จารึกแม่บุญตะวันออก ebook

90 • จารกึ แมบ่ ุญตะวันออก 89

โศลกท่ี 36 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

yaÇaiÉi;´e pttaMÉsaÔaR
vsuNxravairixcarku a�ी ,
^XvIRckarEkimvatpÇ
yzss! )…r�NÔklavdatm! .

[24] yaÆtrabÆ hisiá kte patatamÆ bhasarÆ draÆ

vasundharaÆ vaÆridhicarÆ ukanÆ cÁ í |
urÆ dhvícakaÆraikam ivatÆ apatramá
yaßassphurac candrakalaÆvadatÆ am ||

ยาตรฺ าภษิ กิ เฺ ต ปตตามภฺ สารทฺ ฺรา
วสนุ ธฺ รา วารธิ จิ ารุกาจฺ ี |
อรู ธฺ ฺวจี กาไรกมฺ อิวาตปตฺรํ
ยศสสฺ ฺผรุ จฺ จนฺทรฺ กลาวทาตมฺ ||

คําแปล : เมื่อพระองคไดรับการอภิเษกแลว ผืนแผนดินท่ีมีมหาสมุทรเปนเข็มขัดท่ี
สวยงามก็เปย กชุม ดว ยนา้ํ ท่ีตกลงมาแลว เหมอื นกบั จะยกข้นึ ซง่ึ มหาเศวตฉัตรเพียงหนง่ึ เดียวที่ส่ันไหว
ดวยเกยี รตยิ ศซง่ึ มีสขี าวดจุ เสยี้ วของพระจันทร

โศลกท่ี 37 ตรษิ ฏภฉันท

Svl][li]tsVvsR Mpt!
)l< smaOyait purae ivpakm! ,
ySyaiz;ae ivàg[àyu´a>

k«tanuvada #v sMbÉvU u>.

svalaksaá náalaksáitasarvvasampat-
phalamá samakÆ hyatÆ i puro vipaÆkam |
yasyaßÆ isoá vipraganaá prayuktahÆ á
krtá anÆ uvaÆdaÆ iva sambabhuÆvuhá ||

จารกึ แม่บญุ ตะวนั ออก • 9901

สฺวลกฺษณลกฺษติ สรฺววฺ สมฺปตฺ
ผลํ สมาขฺยาติ ปโุ ร วิปากมฺ |
ยสยฺ าศิโษ วปิ รฺ คณปฺรยุกฺตาะ
กฤฺ ตานวุ าทา อวิ สมฺพภวู ุะ ||

คําแปล : ผลอันพรอมสรรพทก่ี ําหนดไวแ ลวดวยลักษณะของตนเอง ยอ มประกาศซ่ึง
ความสุกงอม (เผล็ดผล) ไวลวงหนา อาเศยี รวาทของพระองคท่ีถูกใชโดยหมูพราหมณไ ดเปนเหมือน
การพูดซา้ํ อีก ตามทเี่ ปน จริง

โศลกท่ี 38 ตรษิ ฏภฉนั ท

iÖr)e mala #v pairjat-

iNxyae munInaimv caTmyage m! ,

VyaparmNy�gta< ivhay
†zae iÖtIy< àitpie dre ym! .

[25] dvirephamaÆlaÆ iva paÆrijatÆ anÆ

dhiyo munínamÆ iva catÆ mayogam |
vyapÆ aÆram anyanÁ jagataÆmá vihaÆya
dráßo dvití[yamá] pratipedire yam ||

ทฺวิเรผมาลา อิว ปารชิ าตนฺ
ธโิ ย มนุ ีนามฺ อิว จาตฺมโยคมฺ |
วฺยาปารมฺ อนยฺ ฺ ชคตํา วิหาย
ทฺฤโศ ทฺวิตยี ํ ปฺรตเิ ปทเิ ร ยมฺ ||

คําแปล : ตาท้ังหลายของชาวโลกละท้ิงแลวซ่ึงกิจกรรมอ่ืนๆ ไดมงุ ไปแลวยังพระองค
เปนครั้งท่ีสอง เหมือนแถวของหมูผึ้งมุงไปท่ีตนปาริชาติท้ังหลาย และเหมือนกับปญญาของมุนี
ทง้ั หลายมงุ ไปรวมอยูกบั อาตมโยคะ (การรวมเขากบั อาตมันหรือพระเจา)

92 • จารกึ แมบ่ ุญตะวนั ออก 91

โศลกที่ 39 ตรษิ ฏภฉันท

#tSttae iv*iu dva*tu च्�ी

StavNn&pana< àcla àk«Tya,

rMya zrt! àad…rÉ�U yavd!

ydIyyaÇasmyae inræa.

itas tato vidyud ivadÆ yutac chrís
taÆvan nrpá anÆ áamÆ pracalaÆ prakrtá yaÆ |
ramyaÆ ßarat pradÆ urabhuÆn na yaÆvad
yadíyayaÆtraÆsamayo nirabhraÆ ||

อติ สฺ ตโต วทิ ฺยทุ ฺ อวิ าทยฺ ุตจฺ ฉรสี ฺ
ตาวนฺ นฤฺ ปานาํ ปรฺ จลา ปฺรกฺฤตฺยา |
รมฺยา ศรตฺ ปฺราทรุ ภนู ฺ น ยาวทฺ
ยทียยาตรฺ าสมโย นริ ภฺรา ||

คําแปล : ตราบใดท่ีฤดูใบไมรวง150อันนารื่นรมยไมมีเมฆ เปนเวลาท่ีการเดินทัพของ
พระราชาพระองคน้ันยังมิไดปรากฏแลว ตราบน้ัน พระศรีของพระราชาทั้งหลายก็หว่ันไหวตาม
ธรรมชาติ ไมส ดใส เหมือนกบั สายฟาแลบทางน้ีบางทางโนน บา ง

โศลกที่ 40 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

ती�ा�नीराजनरािजत�ी-
�ी�ो महामण्डल�द�या यः ।
िव�ाङ्गमन्��ै कृ तात्मगिु �-
रसाधयत् िसि�मदु ारभूितम् ॥३॥

[26] tívraÆstranírajÆ anaraÆjitaßrír

ddípto mahamÆ andá aá ladíksáayaÆ yahá |
vidyaṅÆ gamantraiß ca krtá atÆ maguptir
asa[Æ dhaya]t siddhim udarÆ abhutÆ im ||

150ศรัทกาล หรือ ฤดูใบไมรวง เปนชวงที่ไมมีฝนจึงไมมีสายฟาแลบ ทองฟาแจมใส มีระยะเวลา 2 เดือน ดู Monier Williams,

Sanskrit-English Dictionary , 533.

จารึกแม่บุญตะวันออก • 9923

ตวี รฺ าสตฺ ฺรนีราชนราชติ ศฺรรี ฺ
ทฺทปี ฺโต มหามณฑฺ ลทีกษฺ ยา ยะ |
วิทฺยางฺคมนไฺ ตรฺ ศฺ จ กฺฤตาตฺมคปุ ฺติรฺ
สาธายตฺ สทิ ฺธิมฺ อุทารภตู มิ ฺ ||

คาํ แปล : พระองคผ ูมีพระศรี151ท่ีรงุ เรืองแลวดวยพิธีสมโภชอาวุธใหกลาแกรง ทรงสอง
แสงแลว ดว ยพธิ ีการเตรยี มรบทั่วมหามณฑล และไดท ําการคมุ ครองพระองคเ องดว ยมนตรในพระเวท
และเวทางคะ152 ไดท รงทําความสาํ เรจ็ ใหถงึ จุดรุงเรืองสูงสุดแลว

โศลกท่ี 41 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

ySimn! ivxTyàclTptakam!

ptaiknI< idGivjyay yait,

iÖÔajl]mI> àccal pVU vR <

%VvIR tu p�ad! vlÉargVu vIR .

yasmin vidhaty apracalatpatakÆ amÆ á
patakÆ inímá digvijayayÆ a yatÆ i |
dvidraÆjalaksámihá pracacaÆla puÆrvvamá
urvví tu paßcadÆ valabharÆ agurvví ||

ยสมฺ นิ ฺ วธิ ตฺยฺ อปฺรจลตฺปตากามฺ
ปตากินี̊ ทิควฺ ชิ ยาย ยาติ |
ทวฺ ิทรฺ าชลกฺษฺมะี ปรฺ จจาล ปรู ฺววฺ ํ
อุรวฺวี ตุ ปศจฺ าทฺ วลภารครุ ฺววฺ ี ||

151พระศรี หรอื พระลกั ษมี เปน ชายาของพระนารายณ มีหลายชอ่ื เชน ปท มา, กมลา, ภควด,ี โลกมาตา เปนตน กําเนิดพระลักษมีมี
ในคมั ภีรว ษิ ณปุ ุราณะกลา วไว 2 อยาง คือ เปน ธดิ าของพระฤษภี ฤคกุ ับนางคยาติ และวา พระองคถ ือกําเนิดโดยผุดข้ึนมาจากดอกบัว
กลางเกษียรสมุทร แตท ่ีรจู ักกันอยางแพรหลายมาในคมั ภรี ร ามายณะ ซ่งึ กลา ววา พระองคทรงถือกําเนิดขึ้นในคราวกวนเกษียรสมุทร
พระลักษมเี ปน เทวแี หงโชค มีรูปงาม มกี ายสที อง ทรงเครื่องภูษาสีเหลือง มีรัศมีรงุ เรือง ประทับอยูเคียงขางพระนารายณ ดวยเหตุท่ี
พระศรเี ปน เทวีแหงโชค กวจี งึ มกั กลาวถงึ พระศรีในจารกึ สดุดีพระมหากษัตริยหลายหลักวาพระศรีประทับอยูกับพระมหากษัตริยที่มี
โชค ทาํ ใหพระมหากษตั ริยพระองคน ้ันไดรับชัยชนะ มีโชคอยูตลอดเวลา ดู กรมศิลปากร, เทวสตรี : คติพุทธ พราหมณ และความ
เช่อื ในประเทศไทย, 32-40. and Vettam Mani, PuraÆnáic Encyclopaedia , 149-150.
152เวทางคะ ตามรปู ศัพทแ ปลวา องคป ระกอบของพระเวท แบงเปน 6 ชนิด คือ 1.ศกิ ษา (สัททศาสตร) 2.ฉันทะ (ฉันท) 3.วฺยากรณะ
(ไวยากรณ) 4.นิรุกตะ (นิรุกติศาสตร) 5.กัลปะ (พิธีกรรม) 6.โชฺยติษ (ดาราศาสตร) เวทางคะ สวนใหญแตงข้ึนในรูปแบบสูตระ ดู
Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary , 1016; และ จําลอง สารพัดนึก, ประวัติวรรณคดีสันสกฤต 1 (กรุงเทพฯ:
สํานักพมิ พมหาวิทยาลัยรามคําแหง, 2546), 27-36.

93

94 • จารกึ แมบ่ ญุ ตะวันออก

คําแปล : เม่อื พระองคทรงกระทาํ กองทพั ทชี่ ูธงอยา งไมสะทกสะทาน จะเสด็จไปเพ่ือทิค
วิชัย153 พระศรีของพระราชาผขู าศึกไดเ คลื่อนหนไี ปกอน แตตอมาภายหลัง แผนดินไดกลายเปนผู
หนักดวยการแบกกองทัพเอาไวก ็ไดห นไี ปอีก

โศลกที่ 42 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

inzMy saiE miÇimvaiÉyane

iÉgiJjtR iNnJijRtme"nadm! ,

tYU yxR vin< ySy dzaSytLu yE-

drRU ad! iÖ;ि�ivRÉyaMbÉvU .e

[27] nißamya saumitrim ivabÆ hiyaÆne

bhigarjjitan nirjjitameghanaÆdam |
turÆ yyadhvanimá yasya daßaÆsyatulyair
duÆradÆ dvisáadbhir vibhayamÆ á babhuvÆ e ||

นศิ มฺย เสามติ ฺรมิ ฺ อวิ าภิยาเน
ภิครชฺ ฺชิตนฺ นริ ฺชชฺ ิตเมฆนาทมฺ |
ตูรฺยยฺ ธวนึ ยสฺย ทศาสยฺ ตลุ ไฺ ยรฺ
ทูราทฺ ทฺวิษทฺภิรฺ วิภยามฺ พภเู ว ||
คําแปล : พวกขาศกึ ท่เี ปรยี บไดก ับราวณะ154 คร้ันไดฟงเสียงเครือ่ งดนตรใี นการเดินทัพ
ของพระองค ก็ไดหวาดหวั่นส่ันไหว เหมือนราวณะไดยินเสียงลูกของนางสุมิตร (พระลักษณ)155 ผู
ชนะเมฆนาท (อนิ ทรชิต)156ไดแ ลว มเี สียงคํารามกกึ กอ งในเวลาเดนิ ทพั

153“ทิควิชัย” หมายถึง กองทัพที่รบชนะท่ัวท้ังแผนดิน, รบชนะท่ัวทุกทิศ ดู Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary ,

480.

154ราวณะ หรือ ทศกัณฐ เปนตัวละครฝายอธรรมในมหากาพยรามายณะ ราวณะเปนรากษสไดพรจากพระพรหมใหมีฤทธ์ิมาก จึง

กอ กวนสรา งความเดอื ดรอ นไปทัว่ ทัง้ สามโลก พระวิษณุไดอวตารลงมาเปนพระราม เพื่อสังหารราวณะ รูปรางของราวณะมีความนา

เกลียดนา กลัว คอื มสี ิบเศยี ร ยส่ี บิ กร รางมสี ฟี า มรี ว้ิ รอยบาดแผลจากการรบ มีนิสยั อันธพาลเกเร ในระหวา งท่รี บกับพระราม ราวณะ
ถกู ศรพรหมมาสตรส้นิ ใจในสนามรบ ดู ศรีสุรางค พูลทรัพย และสุมาลย บานกลวย, ตัวละครในรามเกียรต์ิ : ลักษณะความเปนมา
และพฤติกรรมของตัวละครในเร่ืองรามเกียรต์ิ เปรียบเทียบกับตัวละครในมหากาพยรามายณะ (กรุงเทพฯ: ธเนศวรการพิมพ,
2525), 70-72.

จารึกแมบ่ ุญตะวันออก •9945

โศลกท่ี 43 ตรษิ ฏภฉนั ท

àtapvह्ने�रv xUmjal<
vlaÏe t… < ySy rj> àya[,e
APySp&zd! vEirivlaisinna-
mudïyamas ivlaecnain .

prataÆpavahner iva dhumÆ ajalÆ amá
valoddhutamá yasya rajahá prayaÆnáe |
apy aspráßad vairivilaÆsinínamÆ
udaßrayaÆm asÆ a vilocanaÆni ||

ปฺรตาปวหฺเนรฺ อวิ ธูมชาลํ
วโลทฺธุตํ ยสฺย รชะ ปรฺ ยาเณ |
อปยฺ ฺ อสปฺ ฺฤศทฺ ไวริวลิ าสนิ ีนามฺ
อุทศรฺ ยามาส วิโลจนานิ ||

คําแปล : ในการเดินทัพ ฝุนท่ีถูกทําใหฟุงขึ้นเพราะกองทัพของพระองค เปนเสมือน
กลุมควันของไฟท่ีรอนแรง แมจะไมทันไดสัมผัสก็ทาํ ใหดวงตาของภรรยาของขาศึกทั้งหลายมีน้ําตา
นองได

โศลกท่ี 44 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

]maि�pI� àwm< v&Ä>

öaeta<is kal:u ymwae rjaie É>,

yane nyn! ySy smTu ppat

s<घ�mUnaimv vÏrae;>.

155พระลักษณ เปนโอรสของนางสมุ ิตรา เปน ตัวละครฝา ยธรรมะในมหากาพยรามายณะ ซ่งึ เปน ภาคหนึง่ ของพระนารายณ พระลักษณ
มคี วามรกั ใครใกลชดิ พระรามมาก ไดติดตามพระรามกับนางสีดาไปอยใู นปา นอกจากจะมคี วามจงรักภักดีตอพระรามอยางย่ิงแลว ยัง
มพี ฤตกิ รรมเปนนักรบท่กี ลาหาญ มักทาํ ศึกกับฝา ยศัตรูพรอ มกบั พระราม สคุ รพี หนมุ าน และพญาวานรอื่นๆ ดู ศรีสุรางค พูลทรัพย
และสุมาลย บานกลวย, ตวั ละครในรามเกยี รติ์ : ลักษณะความเปนมาและพฤติกรรมของตัวละครในเร่ืองรามเกียรติ์ เปรียบเทียบ
กับตัวละครในมหากาพยร ามายณะ, 81-82.
156เมฆนาท ไดนามวา อินทรชิต เพราะเคยรบชนะพระอินทร เปนตัวละครฝา ยอธรรมในมหากาพยรามายณะ เปนบุตรของราวณะ ท่ี
ไดช อ่ื วา เมฆนาท เพราะเวลาเกดิ ไดส งเสียงรอ งเหมือนฟารอง เมฆนาทมีฤทธม์ิ ากสูรบกับกองทัพพระรามเปนตอหลายคร้ัง จนกระทั่ง
รบครงั้ ท่ี 4 ถูกศรของพระลกั ษณเ สียชวี ติ ดู สมพร สิงโต, “ความสัมพันธระหวา งรามายณะของวาลมีกิและรามเกียรต์ิพระราชนิพนธ
ในรัชกาลที่ 1” (วิทยานพิ นธปรญิ ญามหาบัณฑิต สาขาวชิ าภาษาไทย บัณฑิตวทิ ยาลยั จุฬาลงกรณมหาวทิ ยาลยั , 2520), 83.

96 • จารึกแมบ่ ุญตะวันออก 95

[28] ksáamaÆn nipídyá a prathamamá pravrtá tahá

srotamÆ ási kalÆ usyá am atho rajobhihá |
yanÆ e nayan yasya samutpapaÆta
samgá haß camuÆnamÆ iva vaddharosáahá ||

กฺษมานฺ นิปฑยฺ ปรฺ ถมํ ปรฺ วฤฺ ตตฺ ะ
โสฺรตาํ สิ กาลษุ ฺยมฺ อโถ รโชภะิ |
ยาเน นยนฺ ยสฺย สมตุ ฺปปาต
สฆํ ศฺ จมูนามฺ อวิ วทฺธโรษะ ||

คาํ แปล : ในการเดินทัพ กองทัพของพระองคเมอื่ ไดออกเดินทางไปแลวก็ไดเหยียบยํ่า
ผืนแผนดินกอน จากนั้นจึงไดนําความสกปรกเพราะฝุนไปตกยังแมนํ้าท้ังหลาย เขาโจมตีแลว
เหมือนกบั มีความผูกโกรธ

โศลกที่ 45 ตรษิ ฏภ ฉันท

kI{[R> �icd! Éि�tÉiU mmि& �

rNvSyman> prvaihnIiÉ>,

�ic� ySy àtt> àyat>u

SvvRaihnImaGgR #vas maGg>R .

kírnná áahá kvacid bhanÁjitabhumÆ ibhrdá bhir
anvasÆ yamanÆ ahá paravahÆ iníbhihá |
kvacic ca yasya pratatahá prayaÆtuhá
svarvaÆhinímaÆrgga ivaÆsa maÆrggahá ||

กีรณฺ ฺณะ กวฺ จิทฺ ภชฺ ิตภูมิภฺฤทฺภริ ฺ
อนวฺ สยฺ มานะ ปรวาหินภี ะิ |
กฺวจิจฺ จ ยสยฺ ปรฺ ตตะ ปรฺ ยาตุะ
สฺวรวฺ าหินมี ารคฺ คฺ อวิ าส มารคฺ ฺคะ ||

คําแปล : หนทางของพระองคผูเดินทัพไป ในท่ีบางแหงกลาดเกลื่อนดวยพระเจา
แผนดินท่ีถูกทําลายแลว ในท่ีบางแหงก็ถูกแวดลอ มดวยกองทพั ขาศกึ (เชลย) แผขยายออกไปอยา ง
กวา งขวาง ไดเ ปนเหมอื นทางเดินของกองทพั สวรรค

จารกึ แม่บุญตะวนั ออก • 9967

โศลกท่ี 46 ตรษิ ฏภฉันท

ivyt!  − − vr[�nana-

�eòaSvzi´< ivht< àkazm! ,

yd! yt! àdae;Stntu e tmaeiÉ-

St��karair;u vlYE y>R .

[29] viyat  − − varanáanÆ Á jananÆ aÆnÁ

cestá aá sÆ v aßaktimá vihatamá prakaÆßam |
yad yat pradosáas tanute tamobhis
tat tac cakaraÆrisáu [sva] valair yyahá ||

วยิ ตฺ  − − วรณฺ ฺ ชนานาฺ
เจษฺฏาสวฺ ฺ อศกตฺ ึ วิหตํ ปรฺ กาศมฺ |
ยทฺ ยตฺ ปรฺ โทษสฺ ตนเุ ต ตโมภิสฺ
ตตฺ ตจฺ จการาริษุ ไวลฺ รฺ ยฺยะ ||

คําแปล : เวลาพลบคํ่า ความมืดก็ปกคลุมทําใหทองฟามืดมิด คนท้ังหลายก็ไมส ามารถ
เดินทางได และแสงสวา งก็เลือนหายไป พระองคไดใ ชกองทัพทาํ เชน นั้นกบั เหลาขาศึก

โศลกท่ี 47 ตรษิ ฏภฉันท

ivtTy p]ÖymaÄnad<

ySimn! ryat! t]yR #v àpNne,

iÖ{nagv{& d< htvIYysR p< d!

gNtVytamFU tyavtSwe.

vitatya paksáadvayam atÆ tanadÆ amá
yasmin rayatÆ taÆrksyá a iva prapanne |
dvinánaÆgavránádamá hatavíryyasampá ad
gantavyataÆm uÆdáhatayavÆ atasthe ||

วิตตยฺ ปกษฺ ทฺวยมฺ อาตตฺ นาทํ
ยสฺมนิ ฺ รยาตฺ ตรฺกฺษย อวิ ปฺรปนฺเน |
ทวฺ ณิ นฺ าควฤฺ ณฺฑํ หตวีรฺยฺยสปํ ทฺ
คนตฺ วฺยตามฺ อฒู ตยาวตสเฺ ถ ||

98 • จารกึ แมบ่ ุญตะวนั ออก 97

คําแปล : เมื่อพระองคไดแผข ยายปกท้ังสองขางท่มี ีเสียงกระพือเขาโจมตีอยางรวดเร็ว
ดุจพระยาครุฑ กองทัพกษัตริยขาศึกผูประดุจนาคถูกทําลายความกลาไปเสียสิ้น ที่สงเสียงดัง
(เพราะ) ตกอยใู นสภาพทจี่ ะตอ งเลอื กยอมแพไปหรือถูกขจัด

โศลกท่ี 48 ตรษิ ฏภฉันท
[30] Mq.

คําแปล : (หายไป)…………………………..

โศลกที่ 49 ตรษิ ฏภฉันท

va[asn< ibæit yÇ yÏu e

zuÏe zrTkal #vaiɆòe,

#tSttae lIntyazu mae"a

m"e a #vasn! l"vae nreNÔa>.

vaÆnaá Æsanamá bibhrati yatra yuddhe
ßuddhe ßaratkaÆla ivabÆ hidrsá tá áe |
itas tato línatayaßÆ u moghaÆ
meghaÆ ivasÆ an laghavo narendrahÆ á ||

วาณาสนํ พิภฺรติ ยตรฺ ยทุ เฺ ธ
ศทุ เฺ ธ ศรตฺกาล อิวาภิทฺฤษฺเฏ |
อติ สฺ ตโต ลีนตยาศุ โมฆา
เมฆา อวิ าสนฺ ลฆโว นเรนฺทรฺ าะ ||

คําแปล : ในสนามรบ เมื่อพระองคทรงธนูทรงปรากฏโดดเดนเหมือนดังศรัทกาลอัน
แจมใส เหลาพระเจาแผนดินกลายเปนคนเล็กๆ ท่ีไรพิษสง เปนเหมือนเมฆอันวางเปลาเพราะการ
ละลายอยางรวดเรว็ ทางนบี้ า งทางโนน บา ง

โศลกที่ 50 ตรษิ ฏภฉนั ท

[31] Toute la stance mq. , Sauf le dernier mot : abÆ himaÆnam ||
คําแปล : …………… เคารพ

จารกึ แมบ่ ญุ ตะวันออก • 9989

โศลกที่ 51 ตรษิ ฏภ ฉันท

sTyivmUFSy pt¼saMy<

smeTy sanNd #vairvGg>R ,

yÖahd… {fari[jÁJvlNtn!

tejane l< yiÖpde iÉ;de .e

satyavimuÆdhá asya pataṅgasamÆ yamá
sametya saÆnanda ivaÆrivarggahá |
yadvahÆ udanádaá ÆranáijanÁ jvalantamá
tejonalamá yadvipade bhiseá de ||

สตฺยวมิ ฒู สฺย ปตงคฺ สามฺยํ
สเมตยฺ สานนทฺ อิวารวิ รฺคะ |
ยทฺวาหทุ ณฺฑารณชิ ฺชฺวลนตฺ นฺ
เตโชนลํ ยทวฺ ิปเท ภเิ ษเท ||

คําแปล : กองทัพศัตรู แมจะรูอุปมาเร่ืองคนท่ีเขลาตอความจริงเปรียบเสมือนแมงเมา
แตก็เหมือนกับมีความยินดีเขาไปยังแสงไฟท่ีลุกโชนอันเกิดจากไมอรณิ157คือทอนแขนของพระองค
จึงไดพนิ าศไป

โศลกที่ 52 ตรษิ ฏภ ฉันท

................na�Éis àvÏ& >.

[32] a, b, c, mq.; d: …….nanÆ nabhasi pravrdá dhahá ||

...........................นานฺ นภสิ ปฺรวฤฺ ทธฺ ะ ||

โศลกที่ 53 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

injasn< àaPy irpिU �rSy
éद्ध्वा médv! TmR mnaery�,
ivijTy ySya_ysta=e vtSwe-
PYtNÔ .................

157ชอื่ ของไมสไี ฟ ดู Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary, 86.

100 • จารึกแมบ่ ุญตะวนั ออก 99

nijaÆsanamá prapÆ ya ripuÆn nirasya
ruddhvaÆ marudvartma manorayanÁ ca |
vijitya yasyabÆ hyasato vatasthe
pyatandra……………… ||

นิชาสนํ ปฺราปฺย ริปูนฺ นริ สฺย
รทุ ธฺ วา มรุทฺวรตฺ มฺ มโนรยฺ จ |
วิชติ ยฺ ยสฺยาภฺยสโต’วตสเฺ ถ
ปฺยตฺ นทฺ ฺร ............................. ||

คําแปล : เม่ือพระองคคร้ันทรงไดรับราชบัลลังกแลวหลังจากทรงขับไลเหลาขาศึกได
แลว ทรงปด กนั้ ทางลมและทรงชนะความรุนแรงภายในใจ จงึ กลับสงบนงิ่ ........ ดํารงอยอู ยางไมตอง
เหน็ดเหนอื่ ย

โศลกที่ 54 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

. ........................va[sE ! sm< s<yit s�har.

[33] a, b, c, mq.; d: vanÆ aá is samamá samyá ati sanjÁ aharÆ a ||
..........................วาไณส สมํ สยํ ติ สชฺ หาร ||

โศลกที่ 55 ตรษิ ฏภ ฉันท

izlImou a mUÏRin capmu´a

Hak< arrMya iÖ;ta< inpetu>,
SvSsuNdrIhStltaivmu´-

m{fargNxanugtas!tu ySy.

ßilímukhaÆ murÆ ddhani capÆ amuktaÆ
jhamÆ ákaÆraramyaÆ dvisáataÆmá nipetuhá |
svassundaríhastalataÆvimukta-
manádaá ÆragandhanÆ ugataÆs tu yasya ||

จารกึ แม่บุญตะวันออก • 110011

ศลิ ีมุขา มรู ฺทฺธนิ จาปมุกตฺ า
ฌาํ การรมฺยา ทวฺ ิษตาํ นิเปตุะ |
สฺวสสฺ นุ ทฺ รหี สตฺ ลฺ ตาวิมกุ ฺต-
มณฑฺ ารคนฺธานุคตาสฺ ตุ ยสยฺ ||

คําแปล : สําหรับเหลาขาศึกลูกศรท้ังหลายถูกยิงจากคันศรสงเสียงคํารามลัน่ ตกลงไป
บนศีรษะ แตสําหรับพระองคก ลับมีลูกศรท่ีตามมาดวยกลิ่นหอมของดอกมันทาระ158ที่โปรยมาจาก
มือของนางเทพอัปสรของพระองคเอง

โศลกท่ี 56 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

......................................tu vNx|!
ckÄR ÉUÉि& vhaeÄma¼m.!

[34] a-b mq.

………………………tu vandhanÁ
cakartta bhubÆ hrná nivahottamaṅÆ gam ||

...................................... ตุ วนธฺ ฺ
จกฺรฺตฺต ภูภฤฺ นนฺ ิวโหตฺตมางฺคมฺ ||

คําแปล : ............... พระองคไ ดทรงกระทําการฆา ตดั ศรี ษะเหลาชนของพระราชาแลว

โศลกท่ี 57 ตรษิ ฏภฉันท

zì[aöSriu txaryaÔaE
rÏu aePyrINÔyE iuR x yae iddIp,e
Öqछ! ayyaCDaidt @v Éan‐u
ibRænÇu NTyjit SvdIim!.

158มนั ทาระ เปน ชื่อตน ไมบนสรวงสวรรค หนง่ึ ในหาของประวาลพฤกษ ซง่ึ ดอกมกี ล่ินหอม จดั เปน ดอกไมท ิพยเพราะมีเฉพาะบนสรวง
สวรรค ดู Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary, 788.

102 • จารึกแม่บุญตะวนั ออก 102

ßastravranáasÆ raßrutidhaÆrayadÆ rau
ruddho py aríndrair yudhi yo didípe |
dvitáchaÆyayaÆcchaÆdita eva bhaÆnur
bibhrat tanutran tyajati svadíptim ||

ศสตฺ รวฺรณาสรฺ สรฺ ตุ ธิ ารยาเทรฺ า
รทุ โฺ ธ ปฺยฺ อรีนฺไทรฺ รฺ ยธุ ิ โย ททิ ีเป |
ทฺวฏิ ฉายยาจฺฉาทติ เอว ภานุรฺ
พภิ รฺ ตฺ ตนตุ รฺ นฺ ตฺยชติ สวฺ ทีปตฺ ิมฺ ||

คําแปล : ในการสูรบบนภูเขาซ่ึงมีกระแสโลหิตไหลนองออกมาจากบาดแผลที่ถูก
ศาสตราวุธ แมพระองคถ ูกบดบังดว ยเหลาอริราชศัตรู ก็ยังทรงเปลงประกาย สวนพระอาทติ ยเพียง
แคถูกบดบังดวยเงาของขาศึก เมอื่ จะปกปองตนเองกไ็ ดละทิ้งแสงสวา งของตนเองไปเสยี

โศลกที่ 58 ตรษิ ฏภ ฉันท

.................d…VvrR YyivkI{[RkIi-R
dRza[nNduùRdmिyay.

[35] a-b mq.
--------[dh]urvvaryyavikínná aá kírttir
daßanÆ áanan durhrádam unninaÆya ||

................. ทรุ วฺ รยยฺ วิกีรฺณฺณกรี ฺตริ ฺ
ทศาณนนฺ ทรุ หฺ ฺฤทมฺ อนนฺ นิ าย ||
คําแปล : ............................................

โศลกที่ 59 ตรษิ ฏภ ฉันท

n SvIickI;uRyiuR x ci³c³<
ब nae बÉt& a=e ip ij:[u>,
yz zi´yu´ae nu mheraSÇ<
sdu Su sh< àaPy ijtairvGg>R .

จารกึ แม่บญุ ตะวันออก • 110033

na svícikírsuá r yudhi cakricakramá
bajranÁ ca no bajrabhrtá o pi jisná uá há |
yaß ßaktiyukto nu maheßvarasÆ tramá
sudussahamá prapÆ ya jitarÆ ivarggahá ||

น สฺวจี ิกีรฺษุรฺ ยุธิ จกฺริจกฺรํ
พชรฺ จฺ โน พชฺรภฤฺ โต’ป ชิษณฺ ุะ |
ยศฺ ศกฺติยุกฺโต นุ มเหศวฺ ราสตฺ ฺรํ
สทุ สุ ฺสหํ ปฺราปยฺ ชิตารวิ รคฺ คฺ ะ ||

คาํ แปล : ในการสูรบ พระองคไมทรงปรารถนาจักราวธุ ของพระวิษณุ และแมวัชราวุธ
ของพระอนิ ทร1 59ใหเ ปนของตนก็ทรงมชี ยั ชนะได พระองคทรงประกอบดว ยพระราชอํานาจทรงมีชัย
ชนะเหนอื ขาศึก เพราะไดรบั แลวซึง่ ศาสตราวธุ ของพระมเหศวรทตี่ านทานไดย ากยงิ่

โศลกท่ี 60 ตรษิ ฏภฉันท

----------------------------------

tn! TvSy ivlaisnInam!

AiÉ*tarad! xd& y< Svy.

[36] a-b mq.

---tan tvasya vilasÆ inínaÆm
abhidyataÆraÆd dhrdá ayamá svayanÁ ca ||

..................................
ตนฺ ตฺวฺ อสยฺ วิลาสนิ ีนามฺ
อภิทฺยตาราทฺ ธฤฺ ทยมฺ สฺวยฺ จ ||

คาํ แปล : ...............และทรงแยกตวั หางใกลจากหัวใจของเหลาหญิงอ่นื ดวยพระองคเ อง

159พระอินทร ในยุคพระเวทเปน รอ งรอยที่นาเกา แกท่สี ดุ เกย่ี วกบั พระอินทร รวมท้ังปรากฏในคมั ภีรย ุคใกลเคียง เชน พราหมณะ และ
อารัณยกะ ในคมั ภีรไตรเพทวาเปนเทพเจาผูยิ่งใหญกวาเทพยดาท้ังหลาย เปนเจาแหงทองฟาผูถือวชิราวุธ หรือ อสุนีบาต(สายฟา)
และผบู ันดาลใหฝนตก ตอมาในช้นั หลงั พระอินทรอ ยคู อ นขางตกตํา่ ลงมามากเปน รองเทพเจาผูยิ่งใหญท้ังสาม แตยังคงเปนใหญในหมู
เทวดาบนสวรรคชั้นดาวดึงส ดู Vettam Mani, PuraÆniá c Encyclopaedia , 318-328; และ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลา
เจา อยูห วั , เทพเจา และส่ิงนา รู (กรุงเทพฯ: โสภณการพมิ พ, 2556), 86-92.

104 • จารกึ แม่บุญตะวนั ออก 104

โศลกท่ี 61 ตรษิ ฏภฉันท

yae mWymans! Smre=irvIrE‐

GgaR MÉIyRyage a jhaE àsadm!,

ÿdae ih kalu:ympu iE t Éage at!

StMvre mrE MvuinixNnR jatu.

yo mathyamanÆ as samare rivírair
ggamÆ bhíryayoganÆ na jahau prasadÆ am |
hrado hi kaÆlusáyam upaiti bhogatÆ
stamveramair amvunidhir nna jaÆtu ||

โย มถยฺ มานสฺ สมเร’ริวีไรรฺ
คคฺ ามภฺ ีรฺยโยคานฺ น ชเหา ปฺรสาทมฺ |
หฺรโท หิ กาลุษยฺ มฺ อุไปติ โภคาตฺ
สฺตมฺเวรไมรฺ อมวฺ นุ ธิ ิรฺ นนฺ ชาตุ ||

คาํ แปล : ในการรบกับศัตรูผูแกลวกลา พระองคถึงทรงถูกบีบคั้นก็ไมทรงละท้ิงความ
ผองใสอันลึกซึ้งและเหมาะสม จริงอยู สระน้ํายอมถึงความขุนมัวไดเพราะชางท้ังหลายลงไปใช แต
กรณนี ีไ้ มเกิดกับมหาสมทุ รเลย

โศลกท่ี 62 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

id*ute iv*uidv s)…rNTy‐

ijþaip ijþev ÉujaergSy.

[37] a-b mq.

didyute vidyud iva sphuranty a-
jihvapÆ i jihveva bhujoragasya ||

...........................................
ททิ ยฺ เุ ต วทิ ฺยทุ ฺ อิว สผุรนฺตฺย-
ชหิ วฺ าป ชิหฺเวว ภุโชรคสฺย ||

คาํ แปล : ………… แมไ มม ลี ้ินแลบเหมือนลิน้ ของงู กย็ งั สองแสงเปนประกายเหมือนสายฟา แลบ

จารกึ แม่บญุ ตะวันออก • 110055

โศลกท่ี 63 ตรษิ ฏภฉันท

िGxaispatàit"athane

mòu Le l"R uTvat! Smi& tivæmaa,

pun> àhar[e kt& e=irpate

Éju apvad< buÉju e É&z< y>.

snigdhaÆsipaÆtapratighatÆ ahanÆ e
musátáer llaghutvatÆ smrtá ivibhramadÆ vaÆ |
punahpá rahaÆrenaá kráte ripaÆte
bhujaÆpavadÆ amá bubhuje bhrßá amá yahá ||

สฺนิกฺธาสิปาตปฺรตฆิ าตหาเน
มุษเฺ ฏรฺ ลฺลฆตุ ฺวาตฺ สฺมฤฺ ตวิ ภิ ฺรมาทฺ วา |
ปุนหฺปฺรหาเรณ กฺฤเต’รปิ าเต
ภุชาปวาทํ พภุ เุ ช ภฺฤศํ ยะ ||

คาํ แปล : เมือ่ มีการหา้ํ หน่ั กันในในสงครามดว ยการฟาดดาบทเี่ ปย กชุม (ดวย
เลือด) เมอ่ื พระองคไดฟนซํ้าขาศึกทลี่ ม ลงเพราะกาํ มือออนลา หรอื เพราะความเขา ใจผดิ พระองคก็
จะตาํ หนิแขนของพระองคอยางรนุ แรง

โศลกท่ี 64 ตรษิ ฏภ ฉันท

idVya¼nanamvtar[awR <

saEpansp< iÄimvakrad! y>.

[38] a-b mq.

divyaṅÆ gananÆ amÆ avataÆranáarÆ thamá
saupanÆ asampá attim ivaÆkarod yahá ||

..........
ทวิ ฺยางคฺ นานามฺ อวตารณารฺถํ
เสาปานสปํ ตตฺ มิ ฺ อิวากโรทฺ ยะ ||

คําแปล : พระองคไดทรงสราง...... เหมือนกับวาไดทรงสรางบันไดท่ีสมบูรณก็เพื่อให
เหลา นางฟานางสวรรคล งมา

106 • จารึกแมบ่ ุญตะวันออก 105

โศลกท่ี 65 ตรษิ ฏภฉันท

rNØ=e iÉyage < injp]r]a<
ivÉJy yae d;U [saxna_yam,!
ùtaÄe ràa³mmattan
k…vRn! pqNu in:àitÉ< ivp]m.!

randhre bhiyogamá nijapaksaá raksaá Æmá
vibhajya yo duÆsaá náasadÆ hanaÆbhyamÆ |
hrátottarapraÆkramam atÆ atanÆ a
kurvan patuá n nisápratibhamá vipaksaá m ||

รนเฺ ธรฺ ’ภิโยคํ นชิ ปกษฺ รกฺษํา
วภิ ชยฺ โย ทษู ณสาธนาภฺยามฺ |
หฺฤโตตตฺ รปรฺ ากรฺ มมฺ อาตตาน
กรุ วฺ นฺ ปฏนฺ นษิ ปฺ ฺรตภิ ํ วปิ กฺษมฺ ||

คาํ แปล : พระองคทรงแยกการโจมตจี ุดออน (ของพวกขาศึก) และการปกปองกองทัพ
ของพระองค ทรงทํากองทัพขาศึกที่แข็งแกรงใหอับแสง ไดทรงแผขยายหนาท่ีอันสูงสงที่ถูกลักไป
ดว ยการใชก าํ ลังและใชทรัพยล อ

โศลกท่ี 66 ตรษิ ฏภฉันท

................. ttya )lTvm!
ivxie VvxR ye e ivprItv&Ä-e
v&RÄ< k«tI ya=e ncu kar yÏu .e

[39] a mq.

………………tatayaÆ phalatvam |
vidher vvidheye viparítavrátter
vráttamá krtíá yo nucakaÆra yuddhe ||

.....................
................. ตตยา ผลตวฺ มฺ |
วเิ ธรฺ ววฺ ิเธเย วปิ รตี วฺฤตฺเตรฺ
วฺฤตฺตํ กฤฺ ตี โย’นุจการ ยทุ ฺเธ ||

จารกึ แม่บญุ ตะวนั ออก • 110067

คาํ แปล : ความเปนผล........ ในการรบทส่ี ามารถควบคมุ ได พระองคท รงเปนนกั ปฏิบัติ
ทรงเลียนแบบพฤตกิ รรมของพระพรหมา ผูซ่ึงไดใสกิจกรรมทั้งหลายในงานที่มันตรงกันขามกันและ
กันไวใ นงานของพระองค

โศลกท่ี 67 ตรษิ ฏภฉนั ท

sOyanunItaip sdaiÉmOu ye
àagLÉyimCDTyip zÇsu ena,
pra'!mou I vI]y bÉvU drU a-
�xNU nvR aeFev simÔtaE ym!.

sakhyanÆ unítapÆ i sadabÆ himukhye
pragÆ albhyam icchaty api ßatrusenaÆ |
paraÆṅmukhí víksáya babhuÆva durÆ adÆ
vadhurÆ nnavodhá eva samidratau yam ||

สขยฺ านุนีตาป สทาภมิ ขุ ฺเย
ปรฺ าคลฺภยมฺ อจิ ฺจฺฉตฺยฺ อป ศตฺรุเสนา |
ปรางฺมขุ ี วกี ฺษฺย พภวู ทรู าทฺ
วธูรฺ นนฺ โวเฒว สมทิ รฺ เตา ยมฺ ||

คําแปล : ในเวลาเผชิญหนา กัน กองทัพของศัตรูแมท ี่ถูกย่ืนขอเสนอดวยมิตรภาพ แต
ครั้นเห็นพระองคมาแตไ กล กเ็ บือนหนาหนียงั คงตองมีความมั่นคงอยูตลอดเวลา เปรียบเหมือนหญิง
สาวผูแ ตงงานใหมๆพอเหน็ พระองคแตท ่ีไกลก็เบอื นหนาหนีเพราะยินดีในความกาํ หนัด ฉะน้ัน

โศลกท่ี 68 ตรษิ ฏภฉนั ท

---------------

i�òe mhajaE ivjyi³ya< c,
napawkR ae iv³msMpdeit
yae y´u mu´> olu yiu ´ivdi! É>.

[40] ……………………………….. .

ßl[i]sáteá mahajÆ au vijayakriyaÆ[m]á ca |
napÆ arÆ thako vikramasampad eti
yo yuktam uktahá khalu yuktividbhihá ||

108 • จารกึ แมบ่ ญุ ตะวันออก 107

..............................................
ศลษิ เฺ ฏ มหาเชา วชิ ยกรฺ ยิ าฺ จ |
นาปารฺถโก วิกฺรมสปํ ทฺ เอติ
โย ยกุ ตฺ มฺ อุกตฺ ะ ขลุ ยุกฺตวิ ิทภฺ ิะ ||

คําแปล : ............ ในการสูรบคร้ังใหญอันสับสนอลหมาน พระองคไมใชเปนผูไร
เปา หมาย ทรงไดร ับการแนะนาํ ยุทธวธิ ีจากผูเช่ียวชาญดานยุทธวิธี จึงทรงกําชัยชนะและมีความกลา
หาญอยา งสมบูรณ

โศลกที่ 69 ตรษิ ฏภฉนั ท

d…GgaR iÉs<pŠRivv{[Rdehae
ghu annalace nlale †iò>,
ySyairs"< ae mg& ki« Ävasa
vne iSwt> Swa[usmae=PynIz>.

durggabÆ hisampá arkkavivarnná aá deho
guhanÆ anaÆlocanaloladrsá átáihá |
yasyarÆ isamágho mrgá akrtá tivasÆ aÆ
vane sthitahá sthaÆnuá samo’py aníßahá ||

ทุรคฺ ฺคาภิสปํ รกฺ ฺกววิ รฺณณฺ เทโห
คุหานนาโลจนโลลทฤฺ ษฏฺ ิะ |
ยสยฺ าริสํโฆ มฺฤคกฺฤตตฺ ิวาสา
วเน สถิตะ สฺถาณุสโม ปฺยฺ อนีศะ ||

คาํ แปล : หมขู า ศึกของพระองค มรี างกายซดี เผอื ดเพราะมาถึงปอ มปราการอนั
แข็งแกง (ทุรคา) มสี ายตาลงั เลหลงั จากมองหาทางเขาถ้ํา (คหุ ะ) แมนงุ หม หนังกวาง ก็ไรก าํ ลัง
(อนีศะ) ยนื ทื่อเปนเหมอื นตอไมอ ยใู นปา160

160โศลกน้แี สดงอรรถะไดอีกนัยหน่ึง ความวา “หมูแหงขาศึกของพระองคม ีรางกายซีดเซยี วเพราะมาอยูใกลเคียงกับนางทุรคา(ผูมีสี
แดงสด) จงึ มสี ายตากลอกไปกลอกมาทด่ี วงตาที่ใบหนาของคหุ ะ (นามของพระสกันทะซ่งึ มีท้ังหมดหกหนา) แมจะนุงหมหนังกวาง ก็
ไมใชพ ระศวิ ะ จึงยนื แข็งท่อื เหมือเสาไมใ นปา”

จารกึ แม่บญุ ตะวนั ออก • 110089

โศลกท่ี 70 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

............................... vrSy
mnare wae ySy v&wa bÉUv,
naie VvR ydV… vIRivijgI;tu aya<
vdNytayamip nalmwIR.

[41] ………………………varasya

manoratho yasya vrtá haÆ babhuvÆ a |
norvvi yadurvvívijigísuá tayÆ aÆmá
vadanyatayÆ amÆ api nalÆ amarthí ||

............................... วรสยฺ
มโนรโถ ยสยฺ วฤฺ ถา พภูว |
โนรฺววิ ยทุรวฺ วฺ วี ชิ คิ ษี ุตายาํ
วทนยฺ ตายามฺ อป นาลมรฺถี ||

คําแปล : สําหรับพระองคผูประเสริฐ...... พระราชประสงคในหฤทัยเปนสิ่งที่คอย
ขัดขวาง........ (เหมือน) ผืนแผนดิน (ผืนเดียว) ไมเพียงพอสําหรับเหลาขาศึกผูรุกรานแผนดินของ
พระองค (และเหมอื น) คนขอทาน (คนเดียว) ก็ไมเพยี งพอสําหรบั ผใู หหลายคน

โศลกท่ี 71 ตรษิ ฏภฉนั ท

àŒe TàêFS)q… ivÔm… a"E ae
hres! sma³aNitinmGnnag>,
ANtVvnR dE …RGgtyaiBxtLu yae

ySyaird'e ka=e ip jhait l]mIm!.

preṅkhatprarudÆ há asphutaá vidrumaugho
hares samakÆ raÆntinimagnanagÆ ahá |
antarvvanair durggatayaÆbdhitulyo
yasyarÆ ideßo pi jahatÆ i laksámím ||

เปรฺ งขฺ ตปฺ ฺรรฒู สฺผุฏวทิ รฺ ุเมาโฆ
หเรสฺ สมากรฺ านฺตนิ มิ คฺนนาคะ |
อนตฺ รฺววฺ ไนรฺ ทุรคฺ คฺ ตยาพธฺ ติ ลุ ฺโย
ยสฺยารเิ ทโศ’ป ชหาติ ลกฺษมฺ มี ฺ ||

110 • จารึกแมบ่ ุญตะวันออก 109

คําแปล : ประเทศของขาศึกของพระองค แมจะเปรยี บดังมหาสมุทรที่มีกระแสนาํ้ ลกึ
ยากหย่ังถึงโดยเหลาคนผอู ยกู ลางปา ซง่ึ เต็มไปดว ยแกว ประพาฬทส่ี องแสงเปนประกายงอกเงยขึ้น
สัดสา ยไปมา มหี มูนาคดําดิ่งลงเพราะการจูโจมของพระหริ (ซง่ึ ทรงครฑุ ) จึงไดละท้ิงความงดงาม
(โชค, พระลักษม)ี

โศลกที่ 72 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

............................ wiR siÏ
m*u aegyu´iSÇg[Sy vÏ& y,E

idz�töae ividtàyama

j¢ah iv*a #v valÉav.e

[42] …………………rthasiddhim

udyogayuktas trigunáasya vráddhyai |
dißaß catasro viditaprayamÆ aÆ
jagrahÆ a vidyaÆ iva vaÆlabhavÆ e ||

............................ รฺถสิทธฺ มิ ฺ
อุทฺโยคยกุ ฺตสฺ ตฺริคณสฺย วฤฺ ทฺไธยฺ |
ทิศศจฺ ตโสฺร วิทติ ปฺรยามา
ชครฺ าห วทิ ฺยา อวิ วาลภาเว ||

คาํ แปล : ความเหมาะสมแกความเพียรอันใหสําเร็จประโยชนที่ปรารถนา ต้ังแตยงั ทรง
พระเยาว พระองคทรงมีความขยนั หมั่นเพียรเพ่ือความเพ่ิมพูนขึ้นของคุณท้ังสาม161........ ไดรับเอา
ทิศทั้งสี่ ซึ่งมีสว นขยายทรี่ ูกันแลว เหมอื นกับความรทู ัง้ หลาย

161ปุรุษารถะธรรม คือ จุดมุงหมายของชีวิต ซ่ึงไดจัดไว 4 ระดับจากตํ่าไปหาสูง ดังนี้ 1.อรรถะ (artha) 2. กามะ (kaÆma) 3.
ธรรมะ (dharma) ในโศลกนี้มิไดกลาวความสุขลําดับที่ 4 คือ โมกษะ (moksáa) ความหลุดพน ไว ดู Monier Williams,

Sanskrit-English Dictionary , 637.

จารึกแมบ่ ุญตะวันออก • 111111

โศลกที่ 73 ตรษิ ฏภฉันท

कृ तावकाशं भवु न े िवभु ा-
दृ मगै िु णिभमह ीयः ।
सं तु े शगनु ानवु ं
यशो यदीयं खिमवाकलम॥्

krtá avÆ akaßÆ amá bhuvane vibhutvadÆ
asprsá tá áam anyair gunáibhir mahíyahá |
samvá yaßnute ßabdagunáaÆnuvandhamá
yaßo yadíyamá kham ivaÆkalaṅkam ||

กฤฺ ตาวกาศํ ภวุ เน วิภตุ วฺ าทฺ
อสฺปฺฤษฺฏมฺ อนไฺ ยรฺ คุณิภิรฺ มหียะ |
สวํ ฺยศฺนเุ ต ศพฺทคุณานวุ นธฺ ํ
ยโศ ยทียํ ขมิวากลงฺกํ ||

คําแปล : พระยศอันยิ่งใหญเชนนี้ ที่ทรงไดรับการยอมรับในโลกเพราะความย่ิงใหญ
(ของพระองค) ทค่ี นมีคณุ สมบัติเหลาอ่ืนไมเคยไดสัมผัส ท่ีเกี่ยวเน่ืองกับกิตตศิ พั ทแ ละคุณความดี ไม
มคี วามดา งพรอยเหมอื นกบั ทอ งฟา ยอ มแผขจรขจายไป

โศลกท่ี 74 ตรษิ ฏภฉันท

.............. ]ykiztR ai¼<
àak! suïtu acarivcar[aiÉ>,

inzze;dae;]p[e=itd]ae

y;! ;fr! sa¼ExrR [I< ppu ae;.

[43] …………ksaá yakarßitanÆ gá ímá

prakÆ sußrutacÆ aÆravicarÆ anaá Æbhihá |
nißßesáadosáaksáapanáe tidaksáo
yasá sáadrasaṅÆ gair dharanáímá puposaá ||

.............. กฺษยกรฺศติ างฺค̊ี
ปรฺ ากฺ สุศรฺ ตุ าจารวจิ ารณาภะิ |
นศิ เฺ ศษโทษกษฺ ฺปเณ’ตทิ กโฺ ษ
ยษฺ ษฑรฺ สางฺไครฺ ธรณี̊ ปโุ ปษ ||

112 • จารกึ แมบ่ ญุ ตะวนั ออก 111

คําแปล : พระองคทรงเปนผูฉลาดอยางย่ิงในการกําจัดโรคทง้ั มวลโดยวิธีการและการ
ตัดสินใจตามคัมภีรสุศรุตะ162 ทรงหลอเล้ียงแผนดิน ซึ่งแตกอนมีสวนประกอบท่ีซีดเซียวเพราะ
ความสนิ้ ไปของ...... (ใหกลบั ม)ี สีสนั ดวยราคะ 6163 และอังคะ 6164

โศลกท่ี 75 ตรษิ ฏภ ฉันท

tdve tejae ivijtaNyt>e

pVU vR < mhNm{flmev t�,

Éz& iNddIpe mhdaixpTy<

y> àaPy ÉaSvainv mXymह्न>.

tad eva tejo vijitanÆ yatejahá
puÆrvvamá mahanmanádáalam eva tac ca |
bhrßá amá didípe mahadaÆdhipatyamá
yahá praÆpya bhaÆsvanÆ iva madhyam ahnahá ||

ตทฺ เอว เตโช วชิ ติ านยฺ เตะ
ปูรวฺ วฺ ํ มหนฺมณฺฑลมฺ เอว ตจฺ จ |
ภฺฤศนฺ ทิทเี ป มหทาธปิ ตยฺ ํ
ยะ ปรฺ าปฺย ภาสวานฺ อิว มธยฺ มฺ อหนฺ ะ ||

คาํ แปล : พระเดชของพระองคเทาน้ันชนะแลวซง่ึ เดชของกษัตริยเ หลาอ่ืน และพระเดช
นั้นก็เปนวงกลมใหญทางทิศตะวันออก พระองคคร้ันทรงบรรลุอํานาจอธิปไตยอันยิ่งใหญแลว ทรง
สอ งสวางอยา งย่งิ ใหญเ หมือนพระอาทิตย (ซึ่งปรากฏ) ในเวลาเที่ยงวนั

162สุศรตุ ะ หรอื สุศรตุ ะสงั หติ า เปนคมั ภรี ภ าษาสันสกฤตท่ีอธบิ ายการรกั ษาแบบอายุรเวท เปนเร่ืองเกี่ยวกับการรักษาทางการแพทย

ของอินเดียโบราณ เช่ือกันวาอยูในพุทธศตวรรษที่ 4-5 แตมาปรากฏรูปแบบที่แนนอนในพุทธศตวรรษท่ี 6 แตงโดย “สุศรุตะ” ดู
Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary , 1237; และ จําลอง สารพัดนึก, ประวัติวรรณคดีสันสกฤต 1 (กรุงเทพฯ:
สํานกั พิมพมหาวิทยาลยั รามคําแหง, 2546), 128-129.
163เร่ืองเก่ียวกับคีตวิทยา หรือโนตดนตรี มี 6 เสียง คือ ไภรวะ, เกาศิกะ, หินโทละ, ทีปกะ, ศรี-ราคะ และเมฆะ ดู Monier

Williams, Sanskrit-English Dictionary, 872.

164หมายถงึ เวทางคะ 6 เวทางคะ สว นใหญแตงข้นึ ในรปู แบบสตู ระ ดู Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary , 7.

จารึกแม่บุญตะวนั ออก • 111123

โศลกที่ 76 ตรษิ ฏภฉนั ท

− −  naÔINÔmdu I{[Ris<h<

yÇaixêFe sit tIìxaMin,

n tarka> kevlmStÉasae

ptNn&pa[a< mi[malE ya=e ip.

[44] − −  nadÆ ríndram udírnánasimhá amá

yatradÆ hiruÆdhá e sati tívradhamÆ ni |
na tarÆ akahÆ á kevalam astabhasÆ o
patan nrápanÆ aá mÆ á maniá maulayo pi ||

− −  นาทรฺ ีนฺทรฺ มฺ อทุ รี ณฺ ฺณสหึ ํ
ยตฺราธิรเู ฒ สติ ตวี ฺรธามฺนิ |
น ตารกาะ เกวลมฺ อสตฺ ภาโส
ปตนฺ นฺฤปาณาํ มณเิ มาลโย’ป ||

คําแปล : เมื่อพระองคเสด็จข้ึนสูสีหบัลลังกที่ยกสูงข้ึนอันเปนดุจภเู ขาหิมาลัย ..... จึง
ทรงมีพระราชอํานาจกลาแกรง ไมเพียงแตหมูดาวเทาน้ันที่จะหมดรัศมี แมแตมงกุฎแกวมณีของ
กษตั รยิ ท ัง้ หลายกไ็ ดรว งหลนลงแลว

โศลกที่ 77 ตรษิ ฏภฉนั ท

@kÇ zæu =e ip zza»zaÉe e

smuÏ&te ySy mhatpÇ,e

mhImz;e a< àivhay taps!

smassad iÖ;ta< mna<is.

ekatra ßubhre pi ßaßaṅÆ kaßobhe
samuddhrtá e yasya mahaÆtapatre |
mahím aßesaá mÆ á pravihayÆ a taÆpas
samasÆ asaÆda dvisáatamÆ á manaÆmsá i ||

114 • จารกึ แมบ่ ุญตะวันออก 113

เอกตฺร ศุเภฺร’ป ศศางกฺ โศเภ
สมทุ ฺธฤเต ยสยฺ มหาตปเตรฺ |
มหีมฺ อเศษํา ปฺรวหิ าย ตาปสฺ
สมาสสาท ทฺวษิ ตาํ มนาํ สิ ||

คําแปล : แมเ ม่ือเศวตฉัตรอันย่ิงใหญของพระองคซ ่ึงสุกใสดังพระจันทรถ ูกยกขึ้นไว ณ
ทแี่ หงเดียว ความเรา รอนไดละทิ้งแผน ดินใหญท ั้งมวลเขา ครอบงําใจของขาศกึ ท้งั หลายแลว

โศลกท่ี 78 ตรษิ ฏภ ฉันท

icray yÔpª inêp[eCDa

sÁcaie dta nnU mmz;e laeka>,

moErsO< yErinm;e ÉyU <

ÉUya=e _yvaÁDn! injvaiÁDtaPTy.E

[45] [ci]rayÆ a yadruÆpanirupÆ aneá cchaÆ

sanÁcoditaÆ nunÆ am aßesáalokaÆhá |
makhair asamákhyair animesaá bhuyÆ amá
bhuÆyo bhyavanÆ Áchan nijavaÆncÁ hitapÆ tyai ||

จริ าย ยทรฺ ปู นริ ูปเณจฺฉา
สฺโจทติ า นูนมฺ อเศษโลกาะ |
มไขรฺ อสไํ ขฺยรฺ อนิเมษภยู ํ
ภูโย’ภฺยวาฉฺ นฺ นิชวาฉฺ ติ าปตฺ ไฺ ย ||

คําแปล : ชาวโลกท้ังมวลผูปรารถนารูปรางอันงดงามของพระองคมายาวนาน ถูก
กระตุน เตือนแลวอยา งทนั ทีทนั ใด ดวยงานร่ืนเริงนบั ครัง้ ไมถ วน อยางไมกระพรบิ ตา ไดพยายามแลว
เพื่อใหบ รรลุถงึ ความปรารถนาของตนมากยงิ่ ขึ้น

โศลกที่ 79 ตรษิ ฏภ ฉันท

l]mIiNd†]u> shja< sùu Tsu
ywa³m< s ³myaÁckar,
sdPp[R a< yae mi[dPpR[;e u
CDayaimv Sva< pirÉ´u É;U >.

114

จารึกแม่บญุ ตะวนั ออก • 115

laksmá ín didrká sáus sahajamÆ á suhrtá su
yathakÆ ramamá sa kramayanÆ cÁ akaÆra |
sadarppanáamÆ á yo manáidarppaneá sáu
cchayÆ amÆ iva svamÆ á paribhuktabhuÆsaá há ||

ลกษฺ มนี ฺ ททิ ฺฤกฺษสุ ฺ สหชาํ สหุ ฤฺ ตสฺ ุ
ยถากรฺ มํ ส กรฺ มยาฺจการ |
สทรปฺ ฺปณาํ โย มณทิ รปฺ ปฺ เณษุ
จฺฉายามฺ อิว สวฺ าํ ปรภิ กุ ฺตภษู ะ ||

คาํ แปล : พระองคผ ปู รโิ ภคและประดบั ประดาแลว ทรงปรารถนาท่ีจะเห็นสมบัติซึ่งเกิด
พรอมกับพระองคในเพื่อนท้ังหลาย ทรงทําเงาของพวกเขาใหเปนดุจภาพสะทอนของพระองคใน
กระจกเงาท่ีประดบั ดวยแกว มณที ้งั หลาย เปน ปกติตามลาํ ดับ

โศลกท่ี 80 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

ySyaitteijòtyas nItI-

iÚtR aNtmj& vI n ywa pr;e am!,

mu´vaŠcR NÔaE n git¢hR a[a<

àtIpv³aNytmSy kSy.

[46] yasyatÆ itejisátáhatayasÆ a nítir

nnitaÆntam rjá ví na yathaÆ paresáaÆm |
muktvaÆrkkacandrau na gatir graá haÆnaá Æmá
pratípavakranÆ yatamasya kasya ||

ยสฺยาตเิ ตชษิ ฺฐตยาส นีตริ ฺ
นนฺ ติ านฺตมฺ ฤชวี น ยถา ปเรษํา |
มกุ ฺตวฺ ารกฺ ฺกจนฺเดรฺ า น คติรฺ คฺรหาณํา
ปรฺ ตปี วกรฺ านยฺ ตมสฺย กสฺย ||

116 • จารึกแมบ่ ุญตะวนั ออก 115

คําแปล : วงโคจร (ของดวงดาว) อันสูงสง คือการปกครองของพระองคดําเนินไปอยาง
สวางสดใสเหลือเกิน ไมเหมือนของกษัตริยเหลาอ่ืน บรรดาดาวนพเคราะหท้ังหลายยกเวนพระ
อาทติ ยแ ละพระจนั ทร ดาวดวงใดเลา ซง่ึ มีการโคจรเดนิ ถอยหลัง จะดําเนนิ ไปได

โศลกที่ 81 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

sNmNÇmlU E�tru �tuiÉ>R

samaidiÉYyaeR ivivxàyaeg>E ,

Apays<raeixiÉr_ypu ayE

vRde �E s<saxyitSm isiÏm!.

sanmantramuÆlaiß caturaß caturbhis
samÆ adÆ ibhir yyo vividhaprayogaihá |
apayÆ asamárodhibhir abhyupayÆ air
vedaiß ca samsá adÆ hayati sma siddhim ||

สนมฺ นตฺ รฺ มูไลศฺ จตุรศฺ จตุรฺภสิ ฺ
สามาทภิ ริ ฺ ยโฺ ย ววิ ิธปฺรโยไคะ |
อปายสํโรธิภริ ฺ อภยฺ ุปาไยรฺ
เวไทศฺ จ สํสาธยติ สมฺ สทิ ธฺ มิ ฺ ||

คาํ แปล : พระองคเ ปน ผูสงา งาม ดว ยพระเวททัง้ ส่ีมสี ามเวทเปนตน ซงึ่ มีพิธีกรรม
หลากหลาย อนั เปน ตนเคา แหงมนตราอันเขมขลงั และทรงใหพระราชกรณีกจิ สาํ เร็จแลว ดวยพระ
เวททง้ั หลายอนั เปน เครอ่ื งปอ งกันความพินาศเสียหาย ซึ่งเปน วิธกี ารอนั ยอดเย่ยี ม

โศลกท่ี 82 ตรษิ ฏภฉันท

sdaip mUlàki« t> àtIt-
i�Ç< mht! kMmR c dzyR n! y>,
;afg! u{yyage at! iÇg[u < àxan-
mtLu ymacò ivnaip vaca.

จารกึ แมบ่ ุญตะวันออก • 111167

[47] sadapÆ i muÆlaprakrátihá pratítaß

citramá mahat karmma ca darvayan yahá |
sáaÆdgá unyá ayogatÆ trigunaá má pradhaÆnam
atulyam acÆ astá aá vinapÆ i vaÆcaÆ ||

สทาป มูลปรฺ กฤฺ ตะิ ปฺรตีตศฺ
จติ รฺ มฺ มหตฺ กรมฺ ฺม จ ทรฺศยนฺ ยะ |
ษาฑคฺ ุณฺยโยคาทฺ ตฺรคิ ุณํ ปฺรธานมฺ
อตลุ ยฺ มฺ อาจษฺฏ วนิ าป วาจา ||

คําแปล : พระองคขณะทรงแสดงใหเห็นมหัตและกรรมะอันหลากหลาย ตลอดเวลา จึง
ถูกรูวา เปนประกฤติอันดั้งเดิม แมจะไมใชคําพูดก็ไดประกาศแลวซ่ึงประธานอันมีคุณสามท่ีไมมีอะไร
เทียบเทาไดเพราะการสมั พันธกับคุณ 6165

โศลกที่ 83 ตรษิ ฏภฉันท

àay[e ijüae=ip ivix iVvRxeye

mNÇàÉUTsahivz;e zi´>,

Apay†ò>e àitkUlp]-e

=nuklU yamas iÉyve ySy.

prayÆ enáa jihmo pi vidhir vvidheye
mantraprabhutÆ sahÆ avißesaá ßaktihá |
apayÆ adrsá áteá há pratikulÆ apakseá
nukulÆ ayamÆ aÆsa bhiyeva yasya ||

ปรฺ าเยณ ชิหฺโม’ป วธิ ิรฺ ววฺ เิ ธเย
มนตฺ รฺ ปรฺ ภูตสฺ าหวิเศษศกตฺ ิะ |
อปายทฤฺ เษฺฏะ ปรฺ ติกลู ปกเฺ ษ-
’นกุ ูลยามาส ภเิ ยว ยสฺย ||

165ประสาทรบั รทู ้งั หา รวมกับใจเปน หก, หลักการทางกลยทุ ธเก่ียวกับการรบ หรอื การทําสงครามของผูเปนพระราชา 6 ประการ คือ
1.สนธิ (samádhi) สนั ติภาพ 2.วคิ รหะ (vigraha) การทําสงครามหรอื การรบ 3.ยานะ (yanÆ a) การเดินทัพและการจัดกระบวนทัพ 4.
อาสนะ (asÆ ana) การต้ังคายพัก 5.ไทวธีภาวะ (dvaidhí-bhaÆva) การแบงกองกําลงั รบและโจมตี 6.สังศรยะ (samáßraya) การ
แสวงหาสัมพันธไมตรีพระราชาผูมีอาํ นาจ ดู Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary , 1109.

117

118 • จารึกแม่บุญตะวนั ออก

คําแปล : พระพรหมาผูมีศกั ติ (อาํ นาจพิเศษ) ซงึ่ มพี ลังแขง็ แกรงโดยเปนเจาแหงมนตรา
แมจ ะเช่ืองชา ในการทาํ หนา ที่ (การสรา งโลก) เปน ประจํา ดูเหมือนจะกลัวตอพระองค จึงคลอ ยตาม
พระองคผูคดิ ทจ่ี ะทาํ ลายลางฝา ยขาศกึ ผเู ปนปรปกษ

โศลกที่ 84 ตรษิ ฏภฉันท

iÇvGgRss< GgsR uùि�rara-

�aòe g[u aE"rE vÉTSymR ana>,

dae;a ru;evazu ivp]p]-

miziïyn! ySy g[u aïySy.

[48] trivarggasamásarggasuhrádbhir arÆ aÆd

rasÆ átáre gunáaughair avabhartsyamanÆ aÆhá |
dosáaÆ ruseá vaßÆ u vipaksaá paksáam
aßißriyan yasya gunaá ßÆ rayasya ||

ตฺรวิ รฺคคฺ สํสรฺคคฺ สหุ ฤทภฺ ริ ฺ อาราทฺ
ราษเฺ ฏร คเุ ณาไฆรฺ อวภรฺตสฺ ฺยมานาะ |
โทษา รเุ ษวาศุ วิปกฺษปกษฺ มฺ
อศศิ รฺ ิยนฺ ยสฺย คณุ าศฺรยสฺย ||

คําแปล : ความช่ัวรายทั้งหลายในแวนแคนของพระองคผูเปนที่อาศัยแหงคุณ ถูกคุม
คามจากท่ีไกล ดวยหวงน้ําแหงคุณความดีท้ังหลายซึ่งมีเพ่ือนคือการคบคากับคนสามวรรณะแรก
เหมือนจะมคี วามขนุ เคือง จึงไดเ ขาไปอาศัยฝา ยขาศึกของพระองคอ ยา งรวดเรว็

โศลกท่ี 85 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

iniÉR* s*> Svmv*mu*n!
yae Nyaiynae=Nyan! ivinnay yu´ya,
tmaS< yip �n! Skl< kl»-
mpu e]te sv< ][dakrae ih.

จารกึ แม่บุญตะวนั ออก • 111189

nirbhidya sadyahá svam avadyam udyan
yo nyaÆyino nyanÆ vininayÆ a yuktyaÆ |
tamaÆmsá y api ghnan sakalamá kalankÁ am
upeksaá te svamá ksáanáadaÆkaro hi ||

นิรภฺ ิทยฺ สทยฺ ะ สวฺ มฺ อวทฺยมฺ อทุ ยฺ นฺ
โย นยฺ ายิโน’นฺยานฺ วนิ ินาย ยุกตฺ ฺยา |
ตมาํ สยฺ ฺ อป ฆฺนนฺ สกลํ กลงฺกมฺ
อุเปกฺษเต สวํ กฺษณทากโร หิ ||

คําแปล : พระองคท รงสอบสวนขอผดิ พลาดที่ควรตําหนิของพระองคอ ยางทันที (แต)
ทรงลงโทษคนเหลาอื่นผูทําความช่ัวอยางยุติธรรม จริงอยู พระจันทรแมจะขจัดอยูซ่ึงความมืด
ทง้ั หลาย กย็ งั สงั เกตเห็นจดุ ดาํ ทง้ั หมดของตนได

โศลกที่ 86 ตรษิ ฏภฉันท

suzasnadVysna� ySy
àjasju ata n ivpiÄz»a,

AjatzÇaerip rajpuÇI

Duzz! asnat! àap pra< puraiÄR .<

[49] ßucasÆ anadÆ avyasanacÆ ca yasya

prajaÆ sujaÆtaÆ na vipattißaṅkaÆ |
ajatÆ aßatror api rajÆ aputrí
dußßasÆ anaÆt prapÆ a paramÆ á purarÆ ttimá ||

สุศาสนาทฺ อวยฺ สนาจฺ จ ยสยฺ
ปฺรชา สุชาตา น วปิ ตตฺ ิศงกฺ า |
อชาตศโตฺรรฺ อป ราชปุตรฺ ี
ทุศศฺ าสนาตฺ ปฺราป ปรํา ปุรารตฺ ฺตึ ||

คําแปล : ความกลวั ตอ ภยั พบิ ัติไมเกิดในหมูประชาชนเพราะคําสอนท่ีดี และเพราะไมมี
การทําชัว่ ของพระองค แมพระราชบุตรขี องพระเจาอชาตศัตรู166ไดรบั แลวซึง่ ผลกรรมที่ตามมาอยาง
แสนสาหสั เพราะคําสอนทชี่ ัว่ ชา

166อชาตศัตรู เปนชื่อของ พระศิวะ, ยุธิษฐิระ, พระราชาแหงกาศี, ลูกชายของศมีกะ(มาตลิ), โอรสพระเจาพิมพิสาร ดู Monier
Williams, Sanskrit-English Dictionary , 10; ราชบุตรขี องพระเจา อชาตศตั รู ในท่นี ม้ี ปี รากฏเพียงผูเดียว คือ นางคณุ ะเกศีเปน

119

120 • จารกึ แม่บุญตะวันออก

โศลกท่ี 87 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

iछÔàtI]a àzmaÄzIlas!
sudυ Rra> oi{ftxami�,
y< paiwRv< paÇmvaPy l]Mys!
Swòe a #vaps! siu vdGxmasn!.

chidrapratíksáapÆ raßamatÆ taßílasÆ
sudurddharahÆ á khandá áitadhamÆ abhiß ca |
yamá parÆ thivamá paÆtram avaÆpya laksámyas
sthestá áhaÆ ivapÆ as suvidagdham aÆsan ||

ฉทิ ฺรปฺรตีกษฺ า ปรฺ ศมาตฺตศลี าสฺ
สทุ รุ ทฺ ธฺ ราะ ขณฺฑิตธามภศิ ฺ จ |
ยํ ปารฺถิวํ ปาตรฺ มฺ อวาปฺย ลกฺษมฺยสฺ
เสถฺ ษฺฏา อวิ าปสฺ สุวิทคธฺ มฺ อาสนฺ ||

คาํ แปล : ความเจรญิ รุงเรือง (ลักษมี) ซึ่งมีปกติไดรับมาจากความสงบโดยการพิจารณา
ถึงขอบกพรอ ง (อยางเปนธรรม) จะใชประชาชนทีแ่ ตกกระสานซา นเซน็ รกั ษาไวไดยากอยา งย่ิง พอ
มาประสบพระองคผูเปนพระเจาแผนดิน (เช้ือสายพระลักษมี) ผูเปนดุจภาชนะรองรับนาํ้ อันเปลี่ยน
รูปรางไดห ลากหลาย (ไมม ัน่ คง) จงึ กลับเปนส่งิ ทีม่ ่ันคงเหลอื เกนิ

โศลกท่ี 88 ตรษิ ฏภ ฉันท

yz! zi´ish< I< pirt�rNtI<
ivÔaVyih<�amirvGgRmaGge,R
v&;[e yage adiu dtàja< ta<
pupae; l]mI< mih;ImvaPy.

ธดิ าของมาตลิเทพบุตรผูเปน สารถีของพระอินทร เปนผูมีรูปโฉมงดงามมาก อีกท้ังมีความประพฤติที่ดีไดแตง งานกับสมุขนาค แตเมื่อ
มาคาํ นงึ ถงึ ศพั ทท่ใี ชคอื “ราชบตุ ร”ี จึงไมน าใชนางคณุ ะเกศี ดู Vettam Mani, PuranÆ áic Encyclopaedia , 303.

120

จารึกแมบ่ ุญตะวนั ออก • 121

[50] yaß ßaktisimhá ímá paritaß carantímá

vidraÆvya himásraÆm arivarggamaÆrgge |
vrsá áenaá yogadÆ uditaprajamÆ á tamÆ á
puposáa laksámímá mahisíá m avapÆ ya ||

ยศฺ ศกฺติสหึ ีมฺ ปรติ ศฺ จรนฺตี̊
วิทฺราวยฺ หึสรฺ ามฺ อรวิ รฺคคฺ มารฺคเฺ ค |
วฤฺ เษณ โยคาทฺ อทุ ิตปรฺ ชํา ตาํ
ปโุ ปษ ลกษฺ ม̊ี มหิษมี ฺ อวาปยฺ ||

คําแปล : พระองคท รงขบั นางราชสีหทซ่ี กุ ซนซ่งึ เท่ียวหากนิ ทั่วทิศไปในหนทางของเหลา
ขาศึก คร้ันทรงไดอภิเษกพระนางลักษมีเปนมเหสีแลว ก็ไดชุบเลี้ยงนางราชสีหน้ันท่ีมีบุตรเกิดขึ้น
(ตงั้ ครรภ) เพราะอยูร ว มกับราชสีหต ัวผู167

โศลกที่ 89 ตรษิ ฏภฉนั ท

AjIg[t! sUirg[a=e itra}a<

shöda;e n! xuir kaÄRvIyymR ,!

yda tda sVvRg[u rE nnU e

nnU < kwa punrev yiSmn.!

ajíganaá t surÆ iganoá tirajÆ nÁamÆ á
sahasradosáan dhuri karÆ ttavíryyam |
yadaÆ tadaÆ sarvvagunaá ir anuÆne
nuÆnamá kathaÆ kaÆ punar eva yasmin ||

อชคี ณตฺ สรู ิคโณ’ตริ าชฺ ำ
สหสฺรโทษนฺ ธุริ การตฺ ฺตวีรยฺ ยมฺ |
ยทา ตทา สรฺววฺ คุไณรฺ อนเู น
นูนํ กถา กา ปนุ รฺ เอว ยสมฺ นิ ฺ ||

167 โศลกนี้แสดงอรรถะไดอีกนัยหน่ึง ความวา “พระองคทรงพุงหอกอันรายกาจ ซ่ึงมักทําลาย กวัดแกวงไปในหนทางของพวกศัตรู
คร้ันทรงไดอ ภิเษกพระนางลกั ษมีเปน มเหสแี ลว กไ็ ดเล้ยี งดปู ระชาทเ่ี กิดข้ึนเหลา นน้ั เพราะเกยี่ วขอ งกบั บุรษุ ผเู กงกาจ”

122 • จารึกแมบ่ ุญตะวนั ออก 121

คาํ แปล : หมูแหง ฤษไี ดจัดอนั ดับการตตวรี ยะ168ผมู ีโทษนับพันใหอ ยูบนยอดแหงกษัตรยิ 
ผูย่ิงใหญทั้งหลายได เพราะฉะน้ัน ไมจําเปนตองกลาวอะไรอีกเลย ถึงพระองคผ ูส มบูรณด วยคณุ ทุก
ประการ

โศลกท่ี 90 ตรษิ ฏภฉนั ท

idv>pi& wVyare ip gIyman-

i�:[aeyzR aPe yiJjRtvIYysR <pt!,

k{[aR suo< ïaÇe suoSy z»e

ySyaepmahR < yzsae n jatm.!

[51] divahpá rtá hivyor api gíyamanÆ anÆ Á

jisánáor yaßo py arjjitavíryyasampá at |
karnná áaÆsukhamá ßrotrasukhasya ßaṅke
yasyopamaÆrhamá yaßaso na jaÆtam ||

ทิวะปฺฤถโิ วฺยรฺ อป คยี มานฺ
ชษิ ฺโณรฺ ยโศ ปยฺ ฺ อรฺชชฺ ติ วรี ยฺ ยฺ สํปตฺ |
กรฺณณฺ าสขุ ํ โศฺรตรฺ สุขสฺย ศงฺเก
ยสฺโยปมารฺหํ ยศโส น ชาตมฺ ||

คําแปล : ขาพเจาคิดวา ถึงเกียรติยศของพระอรชุน169ท่ีมีความสมบูรณด วยความกลา
หาญ แมว าถูกขับขานอยูทง้ั บนสวรรคแ ละในโลกนี้ กไ็ มเปนที่สบายหู จึงไมควรเอามาเปรียบกับพระ
ยศของพระองคผูไดย ินไดฟ งแลวสบายหู

168ในมหากาพยม หารามายณะ การตตวรี ยะ หรือ “การตตวีรย อรชุน” เปนกษัตรยิ น ักรบทีม่ อี ํานาจและฤทธเ์ิ ดชมาก มีมอื หนง่ึ พนั มอื
เคยตอสูชนะทศกัณฐจนมีช่ือเสียงเกรียงไกร ภายหลังเกิดอหังการยกวรรณะกษัตริยเหนือกวาวรรณะพราหมณ คอยขมเหงเขนฆา
พวกพรามณ จนกระทั่งรอนถึงพระนารายณตองอวตารลงมาเปนปรศุราม เพื่อปราบการตตวีรยะ ดู Vettam Mani, PuraÆniá c

Encyclopaedia , 13.

169ในมหากาพยมหาภารตะ อรชุนเปนผูมีรูปงามมีฝมือในการรบและพรสวรคในการยิงธนูมากที่สุดไมมีใครเทียบได เปนพี่นองคนที่
สามในบรรดาปาณฑพทั้งหา เปนลูกของนางกุนตีภรรยาคนแรกของปาณฑุ และเปนคนเดียวในพี่นองปาณฑพที่ไดรับพรและอาวุธ
วิเศษจากเทพเจามากทสี่ ดุ ดว ย ในสงครามทุงกรุ เุ กษตรอันเปนท่ีมาของมหาภารตยทุ ธ พระกฤษณะซึง่ เปน นารายณอ วตารลงมาไดเปน
สารถีใหอรชุนออกรบจนมีชยั ชนะ เร่ืองราวในตอนนเี้ ปน ท่ีมาของคมั ภีรภ ควคีตา ดู Vettam Mani, PuranÆ iá c Encyclopaedia , 48-
54; และ กรุณา-เรอื งอไุ ร กุศลาสยั , มหาภารตยุทธ, พิมพครง้ั ที่ 3 (กรงุ เทพฯ: ศยาม, 2552), 144-198.

จารึกแมบ่ ญุ ตะวนั ออก • 112223

โศลกที่ 91 ตรษิ ฏภ ฉันท

Aa³aNtidGVyaemn! I pyame ucIv

àagiJjtR e ySy yzSynaÄm!,

n kevl< rÆmupaynNÔak!

àadad! gja*� ivdrU ÉiU m>.

aÆkraÆntadigvyomní payomucíva
pragÆ arjjite yasya yaßasy a[n]atÆ tam |
na kevalamá ratnam upaÆyanan drakÆ
pradÆ aÆd gajadÆ yanÁ ca viduÆrabhumÆ ihá ||

อากรฺ านตฺ ทิคฺโวยฺ มฺนี ปโยมจุ ีว
ปรฺ าครชฺ ฺชเิ ต ยสฺย ยศสฺยฺ อนาตฺตมฺ |
น เกวลํ รตฺนมฺ อปุ ายนนฺ ทฺรากฺ
ปฺราทาทฺ คชาทฺยฺ จ วทิ รู ภูมะิ ||

คําแปล : อาณาจักรท่ีอยูหางไกลก็ยังบันลือล่ันประดุจกอนเมฆท่ีเคล่ือนผานไปไดบน
ทองฟาทั่วทุกทิศ ไมเพียงแตมอบถวายรัตนะที่ใครแยง ไปไมไดใหเปนของขวัญเพราะพระเกียรติยศ
ของพระองค ท้งั ยังไดม อบชางตนชั้นดใี หอ ยา งทนั ที

โศลกท่ี 92 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

l]a�vraeTwE> Swgyi�raza
xmU iE nrR uद्ध्वाakRkrakrEYyR>.
idv� zat�tiv� kIiÄR <
mlImsTv< yugpi�nay.

[52] laksaá dÆ dhvarotthaihá sthagayadbhir aßÆ aÆ

dhuÆmair niruddhvarÆ kakaraÆkarair yyahá |
divanÁ ca ßatÆ akratavínÁ ca kírttimá
malímasatvamá yugapan ninaÆya ||

ลกฺษาทฺธฺวโรตไฺ ถะ สถฺ คยทภฺ ริ ฺ อาศา
ธไู มรฺ นิรุทธฺ วฺ ารกฺ กรากไรรฺ ยยฺ ะ |
ทวิ ฺ จ ศาตกรฺ ตวีฺ จ กรี ตตฺ ̊ี
มลีมสตฺวํ ยคุ ปนฺ นินาย ||

124 • จารึกแม่บุญตะวนั ออก 123

คําแปล : พระองคท รงทาํ ใหชวงกลางวนั และพระเกียรตยิ ศของพระอินทรไ ปสูความมัว
หมองพรอมๆกัน ดวยควันทั้งหลายจากการบูชาท่ีเกิดจากอถรวเวทนับแสนคร้ังที่ขึ้นไปจนถึงสวรรค
บดบังลาํ แสงของพระอาทติ ยเ สยี สน้ิ

โศลกที่ 93 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

yÏUmsNdzRnta=e numan-

n�Sे tdve aVyiÉcarm´u m,!
nvNtu td! yNmoxmU द�ृ ौ
v&òevRsnU amnumanmve .

yaddhuÆmasandarßanato numanÆ am
agnes tad eva vyabhicarÆ am uktam |
navan tu tad yan makhadhuÆmadrsá átáau
vrástá áer vasuÆnaÆm anumaÆnam eva ||

ยทฺธมู สนทฺ รฺศนโต’นมุ านมฺ
อคฺเนศ ตทฺ เอวาวฺยภิจารมฺ อกุ ฺตมฺ |
นวนฺ ตุ ตทฺ ยนฺ มขธูมทฤฺ เษฺฏา
วฺฤเษฏฺ รฺ วสูนามฺ อนุมานมฺ เอว ||

คําแปล : ขอที่วา เพราะเห็นควันจึงอนุมานไดถึงไฟน้ัน กลาวไดวาเปนตรรกะที่ไม
สมเหตุสมผล แตตรรกะอันใหมท่ีสมเหตสุ มผลคือ เม่อื เห็นควันจากการบูชาก็อนุมานไดถึงฝนแหง
ทรัพยส มบตั ิ

โศลกที่ 94 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

Svy<àp�aiÉryacman<
p{U [R < ssu p< ि�irvaि�riBxm,!
ir´a=e ip y< àaPy yweòp{U [R>
punVvRv;Raæ #vaiwRsawR>.

[53] svayampá rapannabÆ hir ayaÆcamanÆ amá

puÆrnánaá má susamápadbhir ivaÆdbhir abdhim |
rikto pi yamá prapÆ ya yathesátaá puÆrnná áahá
punar vvavarsaá bÆ hra ivarÆ thisarÆ thahá ||

จารึกแม่บญุ ตะวนั ออก • 112245

สฺวยํปฺรปนนฺ าภิรฺ อยาจมานํ
ปูรณฺ ณํ สุสํปทภฺ ิรฺ อวิ าทภฺ ิรฺ อพธฺ มิ ฺ |
รกิ โฺ ต’ป ยํ ปฺราปยฺ ยเถษฺฏปูรณฺ ฺณะ
ปนุ รฺ ววฺ วรฺษาภฺร อิวารฺถสิ ารถฺ ะ ||

คาํ แปล : เพียงแคเขาเฝาพระองคผ ูเต็มเปยมดวยทรัพยส มบัติที่หล่ังไหลมาเองโดยมิได
รองขอ ประดุจดังมหาสมทุ รอนั เตม็ ไปดวยน้ําท่ีไหลมาเอง แมคนยากไรก็กลายเปนคนบริบูรณตามที่
ตนปรารถนา และยังไดช ว ยเหลือคนขอทานตอ ไปอีก เปรียบเสมือนเมฆฝน (รับนาํ้ มาจากมหาสมุทร
ก็ตกลงในมหาสมุทร) ฉะน้นั

โศลกที่ 95 ตรษิ ฏภ ฉันท

c]mu nR aehaYyiR p dzyR �

kra¢zaÉe amip sÔsaÔmR !,

ySyNe diu vMv< zÉu r¼v&Ä-e

nRÄ& aepmah�R kur¼dòu m!.

caksáurmmanohaÆryy api darßayac ca
karagÆ raßobhamÆ api sadrasaÆrdram |
yasyenduvimvamá ßubharaṅgavrtá ter
nrtá topamarÆ han na kuraṅgadusátaá m ||

จกษฺ รุ มฺ โนหารฺยฺยฺ อป ทรฺศยศจฺ จ
กราครฺ โศภามฺ อป สทรฺ สารทฺ ฺรมฺ |
ยสฺเยนทฺ วุ มิ วฺ ํ ศภุ รงคฺ วฤฺ ตเฺ ตรฺ
นฤฺ ตโฺ ตปมารหฺ นฺ น กรุ งคฺ ทษุ ฺฏมฺ ||

คําแปล : พระจันทรที่ขึน้ ใหมยอมดึงดูดดวงตาและจิตใจ รูปรา งประดุจดังพระจันทร
(ดวงจันทร) ของพระองคผูมีพระจริยาวัตรสวยสดงดงาม แมท่ีมคี วามงามดวยปลายพระหัตถ ท่ีดู
ใหมท ้ังหกราศี (นกั ษตั ร) ควรอุปมาดว ยการเตนรํา ทีไ่ มมวั หมองดว ยขอบกพรอง (จุดบอด)170

170โศลกน้ีแสดงอรรถะไดอีกนัยหนึ่ง ความวา “รูปรางด่ังดวงจันทร ของพระองค ผูมีการหมุนเวียนของสีที่งดงาม ดึงดูดสายตาและ
ดวงใจ ทาํ ใหค วามงามอันเลศิ ของแสงปรากฏ ชุมฉ่ําดวยรสอันยอดเยี่ยม ควรแกการอุปมาดวยการเตนรํา (ทั้ง) ไมมีขอบกพรอ งดวย
การฟอนราํ ทไี่ มดี (ไมส กปรกดว ยรปู กวาง)”

125

126 • จารกึ แมบ่ ญุ ตะวันออก

โศลกที่ 96 ตรษิ ฏภฉันท

छayaiïta=e pyNynp& ae ivjet<u
†�iÖ;ae=l< ikmtu Svy< y>,
AaSta< rivs! s<³imtaertu je a-
�NÔae n ik< sNtmsaNydu Syet.!

[54] chayÆ aÆßrito py anyanrápo vijetumá

drpá tadvisáo lamá kim uta svayamá yahá |
aÆstamÆ á ravis samká ramitorutejaÆs
candro na kimá santamasaÆny udasyet ||

ฉายาศรฺ โิ ต’ปยฺ อนฺยนฤฺ โป วิเชตุ
ทฤฺ ปฺตทฺวิโษ’ลํ กิมฺ อตุ สฺวยํ ยะ |
อาสฺตํา รวสิ ฺ สกํ รฺ มิโตรุเตชาศฺ
จนฺทฺโร น กึ สนฺตมสานยฺ ฺ อทุ สเฺ ยตฺ ||

คําแปล : กษัตริยพ ระองคอ่ืนแมท่อี ยูภายใตเงา (ของพระองค) ก็ยังสามารถจะชนะ
ขาศึกที่หย่ิงทะนงได จะปวยกลาวไปใยถึงพระองคเองเลา (จริงอยู) พระอาทิตยมีรัศมีรอนแรงท่ี
สง ผานไปไดอ ยางกวา งขวาง พระจันทรที่มรี ัศมีถกู ถายทอดมาเลาจะพึงขับไลความมดื ไมไดเ ชยี วหรอื

โศลกท่ี 97 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

sNdzyR amas twaNyÉU;a

n ÉUirzaeÉa< mi[dPp[R �
ra}a< ywa}ainjk{[pR rU I-

k«ta ydIya nodPp[R ïI>.

sandarßayamÆ asÆ a tathanÆ yabhuÆsaá Æ
na bhuÆrißobhamÆ á maniá darppanaá nÁ ca |
[r]ajÆ nÁamÆ á yathajÆ nÁaÆnijakarnánáapuÆrí-
krátaÆ yadíyaÆ nakhadarppanaá ßríhá ||

จารกึ แมบ่ ญุ ตะวันออก • 112267

สนฺทรฺศยามาส ตถานยฺ ภษู า
น ภูริโศภาํ มณทิ รปฺ ฺปณฺ จ |
ราชฺำ ยถาชฺ านิชกรฺณณฺ ปูรี-
กฺฤตา ยทยี า นขทรปฺ ฺปณศรฺ ีะ ||

คําแปล : เครอ่ื งประดับอยางอน่ื หาไดแสดงความงดงามทีย่ ่ิงยวดและการสะทอน
(กระจกเงา)ของแกวมณี แบบเดยี วกบั ความงามท่สี ะทอ นบนกระจกเงาคือพระนขา (เล็บ) ของ
พระองคซง่ึ ไดกลายเปน ตุมหูทเี่ กิดจากพระราชอาชญาสําหรับกษตั รยิ ท ั้งหลาย ไดเลย

โศลกท่ี 98 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

ANyae=ip sn! kenicdve tuLyae

gu[en nae yNmihmanmap,

nÄ& �tae yait ih nIlk{Qae
n tavtEv�e rta< myrU >.

[55] anyo pi san kenacid eva tulyo

gunáena no yanmahimaÆnam aÆpa |
nráttavrato yatÆ i hi nílakanátáhahá
na tavÆ ataiveßvaratamÆ mayurÆ ahá ||

อนฺโย’ป สนฺ เกนจิทฺ เอว ตุลโฺ ย
คเุ ณน โน ยนมฺ หิมานมฺ อาป |
นฺฤตตฺ วฺรโต ยาติ หิ นีลกณโฺ ฐ
น ตาวไตเวศฺวรตาํ มยรู ะ ||

คําแปล : แมก ษตั ริยอน่ื จะมคี วามทดั เทียมดวยคุณบางอยาง แตก ็หาไดรับความยิ่งใหญ
เชนพระองคไม จริงอยู นกยูงซึ่งมีคอสีเขียวเขมเท่ียวเดินรําแพนไปอยู หาไดรับซ่ึงความเปนพระ
อีศวรดว ยเหตเุ พยี งเทาน้นั ไม

128 • จารกึ แมบ่ ุญตะวนั ออก 127

โศลกที่ 99 ตรษิ ฏภ ฉันท

sdagit> Snhe krI ivÉTu v<
ibæTydæ< dxtI àkazm!,
p&WvI ydIya rcna�vTsu
xÄe mhaÉUtmyIv kIiÄR>.

sadagÆ atihá snehakarí vibhutvamá
bibhraty adabhramá dadhatí prakaßÆ am |
prtá hví yadíyaÆ racananÆ Á javatsu
dhatte mahabÆ hutÆ amayíva kírttihá ||

สทาคติะ เสฺนหกรี วิภตุ วฺ ํ
พภิ รฺ ตฺยฺ อทภฺรํ ทธตี ปฺรกาศมฺ |
ปฺฤถวฺ ี ยทียา รจนาฺ ชวตฺสุ
ธตฺเต มหาภตู มยวี กรี ตฺ ตฺ ิะ ||

คําแปล : พระเกียรติยศของพระองค ราวกับวาสําเร็จมาจากมหาภูต171 ดําเนนิ ไปได
ตลอดเวลา (ลม) ทาํ ใหเกิดความลื่นไหล (นํ้า) แทรกซึมไปไดทุกที่ (อากาศ) มีความรุงเรืองเปนอยาง
มาก (ไฟ) หนกั แนนแข็งแกรง (ดิน) ไดร บั ความสําเรจ็ หลากหลายอยา งรวดเร็ว

โศลกท่ี 100 ตรษิ ฏภฉนั ท

vdNytazaEYyvR puiVvRlas­
gaMÉIYymR axuYydR yadyae y,e
te;aimvEkae inly> àyÆ­
ixyaixkae yae ivdxe ivxaÇa.

[56] vadanyataßÆ auryyavapurvvilasÆ a-

gamÆ bhíryyamaÆdhuryyadayaÆdayo ye |
tesáamÆ ivaiko nilayahá prayatna-
dhiyadÆ hiko yo vidadhe vidhatÆ raÆ ||

171มหาภูต คอื ประถมธาตุ : ดจุ ลม, ไฟ, นํา้ , แผนดนิ และอากาศ ดู Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary , 798.

128

จารึกแม่บุญตะวนั ออก • 129

วทนยฺ ตาเศารยฺ ฺยวปุรวฺ วฺ ลิ าส-
คามฺภีรฺยฺยมาธุรฺยยฺ ทยาทโย เย |
เตษามฺ อิไวโก นิลยะ ปฺรยตฺน-
ธิยาธิโก โย วิทเธ วธิ าตรฺ า ||

คาํ แปล : พระองคผ ูเดยี วเทา นน้ั เปน ท่อี าศยั ของคณุ ความดีทัง้ หลายเปนตนวา ความใจ
บญุ , ความกลาหาญ, ความมีพระรปู งดงาม, ความลกึ ซึ้ง, ความออนโยน และความกรณุ า เปนผมู าก
ลนไปดว ยความพากเพียรและปญญา ทงั้ ทรงรวมสรา งโลกกบั พระพรหมา

โศลกท่ี 101 ตรษิ ฏภ ฉันท

àtItvIYyaRe Éuiv kaÄRvIYyaRe

vIYyR < ydIy< iÖÉju aie JjtR < àak,!

vI]te cedaTmÉray jNye

mNyte mNye Svsh�hStan!.

pratítavíryyo bhuvi karÆ ttavíryyo
víryyamá yadíyamá dvibhujorjjitam praÆk |
víkseá ta ced aÆtmabharayÆ a janye
manyeta manye svasahasrahastanÆ ||

ปฺรตตี วีรฺยโฺ ย ภุวิ การตฺ ตฺ วีรยฺ ฺโย
วีรยฺ ฺยํ ยทยี ํ ทฺวภิ โุ ชรฺชฺชติ ํ ปรฺ ากฺ |
วีเกฺษต เจทฺ อาตมฺ ภราย ชนฺเย
มนฺเยต มนเฺ ย สฺวสหสรฺ หสตฺ านฺ ||

คาํ แปล : ในโลกน้ี ถาพระเจาการตตวีรยะ172ซ่ึงมีความกลาหาญเปนที่รูจักกันดี จะได
เห็นความกลาหาญของพระองค ซ่งึ ทรงพลังเพียงพระพาหาสองขางเสียกอน ขาพเจาคิดวาพระเจา
การตตวรี ยะนน้ั คงจะตอ งคดิ ถงึ มือพันของตนเองวา เปนภาระของตนในสนามรบ

172อีกนามหนึง่ คือ “อรชนุ ” กษัตรยิ น ักรบผมู ชี ือ่ เสยี งเกรียงไกร มพี ันมอื ดเู ชงิ อรรถโศลกที่ 89.

130 • จารกึ แม่บญุ ตะวันออก 129

โศลกที่ 102 ตรษิ ฏภ ฉันท

drU at! àtapEi�R;ta< ivjet-u
yRSy SvyuÏi�traNdru apm,!
gNxiÖpSyve mda´e qSy

ivÇaistaNyiÖrdSy gNxE>.

[57] duÆratÆ pratapÆ air ddvisáataÆmá vijetur

yasya svayuddhan nitaranÆ duraÆpam |
gandhadvipasyeva madotkatáasya
vitrasÆ itaÆnyadviradasya gandhaihá ||

ทรู าตฺ ปรฺ ตาไปรฺ ทฺทฺวิษตาํ วเิ ชตุรฺ
ยสยฺ สฺวยทุ ธฺ นฺ นิตรานฺ ทุราปมฺ |
คนฺธทวฺ ิปสฺเยว มโทตกฺ ฏสฺย
วติ ฺราสติ านฺยทวฺ ิรทสฺย คนฺไธะ ||

คาํ แปล : สําหรับพระองคผูชนะขาศึกทั้งหลายไดดวยพระเดชอันรอนแรงจากที่ไกล
จะออกรบดวยพระองคเองเปนไปไดยากเหลือเกิน เปรียบเสมือนชางตกมันท่ีมีกล่ินทําใหชางตัวอ่ืน
หวาดกลัวดวยกลิน่ ฉะนนั้

โศลกท่ี 103 ตรษิ ฏภ ฉนั ท

ivhay s¼< prdevtasu

ïÏa c Éi´� pra ydIya,
ïIk{Qmu´{Qtya àpNne

g¼aÉvaNyaivv dve devm.!

vihaÆya saṅgamá paradevatasÆ u
ßraddhaÆ ca bhaktiß ca paraÆ yadíyaÆ |
ßríkantá áham utkantá há atayaÆ prapanne
gaṅgaÆbhavaÆnyavÆ iva devadevam ||

จารกึ แม่บญุ ตะวนั ออก • 113301

วิหาย สงคฺ ํ ปรเทวตาสุ
ศรฺ ทฺธา จ ภกตฺ ิศฺ จ ปรา ยทยี า |
ศรฺ ีกณฺฐมฺ อตุ กฺ ณฺ ตยา ปฺรปนฺเน
คงคฺ าภวานยฺ าวฺ อิว เทวเทวมฺ ||

คําแปล : พระองคทรงละการเขาถึงเทพเหลาอื่น ทรงมีศรัทธาและความภักดีอยาง
สูงสุดเฉพาะพระศรีกัณฐะ (พระศิวะ) ดวยความปรารถนาอยางแรงกลา ประดุจพระแมคงคาและ
พระนางภวานิ (พระอุมา) ไดมุงตรงเฉพาะเทพของทวยเทพ (พระศิวะ) ฉะน้ัน

132 • จารกึ แม่บุญตะวันออก 131

ขอ ความดา นที่ 2 (B)
ทั้งสิน้ 125 โศลก จํานวน 58 บรรทัด

โศลกที่ 104 ตรษิ ฏภฉันท

saENdYyRsGgR ... ivxata ..  −  − |
jatêpmyStMÉ< ymke < Évu −  − ||

[1] saundaryyasargg…………vidhatÆ aÆ..  −  − |

jatÆ arupÆ amayastambha[m] yam eka[m] bhuva − 

เสานทฺ รฺยฺยสรฺคคฺ ... ... วิธาตา..  −  − |
ชาตรูปมยสฺตมฺภํ ยมฺ เอกํ ภุว −  − ||
คําแปล : ... สรางความงดงาม... ผสู รา ง... ซ่งึ เสาทาํ ดวยทองคาํ ตนหนึ่ง... ....

โศลกที่ 105 อนษุ ฏภฉนั ท

#Tw< kt« ae mya kamae dGx> ikl ipnaikna,
#tIv�e rtan! nItae ivxaÇa yae=itsuNdr>.

itthamá krtá o mayaÆ kamÆ o dagdha[h]á kila pinakÆ inaÆ |
itíveßvarataÆn níto vidhatÆ raÆ yo tisundarahá ||

อิตถฺ ํ กฤฺ โต มยา กาโม ทคธฺ ะ กลิ ปน ากนิ า |
อิตีเวศฺวรตานฺ นีโต วธิ าตรฺ า โย’ตสิ ุนฺทระ ||
คําแปล : พระพรหมาคิดวา กามเทพท่เี ราสรางไวถ ูกพระปนากนิ (พระศวิ ะ) เผาเปนจลุ
เสียแลว ดังนี้ จึงนาํ พระองคผ มู รี ูปงามเหลอื เกนิ มาสูความเปนใหญแทน

จารึกแมบ่ ญุ ตะวนั ออก • 113323

โศลกที่ 106 อนษุ ฏภฉนั ท

... ... ... iv*a ... ... |
... ... ctru aSyàjapitm.!

[2] ………vidyaÆ……………….. |

…………………….[ca]turasÆ yaprajaÆ [pti]m ||

... ... ... วทิ ยฺ า ... ... |
... ... จตรุ าสฺยปฺรชาปติมฺ ||

คาํ แปล : ... ... ความรู ... ... ซงึ่ ประชาบดีผมู ีสพ่ี ระพกั ตร (พระพรหมา)

โศลกที่ 107 อนุษฏภฉนั ท

l]mI< v]SSwle i]PTva kIiÄR < pare pyaeinxe>,
iv*ya kamtae reme v&ÏyEv yvu a ip y>.

laksámímá vaksáassthale ksiá ptvaÆ kírttimá parÆ e payonidhehá |
vidyayaÆ kaÆmato reme vrdá dhayaiva yuvaÆ pi yahá ||

ลกษฺ ม̊ี วกฺษสสฺ ถฺ เล กฺษปิ ตฺ ฺวา กรี ตฺ ฺตึ ปาเร ปโยนเิ ธะ |
วิทยฺ ยา กามโต เรเม วฺฤทธฺ ไยว ยวุ า ป ยะ ||

คาํ แปล : พระองคแมย ังทรงอยใู นวยั หนมุ แตไดละทิง้ พระนางลักษมีไวที่พื้นอก และ
นางกีรติ173ไวท ่ีฝง มหาสมทุ ร แลวทรงมาอภิรมยก ับนางวทิ ยา174 ผซู ง่ึ เปนคนแก ดว ยความรกั

173กีรติเปนช่ือธิดาของศุกะพรหมฤษีกับพระนางปวรี แตในท่ีนี้มีความหมายถึง พระนางกีรติ เทพีผูเปนตนเคากอใหเกิดความมี
ช่ือเสียงและเกียรติยศทั้งมวล อีกประการหน่ึง มีความหมายถึงช่ือเสียงและเกียรติยศอีกดวย ดู Vettam Mani, PuraÆnáic

Encyclopaedia , 412.

174วิทยาเปนชื่อเทพเจา เปนเทพแี หงความรู ซงึ่ ไดร ับการนบั ถือเหมือนเทพเจา ในพระเวทท้งั สาม ในมหาภารตะวาเปนช่ือของหญิงรับ
ใชของพระอุมาเทวี ดู Vettam Mani, PuraÆnáic Encyclopaedia , 850.

134 • จารึกแม่บุญตะวันออก 133

โศลกท่ี 108 อนษุ ฏภ ฉนั ท

jugape a ga< vizòSy idlIp> prak! àjeCDya,
lBXva àja> SvvIYye[R ÉagRvIys! t! ... m!.

[3] jugopa gamÆ á vaßistá áhasya dilípa[h]á prakÆ prajecchayaÆ |

labdhvaÆ prajaÆs svavíryyenaá bharÆ ggavíyas t……m ||

ชโุ คปา คาํ วศษิ ฐฺ สยฺ ทิลปี ะ ปรากฺ ปรฺ เชจฺฉยา |
ลพธฺ ฺวา ปฺรชาสฺ สวฺ วรี ยฺ เฺ ยณ ภารคฺ วียสฺ ตฺ ... มฺ ||

คําแปล : ในกาลกอน พระเจาทิลีปะไดด แู ลรักษาโคของฤษีวศิษฐะ ดว ยความตองการ
ประชาชน แลวจึงไดประชาชนดวยความเพยี รพยายามของตน ภารควียะ...

โศลกที่ 109 อนุษฏภ ฉันท

Évu naPlavnaeÖle e y´IiÄR]Irsagr,e
DayaVyajen ÉÉU ITR ya nnU imNdmu pu aiïta.

bhuvanapÆ lavÆ anodvele yatkírttiksíá rasaÆgare |
chayÆ avÆ yajÆ ena bhuÆr bhítyaÆ nunÆ am indum upaßÆ ritaÆ ||

ภวุ นาปลฺ าวโนทเฺ วเล ยตกฺ รี ฺตตฺ ิกฺษรี สาคเร |
ฉายาวฺยาเชน ภรู ฺ ภตี ยฺ า นูนมฺ อนิ ฺทุมฺ อปุ าศฺรีตา ||
คาํ แปล : เมอ่ื มหาสมุทรแหงนํ้านมคอื ช่ือเสยี งของพระองคไดเออ ลนทวมทนโลก
แนน อนวา เพราะความกลวั พื้นแผนดนิ จึงเขา ไปอาศยั พระจันทร โดยแกลง เลยี นแบบเปนเงา

โศลกที่ 110 อนษุ ฏภฉนั ท

sh�ÉaegÉirtae v ... ... Éva=e ip y>,
AnNtgu[y´u a=e ip ivntaiÄRihtae Éz& m.!

[4] sahasrabhogabharito va……bhavo pi yahá |

anantagunaá yukto pi vinataÆrttihá [ito] bhrßá am ||

จารกึ แมบ่ ุญตะวันออก • 113345

สหสรฺ โภคภรโิ ต ว ... ... ภโว’ป ยะ |
อนนตฺ คณุ ยกุ โฺ ต’ป วนิ ตารตฺ ฺตหิ โิ ต ภฤฺ ศมฺ ||
คําแปล : พระองคแ มเ ปนทเี่ กิด ....... ทั้งทรงมีอนันตนาคราช175ซึ่งมีคุณ ซึ่งมีขนดนับ
พัน แตก ็ทรงเขา ใจความเจ็บปวดของนางวินตาไดอยา งรวดเรว็ 176

โศลกที่ 111 อนษุ ฏภฉนั ท

%VvIRmav&{vtaMÉaie xmeolaÉaegmi{ftam,!
@kCDÇ[e mhta meéYyRne v&wak«t>.

uÆrvvím aÆvrná ávatamÆ bhodhimekhalaÆbhogamanádiá taÆm |
ekacchatrenáa mahataÆ merur yyena vrtá haÆkrtá ahá ||

อุรวฺ ฺวีมฺ อาวฤฺ ณฺวตามโฺ ภธิเมขลาโภคมณฑฺ ิตามฺ |
เอกจฺฉเตฺรณ มหตา เมรรุ ฺ ยเฺ ยน วฤฺ ถากฺฤตะ ||

คําแปล : พระองคไดทําภูเขาพระสเุ มรใุ หไรประโยชนแลว ดวยฉัตรเพียงอันเดียวซ่ึง
ใหญปกคลมุ ผนื แผน ดินซงึ่ ประดับดวยสายเข็มขัดคอื มหาสมุทรทอ่ี ยลู อมรอบ

โศลกท่ี 112 อนุษฏภ ฉนั ท

kilk{qksp< �RadaSoln! padhaint>,
xMmR> kt« awtR arStu y< smagMy suiSwt>.

[5] kalikantá áakasamáparkkaÆd asÆ khala[n pa]Æ dahanÆ itahá |

dharmmahá krtá arÆ thatarÆ as tu yamá samagÆ amya susthitahá ||

กลิกณฏฺ กสปํ รฺกกฺ าทฺ อาสฺขลนฺ ปาทหานติ ะ |
ธรมฺ มฺ ะ กฺฤตารฺถตารสฺ ตุ ยํ สมาคมยฺ สสุ ถฺ ติ ะ ||

175พญาอนันตนาคราชเปนใหญเหนือบาดาลและเปนบัลลังกที่บรรทมพักของพระนารายณในระหวางสรางโลก มีหน่ึงพันเศียร ดู
Vettam Mani, PuraÆnáic Encyclopaedia , 281-284; และ ศานติ ภกั ดคี ํา. ครฑุ , 2556.
176โศลกน้ีแสดงอรรถะไดอีกนัยหน่ึง ความวา “พระองคแมเปนท่ีเกิด........ ท้ังเต็มไปดวยโภคะนับพัน ท้ังประกอบดวยคุณเปนอเนก
อนันต อนั มปี ระโยชนต อความทุกขย ากของคนท่มี านอบนอม อยางมากมาย”

136 • จารกึ แม่บญุ ตะวนั ออก 135

คําแปล : ธรรมะ (คุณความดี) เพราะมาพบกับศัตรูคือกลียคุ จึงไดสูญเสียเทาไปจนเดนิ
กวดั แกวง แตเ มือ่ ไดม าพบพระองคแ ลว จึงมเี ทาถูกทาํ ใหส มบูรณ ก็กลับยืนไดอ ยา งมัน่ คง

โศลกที่ 113 อนุษฏภฉนั ท

ySy vIYyRainlaÏe Utae xamxUmXvjae yiu x,
iÖfv! xnU a< ivxmU ae=ip vaSpxarmvÏRyt!.

yasya víryyanÆ iloddhrtá o dhaÆmadhuÆmadhvajo yudhi |
dvidávadhuÆnamÆ á vidhuÆmo pi vasÆ pá adhaÆramÆ avarddhayat ||

ยสฺย วีรยฺ ฺยานิโลทธฺ ูโต ธามธมู ธฺวโช ยุธิ |
ทวฺ ฑิ ฺวธนู ํา วธิ โู ม’ป วาสฺปธารมฺ อวรทฺ ธฺ ยตฺ ||

คาํ แปล : ไฟคือพระราชอํานาจของพระองค ถูกพดั ขน้ึ ดว ยลมคอื ความกลาหาญในสนาม
รบ แมปราศจากควัน ก็ทาํ ใหสายธารนํา้ ตาแหง ภรรยาของขา ศึกทงั้ หลายหลงั่ ไหลได

โศลกที่ 114 อนษุ ฏภ ฉนั ท

AicrÉainÉairïIs! Swye Sya d! ... ymaiïta,
gu[anvu NxvÏaip kIiÄR ... àidGÔt… a.

[6] acirabhanÆ ibhaÆrißris stheyasya…Æ d yam aßÆ ritaÆ |

gunaá nÆ uvandhavaddhaÆpi kírtti………pradigdrutaÆ ||

. อจริ ภานิภาริศฺรีสฺ เสถฺ ยสฺยา ทฺ... ยมฺ อาศฺรติ า |
คณุ านุวนฺธวทธฺ าป กีรฺตฺติ ... ปฺรทิคทฺ รฺ ตุ า ||

คําแปล : ความโชคดี (พระศรี) ของขาศึกเหมอื นดังแสง (ความงาม) ที่ไมย ่ังยืน ไดมา
อาศยั อยูกับพระองคก ็กลบั ม่นั คง ชอ่ื เสยี งแมผูกติดแลว กบั คณุ สมบัติแตก ย็ งั ฟุงกระจายไปไดท วั่ ทิศ

จารกึ แม่บญุ ตะวนั ออก •113367

โศลกท่ี 115 อนษุ ฏภฉันท

êF> ïInNdne ySy r[e r�aisp‘v>,

vah…kLpÔm… ae id]u yz>p:u pmvaikrt.!

ruÆdhaá há ßrínandane yasya ranáe raktaÆsipallavahá |
vaÆhukalpadrumo diksuá yaßahápußpam avakÆ irat ||

รฒู ะ ศรฺ นี นฺทเน ยสฺย รเณ รกฺตาสิปลลฺ วะ |
วาหกุ ลฺปทฺรโุ ม ทิกษฺ ุ ยศะปุษปฺ มฺ อวากิรตฺ ||

คําแปล : ตนกัลปพฤกษคอื แขนของพระองค ที่มีกิ่งคือดาบที่แดง (ไปดวยเลือด) ถูก
ปลูกไวแลวในสวนนันทวันคือสนามรบ ไดแพรกระจายแลวซ่ึงดอกไมคอื เกียรติยศของพระองค ใน
ทกุ ทศิ ทาง

โศลกที่ 116 อนษุ ฏภ ฉนั ท

y*ane †�dNtINÔdNtin"Rattaifta,
é;evaeVvIR mhasTvan! rjsatNÔmav&[aet!.

[7] yadyanÆ a dráptadantíndradantanirghaÆtatadÆ iá taÆ |

ruseá vo[r]vví mahasÆ atvaÆn rajasaÆtandram avÆ ránoá t ||

ยทยฺ าเน ทฤฺ ปตฺ ทนฺตนี ทฺ รฺ ทนฺตนิรฺฆาตตาฑติ า |
รเุ ษโวรวฺ วฺ ี มหาสตฺวานฺ รชสาตนฺทฺรมฺ อาวฺฤโณตฺ ||

คําแปล : ในการเดินทพั ของพระองค ผืนแผน ดินที่ถูกขุดทําลายแลวดวยงาของชางตวั ดุ
รา ย ราวกบั วาโกรธเคอื ง จึงไดป กคลมุ แลวซง่ึ พลศกั ด์อิ นั ย่ิงใหญ (ชาง) ดว ยผงธลุ ที ัว่ ทงั้ แถว

โศลกที่ 117 อนษุ ฏภ ฉันท

simidÏe kp« a[aGnaE mNÇsaxnv'& i! ht>,
ùTvairvKÇp�ain ys! sr< aJymjIjnt!.

138 • จารึกแม่บญุ ตะวันออก 137

samididdhe krpá anÆ aá gÆ nau mantrasaÆdhanavrṅá hitahá |
hrátvarÆ ivaktrapadmanÆ i yas samrá ajÆ yam ajíjanat ||

สมิทิทฺเธ กฺฤปาณาเคนฺ า มนฺตฺรสาธนวฤฺ งฺหิตะ |
หฤฺ ตวฺ าริวกฺตฺรปทมฺ านิ ยสฺ สํราชยฺ มฺ อชชี นตฺ ||

คาํ แปล : (พระองค) ผูทรงเก้ือกูลแกก ารบชู าดวยการยังมนตราใหสําเร็จ ทรงนําไปแลว
ซึ่งดอกบัวคือหนาของศัตรูทั้งหลาย ท่ีไฟคือดาบอันถูกจุดแลว ไดกอใหเกิดราชอาณาจักรของ
พระองค

โศลกท่ี 118 อนุษฏภ ฉันท

†Fae=Pyx:& ysTvae=ip tu¼a=e PyNu mUilt,e

Mwne=nNtvIYy[eR yae n ÉÉU &Tk…la�e t>.

[8] drádhá o py adhrsá yá asattvo pi tuṅgo py unmulÆ ite |

mathane nantavíryyenáa yo na bhuÆbhrátkulodgatahá ||

ทฺฤโฒ’ปฺยฺ อธฺฤษยฺ สตโฺ ว’ป ตุงฺโค’ปยฺ ฺ อุนฺมลู เิ ต |
มถเน’นนตฺ วีรฺยเฺ ยณ โย น ภภู ฤฺ ตฺกุโลทฺคตะ ||

คาํ แปล : พระองคแ มไมไดเ กิดขึน้ ในวงศของพระราชา (แต) ก็ทรงเปนผูมีความแข็งแรง
เปนผูท่ีไมอาจเอาชนะได ทั้งเปนผูสูงสง ดวยกําลังอันไมมีที่ส้ินสุดในการทําลายอยางถอนราก
ถอนโคน

โศลกที่ 119 อนษุ ฏภ ฉันท

ti& ;tve iÖ;a< l]mI> Plòu a tejaie �na Éz& m!,
ySy pu:krja< xara< àaPy ic]pe n ][m.!

trsá iá teva dvisáaÆmá laksmá íhá plustá áaÆ tejogninaÆ bhrßá am |
yasya pusákarajamÆ á dharÆ amÆ prapÆ ya cikseá pa no ksáanáam ||

ตฤฺ ษเิ ตว ทฺวิษํา ลกฺษมะี ปฺลุษฺฏา เตโชคนฺ นิ า ภฤฺ ศมฺ |
ยสยฺ ปษุ กฺ รชํา ธาราํ ปฺราปยฺ จเิ กษฺ ป น กษฺ ณมฺ ||

จารึกแม่บุญตะวนั ออก • 113389

คําแปล : พระนางลักษมีเปรียบเหมือนความกระหายของขาศกึ ท่ีถูกไฟคือพระเดชแผด
เผาไปในทนั ที คร้ันไดสายธารนํ้าอันเกิดแตดอกบัว(พระนารายณ) ของพระองค ก็ไมไดหางเหินไป
สกั ขณะหนง่ึ เลย

โศลกท่ี 120 อนษุ ฏภฉันท

padaMvujrjae ySy cirtanukt« ie rv,
... ÉÉU Ö& ara¼e;u pd< dTva iïyNdxaE.

[9] paÆdamÆ vujarajo yasya caritaÆnukrtá er iva |

……bhuÆbhrádvaraṅÆ gesuá [pa]damá datvaÆ ßriyan dadhau ||

ปาทามวฺ ุชรโช ยสยฺ จริตานกุ ฺฤเตรฺ อวิ |
... ภภู ฺฤทวฺ ารางเฺ คษุ ปทํ ทตฺวา ศรฺ ิยนฺ ทเธา ||

คําแปล : ฝุนจากดอกบัวคือพระบาทของพระองคราวกับวากระทาํ ตามประพฤติ ทรง
ใหแ ลวซง่ึ รอยเทาที่พระเศยี รของพระราชาท้งั หลายจงึ ทรงไวซง่ึ พระศรี

โศลกท่ี 121 อนษุ ฏภฉันท

inÔaivÔa[dk¯ ! �IvJjqre[avht! àja>,
hirYyRStu ùdvE ez> svu axe S)…qpaEé;>.

nidraÆvidranÆ áadrká strívaj jathá arenaá vÆ ahat prajahÆ á |
harir yyas tu hrádaiveßas subodhasphutáapaurusáahá ||

นิทฺราวิทรฺ าณทฺฤกฺ สตฺ รฺ ีวชฺ ชฏเรณาวหตฺ ปฺรชาะ |
หรริ ฺ ยฺยสฺ ตุ หฺฤไทเวศสฺ สุโวธสผฺ ุฏเปารุษะ ||

คําแปล : พระองคทรงเปนพระหริผมู ีพระเนตรคลายจะหลับ ทรงปกครองประชาชน
เหมือนสตรีเลี้ยงดูลูกๆดวยอก แตก็ทรงเปนผูมีพระศิวะอยูในพระทัย ทรงมีความเปนบุรุษปรากฏ
ชัดเจน