Бұл кітап
Алматы іскер кеңесі
жəне Райымбек Баталов өзінің
қолдауымен жарық көрді
Марко Поло
ӘЛЕМНІҢ
ӘРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ
КІТАП
АЛМАТЫ
КазНИИК; Баур — 2021
ƏОЖ 821(100-87)- 93
КБЖ 84(0)- 445
П 52
Редакциялық алқа:
Хазбулатов А. Р. – философия докторы, қауымдастырылған профессор
Султанова М. Э. – өнертану кандидаты, қауымдастырылған профессор
Шайгозова Ж. Н. – педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор
Жарияланымды шығаруға жауаптылар: М. Э. Султанова, Ж. Н. Шайгозова
Жариялауға Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтының Ғылыми кеңесімен бегітілген, 25 маусым 2020 ж.
Поло М.
П 52 Марко Поло. Əлемнің әралуандығы туралы кітап / Редакторы И. П. Магидович. Аудармашы
С. С. Тоқтарова. Кіріспесі И. П. Магидовичтікі. Соңғы мақала А. Н. Гаркавецтікі. Кіріспе және соңғы
мақаланы аудармашылар С. С. Тоқтарова мен А. М. Айнақұлова. Аудармалардың редакторы А. Қ. Қабдол-
лина. Жалпы редакциясы және Пололар мен басқа саяхатшылардың жол жүру бағыттарының картасы
А. Н. Гаркавецтікі. – Алматы: Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты; Баур, 2021. – 308 б. + карта.
ISBN 978-601-7448-17-2
Даңқты саяхатшы Марко Полоның «Əлемнің әралуандығы туралы кітабы» алғаш рет қазақ тіліне
аударылып, төл тілімізде жарық көріп отыр. Ғасырлар қойнауын аралап, сонау көне замандардың
ақиқатын бүгінгі күнге алып жеткен Марко Поло кітабының құндылығына баға жетпесі анық.
Оқырманды бірден баурап, қызықтыра жөнелетін бұл кітаптағы ерек тұлға – Марко Полоның өзі.
Саяхатшының қиял-ғажайып ертегіге бергісіз, қауіп-қатерге толы, шым-шытырық өмірі кімді де бол-
масын еліктіріп әкетері сөзсіз. Жаужүрек, қайсар, байқампаз һәм парасатты көпес Марко! Марко Поло
Құбылай қолы астында өткен жылдар бойы қызмет етіп, моңғол-татарлардың өмірін жете зерттегенін,
өзі куә болған талай ақиқатты бүге-шүгесіне дейін қалдырмай жазып кетіп, түркі дүниесі тарихын
зерттеушілерге баға жетпес сый қалдырғанын сезіну, бойында түркінің қаны бар адамды бір
таңғажайып сезімге бөлейтіні рас екен.
ƏОЖ 821(100-87)-93
КБЖ 84(0)-445
ISBN 978-601-7448-17-2
© Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты, 2021
© Дизайны және беттеуі: Н. Ю. Анисимова, А. Н. Гаркавец, 2021
Оригиналдары: Книга Марко Поло. – М.: Географгиз, 1955
Книга Марко Поло о разнообразии мира, написанная
пизанцем Рустикано в 1298 г. от Р. Х. – Алма-Ата: Наука, 1990
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ
КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
XIII ғ. дейінгі Еуропаның Қытаймен байланысы
Еуропа мен Қытай арасындағы сауда байла- өкілін жібереді. Ол хан сарайына пілдің тісін,
ныстары б. з. б. І ғ. дейін орнатылды. Егер жана- тасбақа мен мүйізтұмсықтың мүйізін сыйға
ма дәлелдерге сүйенсек (әлі де толықтыруды қа- тартты. Бұл олардың ең алғашқы қатынасы екен.
жет етеді), сауда қатынасы бірнеше ғасыр бұрын Сарайға тартқан сыйлардың ішінде сирек, баға-
орнатылғаны туралы айтылған. Қытайда шыға- лы заттар кездеспейді, бәлкім жазушы мұны
рылуы күмәнсіз жібек маталарды пайдалану ту- жазбай кеткен”.1
ралы алғашқы сенуге тұрарлық деректер б. з. б. І Солтүстік Қытайға шығыс-христиан (не-
ғ. Рим әдебиетінде кездеседі. сториан) миссионерлерінің барғаны туралы біз-
Бірде пайда болған бұл сауда қатынастары ге жеткен мәлімет VII ғ. екінші ширегіне (635 ж.)
үзілсе де, ұзақ мерзімге созылмайтын және сауда жатады. Алайда, миссионерлердің Еуропадан
тікелей жүргізілмеген: біздің дәуіріміздің бірін- немесе Алдыңғы, тіпті Орта Азиядан шыққаны
ші мыңжылдығында Еуропа мен Қытай саудасы белгісіз.
арасында Орта және Алдыңғы Азияның әртүрлі Еуропа мен Қытай арасындағы тікелей бай-
халықтары дәнекер болды, осылайша Қытай тау- ланыстың болмағанынан (Ұлы Жібек Жолы2
арлары (негізінен жібек) бірнеше қолдан өтетін. арқылы қызу сауда жүргізілгеніне қарамастан)
Еуропадан тура Қытайға немесе кері бағыт- Еуропа елдерінде Қытай туралы деректер Қы-
тағы сауда, дипломатиялық, әскери-барлау және тайдағы Еуропа туралы деректер сияқты мар-
діни мақсаттағы саяхаттар жасалса да, өте сирек дымсыз аз болатын.
еді. Тарихта VII ғ. дейін осындай саяхаттар тура- Батыс Азия және Солтүстік Африка халық-
лы ешбір сенімді дерек сақталмаған. Рим импе- тары VII ғ. екінші ширегінде басталып, VIII ғ.
раторы Марк Аврелий Антониннің (б. з. 161-180 ерекше кең ауқымға жеткен араб-мұсылман өк-
жж.), яғни тарихшылардың пайымдауынша, “да- темдігінің арқасында Қытай туралы білімдерін
циндық әмірші Аньтунның” 166 жылы Қытайға біршама кеңейткен еді.
елшілігі туралы Қытай деректері күмән келті- Арабтар Аравия түбегінен шығысқа қарай
реді. бүкіл Иран таулы өлкесі мен Түркістанды, тү-
“166 жылы дациндық әмірші Антунь Қы- бектен солтүстікке қарай Месопотамияны, Си-
тайға Жинань (Аннам) арқылы сапар шеккен рия мен Палестинаны, Армян таулы өлкесін
1 Қар.: Н. Я. Бичурин (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние вре-
мена, Изд-во АН СССР, т. ІІ, 1950, 227 бет. Н. Бичурин Аннамға елші теңіз арқылы келді деп есептеген.
2 Солтүстік Қытайдан шығып, Орта Азия арқылы Сырдарияның жоғарғы бассейніне (оңтүстік бағыты)
және Балқаш даласына (солтүстік бағыты) дейін жеткен керуен жолы Ұлы Жібек Жолы деп аталды.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 3
және Кавказдың жартысын, түбектен батысқа ғыс Азияның жағалауларына ұласатын Тынық
қарай Мысырды, Ливияны және Атлас маңын- мұхитына сирек шығатын түбі тегіс, жеңіл араб
дағы елдерді, кейін (711 ж.) Пиреней түбегінің кемелері мен батыстағы кері бағытта Ормуз
барлығын дерлік жаулап алды. бұғазына дейін ауырлау Қытай кемелері жү-
Осылайша, VIII ғасырда Жерорта теңізінің зетін.3 Негізінен, X–XIII ғ. араб көпестері қытай
батыс, оңтүстік және шығыс жағалаулары, Суец кемелерінде Оңтүстік-Шығыс Азияның теңізде-
мойнағы, Қызыл теңіз бен Парсы шығанағының ріне бағыт алып, Ганьпуды қоса алғанда Оңтүс-
жағалаулары, Аравия теңізінің солтүстік жағала- тік Қытай порттарына (“Манзи” Марко Поло),
уы араб басқыншыларының қолында болды. яғни “Ұлы қала Кинсайдың” (Ханчжоу) алғыпор-
Олар Шығыс Еуропаны Алдыңғы және Орта тына жеткендерін Марко Полоның «Кітабын-
Азия арқылы Үндістанмен байланыстырған жә- дағы» әсерлі сипаттамаларға қарап болжауға бо-
не Ұлы Жібек жолының батыс аумағындағы ең лады.
маңызды құрлық жолдарында орнығып алды. Дәл араб саяхатшылары бірінші болып Х ғ.
Соның арқасында арабтар Еуропаның тек бүкіл дейін батыс мұсылман елдеріне, соның ішінде
Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиямен ғана олар жаулап алған Испанияға Орталық Азия мен
емес, сондай-ақ, Қытаймен саудасында да ма- Қытай туралы, негізінен, Шығыс Қытай және
ңызды дәнекер болды. Көп ұзамай IX ғасырға Оңтүстік Қытай теңіздеріне жататын оның оң-
дейін арабтар Африканың шығыс жағалауының түстік-шығыс бөлігі (“Мачин”) туралы толық,
бойымен Мозамбикке дейін таралып, Мадагас- нақты деректер әкелді. Дегенмен, араб мәлімет-
карға жетті. терінің батысеуропалық христиан әдебиетіне
Қытайлардың табаны тимеген Үнді мұхи- крест жорықтарына дейін енгені туралы тарихи
тының батыс бөлігіндегі теңіз саудасында араб- деректер кездеспейді, тіпті батысеуропаның гео-
тар толықтай монополистерге айналды. Үнді графиялық біліміне әсер етуі байқалмайды.
мұхитының орталық және шығыс бөлігінде, Шы-
Патша һәм дін қызметшісі Иоанн туралы аңыз
Бірінші крест жорығынан бастап, Батыс қақтайтын. Бірақ, Левантта крестшілер әртүрлі
Еуропа христиандарының айтарлықтай көп- шығыс шіркеулеріне қарайтын христиандардың
шілігі мұсылман-христиан Левантымен (Жақын айтарлықтай көп тобымен кездесті. Крестшілер
Шығыспен) тікелей байланысқа түсті. Шынына үшін олар Батыс Еуропада аяусыз қудаланатын,
келгенде, тек қарапайым крестшілер ғана емес, жаппай қырып-жойылуы тиіс “дінбұзарлар” бо-
сонымен қатар, крестшілер жасағының көсем- латын. Дегенмен, Таяу Шығыста шынында мұ-
дері де надан болғаны соншалық, Таяу Шығыс- сылмандарға қарсы католиктердің одақтары жиі
тың мұсылман ғалымдарымен және саяхатшы- құрылатын. Және қалай болғанда да, шығыс
лармен қарым-қатынас олардың географиялық христиандары жергілікті дәстүрлер мен тілді
көзқарасына ықпал етуі шамалы еді. Сондай-ақ, білгендіктен, крестшілер мен жергілікті христи-
олар дінге бар ынтасымен берілгендіктен мұ- ан дінін ұстанбайтын халықтың арасында дәне-
сылмандармен қарым-қатынас орнатудан қаш- кер қызметін атқаратын.
3 Араб және қытай кемелері Марко Поло «Кітабының» XXXVII және CLVIII тарауларында керемет суреттелген.
4 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Италияның, Францияның, Орталық Еуро- бір-бірімен және Еуропада үстемдік ететін рес-
паның дінбұзарларына қарсы крестшілер жо- ми діни ағымдармен, православтармен Шығыс
рықтарын ұйымдастыруға шақырған Рим папа- Еуропада, католиктермен Орталық және Батыс
лары еуропалық дінбұзарларды жаппай өлтіруге Еуропада жауласып, әртүрлі дінге сенушілердің
рұқсат беріп, ал Сирия мен Палестинадағы арасында алауыздық тудыратын. VIII ғ. бастап
крестшілердің көсемдеріне христиан шіркеу со- шығыс христиандарының өзара жауласуы хрис-
борларында дінбұзарлар деп танылған сол жер- тиандық емес жаңа дін – исламның жеңіске же-
дегі христиан дінін ұстанушыларға аяушылық тіп орнауынан кейін бәсеңдеп, несториандар
танытуға кеңес беріп, тіпті рақым етуді бұйыра- мен якобиттер арасындағы алауыздық XII ға-
тыны туралы бір қарағанда ақылға сыймайтын сырда тоқтатылды4.
тарихи факт осымен түсіндіріледі.
“Қарғысқа ұшыраған дінбұзарлар” болса да, Орта және Шығыс Азияда христиан дінін
батыс еуропалық католик-саяхатшылардың ази-
яттық және шығыс африкалық христиандарға де- негізгі таратушылар, яғни осы елдер туралы ба-
ген қатты қызығушылығын осылайша түсін- тысеуропалықтарға мәлімет берушілер нестори-
діруге болады. Плано Карпини мен Рубрук тақуа андар болды. Христиан дінінің басқа ағымдарына
ма, әлде Рим папасы мен католиктердің крестші- ерушілерге қарағанда Марко Поло өз «Кітабын-
королі Людовик IX “Əулиенің” елшілері ме, вене- да» олар туралы жиірек айтады.
циялық Пололар сияқты саудагерлер ме – бұлар-
дың барлығы барған елдері мен естуі бойынша Несториандар деп бөлек шығыс-христиан-
білген жерлерінде (әдетте сол шығыс христиан- дық діни сенімнің ерушілері аталды. Оның негі-
дары арасында сұрастырылып жиналған мәлі- зін Константинопольдік патриарх Несторий қа-
меттер бойынша) христиандардың болғаны тура- лады. Марко Полоның осы діни ағымның Азия-
лы (тіпті аз ғана тобы болса да) үнемі тілге тиек да таралғаны туралы айтқандары шындыққа са-
ететін. яды.5
Осы шығыс христиандары арқылы ор- Біздің заманымызға жеткен 781 ж., XVII ға-
сырда Сиань қаласынан табылған екі тілді (Қытай
және Сирия тілдерінде) тамаша христиан ескерткі-
тағасырлық Батыс Еуропаға Орталық, Шығыс ші Несториандарға тиесілі еді. Мұнда VII ғ. (636
және Оңтүстік Азия мен Шығыс Африка туралы ж.) бірінші жартысындағы Қытайдағы Христиан
(мысалы христиан Эфиопиясы) өте сирек және дінінің насихатталуы туралы айтылады. В. Бар-
сенімді мәліметтер келіп түсетін. тольдтың пайымдауынша, өкінішке орай, әлі
XII–XIII ғ. Оңтүстік-Шығыс Еуропада үс- дәлелдер келтірілмеген, алғашқы несториандық
темдік еткен грек православ шіркеуінің дініне христиан дінін уағыздаушылар Қытайға теңіз жо-
сенушілерден басқа, Батыс Азияда да көптеген лымен келуі мүмкін. Марко Поло (XIII–XIV ғ.)
ерушілер бар еді, крестшілер Таяу Шығыста да заманындағы Сирия және түркі христиан жазула-
жиі үш басқа христиан діни ағымдарының өкіл- ры бар тастар XIX ғ. соңғы ширегінде Орталық
дері – несториандар, якобиттер және маронит- Тянь-Шань алқабында тыбылған болатын (Кеңес
термен кездесетін. Олардың басшылары үнемі Одағы мен Қытай шекарасының екі жағында да).
4 Қар.: В. В. Бартольд. История изучения Востока в Европе и России. 2-е изд., 1925, 62-бет және жалғастары.
5 Несториандар туралы қар.: XXIV тараудың 3-ескертпесі.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 5
XIII ғасырдың орта тұсынан кешікпей хри- мен фомистер деп атайтын, аңыздардың бірінде
стиан дінінің несториандық ағымы Орталық ол Индостанның шығысындағы Коромандель
Азияның екі моңғол тайпасы арасында таралға- аралында қайтыс болған.
ны туралы нақты анықталды: батыста найман-
Батыс Азияда жергілікті мұсылмандар мен
дардың арасында және шығыста керейіттер ара- католик-крестшілер арасында және азиялық
сында.
Ортағасырлық батыс-еуропалықтарға Сол- жерлер туралы ақпарат берушілер марониттер
түстік-Шығыс Африка, Эфиопия, Үнді мұхи-
тының батыс бөлігіндегі аралдар туралы, әсіресе болатыны да сирек емес.7 Марко Поло заманын-
Үндістан туралы мәлімет беруде якобиттер ерек- да марониттер Таяу Шығыстың бірнеше елде-
ше рөл ойнады.6 рінде таралған болатын. XVI ғ. бастап олар Рим
папасының діни билігін мойындады, бірақ,
Орта ғасырларда монофизиттердің шығыс қазіргі уақытқа дейін ғұрыптарының кейбір
христиандық діни сенімнің өзгеше ағымының ерекшеліктерін сақтап қалды.
ерушілері осылайша аталды. Марко Поло зама-
нындағы әртүрлі ағымдарға жататын монофи- Таяу Шығыс елдері Батыс Еуропамен, Үн-
дістанмен, Орталық және Шығыс Азиямен сауда
зиттер Солтүстік-Шығыс Африкада (Мысыр, жүргізді. Таяу Шығыстық христиан көпестері
Эфиопия және Сокотра аралдарында), Батыс Азияның әр жерлерінде маңызды христиан қа-
Азияда және Оңтүстік Үндістанның теңіз ма- уымдарының барын білді. Бір дінге сенушілер
ңында таралған болатын. Үндістанда Сокотра- ретінде осы қауым өкілдерімен мұсылмандарға
дағыдай, оларды Оңтүстік Азияда христиан ді- немесе “пұтқа табынушыларға” қарағанда іскер-
нін уағыздаушы “Əулие апостол” Фоманың аты- лік қатынасты ынталана жүргізді.
***
Шығыс христиандарының кейбірі найман- патша Иоанн (“пресвитер Иоанн”) туралы аңыз
дар мен керейіттер (керейлер арасында XI ғ.) пайда болды. XIII–XIV ғасырларда осы аңыз
сияқты ірі моңғол тайпалары ішінде христиан Орталық және Шығыс Азия елдеріне католиктік
дінінің орныққандығын білген еді. Бұл туралы миссиялар мен котоликтік елшіліктер ұйымдас-
еуропалықтардың біразы XI ғ. өзінде білген бо-
лар, бірақ бұған мән бермеген. Орталық, бәлкім тыруға үлкен ықпал жасап, XV ғасырда порту-
Шығыс Азияда мықты христиан қауымдарының галдық географиялық жаңалықтар мен саяхат-
болуы Еуропада маңызды саяси ықпал ретінде тар тарихында үлкен рөл ойнады.
тек ХІІ ғасырдан бастап бағаланған. Яғни
мұсылмандар – енді арабтар емес, түрік-селжұқ- Осы таңғажайып аңыздың пайда болуына
тар мен мысырлықтар – Жерорта теңізінің бо- Орта Азиядағы тарихи негізі бар ірі оқиға түрткі
болды. 1141 жылы Орта Азиялық мұсылман
йындағы крестшілер негізін қалаған христиан әміршісі түрік-селжұқ Санжардың (“соңғы ұлы
мемлекеттеріне шабуылдай бастады. селжұқ” аталған) әскерін Самарқанд қаласынан
Дәл осы уақытта, XII ғ. ортасында Батыс солтүстікке қарай қарақытайлар (қидандар) тал-
Еуропада христиан дінін ұстанатын құдіретті қандады.
6 Якобиттер туралы қар.: XXIV тараудың 3-ескертпесі.
7 Марониттер туралы қар.: XXIV тараудың 6-ескертпесі.
6 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Оңтүстік Маньчжуриядан шыққан қара- дәлелдер жоқ. Бірақ, Батыс Азиялық христиан-
қытайлар (шығу тегі белгісіз халық, бәлкім тілі дар қарақытайларды керейіттерге қосты,
жағынан тұңғыстарға жақын) VII–X ғасырларда олардың билеушілері жоғарыда көрсетілгендей,
Шығыс Азияда ірі мемлекет құрды. Қытай жыл- осы оқиғадан ондаған жылдар бұрын христиан
намашылары Ляо деп атаған осы мемлекетке Х дінінің несториан ағымын қабылдаған. XII
ғасырдың екінші жартысында бүкіл Манчжу- ғасырдың ортасында керейіттердің христиан би-
рия, Янцзы өзеніне дейінгі Солтүстік және Орта- леушісі Қытайдың Ван-хан лауазымымен атал-
лық Қытай, Орта Азияның моңғол далалары ды.8 Орта Азиядағы мұсылмандардың жеңіліс
бағынды. XII ғасырдың басында Ляо мемлекетін тапқанынан кейін жаңа ірі мұсылман емес мем-
шүршіттермен, яғни тұңғыс тектес халықпен лекет пайда болды. Бұл хабар христиандық Ба-
одақ құрған қытайлар талқандады. Одақтастары тыс Азиялық ортада құдіретті христиан патша
Шығыс Азия мен Моңғолиядан ығыстырылған Иоанның (“франктер”-крестшілерде Жеан неме-
қарақытайлар Моңғол Алтайы мен Алтын Тақ се Жан, германдық крестшілерде Иоанн немесе
жотасы арасындағы аумақты жаулап алды, оның Иоганн) жеңісі ретінде қабылданды.
ортасында Шығыс Тянь-Шань болатын, олар Сол уақытта Орта Азиялық жеңімпаз патша
таулы өткелдер арқылы Орталық және Батыс болғанымен қатар, дінге қызмет еткені туралы
Тянь-Шаньға, Балқаш маңы далалары, Шу мен хабар қосымша аңызбен қалай әсіреленгені ту-
Сырдария өзендерінің алаптарына кірді, ралы әлі күнге дейін белгісіз.9 Дегенмен, ба-
жоғарыда көрсетілгендей 1141 жылы “соңғы тысеуропалық жылнамашы баварлық епископ
селжұқтың” мұсылман әскері өз иеліктерін Фрейзенгендік Оттонның «Иоанн патша тура-
Əмударияға дейін кеңейтті. Осылайша, ХІІ лы» бізге жеткен бірінші жазбасында ол дінге
ғасырдың ортасында Орта Азия мен Орталық қызмет ететін патша Иоанн деп аталан. Иоанн
Азияның батыс бөлігінің ірі аумағын алып мұсылмандарды талқандап жеңіске жеткеннен
жатқан қарақытайлардың (басқаша айтқанда кейін, негізін крестшілер қалаған христиандық
Қарақидан) жаңа мемлекеті пайда болды. Мем- Иерусалим патшалығына көмек көрсету үшін
лекет туралы хабар Батыс Азияға тарады. (Орта Азиядан) батысқа қарай жылжыды, Тигр
Қарақытайлардың мұсылман болмағаны өзеніне дейін жетіп сонда тоқтады, себебі, өзен
даусыз. Дегенмен, олардың жаппай христиан арқылы өту үшін кемесі болмаған. Бұл толық-
болғаны немесе христиандардың саны басым тыру толығымен ойдан құрастырылған, бірақ ав-
болғаны немесе христиандардың беделді топта- торы белгісіз, мұны баварлық жылнамашы эпи-
ры туралы, тым болмағанда олардың би- скоптің өзі қосқан ба, әлде ол сілтеме жасайтын
леушілерінің бірі (“гурхандар”) ХІІ ғасырдың дереккөзде жазылғаны белгісіз. Ол сириялық ко-
ортасында христиан дінін қабылдағаны туралы толиктік епископтың осы оқиғадан кейін Римге
8 Қытай жылнама жазбалары бойынша, алғашқы үш Қытай династиялары кезінде империя басшысы “Ван”
лауазымын иеленген, ал 221 жылдан бастап “Ван” титулы билеуші отбасының бектеріне берілді” (қар. Н. Я.
Бичурин. Шығ. көрс. 1 т. 14 бет.).
9 XIX–XX ғасырдағы орыс әдебиетінде “Иоанн патшаны” “пресвитер Иоанн” деп атауы сирек емес (грек ті-
лінен пресбитерос – ақсақал, дінге қызмет етуші, абыз), ал кейде (прото) көне пресвитер (яғни, көне абыз,
көне дін қызметшісі) деп санайды. Дегенмен, соңғы діни атақ (әсіресе, “алғашқы дінге қызмет етуші” яғни,
шіркеу басшысы) тарихи дереккөздерде кездеспейді.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 7
жіберген хатына (күні бүгінге дейін мұрағат- жаулап алған облыстардың мұсылмандарын
қатал жазалап, оларға қысым көрсетті.
тардан табылмаған) сілтеме жасайды. XIII ғ. парсы тарихшысы Марко Полоның
Патша һәм діни қызметкер Иоанн туралы
Батыс Еуропаға таралған әңгіме шіркеулердің замандасы Рашид әд-Диннің айтуынша, ол сол
қабырғаларында бірнеше онжылдыққа сақталып елдің (Қашқарияның) мұсылман облыстарына
қалды. Тым болмағанда, дінге қызмет еткен па- жыл сайын астықты өртеп, жоюға адам жібере-
тша Иоанн туралы аңыз Батыс Еуропа халқына тін. Əр кадхудтың үйіне (“үй әміршісі”) күзетке
ХІІ ғ. екінші жартысында немесе ХІІІ ғ. ең ба- бір жауынгер қойылды (Күшліктің). Мұсылман-
сында белгілі болғандығы туралы тарихи дәлел дардың (өз) ішінде алауыздық пен өшпенділік
жоқ. Бірақ, бірқатар тарихи құжаттар осы аңыз- туды. Көп құдайға табынатындар ойларына кел-
дың XIII ғасырдың екінші ширегінде кеңінен генін істеді. Күшлік сол жерден Хотан иеліктері-
не аттанып оны жаулап алды. Ол сол аймақ-
таралғаны туралы хабар береді. Дәл сол кезде, тардың халқын Мұхамедтің сенімінен бас тар-
моңғол жорықтарының нәтижесінде бірінші тып, екі діннің біреуін қабылдауға мәжбүрледі,
орында Орта және Батыс Азиядағы мықты олар: үштік туралы (ілім) мен христиан діні не-
мұсылман мемлекеттері талқандалды және Ба- месе пұтқа табынушылық.10
тыс Еуропаға моңғол хандарының ішінде хри-
стиандар бары туралы, моңғол хандары қыз- 1221 жылғы осы орта азиялық оқиғалар ту-
метке христиандарды қуана қабылдайды деген ралы Батыс Еуропаға сол кезде Таяу Шығыста
сенімді ақпараттар таралып кетті. Ал олар сол тұрған француз Жак де Витри (кейінірек – карди-
заманда шынымен де дінге деген еріктілікпен нал, латын тілінде жазылған “Иерусалим тари-
ерекшеленетін, тек мұсылмандарды ғана жек хының” авторы) жазды.11 Хаттардың бірінде Вит-
көретін, бірақ үнемі емес. ри Күшлік ханды “Дәуіт патша” деп атайды. Ра-
шид әд-Дин бойынша, бәлкім, Күшлік жалқы
XIII ғасырдың бірінші жартысында-ақ, есім емес, лауазым: “Наймандардың тақсырла-
Шыңғыс ханның қол астында біріккен, басқа рының көбіне күшлік-хан немесе бұйрық-хан де-
моңғол тайпалары ығыстырған найман-моңғол- ген титулдар берілетін. Күшлік сөзінің мағынасы
дар батысқа қарай бет алып, сол кезеңде қара- – “өте мықты” және “әмірші”.12 В. Бартольдтың
қытайлардың иелігінде болған Түркістанның пайымдауы бойынша Дәуіт Күшлік ханның хри-
үлкен бөлігін басып алды. Наймандарды сол стианша аты болатын. Қалай болғанда да, Батыс
уақытта Күшлік-хан билеген, ол христиан-не- Еуропаға “Иоанн патшадан” басқа “Дәуіт патша”
сториан болған, кейін жұбайының ықпалымен туралы да қауесет тарап және бұрынғы аңыздың
“пұтқа табынушылардың дінін” қабылдаған. жаңа нұсқасы, яғни Азияның қақ ортасындағы
Күшлік хан жаулап алған Сырдария маңындағы екі христиан патша Иоанн мен оның ұлы Дәуіт
далаларға мұсылман шахы, Хорезм билеушісі туралы хабар тарады.
үміттенген болатын. Күшлік хан Хорезм шахты Батыс Еуропаға христиандар мұсылман Хо-
осы жерлерді тартып алғанын мойындатты. Ол резмін жаулап алғаны туралы ақпарат жетсе де,
10 Сборник летописей. – Изд-во Академии наук СССР, 1-том, 1952, 2-кітап, 182-183-бет.
11 Оның латынша аты мен тегі – Якобус Витриакус.
12 Сборник летописей. 2-кітап, 112-бет.
8 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Күшлік ханның дәурені ұзаққа созылмағаны, былайдың анасы еді. Сорқұқтани бегім керейіт
патшалығын Шыңғыс ханның моңғолдары тал- тайпасынан шыққан және “Иоанн патшаның”,
қандағаны туралы хабар жетпеді. Және осы жеңіс яғни керейіт Уан ханның қарындасы еді.
христиан дініне қызмет етуші патша Иоанға неме- Оның Төледен туған үшінші ұлы Алдыңғы
се оның ұлы Дәуітке, тіпті “Иоанн-Дәуітке” тиесі- Азияда ірі мемлекетті құрған, Иран, Ирак пен
лі еді. шекаралас елдерді бағындырған Хулагу (Марко
Алайда, Шыңғыс ханның қол астына бірік- Полода “Алау”). Хулагудың өзі христиан бол-
кен моңғолдардың ішінде христиандар айтар- маған еді, бірақ оның үлкен және беделді әйелі,
лықтай көп болатын. Олар Шыңғыс ханның өз керейіттердің Уан ханының немересі Доғыс-ха-
отбасында және оның мұрагерлері – ұрпақ- тун (Дұғұз-хатун) христиан-несториан еді.
тарының арасында да баршылық еді. Осылайша, Рашид әд-Диннің айтуынша, “Ол үлкен
Шыңғыс ханның келіні Сорқұқтани бегім несто- құрмет пен беделге ие болған еді. Себебі, керейіт
риан ағымын ұстанатын христиан еді (ХІІІ ғ. халқы негізінен христиан дінін ұстанатын, Хула-
“Моңғолдардың құпия шежіресінде” оның аты – гу хан оны құрметтеп, айтқанын орындайтын,
Сорқақтани бегім). Ол Шыңғыс ханның төр- оның адамдарына рақымшылық етіп, қамқорлық
тінші ұлы Төленің беделді, үлкен әйелі, Марко көрсеткені сонша, өз иеліктерінің барлығында
Поло кітабында үлкен рөл ойнайтын моңғол- шіркеулер салған, ал Доғыс-хатунның ордасында
дардың болашақ ұлы хандары – Мөңке мен Құ- үнемі [жорық] шіркеуін құрғызатын...”13
Марко Полодан бұрын саяхаттағандар
Шыңғыс хан мен оның ізбасарлары – ұлы телді немесе жермен-жексен етілді; мыңдаған
хан Үгедей (1229 ж. бастап 1241 ж. дейін билік адамдар қырылды немесе құлдыққа сатылды;
құрды) және Мөңке (1251-1252) кезінде ертедегі егіншілікпен айналысатын аймақтардағы жердің
әскери-феодал Моңғол империясы адамзат тари- жартысы мал жайылатын жер болды, ал қуаң-
хында болмаған ауқымға жетті. Əскери жасақ
қызметшілері – нөкерлерді басқарып отырған шылық жайлаған облыстарда суару жүйесінің
моңғол ақсүйектері тонаушылық жорықтар ба- бұзылғандығынан көптеген шұраттар (оазис)
рысында алдымен жақын маңдағы, кейін алыс- шөлге айналды.
тағы (батыстағы) елдерді, Солтүстік Қытай14,
Шығыс және Батыс Түркістан (Орта Азияны), Барлық жаулап алған жерлерде моңғол фео-
дал ақсүйектері адам төзгісіз езгі жүйесін ұйым-
Иран тау жоталарын, Месопотамияны, Кавказ дастырды. Еңбек етушілер жоқшылықта өмір
маңы және Шығыс Еуропаны жаулап алды. сүрді; олардың жартысы аштық кеселінен өлімге
Моңғол жорықтары басып алған елдерді тонау душар болды. Шаруалар мен қолөнершілерге
және өндірістік күшін құртумен қатар жүрді. Ба- ауыр салық салынды. Моңғол феодалдары ұлан-
сып алған қалалар тоналды; олардың көбі өр- ғайыр жерлерді басып алды, және сол жердегі
13 Сборник летописей. ІІІ том, 1946, 18-бет. Осы кітаптың 24-бетін қараңыз. Ұлы хан Мөңкенің Алдыңғы
Азияға жорыққа аттанар алдындағы өзінің інісі Хулагқа берген бұйрығы: “... барлық жағдайда Доғыс-хатун-
мен ақылдасып, кеңес”.
14 Оңтүстік Қытай кейінірек (1275-1280 жж.) Мөңкенің мұрагері – Құбылай хан тұсында жауланды.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 9
шаруаларды басыбайлы етті. Жүз мыңдаған ша- рылған ордендерден біраз бұрын доминикандық
руалар хандарға қызмет етуге жіберілді. білімі бар деген кедей тақуаларды пайдаланды.
Жаулап алу кезінде моңғол феодал басшы- Францискандықтар, кедей тақуа “уағыздаушы-
ларына үлкен әскери олжа түсетін. Феодал ақсү- ларға” қарағанда (доминикандықтар) өте үлкен
йектермен қоршалған хан ордалары, асыл та- дипломатиялық икемділік пен үлкен төзімді-
старды, маталар, жүн, әртүрлі ғажайыптар мен лікке ие екенін анықтаған.15
басқа да мол заттарды өте үлкен пайдамен алуға Доминикандықтар 1245 ж. оңтүстік жолмен
болатын еді. Осы мүмкіндікті бірінші орында моңғолдардың астанасы Қарақорымға Сирия,
азиялық саудагерлер пайдаланды. Еуропалықтар Ирак және Иран таулы қыраттары арқылы аттан-
осы туралы Орталық Азияға папа мен француз ды, бірақ Хорезмге дейін ғана жетті. Олардың
королі жіберген батысеуропалық көпестердің елшілігі нәтижесіз болды және қандай да құнды
сөздерінен біліп, бай моңғолдармен сауданың географиялық мәлімет бермеді.
тиімділігін бағалай алды. Папа жіберген францискандықтар Плано
Шығыс Жерорта теңізінде жеңімпаз мұсыл- Карпини басшылығымен Қарақорымға солтүс-
ман әскерлері ығыстырған крестшілер Таяу Шы- тік жолмен жүрді. Олар француздардың Лион
ғыста негізін салған тұрақсыз феодал христиан қаласынан сол 1245 ж. шықты, Альпы таулары-
мемлекеттері Моңғолдардың мұсылмандарға нан асып, Орталық Еуропа мен орыс жерлерін,
қарсы көмегіне үміттенген және өздерінің ба- сол кезеңде моңғолдар жаулап алған Қыпшақ
тысеуропалық ақсүйек, діни Рим папалары мен (Алтын) Орда мен Алтынорда ханы Батудың ор-
католик корольдарды қолдаушыларында да дасы Сарай орналасқан Еділдің төменгі салала-
осындай үміт тудыруға тырысты. Еуропалық би- рын басып өтті. Тақуалар барған жерлерінде та-
леушілер, әсіресе папалар, өздерінің таяушы- тарлар (моңғолдар) және олар жаулап алған ел-
ғыстық ақпарат берушілеріне аса сеніңкіремеді. дер мен халықтар туралы мәлімет жинайтын.
Бірақ, олардың хабарларын тексеруді олар мін- Карпинидің хаттарынан батысеуропалық-
дет санады. Сондықтан, XIII ғ. 40-жылдарынан тар Шығыс Еуропа өзендерінің шынайы атаула-
бастап, Батыс Еуропадан Орталық Азияға, ұлы рын бірінші рет білді: Непер (Днепр), Дон, Еділ,
моңғол хандарының ордаларына миссиялар ат- Жайық.
танатын, сонымен бірге, елшілерге дипломатия- Бату-хан францискандықтарға Қарақорым-
лық және діни тапсырмалардан басқа, арнайы ға дейін күзететін сенімді жасақ берді. Жайық-
барлау тапсырмалары да берілетін. тан шығысқа қарай папаның елшілері Орталық
Моңғол ұлы хандарымен байланыс орна- Азияның тарихында үлкен рөл ойнаған қаңлы
туда Рим папасы Иннокентий IV мен француз және қарақытай (қидандар) халықтарымен та-
крестші-королі Людовик IX “Əулие” үлкен бел- нысты. Қарақытай хандарының ордасы сол уа-
сенділік көрсететін. Иннокентий IV осы мақ- қытта Алакөл көліне құятын далалық өзендер-
сатта доминикандық (1216 ж. пайда болды) және дің бірінің жағасында болған. Осы жерден елші-
францискандық (1223 ж. бастап) ұйымдасты- лер сол уақытта наймандар басып алған облыс-
15 Қызықты мысал – дөрекі және дінге бар ынтасымен берілген доминикандық монах, италияндық Ашелин
(Ascelino) моңғолдардың “отпен тазартылу” символикалық рәсімін орындаудан бас тартты (ал
францискандықтар келіскен), сондықтан оны ханның ордасына кіргізбеді.
10 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
қа, яғни Үліңгірге, ал одан Қарақорымға аттан- тыланды. Бірақ, XIII ғ. моңғолдар туралы то-
ды. Олардың Сарай-Батудан Қарақорымға дейін лығырақ ақпаратты беретіндер: бізге дейін бі-
барлық саяхаты үшін үш жарым ай кетті. рінші жеткен, 1240 ж. белгісіз автор құрастыр-
Ал францискандықтар ол жаққа бес жыл- ған моңғолдардың «Құпия шежіресі», Рашид әд-
дық патшааралық кезеңнен кейін Күйік патша Диннің парсылардың «Жылнамалар жинағы»
болып (1246 ж. бастап 1248 жылға дейін патша- (1310 ж. аяқталған) және XIII–XIV ғасырларда-
лық етті) жарияланған кезде барды. Моңғолдар ғы қытай және орыс жылнамалары.
жаулап алған Азияның барлық бөліктерінен ұлы Көп ұзамай Карпиниден кейін 1249 ж. Қа-
ханның ордасына бағындырылған отырықшы рақорымға француз королі Людовик IX “Əулие-
халықтар мен көшпенді тайпалардан елшілік ке- нің” елшісі францискандық тақуа Андре Лон-
ліп отырды. Төрт мыңға жуық жиналған елшілер жюмо барады. Оның саяхаты туралы есеп сақ-
өзінің жаңа әміршісіне адалдық туралы ант бе- талмаған, оның замандастарының әңгімесінде
ріп, алым-салық төледі. Плано Карпини мен тек сирек еске түсірулер ғана бар, соның ішінде
оның серіктері бұл қолайлы мүмкіндікті Моңғол Рубруктың естеліктерінде.
империясы мен онда мекендеген халықтар тура- Маңызды географиялық ақпаратты Қарақо-
лы ақпарат жинау үшін қолданды. Бірақ бұл рымға барған басқа францискандық миссия жи-
францискандық елшілер, өкінішке орай, геогра- нады, ол фламандық Уиллем Рейсбрук, аты
фияны жете түсінбеген болатын: мысалы Плано француз тіліне бейімделген Гильом Рубрук (ла-
Карпинидің өзі Қара теңізді Каспимен шатас- тын тіліне бейімделгені Рубруквис) миссиясы.
тырған. Оның жолы оған дейін еуропалық сая-
Папа жіберген елшілер мұнда бірінші рет хатшылар жүріп өткен облыстар арқылы өтті.
қытайлықтармен танысты, ал Карпини олардың Дегенмен, оның байқаулары мен географиялық
жақсы мінезі мен қытай қолөнершілерінің ше- қорытындылары үлкен құндылыққа ие.
берлігін мақтады. Рубруктың миссиясын Акка қаласынан
Католик тақуалар Орталық Азияға аяқ бас- (Солтүстік Палестина) француз королі Людовик
қан бірінші еуропалықтар емес. Ұлы хан Күйік- “Əулие” 1253 жылы Мысырға сәтсіз крест жо-
тің ордасында Плано Карпини орыстардың бір рығынан кейін жіберген болатын. Король ұлы
тобын кездестіреді, солардың ішінде князь Яро- моңғол ханымен мұсылмандарға қарсы одақтас
слав Всеволодович бар еді. ретінде күш біріктіруге үміттенетін. Рубрук пат-
Келесі жылдың көктемінде 1247 жылы шаға Алтыншы крест жорығында (1248 жылы)
францискандықтар кері қайтты. Осы жылы сол- еріп жүрген және сол кезден бастап Таяу Шы-
түстік жолмен аман-есен Лионға келді. Барлық ғыста өмір сүрді.
саяхат екі жылдан аса уақытқа созылды. Рубрук Палестина жағалауларынан Кон-
Плано Карпини папа Иннокентий IV моң- стантинопольге 1252/53 ж. қысында аттанған,
ғолдардың мінезі, олардың өмір салты, діні мен Қара теңізді жүзіп өтіп, Қырымның Оңтүстік
мемлекеттік құрылымы туралы егжей-тегжейлі жағалауындағы Солдайя (қазір Судак) портына
есеп берді.16 Оның хабарлары серігі поляк Бе- түсті. Бұл моңғолдар жаулап алған елдермен сау-
недикттің сөздері бойынша толықтырылып, нақ- да жасайтын батыстан келетін көпестер үшін ат-
16 А. И. Малеиннің орысша аудармасы: Плано Карпини. История монголов. СПб., 1911. 11
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
тану орны болатын. Солдайядан ол 1253 ж. ма- жалғастырды. Он екі күн олар Еділден “Ягат”
мырда шығысқа қарай аттанған еді. (Жайық) өзеніне өтті, оның жоғарғы салаларын-
Тақуалар атқа мініп саяхаттайтын, көпес- да “мажарлар сөйлеген тілде сөйлейтін халық”
тердің кеңесі бойынша Рубрук Солдайяда төрт көшіп жүрді. Рубрук ол туралы көшпенділерде
өгіз жегілген жүкке арналған жабық арба сатып болған миссионерлерден білді.
алды. Ол осылайша күнделікті жүктеме мен жүк Хан жіберген жол көрсетуші моңғол тақуа-
артатын малдың күнделікті жүгінен босатылды, ларға жақсы жылқылар беріп, оларды күніне екі-
бірақ баяу қозғалды: оған Бату ханның ордасы үш рет ауыстыруды қадағалайтын. Рубрук үшін
орналасқан Қырымның оңтүстік жағалауы Еділ- үнемі мықты жылқыны таңдайтын, себебі ол
дің төменгі ағыстарына жету үшін екі есе көп ауыр және денесі ірі еді. Саяхатшылар әдеттен
уақыт (бір айдың орнына екі ай) қажет болды. тыс суықтан зардап шекті, бірақ азықтан тапшы-
Еділден үш күндік жолда орналасқан Бату лық көргені шамалы. Дегенмен, “пақыр тақуа”
ханның уақытша ордасы тақуаларды өзінің үл- Рубрук былай жазады:
кендігімен таң қалдырды, себебі татар киіз “Біздің аштық пен шөлден, суық пен азып-
үйлері бірнеше мильге созылған еді. Рубрук тозудан жапа шеккенімізді айтып жеткізу қиын.
онда алғаш рет христиандық патша һәм діни Тек кешке ғана лайықты ас болатын, ал таңертең
қызметкер Иоанн туралы естіді. тек сүт пен тары ғана”.
Тақуалар Бату ордасынан ары қарай Еділге Рубруктың есебінен оның бағдарын тек
аттанды. жалпылай ғана білуге болады.
Рубрук Еділдің Сирсан (Джоршан) деп ата- Жол Жайықтан жазық дала арқылы Арал
латын тұйық (Каспий) теңізге құятынын, яғни теңізі мен Сырдарияның жанына шығысқа қарай
Солтүстік Мұзды мұхит бұғазына құймайтынын созылды; тақуалар не бір теңіз, не бір өзен көр-
айтады, ал Геродот пен Птолемейден басқа меді, себебі олардан солтүстікке қарай жүрген
барлық көне географтар дәл осылай санаған. еді.
Рубрук “Андрейдің [Лонжюмо] осы теңізді Шексіз жазықтар арқылы ұзақ жолдан ке-
екі жағынан, шығыс және оңтүстігін айналып йін, өзен бойында кішірек бұталар көрінетін,
өткенін”, ал өзі қалған екі жағалаумен саяхат- тақуалар (Қаратау) таулар мен Талас өзенінің ал-
тағанын айтады. Ол таулар батыста (Кавказ), қабына жетті, содан, таулардан асып, Шу өзе-
оңтүстікте (Эльбрус) және теңізден шығысқа нінің алқабына дейін жетті. Олар қалаға аялдады
қарай көтерілетінін айтады, бәлкім шығыс тау- (бәлкім Баласағұн болар, Ыстық көлден солтүс-
лардың астында жардың анық білінетінін айт- тік-батысқа қарай, Боом шатқалынан төмен),
қан, яғни Үстірттің Батыс шыңы; тек солтүстікке халқы парсы тілінде сөйлейтін мұсылмандардан
қарай таулар жоқ. (демек тәжіктерден) тұратын. Сосын жол таулар
Тақуалар Батудың рұқсатымен бес апта (Іле Алатауы) арқылы Іле өзенінің аңғары арқы-
бойы ол Еділдің бойымен көшіп жүргенде бірге лы өтті, Рубруктың көрсетуі бойынша ол үлкен
еріп жүрді. Қыркүйектің ортасында ғана фран- көлге (Балқаш) құятын.
цискандықтар қайтадан шығысқа бет алды. Та- Көптеген өзендер тіліп өткен құнарлы жер-
қуалардың киімін олар қысқы саяхат уақытында де елді мекендер көп болатын. Бірақ егін егетін
жүн матадан тігілген киімге ауыстырды. Олар жерлерді мал жаятын орынға айналдырған моң-
арбаларын тастап, жолды ары қарай атқа мініп ғолдар оларды талқандады. Жоңғар Алатауының
12 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
солтүстіктегі тау етегінде саяхатшылар екі апта- Рубруктың серігі, италияндық Бартоломео
дай демалып, ал қарашаның соңында ары қарай жергілікті христиан шіркеуінде қалды.
Алакөл көліне бет алды. 1255 ж. жазында Рубрук кері қайтты. Бірақ
Алакөлден олардың жолы бәлкім Жоңғар осы жолы ол солтүстікке қарай жол жүрді, сон-
қақпасы (Жоңғар Алатауы мен Тарбағатай жота- дықтан Балқаш одан оңтүстікте қалды, ешбір
лары арасында) арқылы Қара Ертіс алқабына де- жерде тоқтамай Қарақорымнан бастап Еділдің
йін созылды. Барған сайын жол ауырлап, шөлге кіші ағысына қарай тоғыз-он аптада жолды ең-
айнала берді, құнарсыз жерлер басталды. Жол серді. Кейін ол жолсерік алғанға дейін бір ай
бойына жағалай орналасқан моңғолдар ғана кез- бойы көшіп жүрген ордамен бірге ел-жер кезді,
десті; олар ханның елшілері мен хабаршыла- тек қазанның ортасында ғана Алтын Орданың
рының ары қарай жылжуын қадағалауы керек астанасы Сарай-Батуға жетті. Сол жерден ол
еді. Желтоқсанның соңында тақуалар шексіз Каспий теңізінің батыс жағалауы бойымен оң-
жазықта моңғолдардың ұлы ханы Мөңкенің ор- түстікке қарай Дербент қақпасы арқылы Күрдің
дасын көрді. Бірнеше күннен кейін оларды ұлы төменгі ағыстарына дейін жеткен және жоға-
хан бірінші рет қабылдады. рыға қарай Аракс алқабымен Армян тау жотала-
Мөңкенің ордасында тақуалар бірнеше ры арқылы Эрзерумға бет алған. Содан ол Кіші
еуропалықтарды кездестірді. Рубрук барлығы- Азияны кесіп өтіп, Жерорта теңізіне шықты жә-
нан көбірек француздар туралы білгісі келді не үшжылғы саяхаттан кейін өзінің ғибадат-
және осында париждік шебер зергер мен моң- ханасына (1256 ж. жазда) қайтып оралды. Оның
ғолдар Мажарстанда тұтқынға алған және орыс саяхаты туралы есеп17 бүгінгі күнге дейін та-
көлөнершіге тұрмысқа шыққан Лотарингия ту- рихшыға ғана емес, сонымен қатар географ үшін
масын кездестіреді. де үлкен қызығушылық тудыратыны анық.
Моңғолдардың көшіп жүрген ордасымен Рубрук Тянь-Шань мен Алтай жүйесінің
бірге тақуалар Қарақорымға жетті. Топырақ тау жотасы арқылы асатын шексіз дала мен шөл-
үйіндісімен қоршалған моңғол астанасы ұлы дерді басып өткен, Ертістің жоғарғы ағыстары
ханның сарайын санамағанда еш әсер қалдыр- мен Азияның ағынсыз ішкі облыстары арқылы
мады. Тақуаларды таң қалдырғаны – “пұтқа та- өткен бірінші еуропалық, тіпті бірінші батыс
бынушылардың” (бәлкім будда) ғибадатха- еуропалық болған жоқ. Географиялық ғылым
наларынан басқа екі мешіт пен бір христиан (не- тұрғысынан оның еңбегі ең алдымен басқада
сториан) шіркеуінің болғаны, яғни ортағасыр- деп ашылулардың неміс тарихшысы С. Руге атап
лық католиктер моңғолдардың дінге еріктілігіне көрсетеді: Рубрук бірінші болып Орталық
тәнті болды. Азияның негізгі қырларының бірін көрсетті, ол
Мөңке хан елшілерге француз короліне ар- Орталық-Азиялық тау жоталарының бар екенін
налған жауап хат табыстады. Ол өзін осы хатта айтты. Ол осы тұжырымды жол бойы кездескен
әлем әміршісі деп атап, онымен татулықта азиялық өзендердің ағысының бағыттарын
тұрғысы келсе француздардың оған бас иіп, бақылай отырып шығарды. Оған кездескен
адалдығы туралы ант қабылдауын талап етеді. өзендер: Талас, Шу, Іле (бәлкім, Балқаш көліне
17 А. И. Малеиннің орысша аудармасы: Вильгельм Рубрук. Путешествие в Восточные страны. СПб., 1911.
(Плано Карпининің «Монғолдардың тарихымен» бірге басылған).
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 13
құятын басқа да өзендер болуы мүмкін), Қара лар маған мұндайды ешқашан көрмегенін айтты;
Ертіс пен Дзабхан. сондықтан біз бұл шындық па деп қатты таң-
Рубрук сонымен қатар, Орталық Азия ғана дандық”. Ортағасырлық тақуаның беделді жазу-
емес, Шығыс Азияның да кейбір елдерін басқа- шы-энциклопедистер римдік Гай Юлий Солин
лардан сұрастырып жалпы сипаттамасын жаса- (б. з. ІІІ ғ.) немесе епископ Севильдік Исидор-
ды. Ол “Катай” (Қытай) шығысында мұхитпен дың (VI–VII ғ.) шыншылдығына күмән келтіруі
шектесіп жатқанын көрсетті. Ол еуропалық- қиын болды.
тардың ішінде бірінші болып, антикалық геогра- Батыс Еуропаны Азиямен таныстыруда,
фиядағы “серлер” және “катайлықтар” – бір ха- әсіресе Азияның географиясымен таныстыруда
лық екенін айтқан. Бірақ, Рубрук маньчжурлар XIII ғ. дипломатиялық миссиялар аса үлкен рөл
мен корейліктер туралы аз және анық емес ақпа- ойнамады. Себебі, папаның және патшаның
рат жинаған. Оның пікірінше, Маньчжурия мен миссияларын басқарған францискандық тақуа-
Корея (“Каоли”) – аралдар. Ол мұнымен қоса лар географиялық тапсырмаларды орындауға
Шығыс Сібірдің кейбір халықтарын тізіп шыға- дайындықтары жоқ еді: Дегенмен, Плано Карпи-
ды. Олар: “керкистер” (енисейлік қырғыздар, қа- ни мен Рубрук венециялық саудагер Пололарға
зіргі хакастардың ата-бабалары) мен “табанда- қарағанда сауаттырақ болған әрине.
рына өңделген сүйекті байлап алып, қатып Францискандық елшілердің
қалған қар мен мұздың үстімен жылдам жүріп байқампаздығы мен маңызды деген мәлімет-
құстар мен аңдарды аулайтын “өренғайлар” терді іріктеп алып, керегі жоқ деталдерді ысы-
(урянхайлар)”. рып салуын жоққа шығаруға болмайды. Олар
“Солтүстік жағында бұдан да көп кедей барған елдердегі тұрғындардың тұрмысы тура-
халық тұрады, себебі суық ауа райы оларға өмір лы, моңғолдардың діні мен әскери
сүру мүмкіндігін береді... Солтүстік бұрыштың ұйымдастырылуы және т. б. әлі күнге дейін үл-
шекарасы қатты суықтарға байланысты белгісіз. кен қызығушылыққа ие және маңызды тарихи
Себебі онда мәңгі мұздықтар мен қар жатыр”. құжат болып табылады. Бірақ, осы діни киім ки-
Рубрук Солтүстікті сипаттауды келесі ген дипломаттар мен тыңшылардың байқампаз-
сөйлеммен аяқтайды: “Мен Исидор мен Солин дығы олардың схоластикалық білімі және арна-
айтқан құбыжық адамдар туралы білдім. Татар- йы тапсырмаларымен шектелген болатын.
Поло отбасының саяхаттары
Орталық Азия мен Қытайға бағыт алған ұзамай Рим папасы сайланып, Григорий Х18 атын
батысеуропалық саудагерлер, арнайы диплома- қабылдады.
тиялық немесе тыңшылық тапсырмаларды өз- Бірақ көпестерде бірінші орында сауда-
дерінің басшылықтары, мысалы Венециялық саттық тұрды, яғни олар баратын елдерде пайда-
Синьориядан алатын. Олар Рим шіркеуінің княз- мен нені сатып алып, сатуға болатынын көздеді.
дері жағынан да тапсырма алуы мүмкін еді: осы- Ал мұнымен тауарларды тасымалдау мәселесі,
лайша, үлкен Пололарға мол тәжірибесі бар ле- яғни қатынас жолдары мен мүмкіншіліктер ту-
гат (Висконти) арнайы тапсырма берді, ол көп ралы зерттеулер байланысты еді.
18 Қар. төмендегі «Алғы сөз», X-XIII тар. МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
14
Бір сөзбен айтқанда, көпестерді ең алдымен Саяхат сипаты ретінде (тура мағынада) тек
XIV ғ. бастап «Сауда тәжірибесі» деп аталған са- қысқа «Алғы сөз» – «Кітаптың» алғашқы он екі
уалдар тобы (италиянша «Pratica della mercatu- тарауы мен басқа тараулардың кейбірі болып та-
ra») қызықтырды. XIV ғ. флоренциялық Фран- былады. Негізінен «Кітап» – оның барлық үш
ческо Бальдуччи Пеголотти құрастырған, Азия бөлімі – әртүрлі азиялық елдер, облыстар, аудан-
елдері бойынша жол нұсқаушы танымал итали- дар, қалалар, әдет-ғұрыптар мен тұрғындары-
яндық анықтамалығы шынымен де осылайша ның тұрмысы және моңғолдардың ұлы ханы мен
аталған болатын. Дәл осы тәжірибелік нұсқау- Қытай императоры Құбылайдың сарайы туралы
лықтың кезбе саудагер үшін басқа атауға, яғни сипаттауларға толы. «Кітаптың» алғашқы тың-
«Елдерді сипаттау кітабы» атауына ие болғаны дармандары мен ортағасырлық және қазіргі
анық. Осындай нұсқаулықтар арқылы XIX оқырмандарының қызығушылығын тудыратын
ғасырларда батысеуропа елдерінде “коммерция- осы географиялық материалға (кең мағынада)
лық география” немесе “экономикалық гео- тарихи тараулар енгізілген, соның ішінде аса қы-
графия” атауын алған географияның саласы да- зықтыра қоймайтын үлгі бойынша жазылған
мыды. бір-екі новелла-аңыз (мысалы «Бағдаттағы таң-
Ортағасырлық араб (нақтырақ – араб тілді) ғажайып ғаламат һәм тау жайында» хикаясы)
жазушылары осындай нұсқаулықты XIII ғ. бен соғыстардың сипаттамасы бар (XXVII–XXX
бұрын құрастыра бастады. Бірақ Батыс Еуропа- тар. қар.).
да мазмұны бойынша осындай типтегі негізгі кі- Бұдан басқа, біз «Кітаптан» Марко Поло,
тап Марко Полоның «Кітабы» болып табылады, оның әкесі мен ағасы туралы білеміз, олар тура-
Генуя түрмесінде туындаған, бастапқы нұсқасы лы «Кітаптың» түсініктемешілері мен биограф-
«Əлемнің әралуандығы туралы кітап» деп тары ұқыптылықпен жинаған өте аз тарихи мә-
аталған. («Алғы сөз», І тарауды қараңыз). ліметтер сақталған, әсіресе, оның отандастары –
Дегенмен, Марко Поло «Кітабы» кейінірек- италиялықтар жинаған. Ал бұл мәліметтер XIV
те жазылған, құрастырылған кітаптардан ерек- ғ. жатады, яғни, венециялық саяхатшылар өз от-
шеленеді, мәселен, Бальдуччи Пеголоттидің анына келген шақ туралы жазылған.
«Сауда тәжірибесі» сияқты францискандық дип- Əлбетте, Марко Поло өзі жинаған матери-
ломатиялық миссиялардан өзгешелігі көзге алдарды ғана емес, сонымен қатар “аға Поло-
ұрып тұрады. Бұл ерекшелік «Кітап» көп жағы- лардың” материалдарын қолданған. Олар (оның
нан жеке байқаулар негізінде құрастырылған, әкесі мен ағасы) Марко сияқты бір рет емес, үш
басқа жағынан (кейбір ерекшеліктерді санама- рет Азияны кесіп өткен, екі рет батыстан шы-
ғанда) – әдеби материалдар емес, кездескен ғысқа және бір рет алғашқы саяхаты кезінде кері
адамдардың әңгімелері бойынша жазылған. Бұл бағытта басып өткен («Алғы сөздің» ІХ-Х тар.
ерекшелік кітаптың тар қапас жағдайында жа- қараңыз).
рыққа шығуына байланысты. Осы кітап басқа Пололардың өзі байқаған және сұрастырған
тұтқын пизалық Рустичаноның қаламынан шы- мәліметтері бойынша қандай географиялық де-
найы оқиғалар тізбегі ретінде туып, тікелей өз ректер жинағанын білу өте маңызды. Сондық-
тыңдармандарына бағытталған. Осыдан келіп, тан, бірінші ретте венециялық сахатшылардың
Марко Полоға тән стиль мен «Кітап» мазмұ- “Катайға” (Қытай) бірінші және екінші сая-
нының сан қырлы тұсы көрінеді. хатының ықтимал бағдарларын анықтау керек.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 15
***
Марко Поло «Кітабына» түсінік берушілер таулары мен Іле өзенінің аңғары арқылы өткен.
аға Пололардың Еділ өзенінен ұлы хан ордасына Басқалай айтқанда, аға Пололар бүкіл Батыс
дейінгі шамалы бағдарын анықтауға тырысып Түркістанды басып өткен. Ал Батыс Түркістан-
бақты. Осы бағдарды құрастыру үшін «Алғы нан Шығыс Түркістанға олар екі жол арқылы
сөзді» баяндаушының қысқаша жеткізу мәнері кіре алатын. Іле алқабымен жоғары қарай –
өте аз тірек нүктелерін берді. Құлжаға немесе Жоңғар қақпасы арқылы Ала-
Түсінік берушілер «Кітаптың» әр жерінде көл (Балқаштан шығысқа қарай) маңына.
жазылған жанама көрсетулерді ғана қолдана ал- Екі жағдайда да ағайынды Пололар Шығыс
ды. Олар араб географтарының шығармаларын, Тянь-Шань тау жоталары арқылы шығысқа қа-
XIII ғғ. татар хандарының ордаларына католик рай бет алып, сосын Хами шұратына шыққан.
миссионерлері мен елшілерінің сипаттамала- Ол Қытайдан Орта Азияға бағыт алған Ұлы Жі-
рын, басқа да тарихи материалдарды қолданды. бек Жолының солтүстік маңызды бұтағы екен.
Мұнда үлкен Пололардың ықтимал саяхат- Хамиден ағайынды Пололар оңтүстікке қа-
тарының нұсқасы келтіріледі. рай Шачжоу шұратына (қазір Дуньхуан) жүрген.
Еділ маңы пунктері Алтынорда ханы Бер- Ол Лобнор өзенінен шығысқа қарай құмдарда
кенің уақытша ордалары мен Үвек (Үкек) орна- жоғалатын Сулэхэ өзенінің алқабында орналас-
ласқан Еділдің Орта ағысынан аға Пололар Ал- қан еді. Шачжоуда Жібек Жолының солтүстік
тын Орда жерлері арқылы оңтүстік-шығысқа бет бұтағы Қашқардан шығатын оңтүстік Тарым
алып, Каспий маңы жазығын басып өтіп, Үстірт бұтағымен қиылысатын. Олар ары қарай шы-
шөлді жері арқылы сол кездегі Хорезм шұра- ғысқа, ұлы ханның сарайына кейінірек Марко
тының ұлы қаласы Үргенішке жеткен. Олардың басып өткен жолмен жүрген.
ары қарайғы жолы “Джон” (арабша Джейхун – Олардың кері бағдары белгісіз. Өздерінің
Əмудария) алқабымен жоғары қарай Зеравшан- екінші саяхатын бүкіл Азия арқылы батыстан
ның төменгі сағасына дейін оңтүстік-шығыс ба- шығысқа қарай көпес Пололар Маркомен бірге
ғыт арқылы өткен. Ал сол жерден олар Зеравшан теңіз бойындағы Акка қаласынан (солтүстік Па-
алқабымен жоғары қарай арабтар айтқан “ға- лестина) бастап ол жерден Искендерон шыға-
жайып” Бұхараға дейін жетіп, сол жерде Иранды нағында орналасқан Кіші Арменияның порт
жаулап алған “елхан” Хулагудың ханға бара қаласы Аясқа жүзіп өткен. Содан кейін олар
жатқан елшісімен кездескен. Кіші Азияның орталық бөлігін басып өтіп, Ұлы
Ағайындылар елшімен бірге “солтүстік Арменияға аяқ басқан.
және солтүстік-шығысқа” жүрді, демек Орта Армян таулы өлкесінен Пололар оң-
және Орталық Азияға жақсы танымал солтүстік түстікке, Күрдістанға бұрылды, Тигр аңғарынан
жол арқылы жүрген. Əму және Сырдария ара- Мосул арқылы Бағдадқа дейін жетіп, Басраға де-
сында созылып жатқан Қызылқұм шөлін айна- йін өзен бойымен төмен түскен.
лып өту үшін, олар бәлкім Зеравшан алабынан Ары қарай, Иранның шекарасынан бастап
Самарқандқа дейін көтерілген, ал кейін Сырда- Поло бағдары анықталмады. Олардың саяхатта-
рия алқабына көшіп, моңғолдардың маңызды рының ең аз дегенде екі нұсқасы бар. Нұсқа-
орталығы болған Отырарға дейін түскен. Осы лардың бірі бойынша, венециялықтар Тигрдің
жерден олардың жолы Солтүстік Тянь-Шань төменгі ағысының аңғарынан қайтадан солтүс-
16 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Пололардың ықтимал маршруттары
тікке бұрылды, Иранның қиыр солтүстік-батысы дейін жетті, және сол жерден бастап, өз сапарын
– Тебризде болып, Керман арқылы Ормуз қала- Азия материгі арқылы бастады. Дегенмен, осы
сына дейін оңтүстік-шығыс бағытта Иранды ба- соңғы нұсқа Марко Полоның Керманнан Ормуз-
сып өтті, ал содан кейін елді енді оңтүстіктен ға барған жолы арқылы жеткен “Тік құлама” ту-
шығысқа қарай қайтадан басып өтті. Басқа нұсқа ралы тура көрсетулеріне қарсы шығады
бойынша, Поло теңіз арқылы Басрадан Ормузға (XXXVII тар.).
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 17
Бәлкім, Пололар теңіз арқылы Үндістанға солтүстік қиырын құмды шөлдер арқылы жүрді,
жетіп, одан Қытайға баруды жоспарлаған болар. алаптан алапқа – Хотаннан Керия мен Черченге
Бірақ, олар Ормузда көрген кемелер сенімсіз бо- барған. Черченнен шөл дала арқылы (Текті-Ме-
лып көрінген, Олар Керманға қайтып оралып, кен шөлінің шығыс қиырындағы Құмтақ құмда-
сол жерден солтүстікке қарай Иранның құнар- ры), құдықтан құдыққа жүріп олар Сулехэ өзені-
сыз және елсіз жерлеріне Дешті Лұт шөлі нің алқабына барған – Шачжоу (Дуньхуан) ала-
арқылы ұзақ және ауыр жолды бастаған. Халық бына, ол жерде бұрын аға Пололар болған еді.
тығыз орналасқан Тун (Фердоус) және Кайен Олардың жолынан солтүстікке қарай тұйық
қалалары бар осы шөлдің арғы жағында Иран- Лобнор көлі жылжитын ойпат орналасқан, онда
ның шығыс облысы созылып жатты. Тарымның көшіп-қонып жүретін өзендерінің
Пололардың келесі сапар шеккен жері – жүйелері құйылады. Алайда, Марко Поло бұл
Балх (Солтүстік Ауғанстандағы Уәзір-абад) қа- көлдің болғаны туралы білмеген, ол үлкен қала
ласынан батысқа қарай орналасқан Кайеннан барын айтып, оны шөл дала атауының басында
Шибарганға дейінгі жолы анықталмаған. Егер тұрғандай “Лоб” деп атайды. Мұндай қаланың
Пололар Кайен (немесе Фердоус) қаласынан атын тарихшылар білмейді. Бірақ, Лобнор көлі-
солтүстікке сапарын жалғастырса, ал кейін шы- нің ойпатына барып сипаттаған алғашқы еуро-
ғысқа бұрылса, Марконың Иранның маңызды палық ғалым М. Пржевальский 1876 ж. төменгі
деген облысы Хорасан немесе сол кездегі ірі сау- Черчен аймағынан (Лобнор алабының өзені) ес-
да орталығы Нишапур туралы ешбір жерде ата- кі қаланың қирандыларын көрген және жергілік-
майтыны қалай болғаны. Егер Поло Кайеннен ті тұрғындардан Черчен ағысынан жоғарыда ор-
Герируд өзеніне қарай шығысқа бет алса, Марко наласқан басқа қаланың қирандылары туралы
Герат сияқты қаланы “көрмей қалуы” мүмкін бе? естіген.
Балхтан бастап, Гиндукуштың оңтүстік Пржевальский өзінің есебінде, – Лобнор-
тауларының бойымен шығысқа қарай жүре бе- дың жанынан айтарлықтай үлкен үшінші қала-
ріп, жолаушылар Пяндждың сол жағалауында ның қирандылары табылған. Бұл жер Көне-шари
орналасқан асқар таулы ел Ауған Бадахшанына (Көне шаар) яғни, көне қала. Жергілікті тұрғын-
кірген. Пяндж аңғарымен жоғары қарай шығыс- дардан біз осы ежелгі қалалар туралы ешқандай
қа жылжып, олар кішірек Вахан облысына және аныз-әңгіме біле алмадық, – дейді.19
Памирдің оңтүстік қиырына жеткен. Өзінің кіта- Шачжоу таңғұттар елінің (солтүстік-шығыс
бында Марко Поло Памир және Алай аңғары- тибеттіктер) батысында орналасқан. Шачжоудан
ның нақты сипаттамасын береді, мұны XIX–XX таңғұттар елі арқылы жолаушылар Сулэхэ алқа-
ғғ. “Əлем шыңын” зерттеушілері растайды. бы бойымен жоғары қарай жүрді, кейін Тибет
Памирден солтүстік-шығысқа бұрылып, ве- жоталарының шығыс атырабы арқылы – Хэйхэ
нециялықтар Тарымның жоғарғы ағыстарының (Эдзин-гол) өзенінің жоғарғы ағыстарында ор-
бірінде орналасқан Қашқар алабына түсті, ал со- наласқан Ганьчжоу (Чжанъе) қаласына қарай
дан кейін Текті-Мекен (Такла-Макан) шөлін жылжыған. Осыған қарағанда, олар Ұлы Қытай
оңтүстіктен айналып өткен. Олар шығыс бағыт- қорғанының батыс аймақтары бойымен, кейде
та солтүстік-батыс және Тибет тау жоталарының тіпті оның маңында жүрген. Кейін олар көп жыл
19 От Кульджи... на Лобнор. – М., 1947, 57 б. МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
18
бойы Ханбалықта (Бейжің) тұрды, оның ма- бастау алатын өзендердің бірігуінен тұратын
ңында Ұлы Қытай қорғанының шығысы өтеген. өзеннің аты.
Ғажайып нәрселерді назардан тыс қалдырмай- Содан кейін Бичурин осы өзенді “Эргюль
тын байқампаз Марко Поло неліктен мұндай еліне жетіп, Эргюль-гола атауын алады; шығыс-
ғажайып құрылыс туралы өз «Кітабында» қа қарай тағы 600 ли аққан соң, солтүстіктен
айтпағаны әлі анықталмады. Хайду [Хайдык-Гол] өзенін қабылдайды және
Ганьчжоуда венециялықтар белгісіз себепке Лобнорға солтүстік жақтан құяды” деп Тарым-
байланысты бір жыл бойы тұрған – “бұл туралы мен теңестіреді. Бұл “Эргюль-гола” деп атала-
айтудың қажеті шамалы” (ХІІ тар.). Бәлкім, дәл тын өзен Сары өзеннің [Хуанхэ] өзі. Бичурин
осы уақытта Марко Поло 1220 ж. Шыңғыс хан былайша түсініктеме береді: “Қытайлардың
негізін қалаған Орхонның жоғары ағысында, Се- ойынша, Сары өзен өз бастауын Сарымсақты
ленга саласында орналасқан Қарақорым (Хара- таулардан, яғни Памир тауларынан алады”.20
Хорин) қаласына барып-қайтқан. Оған барар Осылайша, Тарым жүйесінің өзендері
жол Ганьчжоудан төмен қарай Эдзин-Гол өзені- ежелгі қытай географиясында Хуанхэнің жоғар-
нің аңғарымен өтті, содан кейін Гоби және Моң- ғы ағысы ретінде қаралып, онда Эргюль елі ор-
ғол Алтайының шығыс тау сілемдері мен Хан- наластырылған. Бұл әрине, географиялық түсін-
гай жотасы арқылы өткен. Соған қарағанда, бестік. Бірақ Марко Поло “Ергигүл патшалы-
Қарақорым Марко Поло аяқ басқан ең солтүстік ғында” атауы бірдей қаладан басқа, тағы бір
нүкте болған. Ол Солтүстік Азия туралы білге- жақсы танымал қала Синимді (“Синги”, “Фин-
нінің барлығы жеке бақылаулары емес, көп гуиді”) көрсетеді, ал ол Тибет тау жоталарының
сұрастырылған мәліметтерге негізделген. солтүстік-шығыс шетінде, Кукунор көлінен шы-
Ганьчжоуда бір жыл тұрғаннан кейін вене- ғысқа қарай, жоғарғы Хуанхэ жүйесі өзендерінің
циялықтар “Көп патшалықтары бар үлкен Таң- бірінде орналасқан. Орталық Азияның дәл осы
ғұт облысы” арқылы жүрген, соның ішінде Мар- ауданында төменгі Тарым мен жоғарғы Хуанхэ
ко “Ергигүл” немесе осыған ұқсас, бірақ бұр- арасында анықталмаған таңғұт облысын –
маланған атаулармен атаған патшалықпен жүр- “Ергигүл патшалығын” іздеген дұрыс.
ген. Пололардың ары қарайғы жолы, яғни Си-
«Кітапқа» түсініктеме берушілер осы атау- ниннан бастап ұлы хан Құбылайдың уақытша
дың шығу тегін түсіндіре алмады. Осы арада Н. ордасына («Клеменфу», “Чианду»?) барған жо-
Я. Бичурин (Иакинф) «Ежелгі замандарда Орта лы әлі анықталмаған. Осы орданы Чжун-най-
Азияда мекендеген халықтар туралы мәлімет- мансюменің қирандыларымен сәйкестендіру
тер» жинағына «Ежелгі Орта Азиялық елдердің (XIV және XXV тараулардың ескертпелерін
тарихы картасына топографиялық көрсеткішін- қар.) сенім тудырмайды: дегенмен, ол Ханба-
де» қытай тарихи деректеріне сілтеме жасай от- лықтан (Бейжіңнен) солтүстікке қарай орналас-
ырып, осы атауды Марко Полода кездесетін қаны анық, қазіргі Ішкі Моңғолияның оңтүстік
атауларға өте ұқсас етіп қолданады: желісінде және Поло онда Сюаньхуа қаласы ор-
“Эргюль, Эргюль-гол”, Шығыс Түркістан- наласқан Калган аймағы арқылы жүрген. Тибет
ның оңтүстік, солтүстік және батыс тауларынан тауларының Солтүстік-шығысынан осы аймаққа
20 Собрание сведений... Изд-во АН СССР, т. III, 1953, 76-77-б. 19
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Пололардың тым болмаса шамалы бағыттарын йесі арқылы) біріктіретін Ұлы (Императорлық)
анықтаудың мүмкіндігі жоқ. «Кітаптағы» облыс канал арқылы саяхаттаған.
атаулары да, LХХШ–LХХ тарауларда айтыла- Венециялық Кинсай деген атпен атақты
тын “Егрегайа” мен “Тендүк” (немесе оларға болған, ұлы қытай өзенінің саласынан оңтүстік-
ұқсас атаулар), не дегенмен олар елсіз шөл дала ке қарай жатқан Ханчжоу қаласы орта ғасырлар-
арқылы емес, халық көп қоныстанған жерлер да Қытай мен бүкіл әлемнің ұлы қалаларының
арқылы жүрді. бірі болатын. Бірақ, Кинсайды “Он екі мың тас
Олардың жолы Хуанхэнің орта ағысынан көпірімен” тым асыра сипаттау, жерлестері
өтіп, Солтүстіктен Ордос үстіртін басып өтіп, Миллионе атап кеткен осы бір тұлғаның (Мил-
шығысқа қарай Синь-хуаға өтті. Марко лион) сөзіне күдік тудырғаны рас. Дегенмен,
Полоның Калганның жанында, Ханбалықтан XIV–XV ғасырлардағы кітап оқырмандарының
солтүстікке қарай Ұлы Қытай қорғанын көрме- көбі осы сипаттауға толықтай сеніп, Кинсай
гені әлі күнге дейін жұмбақ болып қала береді. қаласы туралы армандаған.
Марко Полоның ұлы ханға қызмет еткен шағын- Ханчжоудан Марко таулы ел Фугиге сапар
дағы қытай шекарасындағы ықтимал саяхатта- шегеді және оны солтүстіктен оңтүстікке қарай
рын анықтау қалды. басып өткен.
Марко Поло кезінде Қытайға саяхат ешбір Фуцзянның оңтүстігінде, теңіздің жанына
қиындық туғызбады, әсіресе, ұлы ханның жау- Марко Зәйтүн (араб атауы Зейтун, қытайша ата-
шылары үшін, еуропалықтарды тек ХІІІ ғ. ғана уы Цюаньчжоу), сол кезде үлкен айлақ – әлем-
емес, сонымен қатар ХІХ ғ. таң қалдырғаны – дегі ең үлкен айлақтардың бірі (CLVII тарауын
осы ретте атты және жаяу (желаяқ) пошта ұйым- қараңыз) орналасқан еді. Кейінірек айлақтың
дастырылуы. маңындағы су тартылып, ол өз маңыздылығын
Марко Полоның көптеген Қытай облыста- жоғалтты.
ры мен қалаларына барғаны шүбәсіз. Бірақ, Ханбалықтан Тибетке барар жол. Ұлы
оның сипаттаулары бойынша, тек екі негізгі ханға қызмет етіп жүрген Марко оңтүстік-батыс
бағыт құрастыруға болады, екеуі де Ханбалық бағытқа саяхаттап, солтүстік Үндіқытайға дейін
қаласынан басталады – бірінші жол – шығыс жеткен. Оңтүстік Үндістанға ол кері жолында
жол – теңіз бойымен Манзи еліне апарады, оның барды, ал Солтүстік-Шығыс Үндістанда болма-
“Ұлы қаласы Кинсай” (Ханчжоу) мен “үлкен ған. Бәлкім ол оның “бергі жағына” ғана сапар
және айбынды қала Зайтон” (Цюаньчжоу); бас- шеккені, яғни Жоғарғы Бирмада.
қасы – оңтүстік батысқа, Шығыс Тибетке және Оның жолы халқы көп “Катай” (Солтүстік
онымен шекаралас облыстарға. Қытай) арқылы жүрген. Марко Хуанхэ өзені өз
Ханбалық – Кинсай – Зәйтүн. Бұл жол Хан- бағытын оңтүстіктен шығысқа қарай қия аудара-
балықтан оңтүстікке қарай Хуанхэ өзені арқылы тын бөлігінде, “Катай” облыстарына қарағанда
жүрді, Марко Поло оны моңғол тіліне бейімдел- халқы көп “Манзи” елінің батыс облыстарына
ген Қараморан деген атаумен атады. кіретін, суы аса көп емес, астық өсетін жерінде
Марко Ханбалықты “әлемдегі ең ғажап кесіп өтеді.
өзен Қиан” (Цзян, яғни Янцзыцзян) бойында ор- Ол өз жолында ары қарай ұлан-ғайыр жа-
наласқан қытайдың астық шығатын оңтүстік об- зықтықты сипаттайды, онда Сычуань Қызыл ала-
лыстарымен (Хуанхэнің төменгі ағысының жү- бын тану қиындық тудырмайды, үлкен өзенді ба-
20 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
сып өтетін (Миньцзян Янцзының солтүстік сағасы) Қытай кемелері патшайым және венеция-
Марко Поло (қытайлардың сөзіне сүйенсек) осы лықтармен бірге орманды ел “Чамба” арқылы
өзенді Янцзының басталатын жері деп санаған. жүрді, ол Үндіқытай түбегінің шығыс бөлігіне
Марко Тибетке де барған еді. Бірақ ол бар- сәйкес келеді. Олардан оңтүстікке қарай орнала-
лық Тибет жоталарын шығыстан батысқа қарай сқан Ява алыста қалды; Марко “білгір теңізші-
немесе тіпті оның маңызды бөлігін басып өтті лердің” сөзіне сеніп оны “әлемдегі ең үлкен
деуге негіз жоқ. Шамамен Марконың жолы Ти- арал” деп асқақтатады және оның арал шекара-
беттің шығыстағы шеткі аймақтары арқылы сын үш мың мильден асады деп анықтайды.
“Бриус” өзені арқылы өткен. Ал түсінік беруші- Үнді мұхитына кемелердің жолы (Марко
лер бұл өзенді Янцзының жоғары сағасымен атап өткен) Кондор аралының жанынан өткен,
сәйкестендіреді. Осылай болған жағдайда Мар- Сингапур және Малай бұғаздары, яғни Малай
ко барған оңтүстікте орналасқан екі аймақ – аралы мен Суматра түбегі арқылы. “Темірқазық
астық шығатын “Караджан” және биік таулы көрінбей кететіндей, оңтүстікке қарай, алысқа
“Зардандан” – Юньнань қытай провинциясының созылған” аралды Марко “Кіші Ява” деп атайды;
солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бөлікте- бірақ оның айтуынша бұл арал соншалықты
ріне сәйкес келеді. кішкентай емес, оның маңайы екі мың миль”.
Ұлы ханға қызмет еткен Поло отбасы өз от- Венециялықтар жергілікті қалаларда тұрақ-
анына қайтуға шешім қабылдайды. Қытайдың таған және тұрғындарды мұсылманға айналдыр-
теңіз сауда кемелері венециялықтарға олар Ор- ған араб көпестерін көп кездестерді; бірақ, ауыл-
музда көрген араб кемелеріне қарағанда әлде- дың таулық-тұрғындары пұтқа табынушы болып
қайда мықты және ыңғайлы болып көрінген. қала берген.
Бәлкім, осы себептен саяхатшылар Қытайдан Саяхатшылар Суматраның солтүстігінде
теңіз арқылы Парсы шығанағының жағалаула- бес ай өмір сүрген. Олар жағаға түсіп, ағаштан
рына елхандардың астанасы – Тебризге сапар бекініс салған, себебі олар “адамдарды аңдай
шеккен ұлы ханның бұйрығы бойынша моңғол жейтін» арал тұрғындарынан қорыққан.
патшайымы Көкешін хатунға еріп жетуге шешім Суматраны артта тастап, кеме ары қарай
қабылдаған. жылжыды және “халқы аңдар тәрізді; ерлері де,
Қытай кемесі “Ұлы Зәйтүн айлағынан” Оң- әйелдері де еш жерлерін жаппай жалаңаш жү-
түстік-Қытай теңізі арқылы оңтүстік-батысқа ретін “Некуверан” (Никобар) және “Ангаман”
бет алды, Марко оны “Чиндік” деп атайды, мұ- (Андаман) аралдарының жанынан өткен.
ның себебі арал тұрғындары “Чин” деп Манзи Келесі кезең Цейлон аралы болды, Поло
елін атаған, яғни Оңтүстік Қытайды. осы аралды да (Ява сияқты) қателесіп, “әлемдегі
Марко Поло, бәлкім, осы сапар кезінде Ин- ең үлкен аралдардың біріне жатқызады”. Бірақ
донезия туралы естіген – алып аралдар лабирин- ол Цейлон тұрғындарының тұрмысы мен Полк
ті туралы (“7448”), “Чин” теңізінде шашыраңқы бұғазындағы атақты інжу аулау туралы сипатта-
жатып оны жан-жағынан қоршап тұрған; бірақ уы шындыққа саяды.
ол осы архипелагтың тек ең батыс тұсында ғана Цейлоннан қытай кемелерінің ары қарайғы
болған еді. Ол өз тәжірибесінен осы теңіздегі жолы “Комари” мүйісі арқылы өтті (Коморин –
мезгілдік қыстық және жаздық желдер туралы Индостанның оңтүстік шеті), түбектің батыс
білді. Малабарлық және солтүстік-батыс Гуджарат
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 21
аралдары бойымен; ал кейін олар Мекранды да орналасқан “Зангибар” мен “Мадейгаскар”
бойлай өтті (Иранның оңтүстік аралына), Шатт- аралдары туралы айтады. Бірақ, ол Занзибарды
эль-Араба саласынан Парсы шығанағы мен Ор-
муз бұғазы арқылы Басраға бет алған. Мадагаскармен біріктіреді, бұлардың екеуі де
Шығыс Африкаға жататын облыстарымен жана-
Марко Поло сонымен қатар, Үнді мұхи- сады және сондықтан осы аралдар туралы көп-
тына тиіп тұратын Африка елдері туралы айта-
ды, ол бұл жерлерде болмауы да мүмкін: ұлы ел теген қате мәліметтер берді. Дегенмен, Марко
“Абасия” туралы (Абиссиния, яғни Эфиопия), Поло Мадагаскар туралы айтқан бірінші еуро-
экватордың жанында және оңтүстік жарты арал- палық болатын (арабтар оны жақсы білетін).
Марко Полоның «Кітабы»
Марко Поло «Кітабында» жоғарыда көрсе- туралы аңыздан көрініс береді. LХХI и ССХVII
тілгендей ол және аға Пололар сапар шеккен тарауларындағы кейбір жерлерде осы ел туралы
атыраптар ғана емес, сонымен қатар кейде тым сипаттаулар берілген, олар Марко Полоның жер-
алыстағы басқа елдер де сипатталады. Марко өз дің дөңгелек екені туралы білмегенін дәлелдейді.
тыңдармандарына бүкіл Азия туралы, Солтүстік Солтүстік туралы қандай да бір сенімді ақпарат-
Еуропа мен Үнді мұхитына жататын Африка ел- тарды Марко Алдыңғы және Орта Азияның мұ-
дері туралы түсінік беруге тырысатын. Егер «Кі- сылман саудагерлерінен немесе моңғолдарға ба-
таптың» әртүрлі бөліктеріне таралған барлық ғынған Сібір мен Шығыс Еуропа халықтарының
географиялық материалды жинақтап алса, вене- өкілдерін қабылдап алатын ұлы ханның сара-
циялықтың географиялық дүниетанымы “Мар-
ко Поло әлемі” туралы өте шартты түсінік пай- йындағы білгір тұлғалардан алуы мүмкін еді.
да болады. Осындай картаны «Кітаптың» Марко Поло ССХVIIІ тарауында “Росияны”
ағылшын түсінік берушісі Г. Юл құрастыр-
ған. яғни, үлесті Русьті (“мұнда патшалар көп») үл-
кен суық, “теңіз-мұхитқа дейін созылып жатқан”
Шығыс Африка туралы және оның маңын- солтүстіктегі қала ретінде, еркектері мен әйел-
дағы Үнді мұхитының аралдары туралы, “Скот- дері ақ және аққұба қарапайым және өте сұлу
радан” (Сокотра) басқасы, Марко Полода өте се- халық тұрады деп көрсетеді. Ол “Росиядан”
німсіз болып көрінеді. Ол “Үнді теңізінде 12 700 “Норвегияға” дейін жол алыс емес, егер суық
елді және елсіз аралдарды осында жүзетін тә- болмағанда жылдам жетіп алуға болатын еді”
жірибелі теңізшілердің карталары мен сипатта- деп сипаттауын аяқтайды.
маларына” сілтеме жасай отырып көрсетеді
Еділді Марко Поло «Алғы сөзде» “Тигри”
(СХСІІ). Мадагаскардан оңтүстікке қарай ол деп атайды (ІІІ тарауды қараңыз), бәлкім ол оны
тырнағымен пілді алып кете алатын алып “Рух жоғарғы Тигрмен шатастырса керек (шатасқан
құсының” фантастикалық аралдарын орналас- түсінік, кейде басқа да ортағасырлық авторларда
кездеседі). Дегенмен мәтіннің XVI ғ. жататын
тырады.
Егер Жердің оңтүстігі венециялық үшін бір нұсқасында және «Кітаптың» басқа жерінде
ауыспалы мағынада қараңғы облыс болса, Жердің (XXIII тарау, Рамузионың нұсқасы) басқа да
қиыр Солтүстігі ол үшін тура мағынадағы “Түнек атау, яғни түркітілдес Еділ маңы халықтарының
елі” еді. Оның атауының өзі үнемі түнек басқан ел тіліндегі Итильге ұқсас “Эрдиль” қолданылады.
22 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
“Росиядан” шығысқа қарай, Еділдің арғы “теңіз-мұхит”, ол теңізде “ақсұңқарлар мекен-
жағында Марко “Солтүстік патша Көншінің” ие- дейтін аралдар бар” дейді (LХХІ тарауы).
ліктерін орналастырады (Көнші хан – Шыңғыс “Баргу” елінен алыста, Марко Поло бо-
ханның ұрпағы), яғни Батыс Сібірге сәйкес келе- йынша “Чорча” орналасқан (шүршіттердің жері,
тін ел. яғни Маньчжурия) – “халқы аз, мал өсірумен ай-
Тағы да шығысқа қарай алысырақта, Қара- налысатын ел, үлкен өзендері мен мол жайы-
қорым мен Алтайдан солтүстікке қарай, демек лымдары бар” (LХІV тарауы).
Алтай мен “Түнек елі” арасында, Марко “Баргу” Ал “Чорчадан” кейін – “Каоли” (Гаоли,
жазығын орналастырады, оның сөзі бойынша Кореяның қытайша атауы). Бұл ел туралы
бұл жер солтүстікке қарай қырық күншілік жер- венециялық бірер сөз ғана атап өтеді. Бірақ, ол
ге созылады. Бұл жерлерде бұғы аулаумен және тағы бір шығыс жері Японияның орасан
аңшылықпен айналысатын ұлы ханға бағынған байлықтары туралы естуі бойынша айтқан. Және
халық тұрады. Ал тағы да солтүстікке қарай оның осы арал туралы әңгімесі XIV–XV
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 23
ғасырдағы замандастарына “ұлы қала Кинсай” жиегінде Колумбтың қолымен жазылған белгі-
туралы хикая сияқты одан бетер әсер тудырды. лерімен табылған соң күмәннің барлығы сейілді.
XIV–XV ғасырларда Марко Поло «Кітабы»
Өзінің негізгі бөлігінде Марко Полоның
Азияның географиялық карталарын құрасты- «Кітабы» моңғолдар тарихына, Орталық Азия
руға негіз болды. Полодан алынған география- мен кейбір Алдыңғы Азия елдеріне үлкен қызы-
лық номенклатура 1375 жылғы «Каталондық ғушылық тудырады және ол олардың тұрмысы,
әлем картасында» (30 бет) және басқа карталар- экономикасы, әскери ісі мен өнері туралы өте
да да, соның ішінде 1459 жылғы танымал Фра- маңызды материал береді. Дегенмен «Кітаптың»
Мауроның дөңгелек картасында қайталанады. негізгі бөлігін жоғары бағалап, шығыстанушы-
Əрине, кейінгі ортағасырлық картографтар тарихшылар, кейбіреулері болмаса, бұл тарихи
шыншыл венециялықтың «Кітабына» қарағанда тараулар туралы жақсы пікір білдірмеді, себебі
әлдеқайда сенімсіз басқа да дереккөздерді пай-
даланған болатын; тіпті ең қызықты, және “бірдей, жасанды қалыпқа салынып жазылған
өтірікке негізделген фантастикалық кітапты да және оқиғалардың шынымен қалай болғаны ту-
қолданған, оны XIV ғасырдың белгісіз льеждік ралы ешбір түсінік бермейді” деді (В. Бартольд).
автор ойдан шығарылған тұлға “ағылшын рыца- Осы тарихи тараулар стилі жағынан басқа тарау-
ры Джон Мандевиль” жазған деп санаған.21 лардан қатты айырмашылығы бар бұл кітаптар-
ды көптеген түсінік берушілер Рустичаноның
Марко Поло «Кітабы» ұлы жаңалықтар та- “еркін қайтадан өңдеуден өткен” кітаптарының
рихында үлкен рөл ойнады. XV ғасырдағы пор- нәтижесі деп санайды. Ал Полоның кейбір био-
тугалдық экспедициялардың жетекшілері мен графтары Генуя тұтқыны Рустичаноны (бәлкім
ұйымдастырушылары және XV ғ. аяғы мен XVІ бір негізге сүйене отырып) орта ғасырлардағы
ғ. басындағы испан экспедициялары Азияға қа- кеңінен таралған әскери повестердің авторла-
тысты құрастырылған, Полоның мықты ықпа- рының бірімен сәйкестендіреді, онда ең әртүрлі
лынан туған осы карталарды қолданған. Бірақ
оның осы шығармасы танымал “космографтар” деген халықтардың шайқастары әртүрлі тарихи
мен теңіз саяхатшылары үшін, соның ішінде дәуірлерде сипатталып, оларды бір-бірінен ажы-
Христофор Колумб үшін үстел кітабы болатын. рату мүмкін емес еді.
Бұл ескерту тек шайқастардың сипаттама-
XIX ғасырдың алғашқы жартысында көп-
теген ашылулардың тарихшылары Колумб дәл сына ғана сай келеді. «Кітаптың» басқа кейбір
осы кітапты пайдаланғаны туралы күмән келті- тарихи тараулары бұдан артығырақ жоғары баға
реді. Осы күмән келтірушілер Колумбтың ол ту- беруге лайық. Оларда кейде бірнеше бұрмалану
ралы тек біреуден естіп қана немесе XV ғасырда кездеседі (мысалы, “тау қариясы” туралы хикая-
кейбір жазушылар жасаған түсініктемелер арқы- да), кейде нақты мәліметтер Марко Полоның та-
лы білген деп санаған. Марко Поло «Кітабы- рихи маңызды оқиғалар туралы білгенін көр-
ның» латын баспа данасы (1485 жылғы баспа) сетеді.
21 «Джон Мандевиль мырзаның саяхаты» (“Путешествия сэра Джона Мандевиля), XIV және XV
ғасырлардан кейінгі ортағасырдың ең танымал географиялық кітаптарыныі бірі болғандығы даусыз; ол
француз тілінен басқа еуропалық тілдерге аударылған, ал кітап басып шығару ісі пайда болғаннан бастап бір-
неше рет қайтадан басылып шыққан.
24 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Ол келтірген мәліметтердің бірқатары Рашид әд-Диннің «Жылнамалар жинағында»
қытай және парсы дереккөздерінде дәлелденеді, келтіріледі (1274-1318).22
соның ішінде “танымал парсы тарихшысы
***
«Кітаптың» бізге танымал ең ерте нұсқасы жаздырған кезде ол тек Венециядан ғана ала ала-
қашан құрастырылған еді? 1298 жылғы «Алғы тын материалдардың оның қолында болғанын
сөздің» қорытынды сөзіндегі дәл сол кезде пи- алға тартады; ал оларды екі республиканың ара-
залық Рустичаноның (немесе Рустичелло) көр- сындағы қарым-қатынас шиеленіскен жағдайда
сетуі бойынша, Марко Поло “Генуядағы тар қа- Генуяға жеткізу үшін аз уақыт кеткен жоқ. Осы-
паста отырып, бірге қамалған пизандық Рус- лайша, «Кітаптың» жазылу уақыты одан бетер
тичаноға осының барлығын жаздырады”, яғни азайды.
“Əлемнің әралуандығы туралы кітабын”. Осының барлығын ескере отырып, «Кітап-
Осы сөйлемнен соң Полоның өмірі туралы тың» байқампаз түсініктемешілері XIX ғасырда
басқа мәліметтер жоқ болғандықтан, еліне қайт- Марконың Корчуладағы теңіз ұрысына қатысу-
қаннан кейінгі алғашқы жылдары XIX ғасырдың ының мүмкін еместегін айтқан және ол Генуя
көптеген түсініктемешілері Марко Генуя түрме- түрмесіне соғыстан бірнеше ай бұрын түскен
сіне танымал теңіз соғысының нәтижесінде түс- деп санаған, шамамен саяхаттан қайтып орал-
кен деп қорытындылады (1298 жылдың 7 қыр- ғаннан кейін 1296 немесе 1297 жылдары. Ал осы
күйегі) Адрия теңізінің Далматия жағалауында, жылдары генуялықтар мен венециялықтар ара-
Корчула аралы маңында (италиян атауы – Кур- сында маңызды ұрыстар болмағандықтан, Мар-
цола): онда венециялық кемені генуялықтар ко бізге дейін мәліметтері жетпеген ұсақ теңіз
талқандаған және 7 мың венециялық тұтқынға ұрысына қатысқан немесе ол Генуя түрмесіне
түскен. анықталмаған себептермен түскен деп болжам
Дегенмен, осы жағдайда Марко басқа тұт- жасаған.
қындармен бірге Генуяға қыркүйектің екінші Рустичаноның ескі француз тіліндегі түп-
жартысында жеткізілуі мүмкін. 1298 жылы Рус- нұсқасы бір аудармада ғана жетті – ол Париждегі
тичаноға «Кітаптың» ауқымды мәтінін жазу Ұлттық кітапханасында сақтаулы тұр. Оны тұң-
үшін кем дегенде үш ай уақыт кетері анық, яғни ғыш рет 1824 жылы Париж географиялық қо-
уақыты шамалы ғана еді. Марко Поло италиян ғамы баспадан шығарды. Дәл осы баспа Иван
тілінің венециялық диалектісінде сөйлеген, ал Павлович Минаев және Василий Владимирович
пизалық Рустичано – тоскан диалектісінде; Мар- Бартольдтың редакциясымен жасаған «Кітап-
коның хикаялары француз тілінде жазылған бо- тың» орыс тілді аудармасына негіз болды.
латын, Рустичано оны аса жақсы білмеген бола- В. Бартольдтың пайымдауынша, аударма-
тын, осы мәселемен айналысқан барлық фило- шы Рустичаноның нұсқасына дұрыс тоқталған
лог мамандар бұған куә болады. Бұдан басқа, болатын. Редактордың өзі Марко Поло «Кітабы-
барлық түсініктеме берушілер Марко кітапты ның» танымал түсініктеме берушісі ағылшын
22 Бұл еңбек XIV ғасырдың басына дейінгі Түркі және моңғол тайпалары, Шыңғыс хан және оның
мұрагерлері туралы, сондай-ақ Иранның моңғол жаулап алушылары мен билеушілері – елхан-Хулагуидтер
туралы тарихи мәліметтердің толық жиынтығы болып табылады.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 25
Генри Юлдің түсініктемелеріне сілтеме жа- мәліметтер бойынша Марко Поло дәулетті
сайды. ғұмыр кешкен, бірақ аса бай емес венециялық
В. Бартольд редакциялық алғысөзінде бы- азамат ретінде. Дегенмен, Марконың лақап аты
лай жазады: “Юлдің дәлелдеуінше, біз осы XIV Milione (“Миллион”) (оның кейбір биографтары
ғасырдағы аудармада Марко Полоның ауызша атағандай) оған байлық үшін берілмеген. Ол
хикаясының бәлкім Генуяда жазылған нақты 1324 жылы дүниеден өтті.
жасандылықсыз (бір тақырыптан екінші тақы- Əрине, Марко өз хикаяларын өмірінің
рыпқа әп-сәтте көшу, қайталаулар, бұрын ай- соңғы 25 жылында бір емес бірнеше рет қай-
тылғанға қайтадан келіп оны толықтыру, айту- талап баяндаған және осы әңгімелер жазылып,
шының сөзінен жазылған әңгіменің ұмытылған басқа тілдерге аударылған.
жерлерін нақтылау және т. б.) баяндалуын және Бүгінгі күнге дейін 80-нен аса аударма жет-
қолжазбаның тексерілмеуін көреміз. кен. Олардың мәтіндерінде жекелеген жерлерін-
“Осы аударманың француз тілі тым нашар, де айтарлықтай айырмашылықтар бар, кейбір
италияндық және кейбір шығыс сөздері көп қос- тараулар бірер қолжазбаларда ғана немесе тек
ылған; қайталана беретін жалқы есімдер, естілуі басқа біреуінде ғана кездеседі, бірақ негізінен
бойынша жазылғаны анық, әртүрлі нұсқада ке- сол материал беріледі, баяндаудың бірдей реті
леді, кейде тіпті бірнеше жолды алып жатады”.23 қолданылады және хикаяны баяндаудың өзіндік
Марко Поло Генуя түрмесінен шығып, өз стилі сақталады. Беделді түсініктемешілердің
отанына келесі 1299 жылы оралды. Биографтар пікірінше, осы ұқсастықтарды барлық аударма-
жүргізген мәліметтердің барлығы дерлік оның лардың алғашқы түрнұсқасы Рустичаноның
Венециядағы кейінгі өмірі туралы алыпқашпа жазбаларынан бастау алады деп айтуға келмей-
әңгімелерден құралған, тіпті олардың кейбірі ді: Марко Поло өзі үшін белгілі бір баяндау жос-
XVI ғасырға жатады. Ал XVI ғасырдағы Марко парын құрған және венециялық тыңдармандар
және оның отбасы туралы құжаттар бүгінгі үшін Генуя түрмесіндегідей материалдарды қо-
күнге дейін өте аз жеткені. Бізге жеткен нақты лында ұстаған.
«Кітаптың» орысша аудармалары
Марко Полоның «Кітабы» ортағасырлық «Кітаптың» ең алғашқы жазбасының құрасты-
сирек кездесетін шығармалардың және күні рылған уақытынан бастап (1298) ол тек географ
бүгінге дейін қайта-қайта оқылатын әдеби шы- мамандардың ғана емес, тарихшылардың, этно-
ғармалар мен ғылыми еңбектердің қатарына кі- графтар мен филологтардың, сонымен қатар қа-
реді. Ол әлем әдебиетінің “алтын қорына” енген. лың оқырман қауымның қызығушылығын оята
Ол барлық дерлік еуропалық және басқа да көп- беруде.
теген тілдерге аударылған. Ол әлемнің көптеген Жаңа аудармалармен бірге, түсініктемелер
елдерінде баспадан шығып, қайта шығарылуда. мен әртүрлі тілдерде қайтадан шығарумен қатар
23 Записки Русского Географического общества по отделению этнографии, т. XXVI. И. П. Минаев.
Путешествие Марко Поло, перевод старофранцузского текста, под редакцией действительного члена
Русского Географического общества В. В. Бартольда, СПб., 1902, ІV б.
26 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
жыл сайын Марко Поло туралы жаңа шығар- ның бірі болғанын оқырманның есіне сала кете-
малар жарыққа шығуда, ал кейбір ескі туынды- йік. Ол ең ірі үндітанушы лингвист, буддизм
лар қайтадан шығарылуда. және ортағасырлық Орта Азия мен Үндістанның
Марко Поло «Кітабының» А. Н. Шемякин тарихшысы болатын, осы салалардағы арнайы
жасаған алғашқы орыс тіліндегі аудармасы еңбектерді берген. Ол Афанасий Никитиннің
«Мәскеу университеті жанындағы Тарих және «Хожения за три моря» («Үш теңіздің ар жағына
көне дәуір қоғамындағы Оқуларда» 1861-1862 саяхатының») түсініктемешісі, географ және
жж. басылып шығып және бір жылдан кейін мы- саяхатшы болатын.24 1874-1875 жылдары ол
нандай атаумен шықты: А. Н. Шемякин. XIII Үндістан мен Цейлонға барған еді және үш жыл-
ғасырдағы венециялық Марко Полоның саяха- дан кейін бүгінгі күнге дейін өз құндылығын
ты, бірінші рет неміс тіліндегі үздік басылым- жоғалтпаған «Очерки Цейлона и Индии» («Цей-
дардан Август Бюрктің түсініктемелері мен К. лон және Үндістан очерктері») кітабын шығар-
Ф. Нейманның түзетулерімен басылып шыға- ды. Кейінірек ол тағы екі рет Үндістанға сая-
рылды. Неміс тілінен аударылған, М. 1863 ж. хаттаған.
Бұл басылым аудармадан жасалған аударма – «Марко Полоның саяхаттары» атты «Кітап-
орыс оқырманға Марко Полоның «Кітабы» ту- тың» аударылуына И. П. Минаев өмірінің соңғы
ралы мазмұндамалар немесе үзінділерде емес, жылдарына дейін терін төкті; ол тек 1298 жылы
толық түсінік беру үшін тек алғашқы әрекет ре- жасалған Рустичано мәтіндерін ғана аударма-
тінде қызығушылық тудырады. ның негізі етіп алды. Аударма аяқталғаны анық
Екінші орыс тіліндегі авторы белгісіз ау- еді. Баспаға беру үшін кітаптың СХСІІ тарауына
дарма (тіпті сілтемесі де, қай баспадан жасал- дейін қолжазбалық нұсқасы да аяқталуға шақ
ғаны да көрсетілмеген) №1-4 петербургтік «Биб- қалған еді, яғни соңғы қырық тарауын қайтадан
лиотека дешевая и общедоступная» («Арзан жә- көшіру қалған еді (Рустичано нұсқасы бойынша
не жалпыға қолжетімді кітапхана») журналында СХСІІІ–ССХХХІІ). Бірақ И. П. Минаевтың мез-
1873 жылдан бастап жеке тақырыппен “Мил- гілсіз қаза табуы өзінің аудармасын қажетті түсі-
лионер” аталып кеткен венецилық ақсүйек Мар- ніктемелермен толықтыра алмауына себеп бол-
ко Полоның Татария мен басқа Шығыс елдерін ды. Бұл жұмыстың ол тек жартысын ғана жа-
саяхаттауы, 3 бөлім, СПб., 1877 деген аттаумен саған еді.
шыққан. В. В. Бартольдтың пайымдауынша, бұл Орыс географиялық қоғамының кеңесі шы-
басылым 1863 жылғы басылымға қараған одан ғаруға шешім қабылдамаған шаққа дейін
бетер ғылыми маңыздылығы жоқ шығарма. И. П. Минаевтың қолжазбасы он жылдай қозғал-
Бірінші және «Кітаптың» шынымен ғылы- май жатты. Аударманы редакциялау Геогра-
ми аудармасын өткен ғасырдың 80-жылдарында фиялық қоғамның толық мүшесі Василий Вла-
профессор Иван Павлович Минаев жасады. димирович Бартольдке берілген еді, ол кейіннен
Марко Поло «Кітабының» аудармашысы (1212 ж.) академик болып сайланған болатын.
Иван Павлович Минаев (1840-1890) XIX ғасыр- В. В. Бартольд (1869–1930) сол кезде Пе-
дағы ең жан-жақты орыс шығыстанушылары- тербург университетінің жас профессоры (1901
24 И. П. Минаев. И. П. Минаев. «Старая Индия. Заметки на «Хожение за три моря Афанасия Никитина»,
СПб., 1882 («Журнал Министерства народного просвещения», бөлек баспа-таңба).
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 27
жылдан бастап) ірі шығыстанушы – тарихшы лайықты баға беру керек. Шынтуайтына келген-
және тарихи-географ ретінде ерекшеленіп тұра- де, В. В. Бартольд түсініктемелерді құрастыру
тын, Алдыңғы және Орта Азия бойынша маман үшін «Кітаптың» тек батысеуропалық түсінік-
еді. Ол И. П. Минаевтың аудармасына ең алды- темешілерінің түсініктемелерін ғана емес, соны-
мен оқырман ретінде қараған болатын және мен қатар Марко Поло саяхаттаған елдер туралы
оның жұмысын өте жоғары бағалаған еді. немесе ол сипаттаған елдер туралы көптеген
“Ең бірінші [Рустичано] нұсқасын аударма- орыс әдебиетін пайдаланды, сонымен бірге орта-
шы ешбір жасандылықсыз, оқырмандар көре ғасырлық мұсылман авторларының бірқатарын
алатындай қайталанбас шеберлікпен берді”.25 осы жұмысқа қатыстырды, бірнеше шығыс тілде-
И. П. Минаев қағаздарын талдау арқылы рін білген ол оларды түпнұсқада оқыған.
В. В. Бартольд “оның жоласты түсініктемеле- Көрнекті орыс шығыстанушылары – Иван
рінде сын мен мәтінді толықтыруға тиістілерді Павлович Минаев және В. В. Бартольд еңбекте-
орналастыруды ойлағанын; ал географиялық жә- рінің нәтижесінде 1902 жылы Орыс география-
не тарихи сипаттағы түсініктемелер бөлек, лық қоғамының баспадан шығарған «Марко
кітаптың соңында орналасуы тиіс болуын” бай- Поло саяхаттары» Азияның тарихи географиясы
қайды.26 бойынша әлем әдебиетіне қосқан үлкен үлесі бо-
Дегенмен, В. В. Бартольд марқұм аударма- латын. Бұл осы баспаның редакциясына екі ға-
шының жол астындағы түсініктемелерді тек XCIV лым құрастырған орыс аудармасының мәтініне,
тарауға жазып үлгергенін көрді, ал географиялық түсініктемелеріне үлкен ұқыптылықпен қарауды
тарихи түсініктемелерге келгенде тек аз ғана, бі- міндет ететін.
рінші кітаптың XX–XXXVI тараулары мен «Алғы «Кітаптың» алғашқы кеңестік басылымы
сөздің» соңғы төрт тарауына жататын карточкалар И. П. Минаевтың сол аудармасымен (ескі фран-
ғана табылған. цуз тілінен) К. И. Куниннің редакторлығымен
В. В. Бартольд Рустичаноның мәтінін басқа «Марко Поло. Саяхаттаулар» (Л., «Гослитиздат»
екі нұсқалар (Потье мен Рамузио) бойынша жұ- баспасы, 1940) атауымен шықты.
мыстың соңына дейін толықтырды. Бірақ гео- Кіріспе мақалада редактор К. И. Кунин
графиялық және тарихи сипаттағы түсініктеме- И. П. Минаевтың аудармасы нақты деп, былай
лер туралы ол былай айтады: “Марқұм аударма- жазады:
шы бастаған бұл жұмысты толық ауқымда аяқ- “Оның аудармасының кемшілігі аударма-
тау үшін менде не уақыт, не арнайы білім болған шының стильге салу мақсатында ескі француз ті-
жоқ. Мен тек ең қажетті анықтамалық түсінік- ліне бейімдеп, Петрге дейінгі Русьтің терминоло-
темелермен ғана шектелдім, көбіне алдыңғы тү- гиясын енгізу еді. Сондықтан Марко Полода ай-
сініктемешілердің, әсіресе Юлдың еңбектерінен тылатын корольдердің, ханзадалардың, барон-
алынған түсініктемелермен шектелдім”.27 дардың және рыцарьлардың орнына аудармашы-
Өз жұмысын осынша кішіпейілділікпен ба- да патшалар, әміршілер мен тіпті боярлар пайда
ғалаған жас ғалымның қарапайымдылығына болды. Біз мұның барлығын түзедік. Түпнұсқа-
25 Қар.: В. В. Бартольд. Предисловие // Путешествие Марко Поло, 1902, XI б.
26 Бұл да сонда, XII бет.
27 Бұл да сонда, XIII бет.
28 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
мен егжей-текжейлі салыстыру аудармашының Полоның саяхаттары» орыс тіліндегі аударма-
қателік жіберген жерлерін түзетуге мүмкіндік сының мәтіні толығымен өзгеріссіз келтіріледі.
К. И. Кунин жасаған бірнеше толықты-
берді”.28
Дегенмен, «Марко Поло саяхаттарының» рулар ең соңғы 1940 ж. басылымның құндылығы
1902 және 1940 жылдардағы екі баспасын салы- болып табылады. Олардың ішіндегі ең маңыз-
стыру орыс аудармасының мәтініне К. И. Кунин- дысы – есеп бойынша қорытынды (233) тарау,
нің ешқандай айтарлықтай жақсарту бермегенін оны И. П. Минаев та, В. В. Бартольд та аудар-
көрсетті, және аударманың стилі де ондай жақ- маған, себебі ол Марко Поло «Кітабының» еш-
сартуды талап еткені шамалы. Бұның мәні мына- бір негізгі нұсқаларында кездеспейді. Ол тек
да, И. П. Минаев Петрге дейінгі Русьтің терми- қана екі ортағасырлық италиян қолжазбаларын-
да ғана кездеседі. Г. Юл осы тараудың тұпнұсқа
нологиясын сирек қолданған, соның ішінде (ау- екеніне жайдан жай күмән келтірмеген, оны
дармада кездесетін кейбір жағдайда) “дщица”, көшірушінің немесе ескі француз немесе латын
“льяло”, “поть” сынды ескірген сөздер бар. тілінен италиян тіліне аударған аудармашының
Оларды сақтап, мәтінде (тіктөртбұрышты жақ- ойдан құрастырып, бірақ Марко Поло «Кіта-
шада) немесе мәтіннен кейінгі түсініктемелерде бын» шығару үшін өте сәтті және ескі эпилог ре-
анықтама беруге болар еді. тінде қолданған деп санайды.
Осы баспаның редакциясы И. П. Минаевтың Бұдан басқа, К. И. Кунин 1940 жылы баспа-
французша roi (латынша гех, италиянша rе) шы- да Л. Ф. Бенедеттоның 1928 жылы жарияланған
ғыс билеушілеріне король емес, патша сөзін қол- Марко Поло «Кітабының» ағылшын аудармасы-
данғаны дұрыс; французша prince (италиянша ның (1931 ж.) Толедо нұсқасынан тапқан бірқа-
principe) шығыс билеуші тұлғаларына ханзада тар әркелкі оқылуларды келтіреді.29 Дегенмен,
және т. б. емес, князь [аудармамызда – бек, – А. Г.] К. И. Кунин келтірген айырмашылықтардың тек
деп қолданылғаны дұрыс деп санайды. біразы ғана осы баспада қайта жаңғыртылады:
редакция басқа қолжазбаларда кездеспейтін мә-
И. П. Минаев қолданған қысқартуларға кел-
сек, үш Полоның атының алдындағы messer (мыр- ліметтері бар және ең соңғы толықтырулар
за) сөзінің жүйелік түсіп қалуын санамағанда ау- болып табылмайтын әркелкі оқылуларды ғана
дармашы бұған кінәлі болмаған. Аудармашы Рус- берген.
тичаноның мәтініндегі қайталана беретін Марко- И. П. Минаев пен В. В. Бартольдке тиесілі
ның тыңдаушыларға бағытталған “біліңіздер” жә- әркелкі оқылулар мен жоласты түсініктеме-
не т. б. түсіріп салған. Бұл қысқартулар аса ма- лердің барлығы дерлік сақталған; тек ескірген
ңызды емес, сондықтан редакция түсіп қалған түпнұсқа немесе аударма кітаптар алынып тас-
сөздерді қалпына келтіруді қажетсінбеді. талған, және түсініктемелерді беру техникасы
Осылайша, осы баспада Орыс география- өзгертілген, географиялық атаулар мен жалқы
лық қоғамының 1902 ж. жарық көрген «Марко есімдер орысша транскрипцияда берілген.
28 К. И. Кунин. Марко Поло и его книга // Марко Поло. Путешествие. – Л., 1940, XIX бет.
29 Луиджи Фосколо Бенедеттоның жетекшілігімен «Кітап» 1928 жылы Флоренцияда Италияның Ұлттық
географиялық комитетінде «Марко Поло – Миллион» деген атпен жарық көрді. Кейін Бенедетто мәтіннің
қазіргі заманғы италиян тіліндегі аудармасын «Əлемнің ғажайыптары» деген атпен шығарды (Милан, I932).
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 29
Марко Поло «Кітабының» негізгі басылым- рылған. Лодовико Пазинидің бақылауымен шы-
дары және аудармашы И. П. Минаев пен редак- ғарылған баспа, Венеция, 1847.
торлар қолданған ортағасырлық тарих пен гео-
Латын аудармасы – ескі италиян мәтінінің
графия бойынша ең маңызды жұмыстар түсінік- алғашқы қысқартылған, шамамен 1320 жылғы ла-
темелерде келесі түрде таңбаланады:
тын аудармасы, [доминикандық монах] болонья-
Баккер – Луи де Баккер, «Орта ғасыр- лық Франческо Пипино аударған, ең алғаш рет
лардағы Қиыр шығыс», Париж, 1877.
шамамен 1485 жылы баспадан шықты. Ол Париж
Бальделли – Джованни Баттиста Бальдел- географиялық қоғамында 1824 ж. қайта шығарыл-
ли Бонидің әртүрлі нұсқалары мен түсінік- ды, І т. «Саяхаттар мен жазбалар жинағы» Рус-
темелі бар Марко Поло саяхаттары және Еуропа тичаноның ескі француз мәтінімен бірге.
мен Азия байланыстарының тарихы туралы кі-
ріспе мақаласымен, 2 томда, Флоренция, 1827. Марсден – Марко Поло саяхаттары, Уильям
Марсденнің түсініктемелерімен бірге италиян
Бартоли – Ең ескі Мальябекъяндық қол- тілінен аударылған, Лондон, 1818.30 Бұл Раму-
жазба [Флоренциядағы Ұлттық кітапханадағы] зионың италиян тіліндегі мәтінінен аударылған
бойынша Марко Поло саяхаттары, ескі француз «Кітаптың» ағылшын тіліндегі толық және
тіліндегі мәтін бойынша толықтырылған, нақты аудармасы (астынан қар.) Марсденнің та-
Адольфо Бартолидің бақылауымен шығарыл- рихи және географиялық түсініктемелері бүгінгі
ған, Флоренция, 1836. күнге дейін қызығушылық тудырады.
Бенедетто – Марко Поло саяхаттары. Луи- Оссон – Д’Оссон «Шыңғыс ханнан бастап
джи Фосколо Бенедеттоның мәтіні (1928 ж. Тимур-бекке немесе Темірланға дейінгі моңғол-
баспа, түсініктемелерді қараңыз), профессор дардың тарихы», 2 басылым 4 томда, Гаага және
Альдо Риччи ағылшын тіліне аударған. Э. Де- Амстердам. 1834–1835 (француз тілінде).31
ниссон Росстың кіріспе мақаласы, Н.-Й., 1931.
Потье – Марко Полоның Кітабы, Венеция
Баспадан шығару үшін 1940 ж. осы кітаптан кей-
бір үзінділерді ағылшын тілінен орыс тіліне К. азаматы, император Құбылай ханның жеке кеңе-
сшісі, оның жаздыруымен 1298 жылы пизалық
И. Кунин жасаған аудармасы.
Бержерон – XII, XIII, XIV және XV ғасыр- Рустичано француз тілінде құрастырған; бірінші
ларда Азияда жасалған саяхаттар, Гаага, 1735 рет Париж императорлық кітапханасының бас-
паға шығарылмаған қолжазбалары бойынша жа-
(француз тілінде).
Ладзари – венециялық Марко Полоның рияланған, кітаптың алдыңғы нұсқасынан көрі-
саяхаттары бірінші орында пизалық Рустичано- ніс берген, қайта қаралып шығып, 1307 жылы
ның француз тіліндегі түпнұсқасынан [италиян француз рыцарі Тьебо де Сепойға нұсқалары-
тіліне] аударылған және Винченцо Ладзаридің мен, ескірген сөздердің түсініктерімен, шығыс,
түсініктемелері мен құжаттарымен толықты- ең негізгісі қытай дереккөздерінен алынған гео-
30 Соңғы қайта басылымы, Лондон, 1927.
31 3-ші басылым 1852 жылы жарық көрді. Бұл тарихи шығарма бүгінгі күнге дейін өз мағынасын жоғалтқан
жоқ. ( Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовский. Золотая Орда и ее падение. М.: Изд-во АН СССР, 1950, 103 бет,
түсініктемелерімен).
30 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
графиялық және тарихи түсініктемелермен та- тарихы» атты алғашқы француз баспасын қол-
быстаған... М. Г. Потье, Париж, 1865, 2 бөлім.32 данған.
М. Потьеның пайымдауынша, тек осы Рустичано – 1298 жылғы Генуя түрме-
мәтін Марко Полоның өзі көрген мәтін екеніне сіндегі пизалық Рустичано жазбаларының ескі
толықтай сенім тудырады. Юл және басқа да француз тіліндегі мәтіні XIV ғ. бізге жеткен
құзырлы мамандар осы дәлелмен дауласты. жалғыз қолжазбада. Париж географиялық қоға-
Рамузио – Джованни Баттиста Рамузио мы 1824 жылы шығарған, Париж ұлттық кітап-
жинаған жүзулер мен саяхаттар, Венеция, 2 том, ханасында сақтаулы тұр. «Саяхаттар мен жазба-
1559. И. П. Минаев библиографиялық сирек кез- лар жинағы» І томда.
десетін кітапқа айналған бұл баспаны да, 1563- Ханыков – Николай Владимирович Ханы-
1606 жж. үш томдық “Жинақтар” баспасын да ков. «Марко Поло кітабы» француз «Азия жур-
қолданбағаны анық, Балделли еңбегінің 2 то- налында» сәуір-мамыр 1866 жылы.
мында (жоғарыдан қар.) қайтадан баспадан шық- Щарден – Жан Шарденнің Персия мен
қан Рамузио мәтінінің нұсқасын пайдаланған. Шығыстың басқа жерлеріне саяхаты (бірінші рет
Рустичано мәтінінің 1824 жылғы Париж баспа- 1711 ж. жарияланған, бірнеше рет қайтадан бас-
сына дейін Рамузио нұсқасы ең керемет санал- падан шыққан). Жана басылымы Л. Лангленің
ған. Кейінірек кейбір түсініктеме берушілер осы түсініктемелерімен толықтырылған, 10 томдық,
нұсқаны жоққа шығарып, оны тек XVI ғасыр- Париж. 1811. И. П. Минаев “неге екені белгісіз”
дағы қолжазбаның көшірмесі деген ойға келеді. В. В. Бартольд көрсеткендей түпнұсқа француз
Дегенмен, Рамузиодағы әркелкі оқылулардың басылымдарына емес, 1720 ж. Лондонда шыққан
бірқатары XIV ғасырға жатады, және олар Поло осы еңбектің қысқартылған ағылшынша аудар-
отбасына жақын тұлғалардан алынуы мүмкін. масына сілтеме жасайды. Бірақ Ж. Шарденнің
Рашид əд-Дин – Жылнамалар жинағы (Ра- гугенот ретінде 40 жасында (1681 ж.) Франция-
шид əд-Дин Фазлуллах Хамадани, «Сборник дан Англияға қоныс аударды, сонда ұзақ жыл
летописей» («Жәми әт-тауарих»), М.-Л.: Изд-во өмір сүріп, сол жерде қайтыс болды. Бәлкім,
АН СССР, 1 том, 1 кітапты парсы тілінен аудар- И. П. Минаев 1720 жылғы ағылшын аудармасы
ған Л. А. Хетагуров, 1 том, 2 кітапты аударған автордың қаламынан шығуы мүмкін, не деген-
О. И. Смирнов, М.-Л., 1952; 3 томды аударған мен автор оны қарап шыққан деп санаған.
А. К. Арендс, М. – Л., 1946 ( 1 томға қарағанда Шартон – Эдуар Шартон. «Ежелгі және қа-
ертерек шыққан). Рашид әд-Диннен алынған зіргі саяхатшылар», II т. «Ортағасырлық саяхатшы-
барлық дәйексөздер және оларға сілтемелер лар», Париж, 1863.
көрсетілген академиялық баспа бойынша редак- Юл, «Катай» – Генри Юл. Хаклюйт қоға-
ция тарапынан берілген. И. П. Минаев негізінен мының баспасы, Қытай және оған барар жол,
Этьен Марк Катрмер жариялаған Рашид әд-Дин Қытай туралы ортағасырлық деректермен бірге,
еңбегінің 1836 жылғы «Парсы моңғолдарының 1 серия, №36-37, Лондон, 1866. Көрнекті фран-
32 Потье мәтіні. қазіргі француз тіліне аударылған және А. Ж. Шариньон (A. G. Charignon) қытай
көздерінен алынған жазбалармен толықтырған, Пекинде үш томда 1924-1928 жж. басылып шығарылады
(баспагер Альберт Начбауэр). Осы Пекин басылымының титулдық бетінде Марко Поло Кұбылай ханның са-
райында шенеунік (haut fonctionnaire), Моңғол әскерлерінің бас қолбасшысы, провинция губернаторы,
Үндіқытай, Үндістан, Персия және Батыстағы христиан патшалығындағы ұлы хан елшісі деп аталады.
МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ 31
цуз шығыстанушысы Анри Кордье қарап маңызды деп көрсетті. Олар XIII ғасырдың
шыққан төрт томдық жаңа басылым, 1913-1915 аяғындағы ескі француз тіліндегі Рустичаноның
жж. Лондонда шықты, 2 серияда, Хаклюйт қо- нұсқасы, XIV ғасырдың басындағы Тьебо де
ғамы, № 33, 37, 38, 41. Сепойдің (Потье жариялаған) түзетілген фран-
Юл – Венециялық Марко Поло мырзаның цуз тіліндегі нұсқасы және XVI ғ. италиян тілін-
кітабы. Полковник Генри Юлдың жаңа аударма- дегі Рамузио нұсқасы.
сы мен басылымы, 2 басылым, Лондон, 1875. «Кітапты» ағылшын тіліне аударғанда Юл
Осы еңбектен алынған дәйексөздер мен сіл- осы үш мәтіннің ешбіріне де тоқталмаған. Н. В.
темелердің барлығын редакция лондондық 3 Ханыков айтқандай, барлық үш нұсқаның негі-
томдық 1903 ж. басылым бойынша берген, “соң- зінде құрастырылған “эклектикалық” мәтінге
ғы жаңалықтар тұрғысынан” Анри Кордье тек- тоқталған. Юлдың жұмысының кемшілігі осын-
серген. 1921 жылы Юлдың еңбегінің 3 томдығы да; бірақ оның артықшылығы кең ауқымды түсі-
Лондонда қайта баспадан шықты (үшінші қо- ніктемелер болып табылады, бұл ортағасырлық
сымша томын А. Кордье құрастырған). география мәселесімен, әсіресе Марко Поло «Кі-
XIX ғасырдың екінші жартысында және ХХ табымен» жұмыс істейтіндер міндетті түрде
ғасырдың басында түсініктемешілердің көбі сүйенетін еңбек.
Марко Поло «Кітабының» тек үш нұсқасы ғана И. Магидович
32 МАРКО ПОЛО КІТАБЫН ЖАРИЯЛАУШЫНЫҢ КІРІСПЕ МАҚАЛАСЫ
Марко Поло
ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ КІТАБЫ
АЛҒЫ СӨЗ
І ТАРАУ
Əлемнің әралуандығы туралы кітабының
кіріспесі осы жерден басталады
Түрлі халықтардың, әлем елдерінің әралуан- рет-ретімен анық әңгімеленеді. Ал біздің кітабы-
дығы туралы білгісі келетін мемлекет басшыла- мыз шындыққа жанасымды, ақиқатқа негіздел-
ры мен императорлар, корольдер, герцогтар мен ген, қандай да болмасын жалған сөз қосылмауы
маркиздер, графтар, рыцарьлар мен азаматтар үшін, көзімен көрген нәрсе көзімен көргеніндей,
және бұл жайлы білуі тиіс жандар осы кітапты ал естігені туралы естігеніндей баяндалады; ал
алсын, өзіне оқыттырсын1. осы кітапты оқыған немесе естіген кез келген
Бұл жерден таңғажайып Ұлы Армения2, адам мұнда айтылғандарға сенбеуге амалы қал-
Парсы елі, татарлар3 туралы, Үндістан және майды, себебі, жазылғанның бәрі де шындық.
көптеген басқа елдер туралы әңгіменің сан алуа- Тағы да айтарым: Құдай тағала арғы атамыз
нын табуға болады; осының барлығы біздің кіта- Адамды өз қолымен жаратқан кезден бастап,
бымызда Венецияның парасатты һәм ақсүйек әлем бөліктері мен адам аяғы баспаған таңғажа-
азаматы Марко Поло4 өз көзімен көргеніндей, өзі йып ұлы өлкелер жайында Марко естіп білген-
көрмесе де, өтірік-жалған сөйлемейтін, сырмі- дей бір де бір христиан дініндегі жан, не пұтқа
нез адамдардан естігеніндей етіп баяндалып, табынушы, не бір татар, не болмаса үнді, әйт-
1 Потье мен Рамузио мәтіндерінде тақсырлар мен басшыларға бағытталған бұл үндеу жоқ. Потьенің болжамы
бойынша, Марко Поло өзі түзеткен мәтіннен кіріспені алып тастаған. Себебі, бұл авторды көзінше мақтағанмен тең
болып,оның қарапайымдылығы мен абыройына тіл тигізетін еді. Кіріспе латын аудармасы мен ХV ғ. қолжазбасында бар.
[қолжазба Флоренциядағы Ұлттық кітапханада сақтаулы тұр]. – И. Минаев.
2 Моңғол-татар шапқыншылығы кезінде Ван өзенінің жанындағы Хлат қаласының орталығы мен байырғы
Арменияның үлкен бөлігі – Ұлы Армения деп аталған, ал Кіші Армения – Жерорта теңізінің Мерсиндік және Искендерон
шығанағына іргелес тұрған Кіші Азия түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі мемлекет. Кіші Арменияның орталығы Ис-
кендерон шығанағына құятын Жейхан өзенінің оң жақ салаларының бірінде орналасқан Сис қаласы болды. Сол
шығанақтағы маңызды кемежай Аяс (Лаяс, Марко Поло «Кітабының» ХХ тарауын қараңыз) Жейхан сағасынан
солтүстікке қарай орналасқан. – И. Магидович.
3 Потье баспадан шығарған ескі француз тіліндегі мәтінде қате батысеуропалық «тартардың» орнына, дұрыс шығыс
«татар» формасы қолданылатынын Юл атап өткен (естілуі бойынша грек-латын cөзіне сәйкес келетін «тартар» – тозақ
деген мағынаны білдіреді). – И. Магидович.
4 Бенедеттода былай толықтырылған: «Миллионе аталып кеткен». – К. Кунин.
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 33
пегенде, басқа халықтардан шыққан басқа бір Тағы да айтарым: ол жиырма алты жыл ға-
тірі жан білді ме екен?! ламның түкпір-түкпірінен түрлі мәліметтер жи-
Осы себептен де, ол өз-өзіне былай деді: өзі наған және И. Т. (Иса Мәсіхтің Туғанынан) бері
көрген немесе шындықты естіген таңғажайып 12985 жылы Генуядағы зынданға өзімен бірге
өлкелер жайында ол туралы көрмеген, білмеген қамалған пизалық Рустиканды6 [Рустичано]
жандардың осы тақылеттес кітаптан оқып-үй- осының бәрін жазуға мәжбүрлеген7.
ренбегені дұрыс болмас.
ІІ ТАРАУ
Никколо мен Маттеоның8 Константинопольден
әлемді шарлауға шыққаны туралы
Балдуин9 Константинопольде10 император рек болатын. Ағайындылар өзара ақылдасып,
болып тұрған кезде, яғни, 1250 жылы11 ағайынды олжа мен пайда табу үшін Ұлы теңізге12 қарай
екеу – Марконың әкесі Никколо Поло мен Мат- бет алайық деп шешті. Құнды заттардың түр-
тео Поло да сонда еді. түрін сатып алып, Константинопольден Судак-
Венециядан тауар тасушылармен бірге кел- қа13 [Солдайяға] қарай жүзіп кетті.
ген олардың шыққан тегі дұрыс, ақылды әрі зе-
5 Латын аудармасында 1295 жыл көрсетілген. – И. Минаев.
6 Бізге жеткен қолжазбаларда оның аты әртүрлі берілген: Рюстасиан, Рустачан, Рустихелус (Rustichelus – латын тіліне
бейімделген, civis Pisanus, яғни Пиза азаматы қосымшасы бар) Рустико, Руста, Рестазио, тіпті Стазио. – И. Магидович.
7 Бенедеттода былай толықтырылған: «ол өз білгенінің біраз бөлігін, дәлірек айтқанда, еске түсіре алғанын ғана айтып
берді». – К. Кунин.
8 Олардың италияндық аттары – Никколо мен Маффео. «Кітапта» Марко Полоны атағандай, оларды да мырза деп
атайды. И. П. Минаевтың аудармасында барлық жерде мырза (messer) сөзі түсіп қалған, редакция бұл сөзді қайта
қолдануды қажетсіз санайды. – И. Магидович. Біздің аудармамызда – Поло отбасының құжаттарына сәйкес (Nicolo, Nico-
laus, Matheo) – осы аттар Николо мен Матео секілді жазылады. – А. Г.
9 Балкан түбегінің Пелопонес пен Кіші Азияның солтүстік-батыс бөлігіндегі бірнеше византиялық аймақтардан ІV
Крест жорығының қатысушылары 1204 жылы негізін қалаған Латын империясының соңғы императоры Балдуин ІІ тура-
лы айтылады. ХІІІ ғасырдың 50-жылдары Пололар Константинопольға барған шақта, Латын империясы Бұлғариямен
және үш жаңа грек мемлекетімен сәтсіз соғыстардан кейін іс жүзінде Константинопольмен және маңындағы аудандары-
мен шектелді. Ал 1261 жылы Латын империясын, Балдуин ІІ-ні тақтан құлатып, Византиялық империяны қалпына кел-
тірген Михаил VІІІ Палеолог жойып жіберді. – И. Магидович.
10 Рамузио мәтінінде былай толықтырылған: «осы кезде мұнда венециялық дождың өкілі болған». – И. Минаев.
11 Көптеген қолжазбаларда кездесетін бұл жылдың дұрыс болуы екіталай. Потье Марсденнің түзетуін қабылдап, «pour
1255» тырнақшаға алады. Ал Юлдың аудармасында 1260 тұр. Аудармашы [Юл] осы түзетуді басқа түсініктер негізінде
ұсынған: Рамузионың хабарлауы бойынша, Ағайындылар Венецияға 1269 жылы келді. Марко ол кезде 15 жаста болған.
Ол ағайындылар отанынан кеткен соң дүниеге келді. Ағайындылар Венециядан 1253–1254 жылдары жолға шығуы керек
еді; бірақ 1261 жылы Еділде болып, Константинопольден 1260 жылы аттанғаны анық. – Бұл болжаулар мен түзетулер
дұрыс болуы мүмкін. – И. Минаев.
12 Мұндағы Ұлы теңіз – Қара теңіз. – И. Магидович.
13 Судак (Сугдак; сол заманда Қрымдағы басты кемежай. – В. Бартольд). Рустичано – Солдадье; Потье – Солдайе;
Бальделли – Солданья; Рамузио – Солдадья; латын қолжазбаларында – Солдандия. Аға Марктың мұрагерлік өсиетінде
34 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
ІІІ ТАРАУ
Никколо мен Маттеоның Судактан
[Солдайядан] жолға шыққаны туралы
Олар Судакқа келген соң, сапарларын ары барлық қымбат заттарды ханға тарту етті; хан
қарай жалғастыруға бел буды. Сосын не болды бұл сыйды қуана қабылдады; қатты ұнатты. Бер-
дейсіз ғой? Қаладан шығып, алыс жолға аттан- ке әлгі қымбат заттардың құнын екі есе қылып
ды; жол бойы ешқандай тосын оқиғаға кезікпеді; қайтаруға бұйрық берді; ағайындыларға басқа да
сөйтіп, татарларды басқарып тұрған Бұлғар мол, қымбат сый-сияпат16 жасады.
[Болғар] мен Сарайда14 тұрған Берке15 [Барка] Ағайындылар бір жыл бойы Берке ханның
ханға келді. Берке Никколо мен Маттеоға үлкен қол астында тұрды, кейін Берке мен шығыс
сый-сияпат көрсетті; олардың келгеніне қатты татарларының17 билеушісі Алаудың18 арасында
қуанды; ағайындылар болса, өздерімен әкелген соғыс басталып кетті. Қалың әскермен бір-біріне
(Николо мен Матеоның ағасы. – В. Бартольд) бұл қала Солданья деп аталады. – И. Минаев.
14 Бұлғар қаласы – Еділдің орта ағысының сол жақ жағасындағы Кама сағасына жақын Берке ордаларының бірі, Еділ
бұлғарларының бұрынғы астанасы – ХІІ ғасырда және ХІІІ ғасырдың соңғы ширегіне дейін құлдырап жатты. ХIV ғасырда
Бұлғар екінші рет қайта гүлденуі нәтижесінде Еділдің орта ағысы маңының ең үлкен орталығына айналды. (ХIV
ғасырдың аяғында Ұлы Бұлғар атала бастады). Төменгі Еділ маңында ХІІІ ғасырдың екінші жартысында, Сарай деген ат-
пен белгілі екі үлкен татар-моңғол орталығы болды. Екеуі де Еділдің сол жақ саласында, Ахтубада орналасқан: Ахтуба
алқабының оңтүстік бөлігінде – Сарай-Бату (немесе Ескі Сарай), ал алқаптың солтүстік бөлігінде Сарай-Берке (немесе
Жаңа Сарай). Берке хан тұсында Алтын Орданың Астанасы Сарай-Бату болып қала берді: Тек XIV ғасырда Өзбек хан
астананы Жаңа Сарайға (1312–1342) көшірді. «Алғы сөз» мәтінінде қай Сарай туралы әңгіме болып отырғаны белгісіз, се-
бебі Берке-хан Ескі Сарайда да, Жаңа Сарайда да тұрды (Берке хан мен Сарай-Бату және Сарай-Берке қалалары туралы:
Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовский. Золотая Орда и ее падение. – М,-Л.: АН СССР басп., 1950, – қараңыз). – И. Магидович.
15 Берке хан (орыс жылнамаларында Беркай, 1257–1266 жж. – В. Бартольд) – Рустичанода Барка каан, Барка, Барк;
Потье – Абарка каан және Барка; Рамузиода – Барка деп оқылады. Қолжазбада [Флоренцияның Ұлттық кітапха-
насындағы қолжазба] – Баркаам және Барка. Рамузионың мәтінінде Берке туралы «татар патшалары ішіндегі ең жомарты
және ең мейірімдісі ретінде танылды» деп айтылған. Берке іс жүзінде Алтын Орданың екінші (1256 жылы қайтыс болған
Батудан кейін), ал ресми түрде (1257 жылы қайтыс болған Сартақ пен Ұлақшыдан кейін) төртінші ханы болды; Таққа
1257 (Моңғол мен парсы дереккөздерінде) немесе 1258 жылы (орыс дереккөздерінде) отырды; 1266 жылы елхан Абага
ханға қарсы Кавказға жорықта қайтыс болды. Марко Поло Беркені басқа да Алтын Орданың хандарын сияқты «батыс
татарларының патшасы» деп атайды. – И. Минаев.
16 Рустичанода: Il les envoia a parer en plosor parties e furent moût bien parés». Шартон былай аударады: «Содан кейін
олар өте көп ақша тапқан, көптеген жақсы жерлерге жіберетін». Потье мәтінінде бұл жер жоқ, Юл мен Ладзарда да бұл
жері аударылмай қалған. Аудармада Рамузионың оқылуы берілген. – И. Минаев.
17 Түпнұсқада – «Левант татары». Французша Levant, италиянша, испанша және португалша Levantе жалпы
Шығысты білдіреді, бірақ батысеуропалықтар Левант деп бүгінгі күнге дейін Таяу Шығысты, жиі Иран мен Иран таулы
қыраттарының басқа елдерін атаған және әлі де солай атап келеді. Сол себептен Марко Поло өз «Кітабында»
елхандардың (Хулагу мен Хулагуидтер) иеліктері (ресми) Моңғол империясының оңтүстік батыс бөлігін ғана
құрағанына қарамастан, оларды «Щығыс» (яғни Левант) татарларының иеленушілері немесе «Шығыс патшалары» деп
атайды. – И. Магидович.
18 Хулагу – Парсы еліндегі моңғол династиясының негізін салушы, 1256–1265 жж. – В. Бартольд. Хулагу, Шыңғыс
ханның немересі, ХІІІ ғ. екінші жартысында оңтүстік-батыс Азияның үлкен аумағын: шығыста Инд өзенінен Сирияға де-
йін және батыста Аравия шөлі, Аравия теңізі мен Парсы шығанағынан оңтүстікте Кавказ, Каспий теңізіне дейін және
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 35
қарсы шыққан олар аяусыз шайқасты; бұдан екі жерден артқа да қайту мүмкіндігі туар». Сөйтіп,
жақтың халқы көп қасірет шекті. Ақыры, Алау жолға жиналды да, Бұлғардан шығып кетті. Олар
[Хулагу]19 жеңді. Соғысып, ұрыс жүріп жатқан батыс патшасы жерінің шекарасындағы Укака20
уақытта жолдар жабық болатын, жүргіншінің [Үкек] деп аталатын қаланы бетке алды. Ол жер-
бәрін тұтқынға алатын. Ағайындылар келген ден шығып, Тигри21 өзені арқылы он жеті күн
жақ тұстағы жағдай осындай болды. Дегенмен, шөл даламен жүрді. Жолда қалалар да, қамалдар
алға қарай жүре беруге болады ғой. ғайындылар да кездеспеді. Тек татарлар ғана шатырлары мен
өзара ақылдасты: «Біз Константинопольге тауа- табындарының маңынан арагідік бой көрсетіп
рымызбен бірге кері қайта алмаймыз, олай бол- қалатын еді.
са, шығыс жақ жолмен ілгері қарай жүрейік, сол
ІV ТАРАУ
Ағайындылар шөл даладан өтіп,
Бұхараға келгені туралы
Олар шөл даладан өтіп, Бұхараға келді. Қала ілгері де, кейін де жылжуларына мүмкіндіктері
үлкен, маңғаз. Бүкіл елі де Бұхара деп аталады. болмай қалды.
Мұнда Барақ22 патшалық етеді. Сондықтан, олар Бұхарада үш жыл тұрды.
Бұхара бүкіл Парсы еліндегі ең ғажайып Сол жерде тұрған кездерінде, шығыс патшасы
қала23. Бұл жерге жеткен соң, ағайындылардың Алаудан [Хулагудан] бүкіл татардың ұлы
солтүстікте Əму-Дарияның орта ағысына дейінгі жерді билеген Хулагуидтердің немесе елхандардың моңғол
династиясының (арабша елхан – «халықты билеуші») негізін қалаушы. – И. Магидович.
19 1262 жылы, CCXXI тарауға 2 түс. қар. – В. Бартольд.
20 Увек – Алтын Орданың басты қалаларының бірі. Қазіргі Саратов қаласының жанындағы Увек ауылының маңында
болған қала. (Татарша атауы Үкек болған. – В. Бартольд.) Еділ бойы (Алтын Орда) татарларының үлкен қаласы Увектің
(XIV ғ. араб жазушыларында Үкек), XVI ғасырда тек қирандылары сақталған. Оларды саяхатшы англиялық «Мәскеу
көпес-кәсіпкерлер компаниясының» қызметкері Христофор Бэрроу (1579–1581) егжей-тегжей сипаттады. Алайда, ол
адам сенгісіз қауесет қосады, яғни «бұл қала сарайдың жартысымен бірге адамдардың заңсыз, арам өмір сүргені үшін
Құдайдың әділдігімен жерге сіңіп кеткенін» айтады («Английские путешественники в Московском государстве в XVI
веке», 1937, 264–265 беттер). Шынына келсек, Үкекті XIV ғ. Темір тонап, қиратқан. – И. Магидович.
21 Мұнда, әрине Еділ. – И. Минаев. Басқа жазылулары: Тигери, Тигрис. Юл Еділді осылайша (1338), Орталық Азияға
Викториядан (Сицилиядан) келген ортағасырлық саяхатшы, католик тақуа Паскуале атағанын көрсетеді. Бұл атаудың
шығу тегі белгісіз. Юлдың болжамы бойынша, орта ғасырларда Еділ мен Тигр өзендерінің арасындағы байланыс туралы
баяндайтын «аңыздың» болуы мүмкін. – И. Магидович.
22 Шағатайлық хан Барақ (1265–1271 жж.). – В. Бартольд. 1224 жылы Шыңғыс хан өзінің екінші ұлы Шағатайға
моңғолдар басып алған Орталық Азияның батыс бөлігін еншіге береді. «Оған [Шағатайға] Түркістаннан Əмуя өзеніне
дейінгі (Рашид әд-Дин. Сборник летописей) аумақты басқару тапсырылған». Басында бұл Əму-Дарияға дейін бүкіл
Шығыс Түркістан мен Батыс Түркістан кірген Шағатай ұлысы (қазір қытайдың Шыңжаң аймағы) болатын. Бұл ұлысты
(оның тарап кетуіне дейін – XIV ғасырдың екінші жартысында) Шағатай династиясының хандары – шағатаидтер биле-
ген. Барақ – Шағатайдың немересі (Ол туралы ССІ тарауды қараңыз). – И. Магидович.
23 Бәлкім, отырықшы халқының тілі парсы тіліне жақын тәжік тілі болғандықтан, ағайынды Пололар Бұхараны Парсы
еліне жатқызды. – И. Магидович.
36 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
патшасы24 Құбылайға25 елші келді. Никколо мен «Мырзалар, – деді елші оларға, – барлық
Маттеоны көргенде, елші26 қатты таңданып татарлардың ұлы патшасы латындарды ешқашан
қалды; осыған дейін ешқашан ешқай елден көрген емес, ол латындарды қатты көргісі келеді.
латындарды27 кезіктірмеген екен. «Мырзалар, – Егер менімен бірге жүретін болсаңыздар, ұлы
деді ол ағайындыларға, – егер де менің айтқа- патша сіздерді құрметпен қуана қарсы алып, жо-
нымды тыңдасаңыздар, үлкен пайда мен ұлы марттық танытып, мейір-шапағатын аяп қал-
сый-құрметке кенелесіздер». масына сеніңіздер.
Бұған ағайындылар қолдарынан келгенін Менімен жүрсеңіздер, патшаға еш кедергісіз
аянып қалмайтындарын айтып, қуана келісім және қауіпке ұрынбай жетесіздер».
білдірді.
V ТАРАУ
Ағайындылар ұлы ханға келген елшіні
кездестіргені туралы 28
Ағайындылар елшінің ұсынысына қуана ке- таңғажайыптардың куәсі болды. Бірақ бұл тура-
лісімін берді. Елшімен бірге сапарға шықты. Бір лы дәл қазір айтылмайды. Мұның барлығын
жыл бойы29 солтүстік пен солтүстік-шығысқа көрген Никколоның ұлы Марко анық-қанығын
қарай жүріп, тек бір жыл сапар шеккен соң, ары қарай осы кітапта сипаттап береді.
көздеген жерлеріне жетті. Жолда олар түрлі
VI ТАРАУ
Екі ағайындының ұлы ханға барғаны туралы
Никколо мен Маттео келгенде, ұлы хан иеліктерін қалай басқаратыны, өз елінде сот ісін
оларды асқан құрметпен қабылдады, сауық-сай- қалай жүргізетіні, соғысқа қалай аттанатыны ту-
ран құрып, ұлан-асыр ас берді; хан ралы және тағы да басқа көптеген мәселелер
ағайындылардың келгеніне қатты риза болды. жөнінде, сосын патшалар, бектер мен басқа да
Олардан көп істің мән-жайын сұрастырды: ең барондар туралы сұрастырды.
алдымен, императорлар жайында, олардың өз
24 Бенедеттода толықтыру бар: «шығыс пен солтүстік-шығыс арасындағы жердің қиырында өмір сүрген».
25 Құбылай, Құблай, Хұбилай – (шамасы 1214 ж. туды, 1294 жылы қайтыс болды) Шыңғыс ханның немересі, моңғол
династиясының бесінші ұлы ханы (каан), таққа 1259 не 1260 жылы отырды; 1275–1280 жылдары Оңтүстік Қытайды
(Оңтүстік Сун империясын, Марко Полода «Манзи») басып алды. 1280 жылдан бастап, өлгенге дейін Қытайдың импера-
торы болды, Қытайда моңғол шапқыншылығының қанауынан біржолата құтылғанға дейін білік еткен Юань
династиясының негізін салды. (1368 ж.). – И. Магидович.
26 Потье мен Юлде осында және ары қарай барлық жерде «елшілер» туралы [айтылады]. – В. Бартольд.
27 Рамузио мәтінінде ағайындылар татар тілін жақсы меңгергені туралы айтылады. Бартолидің баспасынан қоса
қараңыз. – И. Минаев.
28 Потье мен Юлде: «Екі ағайынды елшілерге еріп ұлы ханға келгені туралы». – И. Минаев.
29 Рамузионың мәтінінде тағы толықтырылу: «ағайындылар өздерімен Венециядан әкелген көптеген христиан
қызметшілерімен бірге». – И. Минаев.
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 37
VII ТАРАУ
Ұлы хан ағайындылардан христиандардың
немен айналысатыны жайында сұрағаны туралы
Хан ағайындылардан апостол30 жайлы, Рим Никколо мен Маттео оған бар шындықты
шіркеуінің барлық істері мен латындардың салт- анықтап, рет-ретімен айтып берді; олар парасат-
дәстүрі туралы сұрастырды. ты жандар болатын және татарша31 білетін.
VIII ТАРАУ
Ұлы хан ағайындыларды Рим апостолына
[Рим папасына] елші ретінде жібергені туралы
Əлемдегі барлық татарлардың, әлемнің осы столға өз атынан ауызша жылы лебізін білдіруді
бөлігіндегі барлық елдердің, барлық патшалық- де тапсырды. Апостолға апаратын мадақтама
тар мен облыстардың ұлы билеушісі Құбылай мен ауызша айтылатын лебіз мәтініндегі патша
ханға ағайындылардың латындар туралы жөні- тілегінің қысқаша мазмұнына келсек, ұлы хан
мен және рет-ретімен айтқанының барлығы апостолдан ақылды, жеті өнерді33 меңгерген,
қатты ұнады. Сөйтіп, ол апостолға елші жіберуге сөзге шешен жүз шақты христианды жіберіп,
бел буды. Ол ағайындыларға өзінің бектерінің
бірін ертіп, сол елшілік сапарға барып қайтуды олар бұл жақтағы пұтқа табынушылар мен басқа
ұсынды. Ағайындылар ханның бұйрығын өз пат- діндегі адамдарға үйлеріндегі пұттардың шай-
шасының әміріндей орындайтынын айтты. Ұлы танның ісі екендігін, олардың бұл сеніміне
хан өз бектерінің бірі Когаталды32 шақыртып, қарағанда, христиандықтың дұрысырақ болаты-
оған ағайындылармен бірге апостолға баруды нын анық әрі дұрыс етіп түсіндірсін деген еді.
бұйырды.
Сондай-ақ, ұлы хан ағайындыларға Иеруса-
«Тақсыр, – деп жауап берді ол, – мен сенің лимдегі Құдай34 табыты алдында жандыратын
құлың болғандықтан, күш-қуатым таусылғанша лампад майын алып келуді тапсырды.
бұйрықтарыңды бұлжытпай орындаймын». Сөйтіп, өздеріңіз естіп отырғандай, елшілер
Ұлы хан түрік тілінде апостолға жолдайтын апостолмен кездесу үшін жолға шығуға қамда-
мадақтамаларды әзірлеуді бұйырып, оны аға- нып, ұлы ханның қалауымен бұл сапарға екі
йындылар мен бектің қолына табыстап, апо- ағайынды аттанған еді.
30 Потье мен Юлдың мәтінінде: «папа туралы»; Юлдың айтуынша, «апостол» сөзі [apostoille формасында] сол
дәуірдің француз мәтіндерінде осы мағынада жиі қолданылған. – В. Бартольд.
31 Бенедеттода қосымша: «түрікше де». – К. Кунин.
32 Бұл ат [дәл осылай] Когатал деп жазылады. – И. Минаев.
33 Кейінгі антикалық және ортағасырлық термин «жеті өнер» немесе «жеті еркін өнер» (septem artes liberales) дүнияуи
білімнің толық курсын білдіреді. Бұл курс екі оқу кезеңіне немесе «бағытқа» бөлінеді: 1) үштік жол (тривий лат. trivium)
– сөз ғылымдары: грамматика, диалектика мен шешендік өнер және 2) төрттік жол (Квадривий, лат. quadrivium) – мате-
матика ғылымдары: арифметика, геометрия, музыка және астрономия. – И. Магидович.
34 Рамузионың мәтінінде Құбылай «Иса Мәсіхті қатты құрметтеген және шын Құдайдай көріп, оған сенген» деп
толықтырылған. – И. Минаев.
38 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
ІХ ТАРАУ
Ұлы хан ағайындыларға бұйрықтар жазылған
алтын пайзасын бергені туралы
Ұлы хан ағайындылар мен өз бекіне апо- мен Маттео татардың ауырып қалғанын көріп,
столға ауызша айтып беруге тиістінің барлығын оны қалдырып, өздері ілгері қарай жүріп кете
тізбектеп бергеннен кейін, қолдарына алтын берді.
пайзасын35 табыстады; осы тақташада үш елші Қай жерге барса да, оларды құрметпен қар-
табан тірейтін жол бойындағы елдің бәрі бұ- сы алып, қызмет көрсетіліп жатты; ағайындылар
ларға қажеттінің барлығын: ат-әбзелі мен бір не бұйырса да, айтқандары тез арада орында-
жерден екінші жерге жол көрсетушілерді беріп лып, қажеттерінің барлығы беріліп тұрды.
тұруы тиіс екені туралы жазылған еді. Тағы сіздерге не айтайын? Осылай жүріп от-
Никколо, Маттео және үшінші елші барлық ырып, олар Лаясқа36 дейін жетті.
қажет деген керек-жарақтарын жабдықтап алып, Ағайындылар үш жыл бойы жол жүрді; се-
ұлы ханмен қоштасып, жолға шықты. бебі, кейде ауа райы қолайсыз болатын; қалың
Біраз жүргеннен кейін, олармен бірге ілесе қар мен өзендердің тасуы салдарынан үнемі алға
шыққан татар сырқаттанып қалды; ары қарай жылжи беру мүмкін болмады.
жүре алмай, бір қалада қалып қойды. Никколо
Х ТАРАУ
Ағайындылардың
Акра [Акка] қаласына келгені туралы
Лаястан [Аястан] олар Акраға37 беттеді. Ол жетіп, апостол [Рим папасы] қайтыс болғанын
жерге И. Т. бергі 1269 жылдың38 сәуір айында естіді. Никколо мен Маттео апостол [Климент
35 Пайза (байсе,байса,басма) туралы айтылады. Пайза – белгілі бір жазуы бар моңғол ханының атынан берілетін, мандат
сияқты жол жүрген кезде қолданылатын тақташа. Оның иесі өзіне және өз серіктеріне керектінің барлығын алу құқығын ие-
ленетін. Тапсырманың маңыздылығына қарай, алтын, күміс, шойын (күміс оюлары бар), қола және ағаш пайзалар бар.
Біздің заманымызға дейін пайзалардың алтыннан басқа, әртүрлі үлгілері сақталған, бірақ алтын пайзаның берілгені туралы
XIII–XV ғасырлардың көптеген дереккөздерінде расталады (XIX және LXXXI тарауларды қар.). – И. Магидович.
36 Потье мәтінінде: «Арменияда», ал Рамузиода: «Кіші Арменияда»деп қоса берілген. Бұл атау мәтіндерде әртүрлі жа-
зылады: Лайас, Лаяс, Ларас, Лайазум, Глаца, Ла Джаца (Рамузиода). – И. Минаев. Қазіргі уақытта Киликиядағы Аяс
айлағы. – В. Бартольд. Киликия – Мерсин мен Искендерун шығанақтарының батыс бөлігіне жақын маңда орналасқан
Кіші Арменияның Жерорта теңізіне жататын облысы, қазір бүкіл Кіші Армения сынды Туркия меншігінде және
әкімшілік тұрғыда Ичел мен Сейхан (Мерсин және Адана қалаларының орталықтары бар) уәлаяттары арасында бөлінген
– Искендерун шығанағының Юмурталық айлағына кіре берісте орналасқан киликиялық ең маңызды кемежай Аяс болған
(көне Эгея). – И. Магидович.
37 Акра, финикиялықтарда Акко, Рим империясы мен эллинизм дәуірінде Птолемаида, крестшілерде Сен-Жан д’Акр
(иоаниттердің рухани рыцарлық орденінің басты бекінісі, осыдан француздық Сен-Жан атауы шыққан). Қазір Акка, Же-
рорта теңізінің Акка шығанағы, теңіз жағасындағы Галилея [араб. әл-Жәлил] қаласы (солтүстік Палестина аймағы). –
И. Магидович.
38 Потье мәтінінде: М. СС. LX. V [1265]; Бартолиде: 1272. Бальделлиді де қар., мұнда 1260 ж. келтірілген. – И. Минаев.
Климент IV 1268 жылы қайтыс болған. – В. Бартольд.
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 39
ІV]39 қайтыс болғанын естіп, ақылды, діндар Ағайындылар легаттың шындықты айтып
адам – легатқа40 – бүкіл Мысырдағы Рим шірке- тұрғанына көздері жетіп, жаңа папа сайланғанға
уінің өкіліне барды. Ол ықпалы зор, беделді кісі дейін Венецияға барып, өз жақындарын көріп
еді, аты-жөні – Пьяченцалық Теобальд41 бола- қайтуға бекінді.
тын. Ағайындылар оған ұлы ханның апостолға Олар Акрадан Негропонтқа42 барды, сол
жіберген тапсырмасы туралы айтты. Легат аға- жерден үйлеріне жеткенше, кемемен жүзді.
йындылардың әңгімесін тыңдап, қатты аң-таң Үйіне келгенде, Никколо әйелінің қайтыс
қалды; тапсырма орындалса, христиандыққа болып, артына он екі жасар43 Марко есімді ұлын
бұдан үлкен игілік әрі абырой мен тиісті құрмет қалдырғанын естіп білді. Осы кітапта айтыла-
көрсетілетінін түсінді. Ол ағайындыларға: тын Марко соның өзі.
«Мырзалар, апостол, өздеріңіз білесіздер, қай- Венецияда Никколо мен Маттео жаңа
тыс болды, жаңа апостолдың сайлануын күту ке- апостолдың сайлануын күтіп, екі жыл өмір
рек; ал жаңа папа сайланған кезде өздеріңізге сүрді.
бұйрық етілген тапсырманы орындасаңыздар
болады», – деді.
ХІ ТАРАУ
Ағайындылар Никколоның ұлы Маркомен бірге
Венециядан ұлы ханға аттанғаны туралы
Өздеріңіз естігендей, ағайындылар жаңа [Аккаға] қарай аттанды. Сол жерден олар осыған
апостолдың сайланғанын күтті, ал жаңа апо- дейін өздеріңізге мәлім болған легатты кезде-
столдың сайланар түрі көрінбеді; сөйтіп, олар стірді. Онымен ұлы ханның тапсырмасы туралы
бұдан ары күтпей, ұлы ханның еліне қайтпаққа біраз әңгімелесті; олар легаттан ұлы ханның тап-
шешім қабылдады. Өздерімен бірге Никколоның сырмасын орындау мақсатында, Христостың
ұлы Марконы ертіп, Венециядан тура Акраға шамдалынан май44 алып келу үшін Иерусалимге
39 Бартолиде: «папа Клементе»; Рамузиода «папа Клементе төртінші». – И. Минаев.
40 Легат – католик дінін ұстанбайтын елдерге Рим папасының іс жүзінде (ресми емес) жіберетін өкілі. – И. Магидович
41 Осы аттың ең маңызды нұсқалары [Рустичано – Теальд]; Потьеде – Сеабо [немесе Теабо] Плезанс; Бартолиде – Одо-
альдо да Пьяченца...; Рамузиода – Тебальдо де Висконти ди Пьяченца. – И. Минаев. Теобальд деген христиан есімінің ба-
рына Юл күмән келтіреді, бірақ Бокаччоның «Декамеронына» сілтеме жасай отырып, Итальяндықтарда Марко Поло за-
манында Тедальдо аты кездескенін және католиктік шіркеудің көптеген тарихшылары көп ұзамай папа болып сайланған
осы легатты (Григорий X, 1271–1276) Тедальдус, ал кейбірі – Теальдус деп атағаны туралы айтады. Ол Пьяченцадағы
(қазіргі Эмилия-Романья аймағында) ірі ломбард үйін иемденген Висконти ақсүйек отбасынан шыққан. – И. Магидович.
42 Неграпонт қаласы (ежелгі грекиялық және қазіргі атауы Халкида) XIII ғасырда венециялықтардың иелігіндегі Эв-
бея аралының батыс жағасында орналасқан. Олар бүкіл аралды Неграпонт атаған. – И. Магидович.
43 Марконың жасы қолжазбаларда әртүрлі берілген: Потьеде, Бартолиде 15 жаста, Рамузиода 19 жаста. – В. Бартольд.
Юл бойынша, Рустичано басылымы жасалған (қателесіп 12 көрсетілген) Париж қолжазбасында, анық көрсетілгені:
басқа қолжазбалардағыдай XV. – В. Бартольд.
44 Бенедеттода: «оны алғысы келді, себебі анасы христиан еді» қоса берілген. – К. Кунин. Сорқақтани туралы (Рашид
әд-Динде – Соркуктани) Шыңғыс ханның төртінші ұлы Төленің (Марко Полода «Əулие Иоанн») бәйбішесі; керейлердің
Уаң (Тоғырыл) ханының қарындасы, христиан-несториан болатын. Ол ажарсыз (шешектен кейін денесіне шұбар түскен),
40 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
баруларына рұқсат сұрады. Легат келісімін болатын. «Ұлы ханға қайтқыларыңыз келгеніне
берді. Ағайындылар Акрадан Иерусалимге ризамын», – деді ол.
жетіп, Жаратушының табытындағы шамдалдан Легат ұлы ханға жолдайтын хаттарды әзір-
май алды. Акраға қайта оралып, легатқа: леуді бұйырды. Хаттарда Николо мен Маттео
«Мырза, біз біраз уақыт бөгеліп қалдық, ал ұлы ханның тапсырмасын орындау үшін келгені,
апостол болса, әлі сайланған жоқ, сондықтан, бірақ апостолдың болмағанына байланысты тап-
ұлы ханға қайтпақ ойымыз бар», – деді. Бүкіл сырылған шаруаны орындай алмағаны туралы
Рим империясында легат мәртебесі жоғары кісі жазылған еді.
ХІІ ТАРАУ
Ағайындылардың Рим апостолына барғаны туралы
Легаттан хаттарды алғаннан кейін ағайын- легаттан Никколо мен Маттеоға46 жаушы келіп,
дылар Акрадан [Аккадан] ұлы ханға, Лаясқа егер олар сапар шегіп кетпеген болса, қайтып
[Аясқа] қарай қайтар жолға бет алды. Лаясқа оралсын деген бұйрықты жеткізді. Ағайындылар
келген кезде әлгі легат апостол болып сайланып, бұйрықты қуана-қуана орындайтынын айтты.
Пьяченцалық Григорий45 деген атқа ие болғанын Енді не айтсам екен сіздерге? Армян патшасы
естіді. Ағайындылар естіген жаңалыққа қуанып ағайындылар үшін галера47 жабдықтап, оларды
қалды. Көп ұзамай Лаяста папа болып сайланған құрметпен легатқа жіберді.
ХІІІ ТАРАУ
Ағайындылар ұлы хан тұратын Клеменфуға48 келгені туралы
Акрада [Аккада] ағайындылар апостолдың ағайындылар үшін қуаныш еді, апостол көр-
алдына келіп бастарын иді. Апостол болса, олар- сеткен сый-сияпаттың өзі оларға бір мейрам бол-
ды құрметпен қарсы алып, өз батасын берді. Бұл ды49.
бірақ, өктемшіл және өте беделді әйел еді, себебі «төрт ірі мөлдір маржанның қалқаны, төрт айбынды ұлдың анасы...»
(Рашид әд-Дин) – екі ұлы ханның Мөңке мен Құбылайдың, бірінші елхан Хулагудың және Құбылайдың тақ қарсыласы
Арық-Бұқаның анасы еді. – И. Магидович.
45 Латын аудармасы: «кейін Родандағы Лугдунда Собор жинаған Пьяченцалық папа Григорий Оныншы сайланды». –
К. Кунин. Григорий Х 1271 ж. 1 қыркүйекте сайланған.; Акрадан қарашада немесе желтоқсанда аттанды. – В. Бартольд.
Родандағы Лугдун – Рона өзенінде тұрған француз қаласы – Лионның латынша атауы. 1274 жылы папа Григорий Х
шақырған Лиондық шіркеу соборында, папа византиялық император Палеолог VIII Михаилдан грек-православ шіркеуі
католиктік Римге бағынсын деген келісімге қол жеткізді. – И. Магидович.
46 Рамузиода жаңадан сайланған папа өзінің сайлануы туралы армян патшасына жазды және ағайындыларды қайтадан
өзіне жіберуді сұрады, Ағайындылар әлі [Кіші] Арменияда болған еді. – И. Минаев.
47 Галера – желкендері («латын үлгісінде» әдетте үшбұрышты) тек қосалқы қозғалыс құралы ретінде қолданылатын ірі ес-
пелі кеме. Ерте кезеңде пайда болған галералар әскери флотта XVIII ғасырдың соңына дейін қолданылған. – И. Магидович.
48 Клеменфу туралы XIV тарау және оған берілген түсініктемелерден қараңыз. – И. Магидович.
49 Бенедеттода қосымша: «Содан кейін ол ұлы ханға [Құбылай ханға] жолдайтын хаттарды дайындауды бұйырды, сол
хаттарда, сөз арасында шығыс татарларының билеушісі, ұлы ханның жиені Абага-ханнан теңіздің арғы жағына
саяхаттауға мүмкіндік жасап, христиандарға көмек пен қолдау көрсетуін сұраған еді...». – К. Кунин. Абага хан (1234–
1282) Хулагудың үлкен ұлы (Шыңғыс ханның шөбересі), Хулагудан кейінгі екінші елхан (ІІІ тараудың 4-түсініктемесін
қар.), 1265–1282 ж. ж. билік жүргізген. – И. Магидович.
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 41
Апостол Никколо және Маттеоға бүкіл об- Ағайындылар келе салысымен, орасан зор
лыстағы ең ақылды деген екі тақуа-уағызшыны50 әскери күшті бастаған бабылдық [мысырлық]
ертіп жіберді; олардың бірінің аты – Вичен- сұлтан Бандокдер53 Арменияға шабуылдап, елге
цалық Никколо, ал екіншісінің аты – Триполилік көп жауыздық жасады; қолдарына түссе, елші-
Гильом51 болатын. Оларға сенім куәліктері мен лерді де өлтіретініне күмән болмаған еді; осыны
хаттарды тапсырып, ұлы ханға жеткізетін ауыз- көрген тақуалар алға қарай жүруге жүрексіне ба-
ша аманатын52 да айтты. стады. Ары қарай сапарларын жалғастырудан
Никколо, Маттео және екі тақуа аманатты бас тартып, Никколо мен Маттеоға сенім
алғаннан кейін, апостолдан бата сұрап, Ник- куәліктері мен хаттарды тапсырды да,
колоның ұлы Маркомен бірге ары қарай кетті. қоштасып, орденнің басшысына кері қайтты.
Олар тура Лаясқа [Аясқа] жол тартты;
ХІV ТАРАУ
Екі ағайынды мен Марконың жиһан кезгені туралы
Никколо, Маттео және Никколоның ұлы айтпаймыз. Бәрін осы кітапта кейінірек, рет-ре-
Марко жолдарын ары қарай жалғастырды; олар тімен баяндап берерміз. Білсеңіздер, жаман жол-
ұлы ханға жету үшін қысы-жазы аял таппады. дардың салдарынан, жауын-шашын мен үлкен
Ұлы хан ол кезде Клеменфу54 атты үлкен, өзендер жиі тосқауыл болып, оған қоса қыста
дәулетті қалада тұратын еді. жаздағыдай жылдам жүре алмай, ағайындылар
Олардың жолай не көргені туралы дәл қазір үш жарым жыл55 жол машақатын көрген екен.
50 Бартоллиде: «del monte del Carmine» [«Кармель тауынан»]; Рамузио: «due frati dell’ordine de Predicatori»
[«уағыздаушылар орденінің екі тақуасы»], (яғни, доминикандықтар). – И. Минаев. Келтірілген тіркестер бір-біріне
қарама-қайшы: Кармель тауының тақуалары (Акка шығанағының оңтүстігіне қарай, Хайфаға жақын) олар кармелиттер,
доминикандықтар сияқты кедей орденға жатады, бірақ доминикандықтардан қалыптасқан тәртібімен, заңдарымен ерек-
шеленеді. –И. Магидович.
51 Гильом (латын тіліне бейімделген Виллельмус) Триполи қаласынан келген, (қазір Ливанның меншігінде) «Король
Людовиктің Сириядан келгеннен кейінгі сарациндердің жағдайы» атты латын кітабының авторы (яғни, 1254 жылдан ке-
йін француздардың крестші-королі «Əулие» Людовик IX). Автор кітапты «Льеждің архидиаконы Теольдқа» (болашақ
папа Григорий Х) арнады. Юл Гильом Акрадағы (Аккадағы) доминикандық монастырдың тақуасы болғанын айтады. –
И. Магидович.
52 Рамузиода папа оларға «дін қызметшісі, епископ, күнәларды кешірушілерді тағайындайтын билікті сыйға тартты;
содан кейін ұлы ханға табыстау үшін қымбат сыйлықтарды және тамаша хрусталь сауыттарды берді». – И. Минаев.
53 Қолжазбаларда әртүрлі жазылған: Баудоркдар, Бендокдар, Бандоркедар, Бандокдэр, Бендохдар және т.б. – И. Мина-
ев. Мысырлық сұлтан Бейбарыс Бундуқдари (1260–1277 жж.). Юл тарихи дәлелдердің негізінде Кіші Арменияға 1271 ж.
мұсылмандардың басқыншылығы қауіп төндіріп, шын мәнінде іске аспағанын айтты. – В. Бартольд.
54 Клеменфу немесе Клемейнфу, Клемейнсу, Гемейссу... Кеменсу (Бальделли...), яғни, Кай-пин-фу немесе Шан-ду. – И. Ми-
наев. Қазіргі уақытта оңтүстік-шығыс Моңғолиядағы Долон-Нура [Долунь] қаласынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан
Чжун-найман-сюменің қирандылары. (Қирандылардың сипаттамасын А. М. Позднеев. Монголия и монголы, т. II, 30 б. қар.) –
В. Бартольд. Бұл қирандылар Ішкі Моңғолияның автономды аймағында, Шандухэ өзенінің бойында (Сары теңіздің Ляодундық
шығанағына кіретін Луаньхэ өзенінің жоғары ағыстарының бірі), Долунь қаласынан (Долоннор) солтүстік батысқа қарай 40 км
шамасында және Бейжіңнен солтүстікке қарай 290 км жерде орналасқан. – И. Магидович.
55 Бартолиде, 9: «үш жыл». – И. Минаев.
42 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
Шынымды айтсам, ұлы хан Никколо мен қызметшілерін жіберіпті. Қызметшілер
Маттео қайтып келе жатқанын естіп, келуіне саяхатшыларға барынша сый-сыяпат жасап,
қырық күн қалғанда, алдарынан тосып алуға құрмет көрсеткен екен.
ХV ТАРАУ
Ағайындылар Акра [Акка] қаласынан шығып,
ұлы ханды Сарайдан тапқаны туралы
Тағы не айтайын сіздерге? Никколо мен риза болды. Ағайындылар оған қасиетті майды
Маттео сол бір үлкен қалаға келіп, ұлы ханның бергенде, бұл сыйды аса жоғары бағалаған ұлы
бас сарайына қарай беттеген екен, олармен бірге хан қатты қуанып қалды56.
бектер де көп жиналыпты. Ағайындылар тізесі- Ұлы хан Марконы көріп: «Бұл кім?», – деп
не жығылып, өз білгендерінше, хан алдында бас сұрапты, ол кезде Марко әлі жас еді.
ұрды; ал ұлы хан болса, оларды сол мезетте «Тақсыр, – деп жауап берді Никколо, – бұл
орындарынан тұрғызып алып, барынша құрмет менің ұлым, ал сенің құлың». «Қош келдің!», –
көрсетіп, ойын-сауық құрып, жиын-той ұйым- деді ұлы хан Маркоға.
дастырды. Елшілердің оралуы туралы шын және еш
Хан ағайындылардың денсаулығын, бастан әсірелемей айтамын. Ұлы ханның алдында және
кешкен оқиғаларын сұрастырды. Ал ағайынды- бүкіл сарайда ғаламат сауық-сайран мен той-ду-
лар болса, жағдайларының қалыпты екенін ай- ман ұйымдастырылды. Олар ағайындыларды қо-
тып, ұлы ханды аман-есен әрі көңілінің хош нақ етіп сыйлады; ағайындылар сарайда тұрып,
күйінде қайта көргендеріне қуанатындықтарын көптеген басқа бектерге көрсетілген құрметтен
білдірді. Ағайындылар ұлы ханға апостол жібер- де асқан қошеметке бөленді.
ген хаттар мен аманатты ұсынды. Ұлы хан қатты
ХVI ТАРАУ
Ұлы хан Марконы өзінің елшісі ретінде жібергені туралы
Никколоның ұлы Марко татарлардың салты зуын меңгеріп алған еді. Марко ақылды әрі зерек
мен дәстүрін, олардың тілі мен жазуын тез арада еді. Жас жігіттің бойындағы жақсы қасиеттері
үйреніп алды. Шынымды айтсам, ол ұлы ханның мен қабілеті үшін ұлы ханның оған ықыласы
сарайына келе салысымен, өте қысқа мерзімнің ауды. Марконың ақылдылығына көзі жеткен соң,
ішінде олардың тілін, төрт әліпбиін57 және жа- ұлы хан оны алты айшылық жердегі бір елге
56 Рамузиода: «оған аса зор құрметпен қарап, қастерлеп сақтауды бұйырды». – И. Минаев.
57 Потьенің мәтінінде былай делінген: «қысқа ғана уақытта көптеген тілдер мен төрт әліпбиді меңгеріп алды». Раму-
зиода: «төрт әртүрлі тілді меңгерді, әрқайсысында оқуды да, жазуды да үреніп алды». Кітапта қандай төрт әліпби екені
анықталмаған. Потье мұнда қытай, ұйғыр, ба-сы-па (Құбылай кезінде ойлап табылған төртбұрышты моңғол жазуы. –
В. Бартольд) және араб жазуы туралы айтылады деген. Осыған Юл былай жазады: «Мен қытай хатынан мүлдем бас тар-
тамын. Ол [Марко Поло] қытай жазуын немесе иероглифтерді білді деудің ешқандай негізі жоқ. Қалған үшеуі болуы
әбден мүмкін. Бәлкім, төртіншісі тибет тілі. Дегенмен, дұрысы ол бірдей жазудың екі нұсқасын бөлек санауы мүмкін
(мысалы араб және парсы жазуын). – И. Минаев. Парсы жазуының араб жазуынан өзгешелігі анық. Рашид әд-Диннің ай-
туы бойынша Құбылай ханның кезінде азаматтық басқару лауазымына төрт ұлт өкілі: тәжіктер, қытайлар, ұйғырлар мен
арқауындар (яғни христиан дінін ұстанған сириялықтар) тағайындалатын. – В. Бартольд.
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 43
жаушы етіп жіберді. Ал жігіт болса, берілген істі көрінген; ал ұлы хан болса, сол үшін оларды же-
жақсы, байыбымен атқарып келген-ді. Ұлы хан- тесіз ақымақ санап, кейитін. Хан елші не үшін
ның бұған дейінгі елшілері әлемнің түкпір- жіберілгенін ғана емес, сондай-ақ, жатжерліктер
түкпіріне барып-қайтып жүріп, ол елдердегі іс- туралы ақпарат пен олардың салт-дәстүрі, мінез-
тің мән-жайы туралы қалай жеткізетінін Марко құлықтары жайында білгісі келетінін айтқан.
талай рет көріп, естіген; сонда байқағаны, олар Марко осының бәрін білетін, елшілікке бару
тапсырманың орындалу барысын айтып келсе сәті түскенде, жат елдің барлық дәстүрлері мен таң-
де, ұлы ханға өздері барған елдер туралы көрген- сық ерекшеліктерін ойына түйіп, барлық көрген-
білгенін жеткізіп айтуға келгенде тым шорқақ білгенін ұлы ханға майын тамызып айтып келді58.
ХVІI ТАРАУ
Марко елшіліктен оралып, ұлы ханға
көрген-білгенін баяндағаны туралы
Марко елшіліктен оралған бойда, ұлы ханға он жеті жыл60 тұрды, сол он жеті жыл бойы елші-
естіп-білгені туралы бәрін баяндады, тапсырма- лікке барып жүрді.
ны жақсы орындағанын, одан кейін ханға Ұлы хан Марконың барған жерінің бәрінен
барлық жаңалықтар мен жол-жөнекей өздерінің жаңалықтар алып келіп, қандай да болмасын тап-
бастан кешкендері жайында айтып берді; оның сырманы жақсы орындайтынын көріп, алыстағы
баяны түсінікті әрі келісті еді. Ұлы хан да, оны елдерде орындалатын барлық маңызды істерді
тыңдаған басқалар да, таң қалып, өз тарапынан Маркоға тапсырып тұрды; ал Марко болса, тап-
оған қошемет білдіріп отырды; Марко туралы сырмаларды өте жақсы орындап, ұлы ханға көп-
жасына қарамастан тапқыр, елгезек, өз ортасын- теген жаңалықтар мен өзі көрген таңғажайыптар
да данагөй де, маңызды адам болары сөзсіз деп туралы айтып келіп отырған екен. Ұлы ханға
тамсаныс білдірген еді. Марконың іскерлігі ұнайтын; хан оны жақсы кө-
Тағы не айтсам екен сіздерге? Елшілікке ба- ріп, өзіне жақындатып, сый-құрметке бөледі;
рып келгеннен кейін, жігітті жас мырза59 Марко бұны басқа бектер қызғана бастады. Сондықтан
Поло деп атап кеткен. Осы кітапта біз де оны со- да, Марко өзі барған елдің жағдайы туралы кез
лай атаймыз. Себебі, ақылды да зерек жігіт, шы- келген адамнан артық біліп, таңғажайыптар ту-
нымен де, мырза болуға лайық еді. Артық сөзсіз ралы басқалардан артық сұрастырып, тағы қан-
шынымды айтайын, Марко ұлы ханның қолында дай ғажайыпты сұрап-білсем екен дейтін.
58 Бенедеттода: содан кейін, ол ұлы ханға сыйлыққа тарту үшін тағы да әртүрлі тамаша заттарды жинады, хан оларға
риза болды». – К. Кунин.
59 Потьенің мәтінінде «messire», италияндық «messere». «Messire» барлық жерде Марко Поло атына тіркесіп
қолданылады, аудармашы оны алып тастайды. – В. Бартольд.
60 Бартолиде XXVII anni; Рамузиода: ventisei anni [жиырма жеті жыл]. – И. Минаев.
44 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
ХVІІІ ТАРАУ
Никколо мен Маттео Маркомен бірге ұлы
ханнан демалыс сұрағаны туралы
Никколо, Маттео және Марко ұлы ханның өзінің үш бегімен көптеген жол көрсетушілерді
қол астында, өздеріңіз біліп отырғандары- ілестіріп, үйлену үшін өзінің қайтыс болған әйе-
ңыздай, біраз уақыт өмір сүріпті61; олар ата- лінің руынан қалыңдық тауып берсін деген арна-
жұртқа оралғылары келетіні жайлы өзара сөз ете йы тапсырмамен оларды ұлы ханға жіберіпті.
бастаған екен. Ағайындылар ұлы ханның алдын- Үш бек ханға келіп, оған өздерінің не үшін кел-
да өздерінің атамекенге қайтқысы келетіні жа- гені туралы баяндапты. Ұлы хан оларды сауық-
йында жасқана сөз қозғаған. Ұлы хан оларды сайран құрып, той-думан өткізіп, құрметпен
қатты жақсы көргеннен, өзінің жанында ұста- қарсы алған екен. Одан кейін хан Когатра [Көке-
ғысы келді. Сондықтан, олардың елдеріне қай- шін] есімді қызды алып келуге кісі жіберіпті. Ол
туы туралы естігісі де келмеген. Балгана [Булуган] патшайыммен рулас еді.
Шығыс әміршісі Аргонның [Арғұнның] әйе- Көкешін он жеті жастағы көрікті, сүйкімді қыз
лі Болгара62 қайтыс болыпты; ол өзінің мұрагері еді. Ол туралы ұлы хан бектерге: «сендер іздеп
және Аргонның әйелі тек өз руынан болсын де- жүрген қыздың нақ өзі осы қыз», – депті; ал бек-
ген өсиет қалдырған екен. Аргон Улятай [Ула- тер болса, қалыңдық өздеріне қатты ұнайтынын
тай], Апуск [Апушка] және Кожа [Коджа] есімді айтқан63.
61 Рамузиода: «алтын тастар мен алтыннан үлкен байлық жинап», ары қарай ағайындылардың үйге қайтқысы келген
ниеті туралы түсіндіріледі: «ұлы ханның қатты қартайғанын көріп, олардың кеткеніне дейін қайтыс болса, ұзақ жолдар
мен үлкен қауіптің себебінен үйлеріне қайта алмайтынын ұқты. Бір күні Николо, хан хош көңіл күйде отырғанын көріп,
ханның аяғына жығылып үйге жіберуін сұрайды. Ұлы хан риза болмады, қауіпті жолға шығуының себебін сұрап,
жағдайы мен көрсетілетін сый-құрметті көбейтуге уәде беріп, жіберуге келіспеді (Бальделли, 11, 16). – И. Минаев.
62 Осы ат пен осы тараудағы есімдер қолжазбаларда әртүрлі жазылады: Болгара, Балгана, Болгана, Болана, Болкара,
Рогальра [?], Балгамас; үш жаушының аттары келесі нұсқада жазылады: Улатай, Улатэ, Улатам, Улотай; Апуска, Алпуска,
Апуста, Пушай; Коджа, Коия, Кор, Койла, Годза; Қалыңдықтың аты: Когатра, Кокачин, Когара, Когата, Котроко, Когатим,
Когаму, Когатин. – И. Минаев. Патшайым Бұлған-хатун, Парсы елінің (1284–1291 жж.) моңғол билеушісі елхан
Арғұнның әйелі 1286 ж. 7 сәуірде қайтыс болған; Арғұнға қалыңдыққа Қытайдан, қайтыс болған әйелінің тайпасынан
(баяут) шыққан Көкешін жіберілді. Елшілер Арғұнның өлімінен кейін, қалыңдықпен бірге Парсы еліне келді; Олардың
Ғазанмен кездесуі 1293 жылдың аяғында немесе 1294 ж. өтті. Елшілердің есімдері Улатай, Апушка, Кожа болуы керек. –
В. Бартольд. Рашид әд-Дин елхан Арғұнның қайтыс болған әйелін үлкен Бұлуған-хатун деп атайды және оның «ұлы хан
жіберген» (Құбылай) Көкеші немесе Көкешін есімді қалыңдықпен туыстығын айтады. Патшайымның Иранға келуін Ра-
шид әд-Дин былайша баяндайды (III, 1954): «Алып байрақтар Хорасанға жол тартты. Абхара қаласында Арғұн хан [Аб-
хер, Казвиннан батысқа қарай, Иранның солтүстік-батыс бөлігі] олардың алдынан ханға [Құбылайға] қызмет етуге, үлкен
Бұлуған-хатунның рулас туысын [қалыңдықты] алып келіп, патшайымның орнына отырғызу үшін шенеуніктер мен
елшілердің бір тобын жіберді. Олар Көкешін хатунды Қытай мен Чиннан әкелінген басқа да патшаға лайық
таңғажайыптармен бірге алып келді. Ғазан хан [Арғұнның ұлы] сол жерге тоқтап Көкешін-хатунды әйелдікке алды.
Үйлену шаруасы біткен соң ол сол таңғажайыптардың ішінен бір жолбарыс пен тағы басқа заттарды Гейхатуға қызмет
ету үшін жіберді...» [Гайхату, Арғұнның інісі және ізбасары, 1291–1295 жж. билік еткен]. – И. Магидович.
63 Бенедеттода: «Ұлы хан кейін оларға салтанаты мен сәнін жарастырып бір топ нөкер берді, олар қалыңдықты Арғұн
ханға алып жүруі тиіс еді. Барлық керекті дайындық аяқталған соң, үш елші ұлы ханмен қоштасып, өздері келген бағытқа
жол жүрді. Жолдар жабық болды. Олар кейбір татар билеушілері арасында соғыс басталған шақта сегіз ай бойы ат
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 45
Тап сол кезде Марко талай теңіздерді кешіп, және өздерімен қоса үш латынды да ілестіріп жі-
Үндістаннан64 оралып, сол ел туралы көптеген беруін сұрады.
жаңалықтарды ханға жеткізген еді. Үш парасат- Осыған дейін айтып кеткенімдей, ұлы хан
ты латындарды – Никколо, Маттео және Марко- ағайындарды қатты жақсы көретін, сондықтан
ны көріп, ағайындыларға өздерімен бірге теңіз да, сол қайырымдылықты ол еш ынтасыз орын-
асып өтсе деген ойларын білдірді. Бектер ұлы дап, қалыңдықты әкететін бектермен бірге үш
ханның қайырымына жүгінетіндерін айтып, латынды да қосып жіберді.
одан өздерін елдеріне теңіз арқылы жіберуін
ХІХ ТАРАУ
Бұл жерде Никколо, Маттео және Марко ұлы
ханнан кеткені туралы айтылады
Никколо, Маттео және Марко кетуге жина- кемеге төрт діңгек орнатылып, кеме көбіне он екі
лып жатқанын естіген ұлы хан үшеуін өзіне желкенмен68 жүзген еді. Сіздерге осының бә-
шақырып алды65 да, оларға өз әмірі жазылған екі рінің анық-қанығын айтып отырар едім, бірақ
тақташа берді; сол тақташада: «оның жерінде үш әңгіме тым ұзақ болып кетер. Сондықтан, бұған
жолаушыға ешқандай кедергі көрсетілмесін жә- аса тоқталмай-ақ қойғанды жөн көрдім.
не әр жерде серіктер мен азық беріліп тұрсын», – Бәрі дайын болған кезде үш бек пен қалың-
деген әмірі жазылған еді. Сондай-ақ, ұлы хан дық, Никколо мен Маттео және Марко ұлы хан-
үшеуі арқылы апостолға, француз және испан мен қоштасып, кемемен жолға шықты, олармен
корольдеріне66 және басқа да христиан билеуші- бірге көп адам ілесті. Ұлы хан жолаушыларға он
леріне үшбу аманат табыстады. Ұлы хан «он жылдық69 азық салғызып берді.
төрт кеме жабдықталсын»67 деп бұйырды, әрбір
үстінен түспеді. Осылайша жолды жалғастыру мүмкін болмады, елшілер еріксіз ұлы ханға қайтып, жолда болғанның
барлығын баяндады». – К. Кунин.
64 Рамузиода: «бірнеше кемемен». – И. Минаев.
65 Рамузионың мәтінінде ұлы хан үш ағайындыны өзіне шақыртып алып, оларға өз туғандарымен бірге біраз тұрған
соң, «қайта оралуын» сұрады. – И. Минаев.
66 Потьеде «Англия короліне» қоса берілген. – И. Минаев. Юлдың ойынша, дәл осы дереккөзде елхандардың ағылшын
корольдерімен алғашында байланыс орнату мақсаты – мысырлық сұлтанға қарсы күш біріктіру болды. Осындай тапсыр-
малар Абагудан 1277 жылы, Арғұннан 1289 және 1291 жылдары; Ғазаннан 1302 ж., Олджайтудан 1307 ж. түсіп отырды».
Бірақ, Юлдың айтуынша: «Шамасы, онымен [Ағылшын королі] байланыс орнатылғанын ешқашан біле алмаймыз. –
И. Магидович.
67 Потьеде: ХІІІ кеме. – И. Минаев.
68 Рамузиода «тоғыз желкен»; одан басқа, былай қосылған: «ал бұл кемелерде аз дегенде төртеуінде не бесеуінде екі
жүз елуден алпысқа дейін кемешілер болды». Қытай кемелерінің он немесе он екі желкені туралы көптеген ескі саяхат-
шылар айтады. – И. Минаев. Қытай мен Үндістан арасында жүзетін кемелер туралы CLVIIІ тар. қар. – В. Бартольд. Юл
XIV ғ. екі саяхатшы туралы – Ибн Баттута мен доминикандық монах Иорданға сілтеме жасайды, оның кітабын «Mirabilia
descripta» ( «ғажайып сипаттаулар», шамасы, 1330 ж.) латын тілінен ағылшын тіліне аударып, түсініктемелер беріп, 1863
жылы шығарды (Хаклюйт қоғамының №31 бірінші баспа топтамасында жарияланды). – И. Магидович.
69 Потье, Бартоли, Рамузиода және латын аудармасында «екі жыл». Размузиода оның үстіне: ұлы хан оларға көптеген
лағыл мен басқа да тамаша және жоғары құнды асыл тастарды берсін деп бұйырды», – деп қосылған. – И. Минаев.
46 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
Тағы не айтсам екен сіздерге? Олар үш ай барлық шаруаларын тыңдырып, барлық тапсыр-
бойы теңізбен жүзіп, оңтүстіктегі Яве70 аралына маларды орындағаннан кейін қоштасып, жолға
жетті. Бұл аралда таңғажайып қызықтар көп еді. шығып кеткен.
Ол туралы осы кітапта әлі айтылады. Жолаушы- Біліп қойсаңыз, Ахату74 ұлы ханның үш ел-
лар әлгі аралдан өздері көздеген жерге дейін шісіне Никколоға, Маттеоға және Маркоға бұй-
Үнді мұхитымен он сегіз ай жүзіп барды. Жолда рықтар75 жазылған төрт алтын тақташа берген
олар көптеген таңғажайыптарды көрді, ол кере- еді. Екі тақташада ақсұңқар бейнеленген болса,
меттер жайлы бұл кітапта әлі айтылады. бірінде арыстанның суреті болған екен, ал тағы
Көздеген жерге жеткен кезде, жолаушылар бірі қарапайым тақташа болыпты. Сол тақташ-
Аргон [Арғұн] қайтыс болғанын естіді, ал қа- ада үш елшіге барлық жерде құрмет көрсетіліп,
лыңдық оның ұлы Ғазанға71 берілді. оларға билеушінің өзіне қызмет еткендей қызмет
Шынымды айтсам, олар кемеге отырғанда, етілсін, аттар, азық-түлік және жол көрсетуші-
қызмет жасайтындарды санамағанда, алты жүз лер берілсін деп жазылған екен.
адам болған; жолда көбі бақилық болды; бар- Солай етіліпті де; жердің кез келген түкпі-
жоғы он сегіз адам72 ғана тірі қалған екен. Олар рінде оларға аттар, азық-түлік, жалпы қажетті
Арғұнның иеліктерін Киату73 басып алғанын бі- заттардың барлығы беріліп тұрған екен. Шы-
ліпті. Қалыңдықты да, барлық тапсырмалар мен нымды айтсам, оларға бір жерден екінші жерге,
бұйрықтарды да ағайындылар жаңа басшыға екі жүз адамға76 дейін жол көрсетуші берілген
жеткізген екен. екен; бұған қажеттілік болған. Ахату [Гайхату]
Никколо, Маттео мен Марко қалыңдықтың заңды билеуші болмаған және халық заңды би-
70 Кіші Ява, яғни Суматра туралы. CLXVI тар. қар. – И. Минаев.
71 Кадзан, Казан, Каксан, Кассан (Арғұнның ұлы [елхан] Ғазан 1295 жылдан бастап 1304 жылға дейін билік етті –
В. Бартольд). Рамузиода...Кьякато [Гайхату] қалыңдықты Арғұнның ұлына берсін деп бұйырады, ал ол «сол кезеңде
Парсы шекарасындағы Құрғақ ағаш елінде, болған еді, жау кіріп оның елдерін ойрандатып кетпес үшін алпыс мың
әскермен өткелдерді күзетті» (Ғазан Хорасанның наменгері болды. «Қураған ағаш» туралы ХL тар. қар. – В. Бартольд).
Мәтінде ары қарай елшілердің сонда барғаны туралы айтылады: «Олар былай істеді. Осы істі тындырып (қалыңдықты
беріп), Киакатуға [Гайхату] қайтып оралды; олардың жолы осылай болды және мұнда олар тоғыз ай тұрды». – И. Мина-
ев.
72 Потьеде былай делінген: VIII адам. Рамузиода: «теңізге шыққандардың ішінен, жолдың аяғында кемешілер мен бір-
ге басқалардан алты жүзге жуық адам өлді; ал үш елшінің ішінде тірі қалғаны Годза [Коджа]; әйелдері мен бикештерден
тек біреуі ғана қайтыс болды...». – И. Минаев.
73 Былай жазылады: Акату, Ахату, Кату, Кьято, Кьякато, Кокату, Куйакату. – И. Минаев. Елхан Гайхату (1291–1295
жж.), Арғұнның інісі және ізбасары. – В. Бартольд.
74 Потье мәтінінде бұл есімнің орнына «Cogatra la dame», «Когатра ханым» деп берілген [яғни, Көкешін хатун]. Раму-
зиода былай айтылады: «әрбір тақтайдың ұзындығы шынтақтай, ені бес саусақ; олар алтыннан жасалған, және әрбірінің
салмағы үштен бастап төрт маркаға дейін» (салмақ бірлігі ретіндегі ортағасырлық марка, ½ фунтқа тең. – В. Бартольд).
Алтын тақташалар туралы кездеседі: Оссон, ІІ, 283; Плано Карпиниде...(«Моңғолдардың тарихы», А. И. Малеиннің ау-
дармасы, 1911). – И. Минаев.
75 Рамузионың жоғарыда айтқанын Рашид әд-Дин дәлелдейді; елшілер Хоросанға дейін (солтүстік-шығыс Иран) жет-
педі ал қалыңдықты оған барар жолда Абхарда берді деп түсіндіріледі. Дегенмен, Ғазанды Хорасанда кезіктірмей
астанаға (Тебризге) барарда, олар Газанмен жолда кездесті. – И. Магидович.
76 Рамузиода «салт аттылар»; ал Бартолиде «[төрт жүз] салт атты». – И. Минаев.
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 47
леуші болған кездегідей емес, жауыздық жасау- занның [Газанның] жары Көкешін, шынымды
дан қорықпаған. айтсам, Ғазанның өзі де, елшілерді жақсы көріп
Сіздерге тағы бір айта кетейін, Никколо, қалғаны соншалық, олардың сол үш елшіге әке-
Маттео және Марко есімді үш елші, шынымен леріндей қарап, жасамаған жақсылығы қалмады
де, құрметке ие болған атақты адамдар еді; ұлы деуге болады. Үш елші үйіне кетпек болып,
хан оларға сеніп, жақсы көргені соншалықты, қоштасқан кезде, патшайым79 қатты жылаған
үшеуіне Көкешін [Кокачина] патшайымды және екен.
Манзи77 патшасының қызын шығыс патшасы Мен сіздерге мақтауға тұрарлық нәрсенің
Арғұнға жеткізуді тапсырған. Ағайындылар хан- барлығын, үш елшіге сонау алыс елдерден екі
ның айтқанын орындаған; оларды, мен сіздерге қалыңдықты күйеулеріне апарып тапсырғаны
айтқанымдай, теңізбен апарған. Алғашында көп туралы да айтып бердім.
адаммен шығып, сапар барысында өте көп Енді оны былай қойып, одан кейін не бол-
шығынға ұшыраған еді. ғаны туралы баяндап берсем.
Екі патшайым да, мен сіздерге айтайын, үш Тағы да не айтсам екен сіздерге? Үш елші
елшінің қанатының астында болған еді; олар Кокатумен [Гайхатумен] қоштасып, жолға шық-
патшайымдарды туған қыздарына қарағандай ты80; күнімен жол жүріп отырып, олар Трепи-
қарап, шаң қондырмай, қорғаштаған. Əрі жас, зонға [Трабзон] жетіпті, сол жерден Констан-
әрі сұлу патшайымдар болса, үшеуін де туған тинопольға, одан кейін Негропонтқа және ақы-
әкелеріндей көріп, олардың айтқандарына мо- рында И. Т. бергі 1295 жылы Венецияға жеткен
йынсұнып жүрген. екен.
Елшілер патшайымдарды олардың патшала- Кіріспе бөлімде естігендеріңіздің барлығын
рына78 жеткізген еді. Патшалық етіп отырған Ға- айтып бердім, ал енді кітаптың өзін бастасам81.
77 Бартолиде: «Качьезе ханшайым, Манджи патшаның қызы». – И. Минаев. Патшайым Құбылайдың 1280 жылы
аяқталған жаулап алуына дейін Оңтүстік Қытайда билік еткен, Сун династиясынан шыққаны анық. Елдің атауы әртүрлі
жазылып, әртүрлі дыбысталады: Манги, Манджи, Мандзи, Манжи, Манзи: дәл осы атауды редакция мәтінде ретімен кел-
тіреді (төртбұрышты жақшада). Марко Поло Мандзи атауының астарында, оны Катайға қарсы қойып (Хатай, Хитай,
моңғолдарда-Солтүстік Қытай), Құбылай жаулап алған Оңтүстік Сун империясының аумағы деп түсінеді, яғни қазіргі
Оңтүстік Қытай ғана емес, сондай-ақ, Орталық Қытай – орта және төмен Янцзы алабы. Араб және парсы
дереккөздерінде (соның ішінде, Рашид ад-Динде), Манзиға сәйкес термин – Мачин. Көмескіленген термин Чин: кейде
бүкіл Шығыс Қытайды білдіреді, кейде «Чин және Мачин» тіркесінде кездесетін – Хитай ( Хатай, Катай) терминіне
сәйкес келеді.
78 Гайхатуға Қытай патшайымын, ал Ғазанға моңғол патшайымын жеткізді.
79 Көкешін [Кукачин] 1296 жылдың маусымында қайтыс болды. – В. Бартольд.
80 Рамузиода: «Осы жолда Николо, Матео және Марко ұлы ханның өлімі туралы естіп, бұл жерлерге оралуға бар
үмітін үзді». Құбылай 1294 жылдың басында қайтыс болды. – В. Бартольд.
81 Рамузио мәтінінде «Алғы сөздің» соңында Марко шығыста жиырма алты жыл өмір сүргені көрсетілген. – И. Минаев.
48 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП
І КІТАП
ХХ ТАРАУ
Мұнда Кіші Армения сипатталады
Екі Армения: Кіші және Ұлы Армения бар Осы жердегі теңіздің жағасында Лаяс [Аяс]
екенін білулеріңіз керек. Кіші Арменияның па- деген қала бар. Шынымды айтсам, бұл қалаға
тшасы өз елін әділдікпен басқарады, ол та- барлық дәмдеуіштер мен маталар Ефраттан83
тарларға82 бағынышты. Бұл жерде қалалар мен жеткізіледі. Барлық қымбат тауарлар, Венеция,
шағын қалалар көп, бәрі молшылықта. Ал аң- Генуя қалаларының тауарлары жеткізіліп, осын-
шылық құру, құс аулау өте қызықты өтеді. Бірақ, да сатылады. Ефратқа көпестер де, саяхатшы-
айта кетейін, елдің ішіндегі жағдай нашар. Бая- лар84 да осы жер арқылы барады.
ғы замандарда жергілікті ақсүйектер батыл әрі Сіздерге Кіші Армения туралы айтып бер-
жауынгер еді; ал қазір олар әлжуаз әрі бейшара дік, енді Түркіменияны [Түркияны] сипаттап бе-
күйде, маскүнемдікке салынып кеткен. рейік.
ХХІ ТАРАУ
Мұнда Түркімения [Түркия] сипатталады
Түркіменияда үш ел мекендейді: түркімен- дөрекі. Тау мен жазықта, жайылымы шүйгін
дер [түріктер] – Мұхаммедті ұлықтап, оның заң- жерлерде өмір сүреді. Себебі, олар мал шаруа-
дарына бағынады; адамдары қарапайым, тілдері шылығымен85 айналысады. Бұл жерде тұқымы
82 Татарларға бағынғаны туралы Рамузиода айтылмайды. Бірақ, патша тұрған қала: Себастоц (ары қарай Севаст екенін
көреміз) [қазіргі Сивас] Кіші Арменияның құрамына кірмеген; Кіші Арменияның астанасы Сис қаласы болды. – В. Бар-
тольд). «Қалашық» сөзімен (төменде «қалашықтар» XLVI тар. қар. – В. Бартольд) castiaus беріледі. Юл Марко Полода жиі
кездесетін – villages сөзін – жер қабырғаларымен қоршалған кент немесе кішігірім қалалар деп аударады. – И. Минаев.
83 Потьенің мәтінінде: «d’Eufratere» және ары қарай «en Fratere». Латын аудармасының бірінші жағдайда оқылуы «de
Oriente» [шығыстан], ал екіншісінде «infra terram Orientis» [Шығыс елінің ішіне]. Юл, Географиялық қоғамның
мәтініндегі Fratere сөзіне сәйкестендіре отырып, [яғни, Рустичано нұсқасын] «interior» деп аударады [ішкі облыстар].
Шартон екі жағдайда да «Евфрат» деп аударады; Ладзари екінші жағдайда «fraterra» деп аударады. Бартолиде бірінші
жағдайда «infra terra» [елдің ішінде]. Рамузиода былай айтылады: «Левандық ел туралы білгісі келген адам, ең алдымен
осы Гиацца кемежайына тоқтайды» [Джацца, яғни Аяс]. – И. Минаев.
84 Рамузиода Кіші Арменияның шекаралары анықталған: «оңтүстікте жерұйық жер [Палестина], ол сарациндерге
бағынады. Солтүстікте қараман [түркі] деп аталатын түрікмендер; солтүстік-шығыста Кайсария [Кайсери], Севаст [Сы-
вас] және татарларға бағынған басқа да көптеген қалалар: батыста теңіз, осы теңіз арқылы христиан елдеріне баруға бо-
лады...». – И. Минаев. Оңтүстік-батыста Кіші Арменияға Анталия шығанағы, Жерорта теңізінің шығыс алқабының жар-
тысы жатады. – И. Магидович.
85 Монтекрочеде де [Баккер, 276] түрікмендердің [түркі] сипаты дәл осындай. Гайтонда елдің шекарасы анықталып,
облыстарға бөлінісі көрсетіледі (Баккер, 149; Бержерон, 16); – И. Минаев. Монтекроче Рикольдо, италяндық
доминикандық тақуа. XIII–XIV ғасырлардың аралығында Кіші Арменияға келіп, Армян жоталары мен Муган даласы
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 49
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Әлемнің_әралуандығы_туралы_кітап_2
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search