CYPRUS METTALEIA e-edition

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟ ΜΑΓΝΗΣΙΤΗ (ΛΕΥΚΟΛΙΘΟΥ)

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στο παρόν Κεφάλαιο περιγράφεται μια μικρής κλίμακας εκμετάλλευση στην περιοχή
του Ακάμα στην Επαρχία Πάφου όπου εξορύχθηκε περιορισμένη ποσότητα του μη
μεταλλικού ορυκτού μαγνησίτης. Παρότι η ποσότητα που εξορύχθηκε είναι πολύ
μικρή, θεωρήθηκε σκόπιμο να δοθεί μια σύντομη περιγραφή του μεταλλείου, επειδή
τούτο αποτελεί ένα σχετικά άγνωστο μέρος της μεταλλευτικής ιστορίας της Κύπρου.
Πέραν τούτου έχει σειράν υπογείων στοών, οι οποίες διασώζονται σε σχετικά καλή
κατάσταση, είναι προσβάσιμες, εφόσον ληφθούν τα δέοντα μέτρα ασφαλείας και
κινούν το ενδιαφέρον των επισκεπτών στην περιοχή.

Ο μαγνησίτης είναι ένωση ανθρακικού μαγνησίου (MgCO3), η οποία χρησιμοποι-
είται ως πρώτη ύλη στη βιομηχανία κατασκευής πυρίμαχων υλικών για την επέν-
δυση υψικαμίνων και άλλων παρόμοιων εγκαταστάσεων. Στη φύση συναντάται σε
διάφορα γεωλογικά περιβάλλοντα και σε διάφορους χρωματισμούς ανάλογα με τις
προσμίξεις που περιέχει. Στην Κύπρο και στον Ελλαδικό χώρο το χρώμα του είναι
λευκό και γι’ αυτό ονομάζεται και λευκόλιθος. Ένα από τα γεωλογικά περιβάλλοντα
στα οποία απαντάται το ορυκτό μαγνησίτης είναι και αυτό των σερπεντινιωμένων
υπερβασικών πετρωμάτων των Οφιολιθικών Συμπλεγμάτων. Η δημιουργία τους
στο περιβάλλον αυτό οφείλεται στην αντίδραση υδατικών διαλυμάτων πλούσιων
σε ανθρακικά ιόντα με πετρώματα πλούσια σε μαγνήσιο όπως είναι οι σερπεντινί-
τες. Τα υδατικά αυτά διαλύματα μπορούν να προέρχονται μέσα από υπερκείμενα
ασβεστολιθικά πετρώματα ή από υδροθερμικά διαλύματα είτε να είναι μετεωρι-
κής προέλευσης. Στην Κύπρο υπάρχουν δύο ομάδες εμφανίσεων μαγνησίτου: η μία
ευρίσκεται στα υπερβασικά πετρώματα του Ακάμα και περιγράφεται στο παρόν

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 351

Κεφάλαιο και η δεύτερη σε παρόμοια πετρώματα στο δάσος Λεμεσού κοντά στο
χωριό Αψιού, η οποία έχει ερευνηθεί και διαπιστώθηκε ότι δεν περικλείει οικονο-
μικό ενδιαφέρον.

Β. ΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Η δραστηριότητα φαίνεται να αρχίζει από την εποχή του 1921-1922 όπου η Cyprus
Magnesite Co. Ltd. εξόρυξε περί τους 1.100 τόνους μαγνησίτη. Το 1931 η εταιρεία
Cyprus Copper and Sulphur Company Ltd. που δραστηριοποιείτο την εποχή εκείνη
στα Μεταλλεία της Λίμνης (βλέπε Κεφάλαιο 2), εξασφάλισε Ερευνητική Άδεια στην
περιοχή των εμφανίσεων και ασχολήθηκε για λίγους μήνες εξορύσσοντας μόνο περί
τους 65 τόνους μαγνησίτη. Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1944
αρχίζει εκ νέου η δραστηριότητα στην περιοχή, πάντοτε σε μικρή κλίμακα, η οποία
τερματίστηκε το 1953. Κατά την περίοδο αυτή εξορύχθηκαν συνολικά περί τους
560 τόνους. Η δραστηριότητα αυτή φαίνεται να έγινε από την εταιρεία Z.D. Pierides
and Partners. Συνολικά έχουν εξορυχθεί περί τους 1.800 τόνους μαγνησίτη. Μετά
από τριάντα χρόνια, το 1983 η Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία Λτδ. εξασφάλισε
Ερευνητική Άδεια, η οποία κάλυπτε την περιοχή των εμφανίσεων στην τοποθεσία
Μαγνησία και τις ερεύνησε λεπτομερώς. Παρότι διαπιστώθηκε η επέκταση του
μαγνησίτη σε βάθος, η εταιρεία εγκατέλειψε την Άδεια μετά τη διαπίστωση ότι το
υλικό ήταν χημικά ακατάλληλο για βιομηχανικούς σκοπούς.

Γ. Η ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΜΦΑΝΙΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΥΠΟΓΕΙΑ ΕΡΓΑ

Οι εμφανίσεις μαγνησίτη στον Ακάμα ευρίσκονται περί τα τέσσερα χιλιόμετρα βορει-
οδυτικά του Νέου Χωριού του διαμερίσματος Πόλεως Χρυσοχούς. Στον χάρτη του
Σχήματος 6.1 δεικνύεται η εξάπλωση των εμφανίσεων στην περιοχή αυτή και όπως
είναι φυσικό, όλες οι εμφανίσεις περιορίζονται μέσα στο πέτρωμα του σερπεντινίτη
αφού, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, ο μαγνησίτης είναι προϊόν αλλοίωσης
του πετρώματος αυτού. Από όλες τις εμφανίσεις, η πλέον αξιόλογη είναι αυτή στην
τοποθεσία «Μαγνησία» όπου έγινε παλαιότερα μικρής κλίμακας υπόγεια εκμετάλ-
λευση, η οποία περιγράφεται πιο κάτω.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 352

Στην τοποθεσία «Μαγνησία» ο μαγνησίτης περιορίζεται μέσα σε μια ζώνη πλάτους
20 περίπου μέτρων και μήκους 120 και πλέον μέτρων με κατεύθυνση Β – Ν και
κλίση προς ανατολάς 30 περίπου μοιρών από το οριζόντιο. Η ζώνη αυτή θα πρέπει
να αποτελούσε προγενέστερη shatter zone τεκτονικής προέλευσης στον σερπεντι-
νίτη, μέσα από την οποία διήλθαν διαλύματα τα οποία αντέδρασαν με τα πλούσια
σε μαγνήσιο πετρώματα και σχημάτισαν τον μαγνησίτη. Μέσα στη ζώνη αυτή ο
μαγνησίτης ευρίσκεται υπό μορφή εμποτισμών, φλεβιδίων και μεγαλύτερων φλε-
βών και ακανόνιστων σχημάτων σε διάφορα μεγέθη. Στο Σχήμα 6.3 δεικνύεται η
κατανομή του στο επίπεδο της ζώνης, όπως παρουσιάζεται στα διάφορα επίπεδα
των υπογείων έργων.

Τα υπόγεια έργα δεικνύονται στο Σχήμα 6.2 και αποτελούνται από σειρά οριζόντιων
στοών στα υψόμετρα 297, 302, 307, 315 και 319 μέτρα και με μήκος που κυμαίνεται
από 10 μέχρι 160 μέτρα με πλάτος 1 και ύψος 1,5-2 μέτρα. Σε ορισμένα διαστήματα
των μεγάλων στοών στα επίπεδα 295 και 319 μέτρα τα υπόγεια έργα διευρύνονται
λόγω των μεταλλευτικών εργασιών όπου φαίνεται να έγινε περιορισμένη εκμετάλ-
λευση με τη μέθοδο των θαλάμων και στύλων (room and pillar).

Η συνολική παραγωγή στο μεταλλείο αυτό ήταν 1.740 τόνοι που εξορύχθηκαν στις
περιόδους 1921-1922 (1.180 τόνοι), 1944-1949 (480 τόνοι) και 1950-1953 (80 τόνοι).

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 353

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 354

Σχήμα 6.3 Η Κατανομή της Ποιότητας του Μαγνησίτη στα Υπόγεια Έργα
στην Περιοχή Μαγνησίας του Ακάμα.

Figure 6.3 The Magnesite Grade Distribution in the Underground Workings
at Locality Magnesia of Akamas.

Εικόνα 6.1 Απόψεις των Υπογείων Έργων δεικνύουσαι την παρουσία
του Μαγνησίτη στα Τοιχώματα των Εκμεταλλεύσεων.

Plate 6.1 Views of the Underground Workings showing the presence
of Magnesite in the Mining Stopes.

CHAPTER 6

THE MAGNESITE MINE

Introduction and History of the Mine

This is a small operation at the locality Magnesia, in the Akamas National Park area
and its existence is unknown to the general public. However, since it is a part of the
mining history of Cyprus it is pertinent to mention it briefly in this book. Magnesia
is about four kilometers northwest of Neochorio village and two kilometers north
of Smyes (Figure 6.1). Mining of magnesite at this locality was done first in 1921-
1922 by the Cyprus Magnesite Co. Ltd which extracted 1180 tons by opencast and
later in 1931 by the Cyprus Copper and Sulphur Company Ltd which was active in
the nearby Limni area (Chapter 2) which mined only 65 tons. Underground mining
was resumed after WWII and operated intermittently from 1944 to 1953 with a total
production of 560 tons. The overall production at this mine was only about 1.740
tons. In 1983 the Hellenic Mining Company examined the magnesite occurrence in
detail and although it was found that the mineralization had a significant extension
in depth, abandoned the prospect because its quality was found to be unsuitable
for industrial uses.

The Geology of Magnesite and the Underground Workings

The mineral magnesite is a magnesium carbonate which is formed by the alteration
of ultrabasic rocks, which are rich in magnesium, by the action of carbonate solu-
tions. It is primarily used for the production of refractory materials.

At Magnesia the magnesite mineralization is found within a zone 120m long and
about 20 meters thick with a north-south strike and a dip of about 30 degrees to the

THE MINES OF CYPRUS 356

east. Within this zone magnesite occurs in the form of impregnations, veinlets, thick
massive veins or even irregular blocks of various sizes. The underground exploitation
was done with the room and pillar method through five different adits at different
elevations which were driven along the direction of the ore zone as shown in Figure
6.2. The distribution of the mineralization within that zone is depicted on Figure 6.3.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Η ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
ΚΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Αναμφισβήτητα η Μεταλλευτική Βιομηχανία, όπως έχει προβληθεί στις προηγού-
μενες σελίδες, συνέβαλε ουσιαστικά στην οικονομική ανάπτυξη της Κύπρου και
αποτελούσε τον σημαντικότερο εργοδότη το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα.
Παράλληλα όμως, θα πρέπει να γίνει παραδεκτό ότι η μεταλλευτική δραστηριό-
τητα έχει κατά τόπους επηρεάσει σε σημαντικό βαθμό το φυσικό περιβάλλον. Η
προβολή και περιληπτική περιγραφή των επιπτώσεων αυτών αποτελεί το θέμα του
τελευταίου αυτού Κεφαλαίου και περιορίζεται μόνο σ’ αυτές που δημιουργήθηκαν
από τα πέντε μεταλλεύματα των οποίων η εκμετάλλευση περιγράφεται στα Κεφά-
λαια που προηγήθηκαν, δηλαδή των χαλκούχων μεταλλευμάτων, των χρυσοφόρων
μεταλλευμάτων, των χρωμιτών, του αμιάντου και του μαγνησίτη.

Ο επηρεασμός του φυσικού περιβάλλοντος από τις μεταλλευτικές δραστηριότητες
όπως τον παρατηρούμε σήμερα είναι αποτέλεσμα μιας δυναμικής κατάστασης που
άρχισε με το ξεκίνημα του 20ού αιώνα και συνεχίστηκε μέχρι τις μέρες μας. Αναμ-
φίβολα, οι αντιλήψεις και απαιτήσεις της κοινωνίας αναφορικά με την προστασία
του περιβάλλοντος που επικρατούν σήμερα είναι πολύ διαφορετικές από αυτές του
παρελθόντος. Όπως είναι φυσικό, οι αντιλήψεις αυτές ήταν πάντοτε συνυφασμένες
με το βιοτικό επίπεδο, τις συνθήκες διαβίωσης, τη γνώση για τις επιπτώσεις που
κάθε δραστηριότητα προκαλεί και τη διαχρονική συσσώρευση σχετικών προβλημά-
των στην κάθε περιοχή της Κύπρου σε κάθε δεδομένη χρονική περίοδο. Επειδή δε
τα μεταλλευτικά έργα κατά κανόνα άρχισαν να πραγματοποιούνται σε άγονες και
μη καλλιεργήσιμες εκτάσεις στις ορεινές και ημιορεινές περιοχές όπου η γεωργική

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 358

ενασχόληση ήταν σε περιορισμένη κλίμακα με ασταθή και πενιχρά εισοδήματα, η
έναρξη μιας μεταλλευτικής δραστηριότητας θεωρείτο από τους κατοίκους των γει-
τονικών περιοχών σαν μια ευκαιρία σταθερής εργοδότησης με βέβαιο και σχετικά
υψηλό εισόδημα. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα άρχισε η εκμετάλλευση στις περιοχές
του Αμιάντου, της Λίμνης, στη Σκουριώτισσα και στο Μαυροβούνι, στην περιοχή
Ασγάτας - Καλαβασού, στην περιοχή Μιτσερού – Αγροκηπιάς και αλλού στις πρώτες
δεκαετίες του 20ού αιώνα. Παράλληλα με τις υποβαθμισμένες κοινωνικές συνθήκες
που επικρατούσαν στην Κύπρο την εποχή εκείνη, οι πρόνοιες της μεταλλευτικής
νομοθεσίας αναφορικά με το περιβάλλον ήταν αρχικά υποτυπώδεις (σε σύγκριση
με τα σημερινά δεδομένα) και αφορούσαν περισσότερο τη ροή των επιφανειακών
υδάτων και τη δασική βλάστηση και οι μεταλλευτικές εταιρείες εφάρμοζαν τη νομο-
θεσία αυτή χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα. Σταδιακά, με τη βελτίωση του βιοτικού
επιπέδου, την επέκταση των οικιστικών περιοχών και του οδικού δικτύου πολλά
μεταλλευτικά έργα έπαυσαν να είναι πλέον απομονωμένα, βρέθηκαν να γειτνιάζουν
με οικιστικές μονάδες και κεντρικές οδικές αρτηρίες και θεωρούνται ότι αποτελούν
σήμερα περιβαλλοντικές πληγές.

Στις σελίδες που ακολουθούν, πρώτα γίνεται αναφορά στα επιφανειακά μεταλλεία
με τις εκσκαφές και στους σωρούς των στερεών αποβλήτων που τα συνοδεύουν
και αποτελούν μαζί τα πλέον εμφανή έργα που επηρεάζουν το φυσικό περιβάλλον,
μετά γίνεται αναφορά στις επιπτώσεις από τις υπόγειες εκμεταλλεύσεις και τέλος
στα εργοστάσια εμπλουτισμού και τα κατάλοιπά τους και άλλες εγκαταστάσεις.

Β. ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ

Αυτό που ουσιαστικά επηρεάζει περισσότερο το περιβάλλον είναι οι υπαίθριες
εκσκαφές που έγιναν για την εκμετάλλευση του αμιάντου και των χαλκούχων και
χρυσοφόρων μεταλλευμάτων και οι σωροί των στείρων (ή εξορυκτικών αποβλή-
των) που τις συνοδεύουν. Πέραν της μεγάλης υπαίθριας εκσκαφής του Αμιάντου,
υπάρχουν συνολικά είκοσι τρεις άλλες μικρότερες εκσκαφές που έγιναν για την
εκμετάλλευση χαλκούχων μεταλλευμάτων, τα βασικά στοιχεία των οποίων συνο-
ψίζονται στον Πίνακα 7.1. Όπως δεικνύεται σε αυτό τον Πίνακα, οι περισσότερες
εκμεταλλεύσεις άρχισαν και συμπληρώθηκαν πριν από περίπου πενήντα χρόνια,
με εξαίρεση το μεταλλείο Φοίνιξ στη Σκουριώτισσα την περίοδο 1996-2019. Υπεν-
θυμίζεται ότι το μεταλλείο Αμιάντου τερμάτισε τη λειτουργία του το 1988.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 359

Αναμφίβολα, το μεταλλείο του Αμιάντου αποτελεί την μεγαλύτερη περιβαλλοντική
πληγή που έχει δημιουργηθεί στην Κύπρο. Η εκσκαφή, οι σωροί αποβλήτων και οι
εγκαταστάσεις καταλαμβάνουν από κοινού μια έκταση τριών περίπου τετραγωνι-
κών χιλιομέτρων και είναι το αποτέλεσμα μια δραστηριότητας που διήρκεσε σχεδόν
ενενήντα χρόνια. Η εξέλιξη των εργασιών δόθηκε στο Κεφάλαιο 5 μαζί με μια πολύ
σύντομη αναφορά στα έργα περιβαλλοντικής αποκατάστασης τα οποία έγιναν και
συνεχίζουν να γίνονται από το Κράτος.

ΠΙΝΑΚΑΣ 7.1 - TABLE 7.1
ΟΙ ΥΠΑΙΘΡΙΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΙΣ ΑΜΙΑΝΤΟΥ ΚΑΙ ΧΑΛΚΟΥΧΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΩΝ

THE OPENCAST MINES OF ASBESTOS AND CUPREOUS ORES

No. ORE MINED MINE ORE MINED COMPANY PERIOD OF
BY OPENCAST OPENCAST
CUPREOUS PYRITES1 ASBESTOS AMIANTOS CAM
2 COPPER PHOENIX TONS HCM MINING
3 LIMNI >129.000.000 CSCC 1904 - 1988
4 KOKKINOPEZOULA EME 1972 - 2019
5 SKOURIOTISSA 26.935.000 CMC 1959 - 1979
6 ΜΕΜΙ 7.857.614 EME
7 MATHIATIS 4.407.544 1960 - 1966
8 LEFKA 'A' 3.981.954 CMC 1962 - 1973
9 APLIKI 2.247.680 1965 - 1988
10 ALESTOS 2.111.215 EME 1965 - 1987
11 KAMPIA 1.169.465 1969 - 1973
12 MAVRIDHIA 1.081.251 KAMPIA MINES 1968 - 1971
13 PERISTERKA 660.515 EME 1971 - 1972
14 AGROKIPIA 'Α' 658.354 CSCC 1953 - 1960
15 SIA 582.433 1971 - 1977
16 UNCLE CHARLES 516.116 TROULLI MINES 1968 - 1976
17 TROULLI 442.217 EME 1951 - 1970
18 MANGALENI 335.615 1950 -1960
19 MAVRI SYKIA 228.896 KAMPIA MINES 1956 - 1960
20 PITHAROCHOMA 155.700 CSCC 1955 - 1960
21 EVLOIMENI 144.996 EME 1976 - 1977
22 KAPEDHES 137.633 1970 - 1976
23 PLATIES 79.114 MACONDA 1976 - 1977
24 VRETSIA 63.720 1965 - 1971
59.381 1955 - 1958
44.856 1955 - 1964
11.172 1986 - 1988

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 360

Η περιοχή της Σκουριώτισσας έχει επίσης επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από τις
μεταλλευτικές εργασίες, αρχής γενομένης το 1915 από την Cyprus Mines Corporation
(CMC) η οποία όμως την εγκατέλειψε αναπάντεχα το 1974 αφήνοντας πίσω της δύο
μεγάλες εκσκαφές (της Φουκάσας και του ‘Φοίνιξ’) και μεγάλους σωρούς στείρων.
Από το 1996 στην περιοχή της Σκουριώτισσας δραστηριοποιείται η Hellenic Copper
Mines για την οποία με βάση τους όρους της μεταλλευτικής της μίσθωσης που
εκδόθηκε μετά το 1990 υπάρχει σαφής πρόνοια για τη βελτίωση του περιβάλλοντος
μετά τον τερματισμό των εργασιών βάσει συγκεκριμένων μέτρων που έχουν καθορι-
στεί κατά την έκδοσή της ενώ ισχύει δέσμευση της Εταιρείας με επαρκή χρηματική
εγγύηση ότι η βελτίωση αυτή θα πραγματοποιηθεί. Ήδη η Εταιρεία έχει προβεί και
συνεχίζει να προβαίνει στην εκτέλεση διαφόρων έργων περιβαλλοντικής αποκατά-
στασης. Οι μεταλλευτικές δραστηριότητες της εταιρείας περιορίστηκαν εντός του
ίδιου χώρου όπου δραστηριοποιείτο η CMC μέχρι το 1974.

Στην περιοχή της Λίμνης έχει ήδη γίνει με ιδιωτική πρωτοβουλία αποκατάσταση
επειδή υπάρχει πρόθεση για την τουριστική ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής των
παλαιών μεταλλείων. Στις πλείστες εκσκαφές που δεικνύονται στον Πίνακα 7.1 δεν
έγιναν μεγάλα έργα αποκατάστασης παρά μόνον σε μερικές περιπτώσεις δενδρο-
φυτεύσεις στους σωρούς των στείρων όπως για παράδειγμα στην Κοκκινοπεζούλα
και στο Απλίκι. Σε πολλές άλλες εκσκαφές και στους σωρούς των στείρων έγιναν
μεν περιορισμένης κλίμακας δενδροφυτεύσεις αλλά περισσότερο αναπτύχθηκαν
από μόνα τους άγρια δένδρα, κυρίως πεύκα λόγω του ευνοϊκού όξινου περιβάλλο-
ντος του εδάφους, όπως για παράδειγμα στην εκσκαφή και στα στείρα των μεταλ-
λείων Μαθιάτη, της Σιάς και Μαυριδιών, καθώς επίσης και άλλα άγρια φυτά από
την τοπική χλωρίδα.

Είναι ενδιαφέρον να αναφερθεί ότι με βάση τους όρους των μεταλλευτικών μισθώ-
σεων που είχαν εκδοθεί παλαιότερα (πριν το έτος 1960), οι υποχρεώσεις των εται-
ρειών μετά τη λήξη των εκμεταλλεύσεων αφορούσαν κυρίως θέματα ασφαλείας
παρά περιβάλλοντος, η δε χρηματική εγγύηση που καλείτο να καταθέσει ο εκάστοτε
αδειούχος δεν αποτελούσε σοβαρό κίνητρο για τη λήψη δαπανηρών μέτρων απο-
κατάστασης. Πέραν αυτού, η διακοπή μιας εκμετάλλευσης δεν προνοούσε πάντοτε
τον οριστικό τερματισμό της αλλά, όπως συνέβη πλειστάκις αυτή ήταν προσωρινή.
Στην πραγματικότητα, στις περισσότερες περιπτώσεις των μεταλλείων που είναι
σήμερα αδρανή και εγκαταλειμμένα δεν λήφθηκε εκ των προτέρων συγκεκριμένη
απόφαση για τον τελικό τερματισμό τους αλλά απλώς διακόπηκε η παραγωγή για
οικονομικούς λόγους με την πρόθεση και προσδοκία ότι αυτή θα άρχιζε εκ νέου στο

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 361

μέλλον, γεγονός που δεν έχει εν τω μεταξύ συμβεί. Έτσι παρουσιάζονται σήμερα
ως εγκαταλελειμμένα.

Στο σημείο αυτό ίσως θα πρέπει να γίνει ειδική αναφορά στο μεταλλείο του Μαθιάτη
του οποίου η σχετικά μεγάλη εκσκαφή γειτνιάζει με κύρια οδική αρτηρία. Περί το
1990, εν όψει του γεγονότος ότι η Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία (ΕΜΕ) δεν είχε
πρόθεση να συνεχίσει τη δραστηριότητα στο εν λόγω μεταλλείο, εγκατέλειψε τη
Μεταλλευτική Μίσθωση αφού πρώτα ικανοποίησε τους όρους που τέθηκαν από την
Υπηρεσία Μεταλλείων. Οι όροι αυτοί περιλάμβαναν μεταξύ άλλων την περίφραξη
της εκσκαφής ώστε αυτή να μην είναι προσβάσιμη στο κοινό. Όμως η περίφραξη
αυτή παραβιαζόταν συστηματικά από διάφορους σε βαθμό που η Εταιρεία θεώρησε
μάταιο πλέον να την επισκευάζει. Επειδή όμως ο κίνδυνος από την εκσκαφή αυτή
με την όξινη λίμνη στο κέντρο της δεν εξέλειπε, η ΕΜΕ, σε συνεργασία με άλλους
ιδιωτικούς φορείς, επιχείρησε το 2010 να ιδρύσει μέσα στην εκσκαφή μονάδα επε-
ξεργασίας στερεών αδρανών αποβλήτων από οικοδομικές εκσκαφές και κατεδαφί-
σεις πράγμα που μακροπρόθεσμα θα οδηγούσε στη μερική τουλάχιστον, ή ακόμα
και πλήρη αποκατάσταση της. Δυστυχώς η υλοποίηση του έργου αυτού εμποδί-
στηκε από την αρμόδια Επιτροπή της Βουλής των Αντιπροσώπων η οποία κατόπιν
δημόσιας συζήτησης του θέματος αποφάσισε να ικανοποιήσει μια μερίδα της κοι-
νότητας του Μαθιάτη η οποία αντιδρούσε στο έργο. Έτσι, η εκσκαφή του Μαθιάτη
και οι κίνδυνοι που αυτή περικλείει παραμένουν εσαεί.

Όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 3 στο οποίο περιγράφει τη μεταλλευτική δρα-
στηριότητα στον τομέα των χρυσοφόρων και αργυροφόρων μεταλλευμάτων, αυτή
έλαβε χώραν σε πολλές περιοχές της Κύπρου και ήταν ως επί το πλείστον μικρής
κλίμακας επιφανειακές ή αβαθείς υπόγειες εξορύξεις. Είναι δε σημαντικό να ανα-
φερθεί ότι τα κοιτάσματα αυτά ήταν γενετικά συνδεδεμένα με τα κοιτάσματα των
χαλκούχων πυριτών και στις πλείστες των περιπτώσεων συνιστούσαν ολόκληρο ή
μέρος του οξειδωμένου καλύμματός τους. Κατά συνέπεια, όταν σε πολλές από τις
εκμεταλλεύσεις χρυσοφόρων μεταλλευμάτων ακολούθησε μετά η εκμετάλλευση
των χαλκούχων πυριτών, όπως για παράδειγμα στο Απλίκι, στη Λίμνη, στη Σιά, στον
Αλεστό και στο Μιτσερό, το περιβάλλον επηρεάστηκε στην ίδια τοποθεσία σε μεγα-
λύτερο βαθμό και σε ευρύτερη έκταση από την εξόρυξη των χαλκούχων πυριτών.

Οι χρυσοφόρες εμφανίσεις στις οποίες δεν ακολούθησε εξόρυξη χαλκούχων πυριτών
ήταν κυρίως αυτές στο Νότιο Μαθιάτη (Στρογγυλό), Κοκκινοβούναρο, Άγιο Ευτύ-
χιο, Αγγλισίδες και Τουρουντζιά στις οποίες εκτελέστηκαν μεταλλευτικά έργα με τα

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 362

οποία έχει επηρεαστεί το περιβάλλον σε βαθμό που είναι εμφανή μέχρι σήμερα,
αν και έχουν περάσει εβδομήντα και πλέον χρόνια από τότε που σταμάτησαν οι
εργασίες σ’ αυτές. Λόγω της μικρής έκτασης των εκσκαφών πολλές έχουν ήδη εξο-
μαλυνθεί σε κάποιο βαθμό από τη διάβρωση και καλυφθεί από άγρια βλάστηση
(κυρίως πεύκα), όπως για παράδειγμα στον Άγιο Ευτύχιο, στην Τουρουντζιά και στη
Στρογγυλή (Σιά).

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι σε κάθε περίπτωση, ο λόγος της διακοπής των εργα-
σιών δεν ήταν παρά μόνον οικονομικός. Συγκεκριμένα, υπό τη δεδομένη ποιότητα
των διαθέσιμων αποθεμάτων του χρυσοφόρου μεταλλεύματος, τα κόστη της εξόρυ-
ξης, μεταφοράς και εμπλουτισμού και τις τιμές του χρυσού και αργύρου την εποχήν
εκείνη, η συνέχιση της εκμετάλλευσής του θα πρέπει να είχε καταστεί ασύμφορος.
Αναμφίβολα, σε κάθε περίπτωση οι εταιρείες που ασχολούνταν με τις εκμεταλ-
λεύσεις αυτές παρακολουθούσαν και ευελπιστούσαν ότι τα οικονομικά δεδομένα
– ιδιαίτερα οι τιμές του χρυσού θα αυξάνονταν σε βαθμό που θα ήταν δυνατή η
επανέναρξη της εκμετάλλευσης. Για τούτο, διατηρούσαν σε ισχύ τη μεταλλευτική
μίσθωση, ή την μετέτρεπαν σε ερευνητική άδεια την οποίαν διατηρούσαν επί μακρόν
προσβλέποντας σε ευνοϊκές εξελίξεις. Κατά συνέπεια, όλα τα μεταλλευτικά έργα
παρέμειναν στην κατάσταση που βρίσκονταν όταν τερματίστηκε η εκμετάλλευση.

Το 2017 η Hellenic Copper Mines (HCM) δραστηριοποιήθηκε στον τομέα του χρυσού
και αξιοποίησε τα στερεά απόβλητα από την εκμετάλλευσή της στη Σκουριώτισσα
και την παλαιά εκμετάλλευση του Νότιου Μαθιάτη. Δυστυχώς όμως δεν της επε-
τράπη από τις Κρατικές υπηρεσίες η συνέχιση της εκμετάλλευσης του εναπομείνα-
ντος μεταλλεύματος μέσα στην παλαιά εκσκαφή της CMC, γεγονός που θα κατέληγε
στην τελική διαμόρφωση και αποκατάστασή της καθώς και στην προβολή του μεταλ-
λευτικού χαρακτήρα της. Η άρνηση αυτή ήταν αποτέλεσμα της έντονης αντίδρασης
μέρους της γειτονικής κοινότητας Μαθιάτη και περιβαλλοντικών ομάδων οι οποίες
εκτιμούν ότι η εκσκαφή πρέπει να παραμείνει ως έχει διότι παρουσιάζει ιστορικό και
πολιτιστικό ενδιαφέρον. Εξέφραζαν επίσης την άποψη ότι ο χώρος και τα απόβλητα
της παλαιάς εκμετάλλευσης περιέχουν κυάνιο από την επεξεργασία του μεταλλεύμα-
τος, γεγονός που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα διότι το μετάλλευμα μετα-
φερόταν και εμπλουτιζόταν στο εργοστάσιο της CMC στο Ξερό. Έτσι η εκσκαφή του
Νότιου Μαθιάτη παραμένει ως έχει από το 1938 υφιστάμενη τη φθορά του χρόνου.

Οι χρυσοφόρες εμφανίσεις του Κοκκινοβούναρου, Αγίου Ευτυχίου, Τουρουντζίας
και μερικές άλλες καλύπτονται σήμερα από ερευνητικές άδειες από διάφορες εται-

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 363

ρείες οι οποίες παρακολουθούν και ευελπιστούν στη δημιουργία ευνοϊκών συνθη-
κών για την εκμετάλλευσή τους.

Οι σωροί των στείρων αποτελούνται από αυτό καθ’ εαυτό στείρα πετρώματα και από
υλικά από το περιβάλλον των κοιτασμάτων των οποίων η περιεκτικότητα ήταν κάτω
της οριακής ποιότητας εκμετάλλευσης (cut-off grade) κατά την εποχή της λειτουρ-
γίας του μεταλλείου. Έτσι οι σωροί αυτοί περιλαμβάνουν και ποσότητες με οριακές
τιμές θείου, χαλκού, χρυσού και αργύρου και ενδεχομένως και άλλων σύνδρομων
στοιχείων όπως π.χ. ψευδαργύρου. Όπως είναι φυσικό, μια αύξηση στη τιμή των
στοιχείων αυτών ή μια βελτίωση στην τεχνολογία εμπλουτισμού τους μπορεί να
καταστήσει κάποιες ποσότητες από τα στείρα αυτά εκμεταλλεύσιμες. Παράδειγμα
τέτοιας ανακύκλωσης αποτελεί η πρόσφατη εκμετάλλευση-αξιοποίηση των στερεών
αποβλήτων του μεταλλείου χρυσού του Νότιου Μαθιάτη που αναφέρθηκε σε προη-
γούμενη παράγραφο. Η παρουσία του θείου στα μπάζα και σε εξόδους από υπόγειες
στοές δημιουργούν το φαινόμενο των όξινων απορροών προς το περιβάλλον το οποίο
αποτελεί το σοβαρότερο πρόβλημα μόλυνσης από τη μεταλλευτική δραστηριότητα.
Σε αντίθεση, οι συγκεντρώσεις νερών μέσα στις εκσκαφές και η ετήσια εισροή φρέ-
σκου νερού μέσα σ’ αυτές δεν δημιουργούν σοβαρά προβλήματα.

Γ. ΥΠΟΓΕΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ

Οι επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον από τα υπόγεια μεταλλεία είναι σαφώς ηπι-
ότερες από αυτές των επιφανειακών. Υπόγειες εκμεταλλεύσεις έγιναν σε μερικά
κοιτάσματα χαλκούχων πυριτών και στα μεταλλεία χρωμιτών και μαγνησίτη (λευ-
κολίθου). Τα μεταλλεία χαλκούχων πυριτών στα οποία η εκμετάλλευση έγινε απο-
κλειστικά υπογείως ήταν αυτά του Μαυροβουνίου, των Μαυριδιών (κοιτάσματα
‘Β’ και ‘Μουσούλου’), Πέτρας και Λανταριών στην περιοχή Ασγάτας-Καλαβασού,
της Κινούσας στην περιοχή της Λίμνης και Πεταλά στην Πέρα Βάσα.

Οι ενδεχόμενες περιβαλλοντικές επιπτώσεις από τις υπόγειες εκμεταλλεύσεις είναι
η δημιουργία καθιζήσεων στην επιφάνεια ακριβώς πάνω από τα μεταλλευτικά έργα
και η διαρροή νερού από τις στοές προσπελάσεων. Μεγάλη καθίζηση έχει σχηματι-
στεί πάνω από το μεταλλείο Μαυροβουνίου στη κατεχόμενη περιοχή της Κύπρου,
όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 2. Οι εκμεταλλεύσεις στο μεταλλείο Μαυριδιών και
συγκεκριμένα αυτές των κοιτασμάτων ‘Β’ και ‘Μουσούλου’ παρουσίαζαν παλαιό­

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 364

τερα μικρής έκτασης αβαθείς καθιζήσεις με μικρού μήκους τοξοειδείς ρωγματώ-
σεις μέσα στα υπερκείμενα ιζηματογενή πετρώματα οι οποίες με την πάροδο του
χρόνου, τη διάβρωση και τη βλάστηση δεν είναι πλέον εμφανείς. Μικρής κλίμακας
καθίζηση με επιμήκεις ρωγματώσεις υπήρχε παλαιότερα και πάνω από το μεταλ-
λείο Πέτρας στην ίδια περιοχή.

Στην περιοχή Αγροκηπιάς – Μιτσερού που έγιναν υπόγειες εκμεταλλεύσεις στο
μεταλλείο Αγροκηπιά ‘Β’ και στην Κοκκινόγια, δεν υπάρχουν ενδείξεις καθιζήσεων
στην επιφάνεια. Στην πρώτη περίπτωση τούτο οφείλεται στο μεγάλο βάθος και την
περιορισμένη εκμετάλλευση, ενώ στην περίπτωση της Κοκκινόγιας οφείλεται στο
μεγάλο βάθος αλλά περισσότερο στη μέθοδο εκμεταλλεύσεως κατά την οποία τα
κενά που δημιουργούντο γέμιζαν με τσιμεντοπολφό (βλέπε Κεφ. 2) και έτσι μπορεί
να αποκλειστεί η πιθανότητα να παρουσιαστεί οποιαδήποτε καθίζηση.

Στοές προσπελάσεως σε υπόγεια μεταλλεία χαλκούχων πυριτών υπάρχουν στην
περιοχή Ασγάτας – Καλαβασού, στην περιοχή Κοκκινόγιας, στη Σιά και στην Κινούσα.
Στην περιοχή Ασγάτας – Καλαβασού, από τη στοά Κανελλοπούλου όπου η εκμετάλ-
λευση των υπογείων μεταλλείων τερματίστηκε το 1976 (βλέπε Κεφ. 2), άρχισε να
ρέει σημαντική ποσότητα νερού από το 1985 που συμπληρώθηκε η ανέγερση και
άρχισε να αποθηκεύει νερό το γειτονικό Φράγμα Καλαβασού. Όπως είναι φυσικό,
η υδρολογία της περιοχής έχει επηρεαστεί σημαντικά από την παρουσία του Φράγ-
ματος λόγω του έντονου τεκτονισμού των πυριγενών πετρωμάτων της περιοχής.
Για τον ίδιο λόγο υπάρχει εποχιακά και μικρή ροή νερού από την παλαιά στοά του
μεταλλείου Μαύρης Συκιάς στο υψόμετρο 200 μ. Σε αντίθεση με τη Στοά Κανελλο-
πούλου η οποία ρέει στα κατάντι του Φράγματος, η στοά της Μαύρης Συκιάς ρέει
εντός του φράγματος και το ρυπαίνει σε κάποιο βαθμό με βαρέα μέταλλα. Αναμ-
φίβολα, τα προβλήματα αυτά δεν θα υπήρχαν σήμερα εάν κατά τον σχεδιασμό του
Φράγματος Καλαβασού λαμβανόταν υπόψη από τους μελετητές του έργου η ύπαρξη
των μεταλλείων τα οποία βρίσκονταν στην περιοχή από το 1937. Ενδεχομένως τούτο
θα κατασκευαζόταν σε κάποιο άλλο σημείο δυτικότερα από τη σημερινή του θέση.

Στο μεταλλείο Κοκκινόγιας υπάρχουν σήμερα δύο στοές στα υψόμετρα 455 και 464
μ. μήκους 360 και 260 μ. αντίστοιχα, (βλέπε Σχήμα 2.33) από τις οποίες δεν υπάρχει
οποιαδήποτε διαρροή νερού. Το ίδιο συμβαίνει και στη στοά στο υψόμετρο 325 μ.
μήκους 550 μ. στο μεταλλείο της Σιάς (βλέπε Σχήμα 2.42) και στη στοά στο υψόμε-
τρο 325 μ. μήκους 500 μ. στο Μεταλλείο Κινούσας (βλέπε Σχήμα 2.8).

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 365

Σχεδόν σε όλες τις εκμεταλλεύσεις χαλκούχων πυριτών που έγιναν υπογείως έχουν
δημιουργηθεί κοντά στις εξόδους των κύριων στοών προσπελάσεως σωροί από στε-
ρεά απόβλητα. Αυτά ήταν κατά κανόνα χαμηλής περιεκτικότητας μεταλλοφορία η
οποία επιβαλλόταν να απομακρυνθεί από τα μέτωπα εκμεταλλεύσεως αλλά δεν
προσφερόταν για εμπλουτισμό. Έτσι οι σωροί αυτοί έχουν υποστεί έντονη οξεί-
δωση λόγω της θειούχου μεταλλοφορίας σε βαθμό που εμποδίζουν την ανάπτυξη
οποιωνδήποτε δένδρων ή φυτών και παρέμειναν να ρυπαίνουν σήμερα το περιβάλ-
λον. Τέτοιοι σωροί υπάρχουν σήμερα στην περιοχή Ασγάτας – Καλαβασού, στη Σιά,
στην έξοδο του μεταλλείου Αγροκηπιά ‘Β’, στη Κοκκινόγια και στην Κινούσα. Όπως
έχει προαναφερθεί για τα στερεά απόβλητα των επιφανειακών μεταλλείων, ενδε-
χομένως και αυτά των υπογείων μεταλλείων μελλοντικά να καταστούν σε κάποιο
βαθμό ανακυκλώσιμα.

Μόνο στις περιπτώσεις των υπόγειων μεταλλείων με οριζόντιες στοές δεν υπήρχαν
ιδιαίτερες μεταλλικές κατασκευές στις εισόδους. Όμως, σε περίπτωση ύπαρξης φρέ-
ατος, όπως στην Κοκκινόγια ή κεκλιμένης στοάς όπως στο μεταλλείο Αγροκηπιά ‘Β’
ήταν αναγκαία η χρήση ειδικών ανυψωτικών εγκαταστάσεων. Στη μεν Αγροκηπιά ‘Β’
αυτές αποσυνδέθηκαν και μετακινήθηκαν και ο χώρος τους διαμορφώθηκε, ενώ στην
περίπτωση της Κοκκινόγιας οι εγκαταστάσεις παραμένουν όπως αφέθηκαν το 1979
που διέκοψε τη λειτουργία του το μεταλλείο. Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειωθεί
ότι όταν η ΕΜΕ επιχείρησε το 2010 να αποσυναρμολογήσει τις εγκαταστάσεις της
ζητήθηκε από την Κοινότητα Μιτσερού να μην προχωρήσει διότι οι τοπικές αρχές
είχαν την πρόθεση να τις μετατρέψουν σε εκθεσιακό χώρο. Έτσι οι εγκαταστάσεις
αυτές συνεχίζουν να υπάρχουν χωρίς ουσιαστική φροντίδα και ασφάλεια και αν
δεν συντηρηθούν σύντομα θα μετατραπούν σε σοβαρή εστία ρύπανσης.

Επειδή οι εμφανίσεις των μεταλλευμάτων χρωμίτη ήταν μικρών διαστάσεων και
επεκτείνονταν σε βάθος, η εκμετάλλευσή τους γινόταν πάντοτε υπογείως με απο-
τέλεσμα το περιβάλλον να επηρεάζεται σε πολύ περιορισμένο βαθμό και τούτο
μόνο στις εισόδους των υπογείων προσπελάσεων. Συγκεκριμένα, στο Μεταλλείο
Κοκκινορότσου που λειτούργησε από το 1929 μέχρι το 1983 με πολλές εκατοντάδες
μέτρα στοών και φρεάτων που επεκτείνονται οριζοντίως κατά ενάμισι χιλιόμετρο
και κατακορύφως σε διάστημα 400 περίπου μέτρων, υπάρχουν στην επιφάνεια πολύ
περιορισμένα έργα που αποτελούν τις εισόδους τεσσάρων οριζοντίων στοών και
του σημείου που υπήρχε το Κεντρικό Πηγάδι, όπως περιγράφονται στο Κεφάλαιο
4. Τα στείρα που παράγονταν κατά τη διάνοιξη των προσπελάσεων αυτών εναπο-
τίθεντο στην επιφάνεια και σχημάτιζαν μικρής έκτασης πλατείες επί των οποίων

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 366

ανεγείρονταν προσωρινές βοηθητικές εγκαταστάσεις, όπως αποδυτήρια, γραφεία
και συνεργεία οι οποίες έχουν ήδη κατεδαφιστεί. Τα στείρα από τη διάνοιξη στοών
και φρεάτων μέσα στον χώρο των εκμεταλλεύσεων χρησιμοποιούντο για τη λιθο-
γόμωση (filling) των κενών των εκμεταλλεύσεων. Το ίδιο ισχύει και για τα άλλα δύο
μικρότερα μεταλλεία χρωμιτών, των Καννούρων και Χατζηπαύλου που περιγράφο-
νται στο ίδιο Κεφάλαιο (4) και των οποίων η παρουσία μαρτυρείται από εισόδους
μερικών στοών. Σημειώνεται ότι σε όλες τις στοές καταφεύγουν σήμερα άγρια ζώα
και από μερικές από αυτές ρέει σημαντική ποσότητα νερού που αξιοποιείται για
γεωργικούς σκοπούς από κοινότητες σε χαμηλότερο υψόμετρο.

Λόγω της παρουσίας των μεταλλείων χρωμιτών κατασκευάστηκε από τις εταιρείες
που τα λειτουργούσαν (δασικό) οδικό δίκτυο που συνδέει τον Άγιο Νικόλαο Στέγης
με την περιοχή του Τροόδους. Τα μεταλλεία χρωμιτών διέκοψαν τη λειτουργία τους
το 1983. Όταν διαφάνηκε ότι δεν επρόκειτο να επαναλειτουργήσουν στο άμεσο μέλ-
λον, απομακρύνθηκαν όλες οι μεταλλικές και άλλες εγκαταστάσεις από την περιοχή,
με εξαίρεση τους μεταλλικούς πυλώνες του εναέριου σιδηρόδρομου μεταξύ του
Κεντρικού Πηγαδιού και του εργοστασίου εμπλουτισμού στον Άγιο Νικόλαο Στέγης,
κατόπιν υπόδειξης του Τμήματος Δασών, διότι κατά την αποσυναρμολόγησή τους
υπήρχε κίνδυνος πρόκλησης πυρκαγιάς.

Η εκμετάλλευση μαγνησίτη (λευκολίθου) που περιγράφεται στο Κεφάλαιο 6 ήταν
μικρής κλίμακας και ως επί το πλείστον υπόγεια, οι δε επιπτώσεις στο περιβάλλον
περιορίζονται στις εισόδους μερικών στοών σε μια μικρή έκταση.

Δ. ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΑ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

Σημαντικές εστίες περιβαλλοντικής ρύπανσης έχουν δημιουργηθεί από τα εργο-
στάσια εμπλουτισμού των μεταλλευμάτων χαλκούχων πυριτών. Η ρύπανση από
τα εργοστάσια αυτά περιλαμβάνει τις εγκαταστάσεις, όπου αυτές δεν έχουν απο-
συναρμολογηθεί, και τους σωρούς των στερεών αποβλήτων τους. Στην Κύπρο λει-
τούργησαν συνολικά τέσσερα τέτοια εργοστάσια: Στο Ξερό στην κατεχόμενη περιο­χή
που ανήκε στην Cyprus Mines Corporation (CMC), στη Λίμνη που ανήκε στην Cyprus
Sulphur and Copper Company, ένα στο Βασιλικό και ένα στο Μιτσερό που και τα δύο
κατασκευάστηκαν από την Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία (ΕΜΕ).

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 367

Η πιο σημαντική πηγή ρύπανσης από τα εργοστάσια επεξεργασίας είναι τα κατά-
λοιπα της επεξεργασίας (tailings) τα οποία λόγω του μεγέθους των κόκκων τους
και της περιεκτικότητας σε θείο και μέταλλα, αποτελούν σοβαρές εστίες μόλυνσης
από όξινες απορροές καθώς και κινδύνους κατάρρευσης των φραγμάτων συγκρά-
τησης. Από τις δραστηριότητες απόθεσης τελμάτων πέρα από τους σωρούς που
δημιουργήθηκαν, σε μερικές περιπτώσεις γινόταν απόθεση μέσα ή πολύ κοντά στη
θάλασσα, όπως για παράδειγμα στο Ξερό.

Οι εγκαταστάσεις του εργοστασίου της CMC έχουν αποσυναρμολογηθεί από τις
κατοχικές αρχές ενώ τα απόβλητα παραμένουν και δημιουργούν σοβαρή ρύπανση
στην κατεχόμενη περιοχή. Στη Λίμνη και στο Βασιλικό οι εγκαταστάσεις αποσυναρ-
μολογήθηκαν και οι χώροι των στερεών αποβλήτων έχουν διαμορφωθεί και δεν
συνιστούν σήμερα οποιαδήποτε εστία ρύπανσης. Αναφορικά με το εργοστάσιο
της ΕΜΕ στο Μιτσερό τα στερεά απόβλητά του παραμένουν και συνιστούν σοβαρή
πηγή περιβαλλοντικής ρύπανσης. Σημειώνεται ότι, ενώ η ΕΜΕ είχε πρόγραμμα να
αποσυναρμολογήσει και κατεδαφίσει ολόκληρο το εργοστάσιο, της ζητήθηκε από
τις Κρατικές υπηρεσίες να το διατηρήσει διότι εξέφρασαν την πρόθεσή τους να το
μετατρέψουν σε μουσειακό χώρο. Αναμφίβολα, αν τούτο δεν πραγματοποιηθεί σε
εύλογο χρόνο τότε το παλαιό εργοστάσιο εμπλουτισμού του Μιτσερού θα μετα-
τραπεί σε μια σοβαρή εστία περιβαλλοντικής ρύπανσης. Το παλαιό εργοστάσιο
κυανιώσεως χρυσού της ΕΜΕ στο Μιτσερό έχει αποσυναρμολογηθεί και μεταφερ-
θεί στο Βασιλικό παλαιότερα, αλλά τα στερεά απόβλητά του ανακυκλώθηκαν και
αξιοποιήθηκαν το 2019 από την HCM λόγω της περιεκτικότητάς τους σε χρυσό. Το
εργοστάσιο εμπλουτισμού των χρωμιτών στον Άγιο Νικόλαο Στέγης αποσυναρμο-
λογήθηκε και ο χώρος των εγκαταστάσεων και των στερεών αποβλήτων του δια-
μορφώθηκε και δενδροφυτεύτηκε.

Ένα στοιχείο που πρέπει να σημειωθεί σχετικά με τα τέλματα των εργοστασίων
εμπλουτισμού, είναι το εξής: Στην εποχή της ανακύκλωσης που ζούμε, τα τέλματα
αυτά είναι πρώτης τάξεως υλικά για πολλές χρήσεις οι οποίες μπορεί να εξοικονο-
μήσουν κόστος και να ελαχιστοποιήσουν τις επιπτώσεις από την παραγωγή υποκα-
τάστατων. Έχει ήδη γίνει χρήση τους ως υλικό χλοοταπήτων και συστατικό τούβλων
και πραγματοποιήθηκαν δοκιμές αξιοποίησής τους με ενδιαφέροντα αποτελέσματα.
Σύμφωνα με μία άποψη, με τις σημερινές γνώσεις και ανάγκες, ολόκληρη η ποσό-
τητα των τελμάτων είναι αξιοποιήσιμη επωφελώς.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 368

Τέλος θα πρέπει να αναφερθεί η παρουσία στον κόλπο του Βασιλικό του τσιμεντένιου
πυλώνα του εναέριου σιδηροδρόμου (ropeway) σε απόσταση 500 μέτρων από την
ακτή. Στην ακτή του Καραβοστασίου στην κατεχόμενη Κύπρο, συνεχίζει να υφίσταται
χωρίς καμιά χρήση και συντήρηση η μεγάλη γερανογέφυρα φορτώσεων της ΕΜΕ.
Αυτές είναι οι σημαντικότερες επιπτώσεις που προκλήθηκαν και παραμένουν στο
Φυσικό Περιβάλλον της Κύπρου από τη σύγχρονη Μεταλλευτική Βιομηχανία του
αμιάντου, των χαλκούχων μεταλλευμάτων, του χρυσού και αργύρου, του χρωμίτη
και του λευκολίθου. Αναμφίβολα, η Βιομηχανία αυτή έχει αφήσει «πληγές» στο
Φυσικό Περιβάλλον αλλά αυτές πρέπει να θεωρούνται ότι απετέλεσαν το κόστος
από την μακροχρόνια οικονομική και κοινωνική προσφορά της στην Κυπριακή
οικονομία και κοινωνία, για όσο καιρό διαρκούσαν. Ωστόσο, με βάση τα σημερινά
δεδομένα, οι πλείστες από αυτές τις «πληγές» μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμες
πηγές πρώτων υλών, οι δε εκτάσεις που κάλυψαν να μετατραπούν σε χρήσιμη γη,
όπως για παράδειγμα για εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ενέργειας από ανανε-
ώσιμες πηγές, ή να εξελιχθούν σε χώρους εγκατάστασης νέων βιομηχανιών. Απο-
μένει λοιπόν στην κοινωνία και στις νεώτερες γενεές να αξιοποιήσουν τα μέσα και
τη γνώση που αποκτήθηκε – με τη συμβολή της μεταλλευτικής παραγωγής – ώστε
το πρόβλημα που δημιουργήθηκε στο φυσικό περιβάλλον να αντιμετωπιστεί ως
ευκαιρία, αντί τούτο να συντηρείται ως άλυτο.

CHAPTER 7

THE MINING INDUSTRY OF CYPRUS
AND THE NATURAL ENVIRONMENT

The most prominent areas of environmental damage are those of the opencast mines
which are scattered over the Troodos Mountains. There are twenty four such mines
which are listed in Table 7.1. Most of these mines began operation more than sixty
years ago over barren and uncultivated areas under the mining law which was in force
in those early days. Understandably, strict rules and obligations by the operators in
relation to the environment came much later, after much damage has already been
done. The most prominent areas of environmental damage are those of Amiantos
and Skouriotissa mines. The Amiantos mine together with the surrounding waste
dumps is currently under an ambitious restoration plan by the Government, whereas
Skouriotissa is under restoration by HCM subject to the terms of the mining lease.
The Limni mines have been restored by a private concern which plans to develop
the area. Many other mines and waste dumps have undergone natural or artificial
reforestation, primarily with pine trees. Many of the small opencast operations for
gold were subsequently exploited for their underlying cupreous pyrites ores and are
included in the opencast mines mentioned above. The waste dumps of a few aban-
doned gold mines, such as the Mathiatis South, have been treated recently by HCM
for its gold and silver content. Other waste dumps may be recyclable in the future
for their copper, gold and other minerals.

The underground mining operations have not resulted to any serious subsidence
phenomena except in the case of Mavrovouni mine. Much water flows through the
access adits of the chromite mines and is utilised by the farmers in the valley down-
stream. Much water started to flow through the Kanellopoulos adit of the Mavridia
mine (Asgata – Kalavasos) following the completion of the nearby water dam.

THE MINES OF CYPRUS 370

Of the six dressing plants which operated in Cyprus the one at Xeros was vandalised
soon after the Turkish invasion. The plants at Limni, Vasiliko and Agios Nikolaos were
demolished and their sites were restored. For the installations at Mitsero and the
Asbestos mine there are plans by some authorities to preserve them as museums.

Unquestionably, the mining industry, as described in the previous Chapters, has done
serious damage the natural environment. This is the price of the economic and social
benefits of the Mining Industry to the Cyprus community.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Στο βιβλίο αυτό έχει γίνει πρώτα μια σύντομη περιγραφή της βασικής γεωλογικής
δομής του Τροόδους και ακολούθως αναφορά στη γένεση ενός εκάστου από τα
εκμεταλλευθέντα ορυκτά που ήταν οι χαλκούχοι πυρίτες, ο αμίαντος, ο χρυσός και
ο άργυρος, ο χρωμίτης και ο λευκόλιθος. Σε κάθε μεταλλευτική περιοχή δόθηκε
γενική περιγραφή του γεωλογικού υπόβαθρού της και έχουν περιγραφεί με σχετική
λεπτομέρεια όλα τα μεταλλεία που λειτούργησαν στην Κύπρο τη σύγχρονη εποχή
στα οποία έγινε εξόρυξη των πιο πάνω μεταλλευμάτων.

Με τις περιγραφές των μεταλλείων που παρουσιάστηκαν πιστεύεται ότι έχει επιτευ-
χθεί ο βασικός στόχος του βιβλίου αυτού που ήταν η καταγραφή των μεταλλείων
που λειτούργησαν στην Κύπρο κατά τη σύγχρονη εποχή και ποια ήταν τα βασικά
τεχνικά χαρακτηριστικά τους. Πέραν τούτου πιστεύεται ότι έχει επιτευχθεί και ένας
ευρύτερος στόχος της παρούσας εργασίας που ήταν η παρουσίαση ολόκληρου του
φάσματος των δραστηριοτήτων που συνιστούν τη Μεταλλευτική Βιομηχανία και μέσα
από αυτές η προβολή των ιδιαιτεροτήτων που τη χαρακτηρίζουν και οι σημαντικές
διαφορές της από άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες που υπάρχουν στην Κύπρο.

Η πρώτη και βασική ιδιαιτερότητα της Μεταλλευτικής Βιομηχανίας που προβάλ-
λεται είναι ότι η πρώτη ύλη πάνω στην οποία στηρίζεται και χρησιμοποιεί και που
είναι αποκλειστικά εγχώριας προέλευσης, ευρίσκεται εκεί που δημιουργήθηκε στη
φύση. Είναι σημαντικό να γίνει αντιληπτό ότι στην περίπτωση των μεταλλείων δεν
υπάρχει η πολυτέλεια επιλογής της θέσης τους στο περιβάλλον όπως συμβαίνει με
άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες. Τούτο είναι μια ουσιώδης διαφορά της Μεταλ-
λευτικής Βιομηχανίας από σχεδόν όλες τις άλλες βιομηχανίες.

Όσον αφορά τον εντοπισμό μιας συγκέντρωσης ορυκτών που ενδεχομένως να μπο-
ρούσε να τύχει εκμετάλλευσης πρέπει να επισημανθεί ότι στα πρώτα στάδια της
σύγχρονης μεταλλευτικής δραστηριότητας η παρουσία αρχαίων μεταλλευτικών
ενδείξεων καθόριζε τον ευρύτερο χώρο, στον οποίο θα μπορούσε να υπάρχει μια
συγκέντρωση εκμεταλλεύσιμου υλικού. Όμως ο επακριβής εντοπισμός της απαι-

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 372

τούσε επίπονη και δαπανηρή εργασία, η οποία δεν κατέληγε πάντοτε σε επιτυχία.
Σταδιακά δε, με την εξέλιξη της γεωλογικής επιστήμης είχαν γίνει κατανοητοί οι
μηχανισμοί γένεσης των ορυκτών συγκεντρώσεων πράγμα που συνέβαλε ουσια-
στικά στην έρευνα και τον εντοπισμό τους.

Έχει καταστεί σαφές από τα πολλά παραδείγματα μεταλλείων που έχουν αναφερ-
θεί, ότι ένας απλός εντοπισμός κάποιας συγκέντρωσης χρήσιμων ορυκτών δεν είναι
πάντοτε αρκετός για να αρχίσει η εκμετάλλευσή της. Είναι αναγκαίο να διαπιστω-
θεί και να επιβεβαιωθεί η δυνατότητα παραγωγής εμπορεύσιμου προϊόντος με τη
μελέτη των ορυκτολογικών χαρακτηριστικών της συγκέντρωσης. Αφού γίνει αυτό
χρειάζεται να καθοριστούν με σχετική ακρίβεια το μέγεθος, το σχήμα, η θέση της
στον χώρο και η μέση ποιότητά της. Έτσι, είναι αυτονόητο ότι μέχρι να εξαχθεί το
συμπέρασμα ότι μια συγκέντρωση μπορεί να χαρακτηριστεί «κοίτασμα», δηλαδή
η αξιοποίησή της να είναι εφικτή και κερδοφόρα σε επιθυμητό βαθμό, απαιτείται
σημαντική δαπάνη σε μελέτες και τεχνικές δοκιμές. Τα τελικά συμπεράσματα για
τη βιωσιμότητα μιας μεταλλευτικής δραστηριότητας εδράζονται πάντοτε πάνω σε
κάποιες προϋποθέσεις, η εξέλιξη των οποίων δεν βρίσκεται υπό τον αποκλειστικό
έλεγχο της βιομηχανίας, όπως για παράδειγμα οι τιμές των παραγομένων προϊό-
ντων στη διεθνή αγορά.

Ένα άλλο βασικό συμπέρασμα που εξάγεται από τα Κεφάλαια που προηγήθηκαν
είναι ότι σε περίπτωση που διαπιστώνεται πέραν πάσης αμφιβολίας η ύπαρξη ενός
«κοιτάσματος», για την εκμετάλλευσή του απαιτούνται χρονοβόρα και δαπανηρά
προπαρασκευαστικά και βοηθητικά έργα με τη μορφή στοών και φρεάτων ή την
αποκάλυψή του με την εκσκαφή και μετακίνηση μεγάλων ποσοτήτων στείρων. Στο
δε στάδιο της εκμετάλλευσης καταβάλλονται πάντοτε προσπάθειες ώστε οι εξορυ-
κτικές εργασίες να διεξάγονται σε κάθε περίπτωση με πιστή εφαρμογή των αρχών
της επιστήμης της μεταλλειολογίας, με στόχο τη βελτιστοποίηση της αξιοποίησης
του αποθέματος. Επειδή δε οι συνθήκες είναι άκρως αντίξοες, ιδιαίτερα στις υπό-
γειες εργασίες, υπάρχουν πολύ δυσμενείς συνέπειες όταν οι κανονισμοί ασφα-
λείας δεν τηρούνται με σχολαστικότητα με αποτέλεσμα τα συχνά ατυχήματα που
κάποτε είναι μοιραία. Όπως έχει αναφερθεί, τα τελικά προϊόντα που παράγονται
στη Μεταλλευτική Βιομηχανία είναι κατά κανόνα ογκώδη και για την αποθήκευση
και μεταφορά τους απαιτούνται ειδικές συνθήκες και εγκαταστάσεις. Επειδή δε η
εξαγωγή τους γίνεται δια θαλάσσης, οι μεταλλευτικές εταιρείες ήταν αναγκασμέ-
νες να κατασκευάζουν ειδικά λιμενικά έργα για την προσέγγιση των πλοίων με τα
οποία εξήγοντο τα προϊόντα τους.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 373

Η χρονική διάρκεια λειτουργίας ενός μεταλλείου είναι θεωρητικά καθορισμένη
από το ύψος των αποθεμάτων του κοιτάσματος και τον ρυθμό παραγωγής, υπό την
προϋπόθεση βέβαια ότι όλες οι κρίσιμες παράμετροι για τη βιωσιμότητα της δρα-
στηριότητας συνεχίζουν να ισχύουν μέσα στα αποδεκτά όρια. Και οι παράμετροι
αυτές είναι κυρίως οι διεθνείς τιμές των παραγομένων προϊόντων οι οποίες, όπως
είναι φυσικό, επηρεάζονται από την προσφορά και τη ζήτηση των προϊόντων με
αποτέλεσμα να έχουν συχνές αυξομειώσεις με άμεσες επιπτώσεις στη λειτουργία
των μεταλλευτικών μονάδων.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι αυτό που αναφέρθηκε από τα πρώτα χρόνια της μεταλ-
λευτικής δραστηριότητας στην Κύπρο που ήταν η διακοπή της λειτουργίας των
μεταλλείων χαλκούχων πυριτών στη Σκουριώτισσα και στη Λίμνη λόγω της σημα-
ντικής μείωσης της τιμής του χαλκού στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Αναμφί-
βολα τούτο ήταν αποτέλεσμα της μείωσης στην κατανάλωση του μετάλλου αυτού
και του πυρίτη λόγω της τότε οικονομικής κρίσης.

Η διάρκεια μια μεταλλευτικής δραστηριότητας μπορεί να επηρεαστεί αποφασι-
στικά από κάποιαν τεχνολογική εξέλιξη που αφορά το προϊόν της δραστηριότητας
αυτής. Εδώ σημειώνεται χαρακτηριστικά η περίπτωση της υποκατάστασης του
πυρίτη ως πρώτης ύλης στην παραγωγή θειικού οξέος από άλλες πηγές θείου που
είχε σαν αποτέλεσμα την πλήρη διακοπή στις εξαγωγές συμπυκνωμάτων πυρίτη
από την Κύπρο και τον τερματισμό της εκμετάλλευσης των χαλκούχων πυριτών. Η
περίπτωση του αμιάντου είναι ένα άλλο παράδειγμα όπου η ζήτησή του μειώθηκε
κατακόρυφα μετά τη διαπίστωση ότι η χρήση του είναι επιβλαβής για την ανθρώ-
πινη υγεία με αποτέλεσμα την πλήρη διακοπή της εκμετάλλευσής του.

Σε πολλά από τα μεταλλεία που έχουν περιγραφεί, πριν τον τελικό τερματισμό της
λειτουργίας τους υπήρξαν περίοδοι προσωρινής διακοπής. Κατά κανόνα, η διάρκεια
της διακοπής στη λειτουργία δεν είναι γνωστή εκ των προτέρων, αναγκάζοντας τη
βιομηχανία να παρακολουθεί εάν και εφόσον εκλείψουν οι λόγοι που οδήγησαν
στη διακοπή της να ξαναρχίσει τη λειτουργία του μεταλλείου. Σε πολλές περιπτώ-
σεις στο παρελθόν πολλές μονάδες δραστηριοποιούνταν εκ νέου μετά από κάποιο
διάστημα αδράνειας. Όμως, μετά το 1990 δεν ευρίσκετο σε λειτουργία κανένα
μεταλλείο χαλκούχων πυριτών, αμιάντου, χρωμίτη ή λευκολίθου. Μοναδική εξαί-
ρεση αποτελούσε η παραγωγή μεταλλικού χαλκού στη Σκουριώτισσα την περίοδο
1996-2019 και χρυσού την περίοδο 2017-2019.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 374

Σήμερα δεν υπάρχει στην Κύπρο εν ενεργεία μεταλλευτική δραστηριότητα για τα
πέντε είδη μεταλλευμάτων με τα οποία ασχολήθηκε η παρούσα μελέτη. Ωστόσο,
τα κατάλοιπα των εργασιών του παρελθόντος είναι εμφανή με τη μορφή μεγάλων
εκσκαφών και σωρών στείρων ή ακόμα και εγκαταλελειμμένων εγκαταστάσεων και
στοών που ευρίσκονται διάσπαρτα σε όλη την περιοχή της Οροσειράς του Τροόδους.
Λόγω του μεγέθους και της εγγύτητάς τους σε κεντρικά οδικά δίκτυα τα μεταλλεία
του Αμιάντου και της Σκουριώτισσας αποτελούν τα πλέον χαρακτηριστικά και γνω-
στά παραδείγματα της Μεταλλευτικής Βιομηχανίας που άνθησε στην Κύπρο από
τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τη δεκαετία του 1980 και συνέχισε να συνεισφέρει
σε λιγότερο όμως βαθμό στην οικονομία της Κύπρου μέχρι τις μέρες μας.

Στις σελίδες του βιβλίου αυτού έχουν περιγραφεί όλα τα μεταλλεία που λειτούργη-
σαν στην Κύπρο τη σύγχρονη εποχή στα οποία έγινε εξόρυξη των μεταλλευμάτων
που προαναφέρθηκαν. Για κάθε μεταλλείο δόθηκε με ακρίβεια η γεωγραφική του
θέση, το ιστορικό του εντοπισμού του, το μέγεθος, το σχήμα, η ποιότητα και ορυ-
κτολογία του κοιτάσματος, τα κύρια έργα προσπελάσεως και η μέθοδος εκμετάλ-
λευσης που εφαρμόστηκε. Δόθηκαν επίσης στοιχεία από την ετήσια εξόρυξη, τον
εμπλουτισμό του μεταλλεύματος και του ύψους της παραγωγής τελικών προϊόντων
από τα οποία συνάγεται και η συνολική χρονική περίοδος και τυχούσες διακυμάν-
σεις στη λειτουργία του. Οι περιγραφές των μεταλλευτικών εργασιών συμπληρώ-
θηκαν με φωτογραφικό υλικό, όπου αυτό ήταν διαθέσιμο.

Αυτά όλα τα χαρακτηριστικά συνθέτουν την εικόνα της Μεταλλευτικής Βιομηχανίας
αποκλειστικά από τεχνική άποψη όπως ήταν ο στόχος της παρούσας μελέτης. Όμως,
όπως έχει ήδη αναφερθεί ακροθιγώς η Μεταλλευτική Βιομηχανία είχε επίσης και
οικονομικές και κοινωνιολογικές διαστάσεις. Αναφορικά με τη συμβολή της στην
οικονομία, έγινε μόνον απλή αναφορά στο ποσοστό της αξίας των μεταλλευμάτων
που εξάγονταν έναντι των συνολικών εξαγωγών. Όμως το θέμα είναι ευρύτερο,
αλλά επειδή παρήλθε πολύς χρόνος είναι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατο να
συλλεγούν επαρκή και ακριβή στοιχεία για να μελετηθεί τούτο σε βάθος. Η συνο-
λική αποτίμηση της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην Κύπρο την τελευταία εκα-
τονταετία, θα πρέπει να αξιολογείται ως πολύ θετική για την κοινωνική και οικο-
νομική ανάπτυξη της Νήσου.

EPILOGUE

With the descriptions given in the preceding pages it is believed that the prime objec-
tive of the book has been achieved; all mines which operated in Cyprus during the
modern period were listed and described, some in greater detail than other, depending
on the available information. The book gives a comprehensive account of the modern
Mining Industry of the Island with information on the minerals produced, the places
and methods of mining, and the quantities produced and exported. It also outlines the
historical developments which led to the activities in the major mining areas.

Economic mineral concentrations are the consequences of physicochemical processes
which take place in the earth’s crust and the search for new concealed ones requires
a systematic scientific approach. Mineral deposits with surface expressions have long
since been discovered and mined out. Locating new ones underground is a difficult
and costly task requiring geophysics and drilling. Upon discovering a new mineral con-
centration much further work is required before its exploitation can be regarded as
profitable, i.e. if it constitutes an “orebody”. If this proves to be so, the prospective
mine has to be developed with the construction of the necessary access and other
supporting works, including the facilities for producing marketable products, their
loading for transportation to the centres of consumption, and reclamation of the land.

Since the mining products are raw materials which are consumed in the primary
industry everywhere, the economic viability of such projects depends on the global
demand and prices. The changes in demand can be the result of technological
advancements, as in the case of cupreous pyrite whose market has collapsed after
its substitution by other sulphur sources. Another example is that of asbestos which
was found to be carcinogenic and its market was drastically reduced. In both the
above examples the repercussions on the Cyprus mining industry were disastrous.

Currently, the contribution of the Mining Industry to the Cyprus economy is small.
But in the past, especially in the first half of the 20th century and earlier, it was the
prime contributor to the economic and social development of the Island.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ

Αναφορικά με τα σχήματα που περιλαμβάνονται στο Βιβλίο σημειώνονται τα ακό-
λουθα:

1. Οι γεωλογικοί χάρτες της Κύπρου και τα τοπογραφικά σχέδια ευρύτερων περι-
οχών έχουν σχεδιαστεί βάσει στοιχείων του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπη-
σης και του Τμήματος Κτηματολογίου και Χωρομετρίας του Κράτους.

2. Οι γεωλογικοί χάρτες των μεταλλευτικών περιοχών και τα σχήματα που απει-
κονίζουν τα μεταλλευτικά έργα σχεδιάστηκαν βάσει στοιχείων από το Τεχνικόν
Αρχείο της Ελληνικής Μεταλλευτικής Εταιρείας στο οποίο περιλαμβάνονται
και στοιχεία από τις άλλες, αδρανείς και μη εγγεγραμμένες πλέον μεταλλευ-
τικές εταιρείες.

Κεφάλαιο 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σχήμα 1.1 Η Συνολική Αξία των Εξαγομένων Μεταλλευμάτων ως Ποσοστό
των Συνολικών Εξαγωγών της Κύπρου την Περίοδο 1930-1980.
Σχήμα 1.2 Χάρτης της Κύπρου δεικνύων το Οφιολιθικό Σύμπλεγμα του Τροόδους.

Κεφάλαιο 2. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΑΛΚΟΥΧΩΝ ΠΥΡΙΤΩΝ

Σχήμα 2.1 Χάρτης της Κύπρου δεικνύον την Τοποθεσία των Μεταλλείων Χαλκού-
χων Πυριτών.

Σχήμα 2.2 Γενικό Τοπογραφικό Σχέδιο της Ευρύτερης Περιοχής Λίμνης.
Σχήμα 2.3 Γεωλογικός Χάρτης της Περιοχής των Μεταλλείων Λίμνης.
Σχήμα 2.4 Τα Μεταλλευτικά Έργα την Περίοδο 1882-1919.
Σχήμα 2.5 Τα Μεταλλευτικά Έργα την Περίοδο 1920-1952.
Σχήμα 2.6 Σχέδιο του Μεταλλείου Λίμνης το 1974.
Σχήμα 2.7 Το Μεταλλείο Ευλοημένης.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 377

Σχήμα 2.8 Τα Μεταλλεία Κινούσας.
Σχήμα 2.9 Τομή Β – Ν του Υπόγειου Μεταλλείου Κινούσας.
Σχήμα 2.10 Η Περιοχή των Κυριοτέρων Εργασιών της Cyprus Mines Corporation.
Σχήμα 2.11 H Περιοχή της Σκουριώτισσας πριν την Έναρξη της Εκμετάλλευσης του

Κοιτάσματος.
Σχήμα 2.12 Τα Όρια του Κοιτάσματος Σκουριώτισσας και τα Κύρια Πατώματα

Εκμεταλλεύσεως.
Σχήμα 2.13 Γεωλογικές Τομές των Κοιτασμάτων Σκουριώτισσας και Φοίνιξ.
Σχήμα 2.14 Τα Βασικά Έργα Προσπελάσεων στο Μεταλλείο Σκουριώτισσας.
Σχήμα 2.15 Οι Αποκαλύψεις Σκουριώτισσας και Φοίνιξ το 1974.
Σχήμα 2.16 Χάρτης της Μεταλλευτικής Περιοχής Σκουριώτισσας.
Σχήμα 2.17 Η Τοπογραφία της Περιοχής Μαυροβουνίου.
Σχήμα 2.18 Κατακόρυφος Τομή του Κοιτάσματος Μαυροβουνίου κατά Βορρά –

Νότο.
Σχήμα 2.19 Κατακόρυφος Τομή του Κοιτάσματος Μαυροβουνίου κατά Ανατολή –

Δύση.
Σχήμα 2.20 Σχέδιο της Βασικής Δομής του Μεταλλείου Μαυροβουνίου.
Σχήμα 2.21 Το Μεταλλείο Απλικίου.
Σχήμα 2.22 Διαγραμματική απεικόνιση του περιβάλλοντος σχηματισμού

των κοιτασμάτων Ασγάτας – Καλαβασού.
Σχήμα 2.23 Γεωλογικός Χάρτης της Μεταλλευτικής Περιοχής Ασγάτας – Καλαβασού.
Σχήμα 2.24 Το Μεταλλείο Μαυριδιών.
Σχήμα 2.25 Γεωλογική Τομή της Περιοχής Μαυριδιών.
Σχήμα 2.26 Μεταλλείο Μαυριδιών – Κοίτασμα ‘Β’, Πάτωμα 115 μ.
Σχήμα 2.27 Το Μεταλλείο Μαύρης Συκιάς.
Σχήμα 2.28 Το Μεταλλείο Πέτρας.
Σχήμα 2.29 Γεωλογικός Χάρτης της Περιοχής Μιτσερού – Αγροκηπιάς.
Σχήμα 2.30 Τα Μεταλλεία Αγροκηπιάς.
Σχήμα 2.31 Το Υπόγειο Μεταλλείο Αγροκηπιάς – Κοίτασμα ‘Β’.
Σχήμα 2.32 Το Μεταλλείο Κοκκινοπεζούλας.
Σχήμα 2.33 Το Μεταλλείο Κοκκινόγιας.
Σχήμα 2.34 Η Γεωλογική Δομή του Κοιτάσματος Κοκκινόγιας.
Σχήμα 2.35 Μεταλλείο Κοκκινόγιας- Προβολή των Μεταλλευτικών Έργων σε Κατα-

κόρυφο Επίπεδο Β - Ν.
Σχήμα 2.36 Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Μιτσερού – Διάταξη των Εγκαταστάσεων

και Διάγραμμα Ροής.
Σχήμα 2.37 Η Γερανογέφυρα Φορτώσεων Μεταλλευμάτων στο Καραβοστάσι.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 378

Σχήμα 2.38 Γεωλογικός Χάρτης της Περιοχής Μεμί – Αλεστού.
Σχήμα 2.39 Το Μεταλλείου Μεμί.
Σχήμα 2.40 Το Μεταλλείο Αλεστού.
Σχήμα 2.41 Γεωλογικός Χάρτης της Περιοχής Σιάς – Μαθιάτη.
Σχήμα 2.42 Γεωλογικός Χάρτης της Μεταλλευτικής Περιοχής Σιάς.
Σχήμα 2.43 Γεωλογική Τομή της Μεταλλοφόρου Ζώνης Σιάς.
Σχήμα 2.44 Γεωλογικός Χάρτης και Γεωλογική Τομή του Κοιτάσματος Μαθιάτη.
Σχήμα 2.45 Χάρτης του Μεταλλείου Μαθιάτη.
Σχήμα 2.46 Γεωλογικός Χάρτης της Περιοχής Καμπιών – Καπέδων.
Σχήμα 2.47 Χάρτης και Τομές του Μεταλλείου Καμπιών (Κοκκινόνερο).
Σχήμα 2.48 Γεωλογικός Χάρτης και Τομή του Μεταλλείου Αμπελικού.
Σχήμα 2.49 Χάρτης του Μεταλλείου Μαγκαλένης – Παρεκκλησιάς.
Σχήμα 2.50 Γεωλογικός Χάρτης του Μεταλλείου Πεταλά.

Κεφάλαιο 3. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΟΥ

Σχήμα 3.1 Η Εξάπλωση του Devil’s Mud στο Μεταλλείο της Σκουριώτισσας.
Σχήμα 3.2 Το Μεταλλείο Χρυσού του Νότιου Μαθιάτη.
Σχήμα 3.3 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό και Άργυρο στην

Περιοχή Κοκκινόγιας.
Σχήμα 3.4 Μεταλλείο Χρυσού Κοκκινόγιας –Τομές Χαρακώματος Αρ. 2.
Σχήμα 3.5 Μεταλλείο Χρυσού Κοκκινόγιας –Τομή της Στοάς 1 στο Κεκλιμένο Κ1.
Σχήμα 3.6 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό στην Περιοχή

Αγροκηπιάς.
Σχήμα 3.7 Μεταλλείο Χρυσού Αγροκηπιάς – Γεωλογική Τομή του Φρέατος Αρ.4

και της Ανατολικής Στοάς του. and its Eastern Adit.
Σχήμα 3.8 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό στην Περιοχή Αλεστού.
Σχήμα 3.9 Περιοχή Αλεστού – Γεωλογική Τομή της Στοάς Σ2 του Χαρακώματος Χ1.
Σχήμα 3.10 Γεωλογικός Χάρτης της Περιοχής Κοκκινοβούναρου.
Σχήμα 3.11 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό στον Κοκκινοβούναρο.
Σχήμα 3.12 Δελτίο Δειγματοληψίας και Αποτελέσματα Αναλύσεων των Σωρών 1

έως 15 στον Κοκκινοβούναρο Ημερομηνίας 20/12/1937.
Σχήμα 3.13 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό στην Περιοχή της

Σιάς.
Σχήμα 3.14 Γεωλογική Τομή της Στοάς 2 του Φρέατος 3 στην Περιοχή Σιάς.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 379

Σχήμα 3.15 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό στην Περιοχή Αγίου
Ευτυχίου.

Σχήμα 3.16 Γεωλογική Τομή του Κεκλιμένου Αρ. 4 του Φρέατος Αρ. 40.
Σχήμα 3.17 Τα Ερευνητικά και Μεταλλευτικά Έργα για Χρυσό στην Περιοχή

Τουρουντζιάς.
Σχήμα 3.18 Ερευνητικές Εργασίες για Χρυσό στην Περιοχή Τουρουντζιάς
Γεωλογική Τομή του Φρέατος 8.

Κεφάλαιο 4. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΡΩΜΙΤΩΝ

Σχήμα 4.1 Το Πλουτώνιο Σύμπλεγμα του Τροόδους.
Σχήμα 4.2 Συνοπτικός Χάρτης των Μεταλλείων Χρωμιτών του Τροόδους.
Σχήμα 4.3 Μεταλλείο Χρωμιτών Κοκκινορότσου – Η Μεταλλοφόρος Ζώνη και

τα Κυριότερα Μεταλλευτικά Έργα Προσπελάσεως.
Σχήμα 4.4 Μεταλλείο Χρωμιτών Κοκκινορότσου – Τέσσερα Κύρια Πατώματα.
Σχήμα 4.5 Μεταλλείο Χρωμιτών Καννούρων – Η Μεταλλοφόρος Ζώνη και

τα Κυριότερα Μεταλλευτικά Έργα Προσπελάσεως.
Σχήμα 4.6 Μεταλλείο Χρωμιτών Καννούρων – Τέσσερα Κύρια Πατώματα.
Σχήμα 4.7 Τα Μεταλλεία Χρωμιτών Χατζηπαύλου.

Κεφάλαιο 5. ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟ ΑΜΙΑΝΤΟΥ

Σχήμα 5.1 Χάρτης της Ευρύτερης Περιοχής Αμιάντου.
Σχήμα 5.2 Χάρτης του Πλουτωνίου Συμπλέγματος του Τροόδους.
Σχήμα 5.3 Χάρτης του Μεταλλείου Αμιάντου
Σχήμα 5.4 Η Παραγωγή του Μεταλλείου Αμιάντου.
Σχήμα 5.5 Το Προσωπικό του Μεταλλείου Αμιάντου.
Σχήμα 5.6 Η Ποιότητα του Μεταλλεύματος Αμιάντου.
Σχήμα 5.7 Το Επεξεργασμένο Μετάλλευμα Αμιάντου.
Σχήμα 5.8 Η Παραγωγή Ινών του Μεταλλείου Αμιάντου.
Σχήμα 5.9 Η Εξαγωγή Ινών από το Μεταλλείο Αμιάντου.
Σχήμα 5.10 Μεταλλείον Αμιάντου – Χάρτης δεικνύων τις Εναποθέσεις των Στείρων.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 380

Κεφάλαιο 6. ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟ ΜΑΓΝΗΣΙΤΗ (ΛΕΥΚΟΛΙΘΟΥ)

Σχήμα 6.1 Χάρτης των Εμφανίσεων Λευκολίθου στην Περιοχή του Ακάμα.
Σχήμα 6.2 Χάρτης των Υπογείων Έργων στην Περιοχή Μαγνησίας του Ακάμα.
Σχήμα 6.3 Η Κατανομή της Ποιότητας του Λευκολίθου στα Υπόγεια Έργα

την Περιοχή Μαγνησίας του Ακάμα.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ

Αναφορικά με τους πίνακες που περιλαμβάνονται στο Βιβλίο σημειώνονται τα ακόλουθα:

Τα στοιχεία από τη μεταλλευτική παραγωγή και τις εξαγωγές μεταλλευμάτων,
καθώς επίσης άλλα συναφή ιστορικά και στατιστικά στοιχεία από τη λειτουργία των
μεταλλείων λήφθηκαν από τις Ετήσιες Εκθέσεις της Υπηρεσίας Μεταλλείων που
εκδίδονται από το έτος 1925 και δημοσιεύονται από το Κυβερνητικό Τυπογραφείο
και την Υπηρεσία Μεταλλείων.

Κεφάλαιο 2. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΑΛΚΟΥΧΩΝ ΠΥΡΙΤΩΝ

Πίνακας 2.1 Τα Μεταλλεία Χαλκούχων Πυριτών της Κύπρου.
Πίνακας 2.2 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές από το Μεταλλείο Λίμνης.
Πίνακας 2.3 Η Μεταλλευτική Παραγωγή του Μεταλλείου Ευλοημένης.
Πίνακας 2.4 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές των Μεταλλείων

Κινούσας.
Πίνακας 2.5 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές του Μεταλλείου

Σκουριώτισσας.
Πίνακας 2.6 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές του Μεταλλείου Φοίνιξ

την Περίοδο 1972-1974.
Πίνακας 2.7 Η Παραγωγή Καθόδων Χαλκού από τη Hellenic Copper Mines.
Πίνακας 2.8 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές του Μεταλλείου

Μαυροβουνίου.
Πίνακας 2.9 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές του Μεταλλείου

Απλικίου.
Πίνακας 2.10 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές του Μεταλλείου Λεύκα ‘Α’.
Πίνακας 2.11 Η Μεταλλευτική Παραγωγή των Μεταλλείων Ασγάτας – Καλαβασού.
Πίνακας 2.12 Η Εξαγωγές Μεταλλευμάτων από τα Μεταλλεία Ασγάτας – Καλαβασού.
Πίνακας 2.13 Η Μεταλλευτική Παραγωγή των Μεταλλείων Μιτσερού – Αγροκηπιάς.
Πίνακας 2.14 Οι Εξαγωγές Μεταλλευμάτων από τα Μεταλλεία Μιτσερού –

Αγροκηπιάς.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 382

Πίνακας 2.15 Η Μεταλλευτική Παραγωγή στα Μεταλλεία Μεμί και Αλεστού.
Πίνακας 2.16 Οι Εξαγωγές Μεταλλευμάτων από τα Μεταλλεία Μεμί και Αλεστού.
Πίνακας 2.17 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές από τα Μεταλλεία Σιάς.
Πίνακας 2.18 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές από το Μεταλλείο

Μαθιάτη.
Πίνακας 2.19 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές από τα Μεταλλεία

Καμπιών και Καπέδων.
Πίνακας 2.20 Η Μεταλλευτική Παραγωγή και οι Εξαγωγές της Kampia Mines Ltd.

Κεφάλαιο 3. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΟΥ

Πίνακας 3.1 Η Παραγωγή Χρυσού και Αργύρου στο Μεταλλείο Σκουριώτισσας.
Πίνακας 3.2 Η Παραγωγή του Μεταλλείου Χρυσού Νότιου Μαθιάτη.
Πίνακας 3.3 Η Παραγωγή του Μεταλλείου Χρυσού (Βόρειου) Μαθιάτη.
Πίνακας 3.4 Αναλύσεις των Σωρών Μεταλλεύματος Χρυσού και Αργύρου του

Μεταλλείου Χρυσού Κοκκινοβούναρου.
Πίνακας 3.5 Η Παραγωγή του Μεταλλείου Χρυσού Αγκλισίδων.
Πίνακας 3.6 Η Παραγωγή Χρυσού και Αργύρου της Cyprus Sulphur and Copper

Company Ltd.
Πίνακας 3.7 Η Συνολική Εκμετάλλευση και Παραγωγή Χρυσού και Αργύρου.

Κεφάλαιο 4. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΡΩΜΙΤΩΝ

Πίνακας 4.1 Η Παραγωγή και Εξαγωγές Χρωμίτη από τα Μεταλλεία του Τροόδους.

Κεφάλαιο 5. ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟΝ ΑΜΙΑΝΤΟΥ

Πίνακας 5.1 Στατιστικά Στοιχεία του Μεταλλείου Αμιάντου.

Πρώτο Μέρος – Περίοδος 1925-1954.

Δεύτερο Μέρος- Περίοδος 1955-1988.

Πίνακας 5.2 Η Παραγωγή του Εργοστασίου Προϊόντων Αμιαντοτσιμέντου.

Κεφάλαιο 7. Η ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
ΚΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Πίνακας 7.1 Οι υπαίθριες εκμεταλλεύσεις αμιάντου και χαλκούχων μεταλλευμάτων.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

Στο Βιβλίο περιλαμβάνονται 91 φωτογραφίες οι οποίες προέρχονται από το φωτο-
γραφικό αρχείο της Ελληνικής Μεταλλευτικής Εταιρείας (ΕΜΕ) και έχουν εξασφα-
λιστεί ως ακολούθως:

• 13 Φωτογραφίες από τα παλαιά στοιχεία της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας
Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων (ΑΕΕΧΠ&Λ).

• 42 Φωτογραφίες από τα παλαιά στοιχεία της Cyprus Mines Corporation (CMC).
• 3 Φωτογραφίες από τα παλαιά στοιχεία της Cyprus Sulphur and Copper Company
• (CSCC).
• 3 Φωτογραφίες από τα παλαιά στοιχεία της Cyprus Asbestos Mines (CAM).
• 1 Φωτογραφία από τα παλαιά στοιχεία της Kampia Mines.
• 29 Φωτογραφίες από τα νεώτερα στοιχεία της ΕΜΕ, εκ των οποίων οι 24 έχουν

ληφθεί από τον πρώην Προϊστάμενο Τοπογράφο και παλαιότερα επίσημο
φωτογράφο της Κώστα Σαββίδη και 5 από τον παρόντα συγγραφέα.

Αναλυτικά ο Κατάλογος των Εικόνων έχει ως εξής:

Κεφάλαιο 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Εικόνα 1.1 Αρχαίες Σκωρίες στους Πρόποδες του Λόφου Κρεάτης στο Μιτσερό.

(Προέλευση Εικόνας 1.1: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΕΜΕ.)

Κεφάλαιο 2. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΑΛΚΟΥΧΩΝ ΠΥΡΙΤΩΝ

Εικόνα 2.1 Άποψη του Μεταλλείου Λίμνης με την Glory Hole στο κέντρο, 1942.
Εικόνα 2.2 Βορειοανατολική άποψη του Μεταλλείου Λίμνης, 1965.
Εικόνα 2.3 Βόρεια άποψη του Μεταλλείου Λίμνης,1975.
(Προέλευση Εικόνων 2.1-2.3 : Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της CSCC.)
Εικόνα 2.4 Charles Godfrey Gunther (1880-1929).

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 384

Εικόνα 2.5 Η Ιερά Μονή της Παναγίας της Σκουριώτισσας, ο Σωρός των Αρχαίων

Σκωριών και ο Λόφος της Φουκάσας, 1913.

Εικόνα 2.6 Η Ιερά Μονή Σκουριώτισσας και η Εκκλησία της, 1913.

Εικόνα 2.7 Φωτογραφία ληφθείσα κατά τη διαπραγμάτευση με τους ιδιοκτήτες

της γης στον Λόφο της Φουκάσας, 1913.

Εικόνα 2.8 Ο C.G. Gunther (τρίτος από αριστερά) κατά τη διαπραγμάτευση με

τους ιδιοκτήτες της γης στη Φουκάσα, ιστάμενοι πάνω στον σωρό

των Σκωριών, 1913.

Εικόνα 2.9 Αριστερά η Είσοδος της Κύριας Στοάς το 1926 και δεξιά μεταφορά μεταλ-

λεύματος με μουλάρια κατά τα πρώτα χρόνια (1920) στη Σκουριώτισσα.

Εικόνα 2.10 Συνάθροιση στη Σκουριώτισσα Μεταλλωρύχων για Πληρωμή, 1928.

Εικόνα 2.11 Η παλαιά αποβάθρα στην Πεντάγια, 1922.

Εικόνα 2.12 Η αποβάθρα Ξερού, 1926.

Εικόνα 2.13 Βαγόνια μεταλλεύματος στην αποβάθρα Ξερού, 1926.

Εικόνα 2.14 O ηλεκτροπαραγωγικός σταθμός Ξερού, 1926.

Εικόνα 2.15 Άποψη του Λόφου και του Μεταλλείου Σκουριώτισσας από αέρος

από τα Δυτικά, 1965.

Εικόνα 2.16 Η Νοτιοανατολική πλευρά του Μεταλλείου Σκουριώτισσας, 1965.

Εικόνα 2.17 Άποψη του Μεταλλείου Φοίνιξ, 1973.

(Προέλευση Εικόνων 2.4-2.17: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της CMC.)

Εικόνα 2.18 Άποψη των Δεξαμενών Copper Cement στη Σκουριώτισσα, 1990.

Εικόνα 2.19 Παραγωγή Καθόδων Χαλκού στη Σκουριώτισσα, 1996.

(Προέλευση Εικόνων 2.18-2.19: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΕΜΕ.)

Εικόνα 2.20 Αεροφωτογραφία της Κεντρικής Πλατείας του Μαυροβουνίου, 1965.

Εικόνα 2.21 Η Κεντρική Πλατεία του Μεταλλείου Μαυροβουνίου με το Φρέαρ 6

στο κέντρο και τα Αποδυτήρια στο βάθος, 1950.

Εικόνα 2.22 Άποψη της Κεντρικής Πλατείας του Μαυροβουνίου με το Κτίριο

των Αποδυτηρίων και τον Κόλπο Μόρφου στο βάθος, 1960.

Εικόνα 2.23 Η Είσοδος της Κύριας Στοάς στο υψόμετρο 96 μ. (314’)

στην Κεντρική Πλατεία Μαυροβουνίου, 1940.

Εικόνα 2.24 Οι Εσωτερικές Εγκαταστάσεις των Αποδυτηρίων Μαυροβουνίου,

1940. Εικόνα 2.25 Μεταλλείο Μαυροβουνίου, η Κεντρική Στοά

στο επίπεδο 96 μ., 1930.

Εικόνα 2.25 Μεταλλείο Μαυροβουνίου, η Κεντρική Στοά στο επίπεδο 96 μ., 1930.

Εικόνα 2.26 Μεταλλείο Μαυροβουνίου, το Φρέαρ Αρ. 3, 1930.

Εικόνα 2.27 Οι εγκαταστάσεις φορτοεκφόρτωσης στην Κεντρική Πλατεία του

Μαυροβουνίου, 1940.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 385

Εικόνα 2.28 Το Μεταλλείο Απλικίου, η Βορειοανατολική Πλευρά, 1970.

Εικόνα 2.29 Γενική άποψη των Εγκαταστάσεων Εμπλουτισμού στο Ξερό, 1965.

Εικόνα 2.30 Μερική άποψη των Εγκαταστάσεων Εμπλουτισμού στο Ξερό, 1970.

Εικόνα 2.31 Αποθήκευση Copper Concentrate (δεξιά) και Pysands (αριστερά) στο

Ξερό, 1939.

(Προέλευση Εικόνων 2.20-2.31: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της CMC.)

Εικόνα 2.32 Το Παλαιό Τριβείο στην Περιοχή Μαυριδιών, 1938.

Εικόνα 2.33 Η Αποκάλυψη του Κοιτάσματος ‘Α’ στα Μαυρίδια, 1940.

Εικόνα 2.34 Μεταλλείο Μαυριδιών – Είσοδος της Στοάς Κανελλοπούλου, 1965.

Εικόνα 2.35 Μεταλλείο Μαυριδιών - το Κεκλιμένο στο Κοίτασμα Μουσούλου,

1970.

Εικόνα 2.36 Σκηνή από την Κατασκευή Γέφυρας επί της Γραμμής του Τραίνου

από το Μεταλλείο Μαυριδιών προς το Βασιλικό στον Βασιλοπόταμο,

1938.

Εικόνα 2.37 Σκηνή από την Κατασκευή του Εναέριου Σιδηρόδρομου στο Βασιλικό

για τη Φόρτωση των Μεταλλευτικών Προϊόντων σε Πλοία, 1938.

Εικόνα 2.38 Σκηνές από την κατασκευή του Πυλώνα Φορτώσεων του Εναέριου

Βασιλικού, 1938.

Εικόνα 2.39 Φόρτωση Πλοίου με τον Εναέριο Σιδηρόδρομο Βασιλικού, 1939.

Εικόνα 2.40 Σκηνή από την Ανέγερση του Τριβείου στο Βασιλικό, 1938.

Εικόνα 2.41 Άποψη του Τριβείου Βασιλικού, 1940.

(Προέλευση Εικόνων 2.32-2.41: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΑΕΕ-

ΧΠ&Λ.)

Εικόνα 2.42 Άποψη του Εργοστασίου Εμπλουτισμού Βασιλικού, 1980.

(Προέλευση Εικόνας 2.42: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΕΜΕ.)

Εικόνα 2.43 Σκηνή από τη Μεταφορά Εξαρτημάτων του Γεωτρυπάνου Φορακύ,

1930.

Εικόνα 2.44 Το Γεωτρύπανο Φορακύ με το προσωπικό του, Κορώνη Μιτσερού, 1935.

(Προέλευση Εικόνων 2.43- 2.44: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της

ΑΕΕΧΠ&Λ.)

Εικόνα 2.45 Έρευνες με Περιστροφικό Γεωτρύπανο, Κορώνη Μιτσερού, 1965.

Εικόνα 2.46 Γενική Άποψη του Μεταλλείου Κοκκινοπεζούλας, 1960.

Εικόνα 2.47 Η Εκσκαφή του Μεταλλείου Κοκκινοπεζούλας, 1966.

Εικόνα 2.48 Μεταλλείο Κοκκινόγιας – Επιφανειακές Εγκαταστάσεις, 1976.

Εικόνα 2.49 Μεταλλείο Κοκκινόγιας – Στοά 336 μ., 1976.

Εικόνα 2.50 Μεταλλείο Κοκκινόγιας, Υπόγεια Εκμετάλλευση, 1975.

Εικόνα 2.51 Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Μιτσερού, μέρος του Τριβείου, 1976.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 386

Εικόνα 2.52 Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Μιτσερού – Κυψέλες Επίπλευσης, 1976.

Εικόνα 2.53 Η Γερανογέφυρα Φορτώσεων Καραβοστασίου, άποψη από την ακτή,

1970

Εικόνα 2.54 Φόρτωση Συμπυκνώματος Μεταλλεύματος σε Πλοίο στη Γερανογέ-

φυρα Φορτώσεων Καραβοστασίου, 1970.

Εικόνα 2.55 Ακόμα μια άποψη από τη Φόρτωση Πλοίου στο Καραβοστάσι, 1970.

Εικόνα 2.56 Άποψη του Μεταλλείου Μεμί, 1970.

Εικόνα 2.57 Άποψη της Ανατολικής Πλευράς του Λόφου του Αλεστού, 1985.

Εικόνα 2.58 Το Μεταλλείο Μαθιάτη, 1970.

(Προέλευση Εικόνων 2.45-2.58: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΕΜΕ.)

Εικόνα 2.59 Το Μεταλλείο Περιστερκά της Kampia Mines Ltd., 1972.

(Προέλευση Εικόνας 2.59: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της Kampia

Mines.)

Κεφάλαιο 3. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΟΥ

Εικόνα 3.1 Μεταλλείο Σκουριώτισσας, μέτωπο Devil’s Mud στο Πάτωμα 250 μ.
(820’), (Πάχος στρώσης περίπου 25 εκ.), 1934.

Εικόνα 3.2 Μεταλλείο Σκουριώτισσας, Σωροί Χρυσοφόρου Μεταλλεύματος στην
Πλατεία 279 μ. (915’), Ιανουάριος 1934.

Εικόνα 3.3 Μεταλλείο Σκουριώτισσας, Σωροί Χρυσοφόρου Μεταλλεύματος στην
Πλατεία 210 μ. (710’), Ιούλιος 1934.

Εικόνα 3.4 Μεταλλείο Απλικιού – Υπόγεια Έργα Εκμετάλλευσης Χρυσού, 1936.
Εικόνα 3.5 Μεταλλείο Απλικιού, Επιφανειακή Εκμετάλλευση Χρυσού, 1936.
Εικόνα 3.6 Μεταλλείο Απλικιού, Πλατεία 213 μ. και πάνω η Αποκάλυψη Χρυσού,

1938.
Εικόνα 3.7 Μεταλλείο Χρυσού Νότιου Μαθιάτη, Τομή Devil’s Mud, 1936.
Εικόνα 3.8 Ενσάκκιση Μεταλλεύματος στο Νότιο Μαθιάτη, Απρίλιος 1936.
Εικόνα 3.9 Μεταλλείο Χρυσού Νότιου Μαθιάτη, Υπαίθρια Εκμετάλλευση, 1938.
Εικόνα 3.10 Μεταλλείο Χρυσού Νοτίου Μαθιάτη, τα Μέσα Μεταφοράς

Μεταλλεύματος.
Εικόνα 3.11 Μεταλλείο Χρυσού Νοτίου Μαθιάτη, Πανοραμική Άποψη, 1937.
Εικόνα 3.12 Μεταλλείο Χρυσού Βορείου Μαθιάτη, Τομή Devil’s Mud, 1936.
Εικόνα 3.13 Μεταλλείο Χρυσού Βορείου Μαθιάτη, Αρχικά Έργα Αποκάλυψης,

1936.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 387

Εικόνα 3.14 Άποψη του Μεταλλείου Χρυσού Βόρειου Μαθιάτη, Αύγουστος 1936.

Εικόνα 3.15 Άποψη από ψηλά του Μεταλλείου Χρυσού Βόρειου Μαθιάτη, Ιού-

λιος 1936.

Εικόνα 3.16 Μεταλλείο Χρυσού Βορείου Μαθιάτη, Πανοραμική Άποψη, 1936.

(Προέλευση Εικόνων 3.1-3.16: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της CMC.)

Εικόνα 3.17 Άποψη του Εργοστασίου Κυανιώσεως Χρυσού Μιτσερού,1937.

Εικόνα 3.18 Το Εργοστάσιο Κυανιώσεως Χρυσού Μιτσερού, στο βάθος ο Λόφος

Κορώνης, 1938.

Εικόνα 3.19 Μεταλλείο Χρυσού Κοκκινοβούναρου, Σκηνή από τις Εργασίες, 1939.

(Προέλευση Εικόνων 3.17-3.19: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΑΕΕ-

ΧΠ&Λ.)

Εικόνα 3.20 Μεταλλείο Χρυσού Αγκλισίδων, Φόρτωση Μεταλλεύματος, Φεβρ. 1936.

Kεφάλαιο 4. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΡΩΜΙΤΩΝ

Εικόνα 4.1 Μεταλλεία Χρωμιτών, Επιφανειακές Γεωτρήσεις Πυρηνοληψίας, 1975.

Εικόνα 4.2 Μεταλλείο Χρωμίτη Κοκκινορότσου, Είσοδος της Στοάς Αρ. 27, 1305

μ. 1975.

Εικόνα 4.3 Μεταλλείο Χρωμίτη Κοκκινορότσου, Μεταφορά Μεταλλεύματος,

1975.

Εικόνα 4.4 Μερική Άποψη του Εργοστασίου Εμπλουτισμού Χρωμιτών, 1975.

Εικόνα 4.5 Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Χρωμιτών - Διαχωριστής με Βαρέα Διά-

μεσα, 1975.

Εικόνα 4.6 Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Χρωμιτών – Γραμμή Χειροδιαλογής, 1970.

Εικόνα 4.7 Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Χρωμιτών – Δονούμενες Τράπεζες, 1975.

Εικόνα 4.8 Μεταλλείο Κοκκινορότσου, η Πλατεία της Στοάς στο Υψόμ. 1153 μ., 1980.

(Προέλευση Εικόνων 4.1-4.8: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΕΜΕ.)

Κεφάλαιο 5. ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟ ΑΜΙΑΝΤΟΥ

Εικόνα 5.1 Άποψη του Μεταλλείου Αμιάντου από τον Βορρά, 1937.

Εικόνα 5.2 Άποψη από αέρος από τα Ανατολικά του Μεταλλείου Αμιάντου, 1965.

Εικόνα 5.3 Άποψη του Μεταλλείου Αμιάντου από τον Βορρά, 1970.

(Προέλευση Εικόνων 5.1 - 5.3: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της CAM.)

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 388

Κεφάλαιο 6. ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟ ΜΑΓΝΗΣΙΤΗ (ΛΕΥΚΟΛΙΘΟΥ)

Εικόνα 6.1 Απόψεις των Υπογείων Έργων δεικνύουσαι την παρουσία του Λευ-

κολίθου (Μαγνησίτη) στα Τοιχώματα των Εκμεταλλεύσεων.

(Προέλευση Εικόνων 6.1: Αρχείο ΕΜΕ από τα στοιχεία της ΕΜΕ.)

ΠΗΓΕΣ - ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
(Sources of technical information - Bibliography)

ΠΗΓΕΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ - Τεχνικό Αρχείο που περιλαμβάνει στοιχεία
των εταιρειών: Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμά-
των, Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία Ltd., Hellenic Copper Mines Ltd., Cyprus
Sulphur and Copper Company Ltd., Cyprus Mines Corporation, Cyprus Chrome
Mines Ltd., Kampia Mines Ltd., Troulli Mines Ltd. και Cyprus Asbestos Mines Ltd.

CYPRUS SULPHUR AND COPPER COMPANY - Αρχειακό υλικό που παραχωρήθηκε από
το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης.

ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - Ετήσιες Εκθέσεις για την περίοδο 1925 - 2020.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Adamides N.G., 1975. Geological History of the Limni Concession, Cyprus, in the Light of the
Plate Tectonics Hypothesis. Transactions of the I.M.M., B17.

Αδαμίδης Ν., 1978. Α Report on the Geology of the Kalavasos Mining Lease. Unpublished
internal report of the Hellenic Mining Company.

Adamides, N.G., 1980. The Form and Environment of Formation of the Kalavasos Ore Deposits,
Cyprus. Proceedings of the International Ophiolite Symposium, Nicosia, p.117-127.

Adamides N., 1983. Geological Report on the Tamasos District. Unpublished internal report
of the Hellenic Mining Company.

Adamides N., 1984. Cyprus Volcanogenic Sulphide Deposits in Relation to the Environment
of their Formation. Doctoral Thesis, University of Leicester, UK.

Adamides N.G., 2010. Mafic-dominated Volcanogenic Sulphide deposits in the Troodos
Ophiolite, Cyprus. Part 2 – A Review of Genetic Models and Guides for Exploration.
Transactions of the I.M.M., B119.

Bear L. M., 1963. The Mineral Resources and Mining Industry of Cyprus. Bulletin No. 1,
Geological Survey Department, Nicosia, Cyprus.

Bruce J.L., 1947. Cyprus Mines Copper Again. American Institute of Mining Engineers,
Technical Publication 2459. Mining Technology XII.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 390

Bruce J.L., Nicolson G.W. and Tate J.G., 1948. Use of Steel in Top Slicing. American Institute
of Mining Engineers, Technical Publication 2458.

Christoforou J., 1976. Geological Report on the Mitsero-Agrokipia Area. Unpublished internal
report of the Hellenic Mining Company.

Christoforou J., 1976. The Geology and Mineralogy of the Kokkinoyia Deposit, Cyprus.
Dissertation for Master’s Degree, University of Cardiff, U.K.

Constantinou G., 1973. The Geology and Genesis of the Sulphide Ores of Cyprus. Unpublished
PhD thesis, University of London, UK.

Constantinou G., 1980. Metallogenesis Associated with the Troodos Ophiolite. Proceedings
of the International Ophiolite Symposium, Nicosia, pp 663-674.

Cullis C. G. and Edge A. B., 1927. Report on the Cupriferous Deposits of Cyprus. Published
by the Crown Agents for the Colonies, London.

Cyprus Mines Corporation, 1938. “Gold - South Mathiati.” Unpublished internal report.
Cyprus Mines Corporation, 1938. “Gold - North Mathiati.” Unpublished internal report.
Cyprus Mines Corporation, 1938. “Gold - Anglisides.” Unpublished internal report.
Cyprus Mines Corporation, 1937. “Research Investigation No.17 Devil’s Mud” Unpublished

internal report.
Cyprus Mines Corporation, 1970. “Feasibility Study-Refractory Marginal Materials - Cyprus.

Unpublished internal report.
Dana E. S. and Ford E.W., 1922. A Textbook of Mineralogy. John Wiley and Sons, New York.
Gordon - Smith J., 1959. The Limni Orebody. Internal Report of the Cyprus Sulphur and

Copper Company Ltd.
Gordon - Smith J., 1961. Prospecting at Limni. Internal Report of the Cyprus Sulphur and

Copper Company Ltd.
Gordon - Smith J., 2001. Memories of the Limni Mines. Unpublished Report.
Greenbaum D., 1972. The Geology and Evolution of the Troodos Plutonic Complex and

Associated Chromite Deposits, Cyprus. Unpublished PhD thesis, University of Leeds, UK.
Kinderman A., 2005. Mineralogical and Geochemical Investigation of Hydrothermal Gold

Mineralization from the Troodos Ophiolite Complex, Cyprus. PhD Thesis, TU Bergakademie
Freiberg Institute of Mineralogy.
Kortan O., 1970. The Cupreous Deposit of Skouriotissa. Doctoral Thesis, Technical University
of Clausthal, Germany.
Lavender D., 1962. The Story of the Cyprus Mines Corporation. The Huntington Library, San
Marino, California.
Lydon J.W., 1987. The Chemical and Mineralogical Zonation of the Mathiati Alteration Pipe,
Cyprus, and its Genetic Significance. Geological Survey of Canada. Basic and Ultrabasic
Rocks, p. 1-20.
Μαΐστρου Ε., Μαυροκορδάτου Δ., Μαχαίρας Γ., Μπελαβίλας Ν., Παπαστεφανάκη Λ. και
Πολύζος Γ., 2007. Ανώνυμη Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων (1909
- 1993) - Λιπάσματα Δραπετσώνας. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.
Maliotis G. and Christoforou J., 1976. A Geological Report on the Kokkinoyia Orezone, Tamasos
Mining Area. Unpublished internal report of the Hellenic Mining Company.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 391

Maliotis G. and Christoforou J., 1976. The Mining Geology of the Kampia-Mavri-Kapedhes
Area. Unpublished internal report of the Hellenic Mining Company.

Maliotis G., 1976. A Note on the Mining Geology and Exploration Principles of the Troodos
Chromite Deposits. Unpublished internal report of the Hellenic Mining Company.

Μαλιώτης Γ., 1976. Ενημερωτικό Σημείωμα επί της Προόδου των Ερευνητικών Εργασιών
στα Μεταλλεία του Χρωμίτου. Αδημοσίευτη εσωτερική έκθεση της Ελληνικής Μεταλ-
λευτικής Εταιρείας.

Maliotis G., 1976. A short note on the Magnesite occurrences in the Akamas Peninsula.
Unpublished internal report of the Hellenic Mining Company.

Μαλιώτης Γ., 1977. Σημείωμα επί της Προόδου των Ερευνητικών Εργασιών στην Περιοχή
Καμπιών (Κοκκινοβούναρου). Αδημοσίευτη εσωτερική έκθεση της Ελληνικής Μεταλ-
λευτικής Εταιρείας.

Maliotis G., 1992. A Study on Chromite Ore and Chromium. Unpublished internal report of
the Hellenic Mining Company.

Maliotis G., 1996. Chromium Uses and Markets. Industrial Minerals Publications Ltd., England.
Μαραγκός Χ., 1940α. Μεταλλείο Τουρουντζιάς - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού. Αδη-

μοσίευτη εσωτερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων
και Λιπασμάτων.
Μαραγκός Χ., 1940β. Μεταλλείο Αγίου Ευτυχίου - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού.
Αδημοσίευτη εσωτερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων
και Λιπασμάτων.
Μαραγκός Χ., 1940γ. Τα Μεταλλεία Παρεκκλησιάς. Αδημοσίευτη εσωτερική έκθεση της
Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων.
Μιχαηλίδης Α., 1983. Η Γένεσις των Χρωμιτών του Πλουτωνίου Συμπλέγματος Τροόδους,
Κύπρου. Διατριβή επί Διδακτορία, Πανεπιστήμιον Αθηνών.
Μούσουλος Λ., 1947. Οι Πυριτιούχοι Σωροί Καλαβασού, Χειρόγραφο βιβλίο περιορισμέ-
νης κυκλοφορίας, Αθήναι.
Μούσουλος Λ., 1957. Συμβολή εις την Μελέτη των Κοιτασμάτων Χαλκούχου Σιδηροπυρίτου
της Νήσου Κύπρου. Γεωλογικά Χρονικά των Ελληνικών Χώρων, Αθήναι, Τόμος 8, σ. 269-320.
Μούσουλος Λ., 1967-1981. Σημειώματα επί των Συζητηθέντων Θεμάτων κατά τις Επισκέ-
ψεις του στην Κύπρο. Είκοσιτρεις Αδημοσίευτες εσωτερικές εκθέσεις της Ελληνικής
Μεταλλευτικής Εταιρείας.
Μούσουλος Λ., Μαλιώτης Γ. και Μιχαηλίδης Α., 1979. Συμβολή στη Μελέτη των Χρωμιτο-
φόρων Κοιτασμάτων του Οφιολιθικού Συμπλέγματος Τροόδους. Πρακτικά της Ακαδη-
μίας Αθηνών, Τόμος 54, σ. 211.
Ξυδάς Γ., 1984. Η Εκμετάλλευση Χρωμιτών εις Κύπρον, Πανελλήνιο Συνέδριο Χρωμιτών, Λευ-
κωσία, Δελτίο Αρ. 2 του Συνδέσμου Γεωλόγων και Μεταλλειολόγων Κύπρου, σελ. 99 - 125.
Ξυδάς Κ., 1984. Εμπειρίες από την Εφαρμογή της Μεθόδου της Υδραυλικής Γομώσεως Τσι-
μεντοτελμάτων σε Κυπριακά Μεταλλεία Θειούχων Ορυκτών και Χρωμίτη. Πανελλήνιο
Συνέδριο Χρωμιτών, Λευκωσία, Δελτίο Αρ. 2 του Συνδέσμου Γεωλόγων και Μεταλλειο-
λόγων Κύπρου, σελ 126 - 142.

ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 392

Παπαδόπουλος Μ., 1984. Εμπλουτισμός και Εμπορία Πυρίμαχων Χρωμιτών εις την Ελλη-
νική Μεταλλευτικήν Εταιρεία Λτδ., Κύπρου. Πανελλήνιο Συνέδριο Χρωμιτών, Λευκωσία,
Δελτίο Αρ. 2 του Συνδέσμου Γεωλόγων και Μεταλλειολόγων Κύπρου, σ. 173-188

Panayiotou A. ed., 1980. Ophiolites: Proceedings of the International Ophiolite Symposium,
Cyprus, 1979. Cyprus Geological Survey Department, 781 p.

Sagui C.L., 1925. Asbestos Deposits of Cyprus. Economic Geology, Vol. 20 p.371.
Seltrust Engineering, 1980. Ore Grade and Pit Slope Stability - Amiandos Mine. Unpublished

internal report of the Cyprus Amiandos Mines Ltd.
Seltrust Engineering, 1981a. Initial Geotechnical assessment of the Amiandos Mine.

Unpublished internal report of the Cyprus Amiandos Mines Ltd.
Seltrust Engineering, 1981b. Mineral Reserves estimation of the Amiandos Mine. Unpublished

internal report of the Cyprus Amiandos Mines Ltd.
Seltrust Engineering, 1982. Progress Report on the Mineral Reserves estimation of the

Amiandos Mine. Unpublished internal report of the Cyprus Amiandos Mines Ltd.
Trennery T.O. and Pocock B.G., 1972. Mining and Milling Operations at Limni Mine, Cyprus.

Transactions of the I.M.M. A81.
Vermeiren J., 1938α. Μεταλλεία Μιτσερού - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού. Αδημο-

σίευτη εσωτερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων και
Λιπασμάτων.
Vermeiren J., 1938β. Μεταλλείο Αλεστού - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού. Αδημο-
σίευτη εσωτερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων και
Λιπασμάτων.
Vermeiren J., 1938γ. Μεταλλείο Αγροκηπιάς - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού. Αδη-
μοσίευτη εσωτερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων
και Λιπασμάτων.
Yiouskin V., 1937a. Μεταλλεία Σιάς - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού. Αδημοσίευτη εσω-
τερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων.
Yiouskin V., 1937β. Μεταλλεία Κοκκινοβούναρου - Γεωλογικά στοιχεία ερευνών χρυσού.
Αδημοσίευτη εσωτερική έκθεση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων
και Λιπασμάτων.
Χατζιώτης Κ., 2005. Πρόδρομος Μποδοσάκης-Αθανασιάδης 1891-1979. Ίδρυμα Μποδο-
σάκη, Αθήναι.
Whitworth M., 1928. Cyprus and its Asbestos Industry. Mining Magazine, Vol. 39 p.143.
Wilson R.A.M. and Ingham F.T., 1959. The Geology of the Xeros – Troodos Area with an
Account of the Mineral Resources. Memoir No. 1, Cyprus Geological Survey.

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κύπρου

Σχεδιασμός – Επιμέλεια:
Μοτίβο Α.Ε.

Πλαπούτα 2 & Καλλιδρομίου, 114 73 Αθήνα,
Τηλ. 2108222835, [email protected]
Διόρθωση: Χρυσούλα Γραμμένου

© 2021 Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κύπρου & Δρ. Γεώργιος Μαλιώτης
για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο

ISBN 978-9925-553-41-9

Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμία διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρήτρας
απαγορευτικής των προσβολών της. Κατά το Ν. 2387/20 (όπως έχει τροποποιηθεί με το Ν.
2121/93 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με
το Ν. 100/1975), απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αποθήκευση σε κάποιο σύστημα διά-
σωσης και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή,
τμηματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς τη
γραπτή άδεια του εκδότη.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους ή όλου του έργου, καθώς και η αναπα-
ραγωγή ή μετάδοσή του με οποιοδήποτε οπτικοακουστικό, γραπτό ή άλλο μέσο
χωρίς την έγγραφη άδεια του εκδότη ή του συγγραφέα.

«Τα Μεταλλεία της Κύπρου» είναι μια προσπάθεια συμβολής στην καταγραφή,
περιγραφή και διάσωση των κυριότερων στοιχείων της Μεταλλευτικής
Βιομηχανίας της Κύπρου. Η βιομηχανία αυτή άρχισε να αναπτύσσεται τις
πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα και έδωσε την ευκαιρία σε μεγάλη μερίδα
του πληθυσμού να εξασφαλίσει μόνιμη εργοδότηση και σταθερό εισόδημα
και να βελτιώσει το βιοτικό της επίπεδο. Μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα
ήταν η σημαντικότερη βιομηχανία της νήσου και συνέβαλε ουσιαστικά στην
οικονομική της ανάπτυξη.
Τα μεταλλεύματα που εξορύχθηκαν συνδέονται όλα με το γεωλογικό σύμπλεγμα
του Τροόδους. Ήσαν χαλκούχοι πυρίτες και άλλα χαλκούχα ορυκτά, χρυσοφόρα
και αργυροφόρα μεταλλεύματα, αμίαντος, χρωμίτης και μαγνησίτης. Για την
εκμετάλλευσή τους δημιουργήθηκαν δεκάδες μικρά και μεγάλα επιφανειακά
και υπόγεια μεταλλεία, εγκαταστάσεις εμπλουτισμού και παραγωγής τελικών
προϊόντων και εγκαταστάσεις για τη φόρτωση και την εξαγωγή τους σε βιομηχανικά
κέντρα του εξωτερικού. Για κάθε μεταλλείο δίδονται τα βασικά χαρακτηριστικά
των έργων εκμετάλλευσης, σύντομη αναφορά στη διαδικασία παραγωγής των
εμπορεύσιμων προϊόντων και τα στατιστικά στοιχεία παραγωγής και εξαγωγών.
Αναπόφευκτα η μεταλλευτική δραστηριότητα, κυρίως η επιφανειακή, έχει
επηρεάσει το φυσικό περιβάλλον.
Για τη συγγραφή του βιβλίου αυτού ο συγγραφέας του Γεώργιος Μαλιώτης
αξιοποίησε το πλούσιο τεχνικό αρχείο της Ελληνικής Μεταλλευτικής Εταιρείας
(ΕΜΕ) στην οποία εργάστηκε για σαράντα-τρία χρόνια από το 1969 αρχικά
ως γεωλόγος υπόγειου μεταλλείου μέχρι τη θέση του διευθυντού της όταν
αφυπηρέτησε το 2012. Το αρχείο αυτό περιλαμβάνει τα στοιχεία της ίδιας της
ΕΜΕ αλλά και των άλλων ανενεργών πλέον μεταλλευτικών οργανισμών που
δραστηριοποιήθηκαν στο παρελθόν στην Κύπρο.
Ο Γεώργιος Μαλιώτης έχει πτυχίο B.Sc. (Sp.Hons) στη Γεωλογία από το
Πανεπιστήμιο του Shieffield, M.Sc. στην ειδίκευση Mining Geology and Mineral
Exploration και Ph.D. στη Γεωφυσική από το Πανεπιστήμιο του Leicester, της
Αγγλίας. Έχει κάνει πολλές δημοσιεύσεις σε διάφορα θέματα της ειδικότητας του.

ISBN 978-9925-553-41-9