqqanida xansirashkuzatiladi, nafas yetishmovchiligi kuchayib bemorning o‘limiga sababchi bo‘ladi. Qizilo‘ngach disfunksiyasi o‘pkada aspiratsion pnevmoniyaga olib kelishi mumkin. O‘pka gipertenziyasi va yurak yetishmovchiligi kasallikning yomon oqibatiga jiddiy sababchi bo‘ladi. Buyraklar tomonidan buyrakda rivojlanuvchi sklerodermik krizga olib keladi. Jarayon tez rivojlanish xususiyatiga ega. Arterial qon bosimining keskin ko‘tarilishi yoki mikroangiopatik gemolitik kamqonlik rivojlanadi. Diagnostikasi: klinik mezonlar hisobga olinadi-bunda Reyno fenomenining rivojlanishi, suyak-mushak yoki teridagi o‘zgarishlar, disfagiya, malabsorbsiya, o‘pka fibrozi, o‘pka gipertenziyasi,

232 kardiomipatiya va yoki yurak o‘tkazuvchanligining buzilishi, terida tortilishlar paydo bo‘lishi. Antitelolarga test o‘tkazish-antinuklear antitelolar topilishi, fibrillaringa qarshi antitelo (U3 RNP), anti-RNK-polimeraza III topilishi diagnozni oydilashtiradi. Zarurat tug‘ilganda o‘pka faoliyatini tekshirish uchun kompyuterli tomografiya usuli qo‘llaniladi. Davosi: asosan simptomatik davo usullari qo‘llaniladi. Kuzatilgan funksional o‘zgarishlar korreksiya qilinadi. Kortikosteroid preparatlarni qo‘llash biriktiruvchi to‘qimalar jarohatlanishida va miozitlarda yaxshi natija beradi, ammo ularni qo‘llash buyraklar krizi rivojlanishiga olib kelish ehtimoli yuqori. O‘pka alveolitida immunosupressorlar metotreksat, azatioprin, mikofenolat mofetil va siklofosfamid qo‘llash tavsiya qilinadi. O‘pka shishida epoprostenola (prostasiklin) va bozentan samara beradi. Yurak jarohatlanishida kalsiy kanali blokatorlari nifedipin 20 mg kuniga 3 mahal ichishga tavsiya qilinadi. Reyno fenomenida bozentan, sildenafil, tadalafil, vardenafil ishlatish tavsiya qilinadi. Barmoqlar ishemiyasida vena ichiga prostaglandin Ye1 (alprostadil), epoprostenol yoki simpatoblokatorlar berish mumkin. Oqibati: kasallikning qaysi turi rivojlanishiga bog‘liq. Terining diffuz (tarqoq) jarohatlanishida vitseral o‘zgarishlar tez rivojlanib (2- 5 yil) bemorni o‘limiga sababchi bo‘lishi mumkin. Kasallikning o‘choqli jarohat bilan kechishi uzoq yillarga cho‘zilib yaxshi sifatli kechadi. Soch to‘kilishi Soch to‘kilishi-multifaktorli kasallik bo‘lib, soch ildizlariga har xil ta’sirotlarning ta’siri natijasida soch yoki tuklarning ma’lum bir qismi yoki butunlay to‘kilib ketishi bilan harakterlanadi. Sabablari: Stress faktorlar ta’siri natijasida, endokrin bezlar faoliyati buzilishi hisobiga, nasliy moyillik avloddan avlodga irsiy o‘tishi hisobiga, har xil mexanik ta’sirotlarning tukli yoki sochli sohalarga takror-takror ta’sirlanib turishi natijasida, jismoniy zo‘riqishlar tufayli, kimyoviy omillarning teri va soch follikulalariga ta’siridan, dori-darmonlar mahalliy qo‘llanilganda yoki umumiy

233 iste’mol qilinganida ularning toksik yoki allergik ta’siridan, moddalar almashinuvi buzilishi hisobiga soch follikulalari oziqlanishining buzilishi oqibatida, ichak parazitar kasalliklarida parazitlar parchalanish mahsulotlari yoki ularga nisbatan organizmda hosil bo‘lgan antigen-antitelolar komplekisining ta’siri, autoimmun kasalliklari oqibatida immun komplekslarning soch follikulalariga ta’sirlaridan, organizmda rivojlangan biror bir yuqumli kasalliklar oqibatida va radiatsialanuvchi nurlarining to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sirlari hisobiga rivojlanishi mumkin. Klinik xususiyatlariga va kelib chiqish sabablariga qarab tug‘ma, simptomatik, seboreyali, erta to‘kiluvchi androgenik va aylanasimon soch to‘kilishlar farqlanadi. Tug‘ma alopesiya-homilaning ektomezodermal rivojlanishida ta’sir qiluchi sabablar natijasida anomaliya rivojlanishi hisoblanadi. Chaqaloqlarning qisman yoki to‘liq sochsiz tug‘ilishi bilan namoyon bo‘ladi. Zararlangan soha terisi o‘zgarmagan, sochlar yupqalashgan, juda siyrak joylashgan yoki sinuvchan bo‘lishi aniqlanadi. Simptomatik alopesiya-og‘ir yuqumli surunkali kasalliklar, og‘ir endokrin buzilishlar, uzoq muddat sitostatiklar qabul qilinganda, radiatsiyalar natijasida rivojlanadi. Bular o‘choqli, tarqoq ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Ta’sirotlar to‘xtatilgandan keyin zararlangan sohalarda sochlar yoki tuklar tiklanadi. Chandiqli alopesiyaga zamburug‘li kasalliklar (infiltrativ-yiringli trixofitiya, mikrosporiya, favus kasallikari), bakterial (sil, zaxm, karbunkul, frunkul), virusli (o‘rab oluvchi temiratki, suv chechak) birikturuvchi to‘qima kasalliklari (qizil volchanka, sklerodermiya) kabi kasalliklarning sochli yoki tukli sohalarni zararlashlari sabachi bo‘ladi. Seboreyali alopesiya-ko‘pchilik bemorlarda seboreya kasalligining asorati sifatida namoyon bo‘ladi. Bu holat ko‘pincha 20- 25 yoshdagi odamlarda ko‘p uchraydi. Sochlar yog‘li, bir-biriga yelimlanuvchan, sochlarda yog‘li sarg‘ish rangli kepaklar yopishgan bo‘ladi. Sochlar saqlanish muddati qisqarib, ularning tushib ketishi ko‘paya boradi, yangi chiqayotgan sochlarning umri qisqaradi va asta sekinlik bilan ba’zida esa shiddat bilan sochlarning to‘kilishi kuzatilib alopesiya rivojlanib qoladi. Ko‘pincha peshona sohasidan yuqoriga, yoki yon tomondan peshonaga yoki ensa tomonga qarab to‘kilib boradi. Androgenik alopesiya-ko‘pincha erkaklarda uchrab, balog‘at yoshidan rivojlanishni boshlaydi va 25-30 yoshga kelib shakllanadi. Bu

234 101-rasm asosan androgen garmonlarining soch follikulalariga ta’siri hisobiga kelib chiqadi. Avvaliga uzun sochlar yupqalashib boradi va rangini yo‘qotadi. Asta-sekinlik bilan alopesiya o‘choqlari kattalashib boradi. Aylanasimon alopesiya-orttirilgan soch to‘kilishi bo‘lib, har xil o‘lchamdagi aylana shakldagi soch to‘kilish o‘choqlarining hosil bo‘lishi bilan kechadi. Jarayon ko‘pincha boshning sochli sohasida uchrab ba’zida soqol, mo‘ylablar, kipriklar va qoshlar sohasida ham qayd etiladi. Avvaliga o‘lchami 1 santimetrgacha yetadigan o‘choqlar hosil bo‘ladi. Sochlar to‘kilgan soha terisi o‘zgarmagan yoki yengil qizargan bo‘ladi. Yon atrofga tarqalishi yoki yaqin joylashgan boshqa o‘choqlarning kengayishi hisobiga ular bir biriga qo‘shilib katta sohani egallashi mumkin. Bir necha hafta yoki oydan keyin ilkinchi to‘kilgan joylarda yangi sochlar o‘sib chiqa boshlaydi, ular avvaliga juda mayin va rangsiz bo‘lib o‘sadi, keyinchalik to‘liq tiklanadi. Shu davrda boshqa yangi to‘kilgan o‘choqlar hosil bo‘lib borishi inkor etilmaydi. Soch yoki tuklar to‘kilishining joylashgan joyiga qarab quyidagilarga bo‘linadi: 1.Boshning sochli qismida sochlar to‘kilishi. 2.Qoshlar to‘kilishi. 3.Kipriklar to‘kilishi. 4.Soqol, mo‘ylovlar to‘kilishi. 5.Tanadagi tuklarning to‘kilishi. 6.Qo‘ltiq osti va chov sochlari tuklarining to‘kilishi. 7.Aralash (bir vaqtning o‘zida ham sochlar ham boshqa sohadagi tuklarning) to‘kilish. Sochlar yoki tuklar to‘kilgan sohaning o‘lchamiga qarab: • O‘choqli soch yoki tuklar to‘kilishi (alopecia oreata), ya’ni soch yoki tuklar to‘kilgan soha har joy har joyda 2-3 mm dan 50- 10 sm gacha yetadigan soch yoki tuklar to‘kilishi hisoblanadi, ularning soni bir vaqtning o‘zida 1-2 tadan 10-15 tagacha yetishi mumkin (101-rasm). • Total soch yoki tuklar to‘kilishi (alopecia totalis), bir sohadagi soch yoki tuklarning to‘kilib ketishi hisoblanadi.

235 • Universal soch tuklar to‘kilish (alopecia universalis), bir vaqtning o‘zida bir necha sohadagi sochlar va tuklarning yoki tanadagi barcha soch va tuklarning to‘kilib ketishiga aytiladi. • Androgenik soch to‘kilishi (alopecia androgenica), bu ko‘proq erkaklarda uchrab, balog‘at yoshidan keyin sochning ma’lum bir sohasidan soch to‘kilishi hisoblanadi (peshona, teppa, ensa sohalaridan). Ta’sirlantiruvchilarning ta’sir darajasi hisobiga kelib chiqadigan asoratlarga qarab soch to‘kilishi: • Chandiqsiz alopesiya, bunday xollarda teri o‘zgarishsiz qoladi, ya’ni o‘z shaklini o‘zgartirmaydi. • Chandiqli alopesiya, bunday allopesiyadan keyin terida har ko‘rinishdagi chandiqlanishlar qolishi kuzatiladi. Asosan terining yallig‘lanishi bilan kechadigan soch yoki tuklar to‘kilishidan keyin kelib chiqadi. • Soch qopchalarining atrofiyalanishi bilan kechadigan allopesiya, soch follikulalari ta’sirotlar natijasida atrofiyalanadi va bu soch follikulalari qayta tiklanmaydi. Atrofiyalangan sohalarga soch qayta chiqmaydi. • Soch qopchalarining atrofiyaga uchramasdan kechishi, bu holatlarda soch follikulalari o‘z faoliyatini saqlagan bo‘ladi. To‘kilgan sohalarda soch yoki tuklar qayta chiqadi. Differensial tashxisoti: • Mikrosporiya • Trixoftiya • Sklerodermiya • Seboreya • Zaxm kabi simptomatik alopesiyalar bilan o‘tkaziladi. Davosi: • Mahalliy: • Terini ta’sirlantirish natijasida mikrosirkulyatsiyani yaxshilovchi preparatlarni qo‘llash (antralen, psoralen, ditranol). • Terini ta’sirlantirib kontakt dermatit chaqiruvchi va shuning hisobiga soch follikulalarida almashinuv jarayonini yaxshilovchi preparatlarni qo‘llash (difenilsiklopropenon, dinitroxlorbenzin) • Nospetsefik immunosupressorlarni qo‘llash (kortikosteroid malhamlar)

236 • Spetsefik immunosupressorlarni qo‘llash (siklosporin, siklofosfan, metotreksan). • Soch follikulasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiluvchi preparatlar (minoksidil). • Refleksoterapiya usullari (kuydirib-polini sigaretalari yordamida terini yengil I-darajada kuydirish usuli, igna sanchib, elektr toki bilan ta’sirlantirib, magnit maydoni bilan ta’sirlantirib, ultrabinafsha nurlari bilan ta’sirlantirib davolash). • Umumiy davo • Psixotrop va nootrop preparatlarini qo‘llash (sibazon, nootropil, pirotsetam). • A va Ye guruhi vitaminlarini va mikroelementlarni berish. • Mikrosirkulyatsiyani yaxshilash maqsadida trental buyurish. • Og‘ir holatlarda ichishga yoki in’eksiyaga kortikosteroid preparatlari tavsiya qilinadi. • Asosiy kasalliklarni davolash • Umumiy quvvatlovchi preparatlar • Fizioterapevtik muolajalar belgilanadi.

237 VIII BOB. NERV-ALLERGIK ETIOLOGIYALI KASALLIKLAR Neyrodermatozlarning umumiy tavsifi Neyrodermatoz-terining qichishishi bilan kechadigan nerv tizimining o‘zgarishlari bilan bog‘liq bir qancha kasalliklarini o‘z ichiga oladi. Bu kasalliklar guruhiga kechimi bilan bir-biridan farq qiluvchi nozologik birliklar; teri qichishi, teri qichimasi, neyrodermit, eshakem kiradi. Neyrodermatozlarning umumiy tasnifi: 1.Teri qichishi: jarayonning uchrashiga qarab: chegaralangan va tarqalgan turlarga bo‘linadi. 2.Neyrodermit: a) chegaralangan b)tarqalgan d) atipik (gipertrofik, giperkeratik, follikulyar, yuzning tarqoq lixenifikatsiyasi bilan kechuvchi turlari). 3.Teri qichima: a) bolalar, b) kattalar d) tugunli qichimaga bo‘linadi. 4.Eshakem: o‘tkir, surunkali residivlanuvchi, turg‘un papulyoz, quyoshli va Kvinke shishi kabi turlari farqlanadi. Teri qichishi Teri qichishi (rruritus cutaneus) kasalligi terining qichishi, ya’ni o‘zgarmagan teri sohalarida birlamchi toshmalar toshmasdan, terini uzoq muddat va qattiq qichitish natijasida ikkilamchi elementlarning paydo bo‘lishi bilan harakterlanadi. Teri qichishi kelib chiqishida bir qancha patologik jarayonlarning ya’ni bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan modda almashinuvining buzilishi, oshqozon-ichak trakti xastaliklari, jigar, buyrak, endokrin bezlar faoliyatining buzilishi (pankreatit, tireotoksikoz, klimakterik o‘zgarishlar), markaziy asab tizimi kasalliklari, alimentar omillar va o‘sma kasalliklarining rivojlanishlari bilan bog‘liqdir. Teri qichishini keltirib chiqaruvchi aniq omillar xanuzgacha aniqlanmagan. Kasallikning qo‘zishida issiq, sovuq, bosimlarning ta’siri katta ahamiyatga ega. Klinikasi: Teri qichishining ko‘pincha uchrash joylari: • Jinsiy a’zolar: yorg‘oq, katta va kichik uyatli lablar, olat, qin, oraliq sohasi.

238 • Sonning ichki yuzasi, tizza va boldir • To‘g‘ri ichak, anus atrofi • Tarqalgan turlarida tananing boshqa qismlarida uchraydi Teri qichimasidagi paydo bo‘ladigan elementlar: • Birlamchi elementlar uchramaydi. • Tirnalgan izlar • Ekskoriatsiyalar • Gemmoragik toshmalar • Qaloqlar • Uzoq muddat terini qichitib yurish oqibatida qichigan sohada lixenifikatsiyalar paydo bo‘lishi bilan teri qichishi neyrodermit deb atalishi qabul qilingan. Teri qichishining asosiy belgisi sub’ektiv belgi bo‘lib, terining kuchli qichishi bilan kechadi. Qichish ba’zi xollarda xurujsimon tus oladi. Bunday holatlarda bemorlar nafaqat tirnoqlari bilan, balkim qo‘liga tushgan biror bir predmetlar yordamida ham qichinishga majbur bo‘lishadi. Qichish belgilari kechki vaqtlarda, isiq, sovuq, quyosh nurlari, bosim, sezgirlikni oshiruvchi oziq-ovqat mahsulotlarini ist’emol qilgan vaqtlarida kuchayishi kuzatiladi. Qichishishning juda kuchli bo‘lishi bemorning mexnat qobiliyatiga ta’sir etib, ruxiy tushkunlikka olib keladi, bemorlarning asablari taranglashib, injiq bo‘lib qolishadi. Terida paydo bo‘ladigan ob’ektiv belgilari terida birlamchi morfologik elementlar bo‘lmasligi va ikkilamchi elementlardan shilinishlar, tirnoq izlari, eroziyalar va gemorragik qaloqlar borligi bilan ifodalanadi. Uzoq muddat terini qichiyverishi oqibatida bemorning tirnoqlari egovlanganga o‘xshab yaltirab qolishi mumkin. Teri qichishi uzoq davom etganda qichingan joyni doimiy qichib turish hisobiga hujayralar gipertrofiyalanib qalinlashishi yoki lixenifikatsiyasi rivojlanishi mumkin. Keyinchalik bu holat neyrodermitga aylanadi. Teri qichishining tarqalgan va chegaralangan xillari ajratiladi, chegaralangan shaklida ko‘pincha jinsiy a’zolarda (yorg‘oq, jinsiy olat, katta va kichik uyatli labalar, qin daxlizi, oraliq sohasi) va anus atrofi sohasida, ba’zi xollarda son ichki yuzasi, boldirning ichki bukuvchi sohasi va bo‘yinning ensa sohasida kuzatiladi. Tarqalgan shaklida bir vaqtning o‘zida bir necha soha va tananing boshqa sohalari (qorin, yelka, bel, muchalar) qichishi bilan birga kechadi. Ba’zi holatlarda

239 qichish intensivligi shu darajaga yetadiki, bemor kuchli qichishi natijasida teriga talaygina jarohatlar yetkazadi. Diagnostikasi: klinik belgilarning namoyon bo‘lishiga qarab qo‘yiladi. Birlamchi belgilarsiz qichishning namoyon bo‘lishi terining qichish bilan kechuvchi boshqa kasalliklaridan taqqoslashga asos bo‘la oladi. Davosi. Davo kompleks ravishda olib boriladi. Mahalliy davo choralari bilan bir vaqtda bemorda mavjud boshqa kasalliklarni davolash ham muhim ahamiyatga ega. Mahalliy davo; Simptomatik davo sifatida qichishni kamaytirish maqsadida chalg‘ituvchi vositalardan timol (1-2%), karbol (2%) hamda mentol eritmalari; tarkibida mentol va anestezin bo‘lgan sovutuvchi chayqatuvchi aralashmalar (boltushka) tavsiya etiladi. Patogenetik davo maqsadida terining sezgirligini kamaytirish uchun glyukokortikosteroidlar saqlovchi (sinaflan, gioksizon, lorinden, dermoveyt, kutiveyt, selestoderm) malhamlar surtiladi. Umumiy davo; mahalliy davo vositalarining samaradorligi sust bo‘lgan xollarda antigistamin preparatlaridan: dimedrol, diazolin, pipolfen, suprastin, etizin, gistalong, ketotifen va boshqalar qo‘llaniladi. Organizmning sezgirligini kamaytirish maqsadida giposensibilizatsiya chaqiruvchi preparatlar; kalsiy xlor, kalsiy glyukonat, natriy tiosulfat, magniy sulfat kabi preparatlari beriladi, ular parasimpatik nerv sistemasi tonusi ortganda buyuriladi (qizil dermografizmda). Bemorda oq dermografizm kuzatiladigan bo‘lsa kalsiy preparatlari berilmaydi. Og‘ir xollarda: glyukokortikosteroidalar (prednizolon, gidrokortizon, deksametazon va boshqalar) ichishga yoki in’eksiya ko‘rinishida buyuriladi. Bemorning asab tizimi faoliyatiga qarab zarurat tug‘ilganda tinchlantiruvchilar (brom, valerianlar) yoki trankvilizatorlar (seduksen, elenium, trioksazan) beriladi. Parxezga rioya qilish, dori vositalari bilan davolashda muhim ahamiyatga ega va ularning samaradorligini oshiradi. Psixoterapevtik muolajalarni qo‘llash (gipnoz, autogen trenning) davo va kasallikning qaytalanmasligiga asos bo‘ladi.

240 Neyrodermit Neyrodermit terining surunkali, tez-tez qaytalab turuvchi kasalligi bo‘lib, terining kattiq qichishishi, keyinchalik terida tugunchalar toshishi, teri qalinlashishi ya’ni lixenifikatsiya avj olishi, terida tirnalish izlari, eroziya va shilinishlar paydo bo‘lishi bilan harakterlanadi. Etiologiyasi va patogenezi. Neyrodermit rivojlanishida asosan har xil zaharlanishlar, endogen omillar, nerv sistemasining funksional o‘zgarishlari, me’da-ichak yo‘li, jigar, endokrin sistemasining kasalliklari, moddalar almashinuvi faoliyatlarining buzilishi va ba’zida irsiy omillarning vujudga kelishi sabab bo‘ladi. Bemorlarning asab tizimi tomonidan kuchli qo‘zg‘alish, darmonsizlik, asteniya, emotsional o‘zgaruvchanlik, uyqusizlik va boshqalar ko‘rinishidagi nevrologik buzilishlar kuzatiladi. Bemorlarda kuzatiladigan kuchli qichish hisobiga ikkilamchi ravishda markaziy nerv sistemasi faoliyati buzilishi yuzaga keladi. Simpatik nerv sistemasi taranglashishi kuzatiladi, natijada oq dermografizm rivojlanadi. Asab tizimining buzilishi endokrin tizimi faoliyatiga ta’sir qiladi. Natijada har bir o‘zgarish bir-biriga bog‘liq holda bir-birini kuchaytirib boradi. Klinikasi: Neyrodermit hamma yoshda uchrashi mumkin. Klinik ko‘rinishiga qarab tipik kechuvchi neyrodermit chegaralangan va tarqalgan turlarga ajratiladi. Bulardan tashqari neyrodermitning gipertrofik, giperkeratotik, follikulyar, yuzning diffuz lixenifikatsiyasi kabi atipik shakllari ham mavjud. Neyrodermitda paydo bo‘ladigan elementlar • Lixenifikatsiya • Papulyoz infiltratlar • Giperpigmentatsiya • Ekskoriatsiya • Qipiqlanish • Chiziqli yoriqlar • Ba’zida namlanishlar Chegaralangan neyrodermitda toshmalarning joylashish o‘rni: • Yuz • Bo‘yin • Muchalarning bukuvchi qismi

241 • Chov va oraliq sohalari • Sonning ichki yuzasi • Ba’zida boshqa sohalarda Neyrodermitning kechim xususiyatlari: • Ko‘pincha yozda kamayib qishda kuchayadi. • Patologik jarayon sohasida uchta bir-biri bilan chegaralangan toshmalar ajratiladi: • a) markazida-lixenifikatsiyaga uchragan soha. • b) lixenifikatsiya bilan chegaralangan o‘rta-infiltrat hisobiga yaltiroq papulalar qoplagan soha. • d) yaltiroq tugunchalar (papula) atrofida periferik giperpigmentatsiyaga uchragan sohasi. Chegaralangan neyrodermit. Jarohatlanadigan soha bir yoki bir necha joyda bir vaqtda boshlanishi mumkin. Ko‘pchilik xollarda chov va oraliq sohalari, muchalarning bukuvchi qismi, bo‘yin, ensa sohalari zararlanadi. Bemorni sub’ektiv belgilardan kuchli va davomli qichish bezovta qiladi. Kasallik boshlanishda teridagi o‘zgarishlar deyarli sezilmaydi. Qichishish kuchayganida terida mayda-mayda pushti rangli tugunchalar paydo bo‘lib, ular teri sathidan ko‘tarilib turadi. Konsistensiya qattiq bo‘ladi, tugunchalarning yuzasida kepaksimon yoki unsimon qipiqlar aniqlanadi. Keyinchalik tugunchalar bir-biri bilan qo‘shilib, pilakchalarni hosil qiladi. Terining jarohatlangan sohasi doimiy, uzoq muddat va kuchli, qo‘pol qichinishi sababli teri o‘z shaklini o‘zgartira boradi va ular qalinlashadi ya’ni lixenifikatsiya sodir bo‘ladi. Bir vaqtning o‘zida ikkilamchi giperxromiyalanishi ham avj olib boradi. Kasallik surunkali kechganida va 102-rasm avj olgan davrida jarohat sohasida bir-biridan ajralib turadigan uchta; markazida lixenifikatsiyaga uchragan soha va lixenifikatsiya atrofida terida mayda papulalar bilan kechadigan o‘tra sohasi kuzatiladi. Ularning atrofida giperpigmentli periferik kismlari ajralib turadi.

242 Kuchli va o‘tkir tirnoqlar bilan qichingan sohalarda chiziqli ko‘rinishdagi qonli qaloqlar hosil bo‘ladi. Ko‘pchilik holatlarda kuchli va davomli qichinish ikkilamchi yallig‘lanish belgilarining rivojlanishiga sababchi bo‘ladi. Bu sohalarga patogen qo‘zg‘atuvchilarning (bakeriyalar, zamburug‘lar, sodda jonivorlar) tushishi terining yiringli kasalliklarining rivojlantirishiga olib kelishi mumkin. Kasallik uzoq yillar residivlanib kechishi xosdir (102-rasm). Tarqalgan neyrodermit. Bir vaqtning o‘zida bir necha chegaralangan sohalar va tananing boshqa sohalari (yelka, qorin, bel, ko‘krak va bosh) zararlangan holatlar tarqoq neyrodermit deb yuritiladi. Yuz, bo‘yin, qo‘l va oyoq bukuvchi qismlari, jinsiy a’zolar va sonning ichki yuzasi va ba’zida badan terisi zararladi. Bemorni butun tanasi bo‘ylab kuchli qichish bezovta qiladi. Tarqoq neyrodermitda birinchi paydo bo‘ladigan element tugunchadan iborat bo‘lib, ular o‘zgarmagan teri rangida yoki och pushti rangda bo‘ladi. Tugunchalar bir-biri bilan qo‘shilib, pilakchalarni hosil qiladi. Ularning uzoq muddat saqlanishi yoki yallig‘lanish belgilarining qo‘shilishi hisobiga infiltratlangan sohalarni hosil qiladi. Bemorlarning terisi quruqlashgan bo‘lib, ayniqsa jarohatlangan sohalar terisining qurishi yaqqol namoyon bo‘lib turadi. Papulalarning tirnalishi xsobiga ularning usti eroziyalangan bo‘ladi. Papulalar yuzasi yengilgina unsimon yoki kepaksimon qipiqlar bilan qoplanib turadi. Simpatik nerv tizimining parasimpatik nerv tizimidan ustinligi hisobiga oq dermografizm kuzatiladi. Tabiiy burmalar sohalarida uzun yoriqlar yuzaga keladi. Kuchli va intensiv qichish hisobiga bemorlarda uyqusizlik, asabiy toliqishlar paydo bo‘ladi. Ular tajang bo‘lishib sal ta’sirotlarga kuchli javob qaytaruvchan bo‘lib qolishadi. Bu asabiy taranglik o‘z navbatida ichki a’zolar faoliyatining buzilishlariga sababchi bo‘ladi. Tarqalgan neyrodermitning klinik ko‘rinishida o‘tkir bo‘lmagan eritema, lixenifikatsiya va infiltratsiya rivojlanadi. Bemorlar doimiy qichinaverishi hisobiga tirnoqlari egovlangan tirnoq shaklini oladi. Kasallik kechishi mavsumiy bo‘lib, klinik qo‘zish belgilari qishda zurayib, yoz faslida kamayishi yoki yo‘qolishi kuzatiladi. Ba’zida kuchli omillar ta’sirida patologik jarayonning o‘tkir yallig‘lanish belgilari bilan namoyon bo‘lishi (pufakchalar, namlanishlar,qizarishlar) kuzatiladi.

243 Gistopatologiyasi. Terida para va giperkeratoz, akantoz, hujayralar ichida va ular orasida shish, dermadagi keskin kengaymagan qon tomirlar atrofida esa limfo-gistiotsitli infiltrat kuzatiladi. Davosi. Neyrodermitning davo sxemasi: • Psixoterapevtik muolajalar • Glyukokortikoidlar • Tinchlantiruvchi muolajalar • Trankvilizatorlar • Antigistaminlar • Umumiy quvvatlovchilar • Fitodamlamalar bilan vannalarda yuvinish (romashka, shalfey, mati-machexa, kalina) • Ultrabinafsha nurlar, serovodorodli vannalar • Keratoplastik malhamlar: degt, ixtiol, oltingugurtli va garomonal malhamlar. Mahalliy davo vositasi sifatida kortikosteroidli malhamlar (Sinaflan, gioksizon, Sinalar, Lorinden, Flyusinar, selestoderm, va boshqalar) ishlatiladi. Chegaralangan neyrodermitda zararlangan o‘choqlar atrofiga seleston, diprospan, gidrokortizon, kenolog va boshqa steroidli gormonlar in’eksiya qilinganda davo samaradorligi anchagina ortadi. Teri qichimasi Teri qichimasi (Rrurigo) kechimiga qarab: bolalar qichimasi (rgurigo infantum), kattalar qichimasi (rgurigo adultorum), tugunli qichima (rgurigo podularis), Gebra qichimasi (rgurigo hebrae) kabi klinik turlarga bo‘linadi. Bolalar qichimasi. Bu kasallikni birinchi Willan va Vatemanlar o‘rganishib, uni strofulyus deb ataganlar. Kasallik 6 oylikdan 3-4 yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida uchraydi. Patologik jarayon xadeganda tuzalavermasa, bolalar kichimasi Gebraning klassik kichimasiga aylanishi mumkin. Ko‘pchilik olimlar bolalar qichimasini bolalar eshakemi deb ham yuritishadi. Etiologiyasi. Bolalar qichimasi ko‘proq ekssudativ diatez bilan og‘riydigan bolalarda (ba’zan, bolalikda toshgan eshakem keyinchalik qichimaga aylanadi) kuzatiladi. Gijjalar, endokrin kasalliklarining borligi, bolani sun’iy sut mahsulotlari bilan ovqatlantirish, noto‘g‘ri

244 ovqatlanish yoki ba’zi ovqat moddalari (tuxum, shokolad) ni ko‘tara olmaslik tufayli ovqat xazmining buzilishi kasallikka sabab bo‘ladi. Klinikasi. Avvaliga bolalar terisida qon tomirlar o‘tqazuvchanligining ortishi hisobiga to‘satdan qavarchiqlar hosil bo‘ladi. Keyinchalik qavarchiqlarning o‘rtasida hujayralar migratsiyalanishi natijasida kattaligi 2-4 mm kattalikdagi, zich, juda qichishib turadigan tugunchalar yoki tugunlar paydo bo‘ladi. Tugunchalar och qizil, mayda, konussimon, konsistensiyasi qattiq bo‘ladi. Tugunchalar yuzidagi hujayralar vakuolizatsiyalanib pufakchalar vujudga keladi. Qavarchiqlar odatda tezda so‘rilib yo‘qolib ketadi, tugunchalar so‘rilishi uzoqroq davom etib ular saqlanib turadi. Toshmalar qo‘l va oyoqlarning yoziluvchi yuzalarida, dumbada tugunchali-pufakchali, ba’zida tugunchali-dog‘li toshmalar bilan namoyon bo‘ladi. Qichish belgilari xurujsimon avj olib turadi. Terining qattiq qichishib turishi bolalarning uyqusini buzib qo‘yadi va ishtaxasi buzilib, ular injiq bo‘lib qoladi. Badan terisining ishqalanib tirnalishi oqibatida ikkilamchi infeksiyalar rivojlanib piodermiyaga aylanishi mumkin. Bunda kasallik surunkali davom etadi. O‘z vaqtida yetarlicha davo qilinmaydigan bo‘lsa, u kattalar qichimasiga yoki diffuz neyrodermitga aylanib ketish ehtimoli yuqori bo‘lib qoladi. Kattalar qichimasi. Qattiq, qo‘ng‘ir rangli tugunlar yoki do‘mboqchalarning oyoq-qo‘llar yoziluvchi yuzalari, bel, qorin, dumba soha terisida hosil bo‘lishi va kuchli qichishib turishi bilan boshlanadi. Ba’zi xollarda tugunchalar markazida pufakchalar hosil bo‘lishi bilan ham kechadi. Tuguncha, do‘mboqchalar va tugunlar terida sochilgan holda joylashib, ularning ko‘pchiligi kuchli qichish natijasida qon talash bo‘lib qonning qotishi hisobiga qonli qaloqlarni hosil qiladi. Tugunchalar qattiq qichishadi, ular so‘rilib ketganidan keyin ba’zan o‘rnida yengil chandiqchalar qoladi. Teridagi ba’zi elementlar teridan ko‘tarilib kavarchiqqa o‘xshab ketadi. Ko‘pincha kasallik ikkilamchi infeksiya bilan murakkablashadi. Bemorlarning umumiy ahvoli o‘zgarib asabiy holat vujudga keladi. Kasallik surunkali kechadi. Qattiq va uzoq vaqt qichinish natijasida teri qalinlashib lixenifikatsiyalanadi. Tugunli qichima. Boldir sohasida yarim sharsimon, so‘galsimon o‘simtaga o‘xshash, o‘lchami 4-5 mm dan 1-2 sm gacha

245 yetadigan, yuzasi kepaklanib turuvchi tugunlarning paydo bo‘lishi bilan kechadi. Toshmalar kuchli qichinish bilan kechadi. Natijada ekskoriatsiyalanib, qon quyulishlar kuzatilishi mumkin, qonli qaloqlar hosil bo‘lishi mumkin. Tugunlar tananing bilak va yelka sohalariga ham toshish ehtimoli bor. Ularning bir biriga qo‘shilishi katta-katta 103-rasm konglemorattlarni hosil qiladi. Toshmalar so‘rilib ketgandan keyin o‘rnida yengil chandiqlanishlar va giperpigmentatsiyalangan dog‘lar qoladi (103-rasm). Gebra qichimasi. Bolalikda yoki katta yoshda boshlanib, muchalarning yozuvchi qismlarida va qorin terisida simmetrik joylashgan, pushti rangli, o‘lchami 2-8 mm keladigan, kuchli qichish bilan kechadigan tugunlarning hosil bo‘lishi bilan kechadi. Ularni qichitish natijasida yuzasi qon talash bo‘lib, ularning qurishi natijasida qonli qaloqlar aniqlanadi. Gerba qichimasi yengil yoki og‘ir kechishi mumkin. Og‘ir kechganda bemorning umumiy ahvoli o‘zgarishlari bilan kechadi. Gistopatologiyasi. Bollar qichimasida kasallik boshlanishida teridagi o‘zgarishlar eshakemdagi o‘zgarishlardan deyarli farq qilmaydi. Keyinchalik dermoepidermal tuguncha hosil bo‘ladi, uni serozli papula deb ham ataladi. Qon tomirlar atrofidagi infiltratda limfotsit, gistiotsit va eozinofillar to‘planadi; papillomatoz, spongioz va epidermis ichida pufakchalar hosil bo‘lishi kuzatiladi. Davosi. Kasallikni keltirib chiqaruvchi omillarni yo‘qotish asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. Tugunlar katta-kata bo‘lganida ularning atrofiga va ostiga kortikosteroidli eritmalari yuborilsa yaxshi natija beradi. Desensibilizatsiyalovchi va antigistamin dorilar buyuriladi. Mahalliy davo kortikosteroidli va so‘riltiruvchi (naftalan, ixtiol) malhamlarni qo‘yishdan iborat. Bemorlardagi o‘ta sezuvchanlik aniqlanganda antigistamin va neyroleptik dorilarni qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Og‘ir kechgan xollarda kortikosteroid dorilar buyuriladi. Asoratlangan

246 xollarda anilin buyoqlari eritmasi, tarkibida antibiotik bo‘lgan malhamlar surtiladi. Eshakem Eshakem (urticaria) terining toksik-allergik kasalligi bo‘lib, endogen va ekzogen omillarning ta’siri natijasida kelib chiqadigan, terida, ba’zan shilliq qavatlarda qavarchiqlar paydo bo‘lishi va qattiq qichishishi bilan ifodalanadi. Etiologiyasi va patogenezi. Kasallikni organizmda sezgirlikning oshishi hisobiga tez rivojlanuvchi sezgirlikning rivojlanishi yotadi. Kasallikka sabachi omillar: ekzogen (oziq-ovkat mahsulotlari, kimyoviy elementlar yoki birikmalar, mexanik ta’sirotlar, fizik omillar, dori-darmonlar) va endogen (ichki organlar kasalliklari-me’da-ichak, jigar, nerv sistemasi ishlash faoliyatlarining buzilishi, gijja kasalliklari, surunkali o‘choqli kasalliklari) bo‘lishi mumkin. Endogen va ekzogen omillar ta’sirida organizmda gistamin, serotonin, leykotrein va boshqa biologik aktiv moddalar miqdori ko‘payadi. Bu biologik faol moddalar kapillyarlarni kengaytirib, ularning o‘tkazuvchanlik xususiyatini oshiradi. Qonning suyuq qismining tomirlardan to‘qimalar oralariga chiqib to‘planishi dermaning so‘rg‘ich qavatida o‘tkir shish holatini vujudga keltiradi. Gistamin va boshqa biologik faol moddalar asosan bazofil hujayralarda joylashib, ular proteaz fermentlar aktivligi oshganda hujayralardan ajralib chiqadi. Proteaza fermentining aktivligi antitelo-antigen reaksiyasi ta’sirini oshiradi. Klinikasi. Klinik kechishiga ko‘ra eshakemning o‘tkir, Kvinke shishi, surunkali residivli (qaytalab turuvchi), turg‘un tugunchali va quyoshli xillari farqlanadi. O‘tkir eshakem to‘satdan teriga qavarchiqlar toshishi va kuchli qichish bilan boshlanadi. Qavarchiqlar teri sathidan ko‘tarilib turadi va pushti-qizil rangda, shakli yumaloq yoki cho‘zinchoq bo‘lishi mumkin, birbiriga yaqin toshmalarning qo‘shilishi katta-katta satxni egallovchi shaklga kiradi (104- 104-rasm

247 rasm). Bunday xollarda bemorning umumiy ahvoli og‘irlashib, tana harorati ko‘tariladi, darmonsizlik, me’da-ichak faoliyatining buzilishi «eshakemli lixoradka» kuzatiladi. Eshakem badanning turli qismiga toshishi mumkin. Toshmalar ko‘pincha xiqildok, xalqum va boshqa soha shilliq qavatlarida ham paydo bo‘lishi mumkin, bunda shu joylar shishib, nafas olish va yutish qiyinlashadi. Bunday holat KVINKE shishi deb yuritiladi. Qavarchiqlar bir necha soatdan ichida izsiz so‘rilib ketadi, ba’zan kaytalanib turadi. O‘z vaqtida oldi olinmasa teri ko‘chishi kabi asoratlani kuzatish mumkin. Kvinkening o‘tkir chegaralangan shishi (angionevrotik shish)- o‘tkir eshakemining bir ko‘rinishi bo‘lib, terida (yoki shilliq qavatda), teri osti kletchatkasida yoki jinsiy a’zolarda chegaralangan shish paydo bo‘lishi bilan ifodalanadi. Teri dag‘al, elastik, oqish yoki pushti rangda bo‘ladi. Bemorlar kichishishga shikoyat kilmasliklari ham mumkin. Bu ko‘pincha oddiy eshakem bilan birga kechadi. Kvinkening chegaralangan shishi xavfli bo‘lib, uning xiqildoqdagi toshmalari stenoz yoki asfiksiyaga sabab bo‘lishi mumkin. Surunkali qaytalanib turuvchi eshakemda toshmalar soni siyrak joylashgan bo‘lib, kasallik bir necha oy yoki yillab davom etib qaytalanib turadi. Surunkali qaytalanib turuvchi eshakem ko‘pincha surunkali infeksion o‘choqlar (tonzillit, xolesistit va boshkalar) tufayli vujudga keladi. Toshmalar toshganda bemorning umumiy ahvoli o‘zgaradi, umumklinik belgilar qo‘zg‘alib, tana haroratining yengil ko‘tarilishi, bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynash, qusish va ich ketish holatlari, shuningdek qonda eozinofiliya va trombotsitopeniya aniqlanadi. Turg‘un tugunchali eshakem bemor terisidagi qavarchiqli toshmalarning uzoq turishi va ularning tugunchalarga aylanishi natijasida yuzaga keladi. Teridagi chegaralangan qavarchiqlar o‘rnini asta-sekin limfotsitlardan iborat infiltrat egallaydi va giperkeratoz, akantoz jarayoni kuzatiladi. Toshmalar asosan qul va oyoqning yozuvchi sohalariga toshib, qizg‘ish-qung‘ir rangda bo‘ladi. Quyosh nurlari ta’sirida vujudga keladigan eshakemfotodermatozlar guruhiga mansub bo‘lib, asosan jigar xastaligi va porfirin modda almashinuvi buzilgan hamda quyosh nuriga nisbatan o‘ta sezuvchan kishilarda uchraydi. Kasallik issiq fasllarda mavsumiy bahor va yoz oylarida qo‘zib, badanning quyosh nuri tushib turadigan ochiq joylarida (yuz, qo‘l, bo‘yin) uchraydi. Toshmalar asosan

248 qavarchiqlar ko‘rinishida toshadi. Kasallik belgilari asosan kundizi qo‘zib turadi. Gistopatologiyasi. O‘tkir yallig‘lanish jarayoni bilan ifodalanadi. Epidermisda hujayralar orasida shish, dermaning so‘rg‘ich qavatida esa seroz suyuqlikning to‘planishi, biriktiruvchi to‘qimaning mo‘rtlashuvi, tomirlar atrofida eozinofil, limfotsit va gistiotsitlardan iborat infiltrat hosil bo‘lishi bilan ifodalanadi. Davosi. Birinchi navbatda giposensibilizatsiyalovchi, og‘ir xollarda esa desensibilizatsiyalovchilar (kortikosteroidlar), antigistamin va tinchlantiruvchi dori muolajalari qilinadi. Bu kasallikning patogenetik davosi hisoblanadi. Kasallikni keltirib chiqaruvchi omillar (me’da-ichak va asab sistemasi patologiyasi, gijjalar, surunkali infeksiya o‘choqlari va boshqalar)ni aniqlab va ularni bartaraf etish zarur. O‘tkir eshakemda adsorbentlar (aktivlangan ko‘mir, polifepan, dyufalak) surgi, tozalovchi xuqna qilish, siydik xaydovchi dorilar (furosemid, laziks va boshqalar) berish maqsadga muvofiq. Mahalliy davo sifatida kortikosteroidli malham va kremlar ishlatiladi. Bemorlarga parxez qilish tavsiya etiladi. Talabaning amaliy mashg‘ulotni o‘tkazishi uchun zarur bilim va ko‘nikmalar: Dermografizmni aniqlash Kasallik diagnostikasida dermografizmning ahamiyati katta. Uni teri nerv-tomir sistemasining mexanik qitiqlashga nisbatan javob reaksiyasi bilan aniqlanadi (parasimpatik nerv tizimi bilan simpatik nerv tizimi muvozanati buziladi). Agar teri sathida shpatel 105-rasm yurgizilsa yoki bosib olinsa u qizaradi va 2-3 daqiqadan so‘ng qizarish rangi yo‘qoladi (105-rasm). Bu normal dermografizmdir. Qizil dermografizm dermatitlarda, ekzemada, psoriazda, oq dermografizm esa qichima, neyrodermatit, eksfoliativ dermatit kabi kasalliklarda uchraydi.