Әлемнің_әралуандығы_туралы_кітап_2

Мен сіздерге тағы да бір нәрсе туралы айта Осымен, Тебет [Тибет] облысын қоя тұра-
кетейін, бұл жерде ең шебер сиқыршылар мен ең йық; ол туралы қысқаша айтып бердік сіздерге,
мықты жұлдызшылар тұрады; олар, сондай-ақ, енді Гаиндир [Цюнду?] облысы туралы сипаттап
көршілес облыстарда да бар. Жаулардың көмегі- берсек. Тебет облысы, біле білсеңіздер, ұлы
мен олар түрлі сиқырлар мен болып көрмеген ханның меншігінде және осы кітапта сипаттала-
оқиғаларды жасап шығарады. Бірақ ол туралы тын барлық басқа патшалықтар, облыстар мен
осы жерде айтып жатудың қажеті жоқ, адамдар елдер де оның меншігінде; тек кітаптың басында
да қатты таң қалып қалар. Бұл жердегі адамдар суреттелген елдер ғана, мен сіздерге айтып кет-
өте нашар. кенімдей, ұлы ханның ұлы Арғұнның511 қол ас-
Олардың тұрқы есекпен бірдей болатын үл- тындағы елдер. Ал осы облыстар мен өзіңіз
кен иттері де бар, сол иттер жабайы аңдарды510 оқып отырған кітапта суреттелген барлық басқа
шебер аулайды; және өзге де түрлі аңшы иттері да облыстар, осыған дейін айтылғандай, ұлы
де бар. Сондай-ақ, мұнда балабандар [ақсұңқар- ханның меншігіндегі жерлер.
лар] да бар; олар тамаша ұшады, аңдарды жақсы Ал енді мұны қоя тұрып, Каинду [Цюнду?]
аулайды. облысы туралы айтып берейік.

СХVІІ ТАРАУ

Бұл тарауда Гаинду [Цюнду?] облысы туралы айтылады

Гаинду512 облысы батыс жақ бетте орналас- гілікті адамның әйелімен, қыздарымен, әпкелері-
қан: осында тек бір ғана патша бар; ал жергілікті мен немесе олардың үйіндегі өзге де әйелдерімен
тұрғындар пұтқа табынушылар және ұлы ханға тұратын болса, ол теріс әдепке жатпайды, керісін-
бағынышты. Қалалар да, бекіністер көп. Бұл ел- ше, мұндай әрекетті бәрі құп көреді, олардың
де інжуі көп көл бар; ұлы хан сол інжуді су түбі- түсінігінше, құдайлар мен пұттар сол үшін бұларға
нен теруге тыйым салған; егер інжуді аулауға қайырымдылық танытады да, оларға кез келген игі-
рұқсат етсе, ол інжу сирек болмас еді, құны да ліктерді молынан сыйға тартады, олардың жатжер-
төмен болар еді. Ұлы ханға інжу керек болғанда ліктерге өз әйелдерін қуана беретіні де осыған бай-
ғана ол інжу теруге бұйырады, ал басқа кезде, ланысты. Осында, біліп қойсаңыздар, ер адамы
өлім жазасынан қорыққандықтан, інжу теруге жатжерліктің өз үйіне келе жатқанын көріп қалса
ешкім бата алмайды. және ол әлгі жергілікті ер адамнан өзін паналата
Мен сіздерге тағы айта кетейін, осында кө- тұруды сұраса, сол мезетте өзінің үйінен кетіп
гілдір ақық тасы мол тау бар, көгілдір ақық өте қалады, ал әйеліне жатжерліктің айтқанының бәрін
әдемі, ол тастарды да ұлы хан өз бұйрығынсыз орындауын тапсырады; өзі егін алқабына немесе
алуға рұқсат бермейді. жүзімдігіне кетіп қалып, жатжерлік адам өзінің
Сол елдің әйелдерінде мынадай әдет қалып- үйіне қайтқанша, қайтып келмейді. Кей кездері,
тасқан: егер де жатжерлік немесе басқа біреу жер- мен сіздерге айтайын, жатжерлік адам үйде үш күн

510   Рамузиода тағы: «Beyamini деп аталатын үлкен және қаһарлы жабайы бұқалар». Юлдың пікірінше, beyamini
шығыс сөзі емес, венециялық buemini, осылай бұқалар мен жабайы адамдарды атайтын. – В. Бартольд.

511   Жоғарыдағы XIX тарауды қараңыз. – В. Бартольд.

512   Гаинду – Гаиндир, Каинду – Нинэюань (қаз. Сичан қаласы) қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Цюнду
уезі. – В. Бартольд.

150 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

тұрып, сол сорлының төсегінде оның әйелімен күріштен жасайды, сол сусын жақсы ішімдік бо-
төсектес болады. Жатжерлік адам әлі үйде екенін лып табылады.
білдіру үшін қонақтың бас киімін (телпегін, Мұнда қалампыр көп өседі514; бұл деген кіш-
малақайын) не болмаса басқа бір затын далаға іліп кентай ағаш тәріздес, жапырағы лаврдың жапы-
қояды; бұл оның әлі сол үйде жатқанының белгісі; рағындай, тек ұзынырақ және жіңішке болып ке-
сол белгі үйдің қасында ілініп тұрған кезде, сорлы леді, ал гүлі аппақ, кіп-кішкентай. Бұл жақта
үй иесі өз үйіне қайтып келе алмайды. Бүкіл облы- зәнзәбіл515 мен даршын көп және бізге дейін жет-
ста да дәл осындай әдет қалыптасқан. пейтін басқа да дәмдеуіштер де жеткілікті, сол
Олардың ақшалары мынандай: біле білсе- себепті, олар туралы айтып жатудың қажеті де
ңіздер, олардың алтыны таяқша түрінде жасал- болмас.
ған; олар алтынды таразыға салады да, әрбір та- Бұл қала туралы бәрін айтып бергендей бол-
яқшаны өзінің салмағы бойынша бағалайды; на- дық, ал енді келесі бір ел туралы әңгімелеп берсек.
қышталған тиын оларда жоқ, ал олардың ұсақ ақ- Геинду [Цюнду] қаласынан шыққан соң
шасы мынандай: тұзды алып пісіреді де оны сал- қалалар мен бекіністерді аралап он күн жүресің.
мағы шамамен жырты фунттай болатын бір қа- Осында тұратын жергілікті халықтың дәстүрлері
лыпқа тастайды; осындай сексен қалып бір saіe513 мен мінездерін сіздерге айтқанмын. Жабайы
таза алтынға тең келеді; бұл олардың ұсақ тиыны. құстар мен аңдар да мұнда көп кездеседі. Он
Олардың жерінде хош иісті кішкене аңдар күннен кейін Бриу516 деп аталатын үлкен өзенге
көп; аңшылар сол аңдарды аулайды да, мол жұ- келеміз, сол жерде Геинду облысы да аяқталады;
пар су алады. Сонымен қатар, тамаша балық- сол өзенде құмнан табылатын алтын өте көп.
тары да баршылық, оларды дәл сол інжуі бар Осында даршын да жетіп артылады. Ал өзен
көлден аулайды. Арыстан, сілеусін, аю, керма- теңіз-мұхитқа барып құяды.
рал мен бөкендер мұнда өте көп, сол сияқты, Сол өзенді қоя тұрайық, ол туралы айтатын
түрлі құстардың көптігіне де тәнті боласың. ештеме жоқ. Сіздерге Каражан [шығ. Юньань]
Олардың жүзімнен жасалған шараптары облысы туралы сипаттап берейік. Ал енді тың-
жоқ, шарапты түрлі дәмдеуіш қосып, бидай мен даңыздар.

СХVІІІ ТАРАУ
Бұл жерде Каражан [Караджан] облысы сипатталады

Сол бір өзеннің ар жағында ауқымды Кара- тыр; ұлы ханның халқы пұтқа табынушылар.
жан517 облысы бар, осында жеті патшалық орна- Осында ұлы ханның ұлы Есен-Тимур518 басшы-
ласқан. Сол облыс батысқа қарай жайылып жа- лық етеді. Ол мықты патша, дәулетті, күшті,

513   Saie (saggio) – венециялық салмақ өлшемі, 1/6 унцияға тең. – В. Бартольд.
514   Марко Поло кітабына түсініктеме берушілер, бұл жерде саяхатшы қалампырды басқа дәмдеуіштермен шатасты-
рып алған, яғни қалампыр Оңтүстік Қытай мен Тибетте таралмаған. – В. Бартольд.

515   Зəнзəбіл –хош иісті және емдік дақыл, тамырында эфир майлары мен фенол тәріздес гингенол заты бар.

516   Бриу – Бринчу өзені туралы айтылады (өзеннің жергілікті атауы Цзиньшанцзян, Жоғары Янцзы).  – В. Бартольд.

517   Каражан – мұсылмандарда Караджан, қазіргі кезде Оңтүстік Қытайдағы Юньань шет аймағы. – В. Бартольд.

518   Есен-Темур – Құбылайдың ұлы емес, немересі, Караджан (Юньнань) облысын 1280 жылдан бастап 1307 жылға де-
йін басқарған. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 151

парасатты әрі адал, сондықтан да елге әділ билік тең келеді. Оларда тұз шығаратын орындар, тұз
етеді. бұлақтары бар, сол тұзды олар бүкіл елде та-
Сол өзеннен батысқа қарай бес күн көптеген маққа қосады, ал патшаға одан пайда көп түседі.
қалалар мен бекіністерді өткеріп барасың; мұнда Егерде бір адам екінші адамның әйелін тар-
ғаламат жылқылар баршылық. Халқы мал ша- тып алса, олар оған мән бермейді, оған әйелі
руашылығымен және диқаншылықпен айналы- қарсы болмаған жағдайда, әрине. Біз сіздерге сол
сады, өз тілдерінде сөйлеседі, тілдерін түсінудің патшалық туралы айтып бердік, ал енді Караиан
өзі де қиын. [Караджан] патшалығы туралы айтып берсек.
Бес күннен кейін үлкен қала көрінеді; ол бү- Тағы да бір нәрсе туралы айтуды ұмытыппын:
кіл облыстағы басты қала, оның атауы Жачи519. осында, мен сіздерге айтайын, үлкен көл бар,
Қала әрі үлкен, әрі айбынды, сол қалада көпес- аумағы жүзден астам миль521 болады, сол көлде
тер, қолөнершілер көп, осында мұсылмандар да, әлемдегі ең жақсы балық көп, ішінде үлкені де,
пұтқа табынушылар да, христиандар да бар- кішісі де бар.
шылық. Олар мен сіздерге айтайын тауықтың шикі
Мұнда бидай мен күріш көп өседі; халқы би- етін, қойдың шикі етін, сиырдың шикі етін және
дайдан жасалған нанды жемейді, өйткені, ол та- енекенің де шикі етін жейді. Сорлы малды со-
за емес; күріш жейді; түрлі дәмдеуіштер қосыл- ғымханаға апарады да, сойылған малдың бауы-
ған күріштен тамаша, мөлдір ішімдік жасайды; рын алып кетіп, турап, сарымсақ тұздығына бі-
оны ішсең, шарап ішкендей масаясың. Олардың раз уақыт ұстағаннан кейін сол күйінде жей бе-
тиын ақшалары мынандай: ақшаның орнына реді. Бай адамдар да етті шикідей жейді: етті
олар теңіз қабыршақтарын пайдаланады, иттер- ұсақ етіп турап, түрлі хош иісті дәмдеуіштер
дің мойындарына ілетін қабыршақтардың дәл қосылған сарымсақ тұздығында біраз ұстауды
өзі; сексен қабыршақ бір күміс saie520 немесе екі бұйырады да, піскен ет секілді жей береді.
венециялық бақыр тиынға тең келеді, ал таза Енді сіздерге Каражан облысы туралы айтып
күмістен жасалған сегіз saie бір saie таза алтынға берсем, ол туралы осыған дейін де айтқанмын.

СХІХ ТАРАУ

Тағы да Каражан [Караджан] облысы туралы айтсам

Шиачи [Куньмин] қаласынан батысқа қарай Осы облыстың өзендерінде дәннің көлемін-
он күншілік жол жүрсең, Каржан522 облысы көрі- дей алтын бар, ал көл мен таулардан – үлкен құй-
неді, ол патшалықтың басты қаласы. Ұлы хан- ма алтын табасың. Бұл жақта алтынның көп бол-
ның халқы пұтқа табынушылар. Бұл жерде ұлы ғаны сондай, олар бір saie алтынды алты saie кү-
ханның баласы Когачин523 патшалық етеді. міске бере береді. Осы жерде мен осыған дейін

519   Жачи – Куньминнің қазіргі атауы, Юньнань шет аймағының әкімшілік орталығы. – В. Бартольд.

520   Saie – saie, saggio, венециялық салмақ өлшемі, 1/6 унцияға тең. – В. Бартольд.
521   Маңында Куньмин орналасқан Дяньчи көлі туралы айтылады. Юньнань шет аймағындағы ең үлкен өзен, деген-
мен, Марко Поло оның көлемін тым асыра сипаттайды. – И. Магидович.

522   Бұл жерде Караджан (Юньнань) облысының батыс бөлігі және Дали-фу қаласы (Дали) туралы айтылады. – В. Бартольд.

523   Когачин – Хукачи, Құбылайдың ұлы, алдыңғы тарауда айтылған Есен-Темурдың әкесі, Караджан (Юньнань) облы-
сында 1280 жылға дейін ханның наменгері болған. – В. Бартольд.

152 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

айтып кеткен қабыршақтар да айналымда жүре- Жылан қазықтар қағылған жолмен жорғалап
ді. Бұл облыста болмағандықтан, қабыршақтар- келе жатқан кезде, ішіне сол жерде көрінбей
ды Үндістаннан әкеледі.
Бұл жерді үлкен сарбас жыландар мен кө- жатқан қазықтың ұшы қадалады да, оны азуға
лем-тұрқы өте үлкен жыландар мекендейді.
Оларға әрі таң қалып, әрі жирене қарайсың. Өз- дейін тіліп өтеді; жылан сол сәтте өліп қалады525,
дері жуан әрі семіз: кейбіреулерінің ұзындығы, аңшылар оларды осындай тәсілмен аулайды.
шынында да, он қадам болады, ал жуандығы он
Аңшылар ұстаған жыланның қарнынан сол
мезетте оның өтін жарып алады; ал жыланның

қарыс; осы жердегі ең үлкен жыландар – осылар. өті, біле білсеңіздер, тамаша дәрі. Егер біреуді
Алдыңғы жағында екі аяғы болады, табандары құтырған ит қауып алса, сол адамға денарий-
жоқ, тек сұңқар немесе арыстандікіндей тырнақ- дің526 мөлшеріндей, біраз ғана жыланның өтін
тары ғана бар. Олардың бастары өте үлкен, ал ішкізеді, ол сол мезетте жазылып кетеді, сондай-
көздері бөлке наннан үлкенірек. Азуларының ақ, толғақ кезінде әйел қатты қиналып айқайла-
үлкендігі сондай, адамды бір дегенде жұтып жі- са, оған жыланның өтінен біраз береді, сол сәтте
бере алады. Тістері үлкен де қатты524 болады, оның жағдайы жеңілдей түседі. Егер кім де
одан қорықпайтын адам да, аң да жоқ. Бұдан кі-
шіректері де болады, олардың жуандығы сегіз кімнің қышыма дерті болса, қышыған жерге
және бес қарыс. жыланның өтін біраз мөлшерде жағады, бірнеше
күннен кейін ауруы кетеді. Сондықтан да, бұл
Оларды ұстау тәсілі: біліп қойсаңыздар, қат-
ты ыстық кезде олар жердің астына кіріп кетеді, елдерде жыланның өті қымбат бағаланады. Əлгі
ал түнде қорек іздеп, жер бетіне шығады да, кө- жыланның еті де қымбатқа сатылады; еті дәмді,
зіне түскен кез келген аңды аулай береді. Су іш- оны адамдар сүйсіне жейді.
кісі келгенде, өзенге, көлге немесе басқа да су Жылан қорек үшін арыстан, аю және өзге де
көзіне барады. Өздері алып, жуан және салмағы- жыртқыштар төлдеген мекенін тауып, үлкен-
ның зілдей болатыны соншалықты, түнде қорек кіші төлдерін талғамай-ақ жеп қояды527.
іздеп, немесе су іздеп құмның үстімен жүрсе,
олардың жүріп өткен жерлерінен шарап құйыл- Осы елде, мен сіздерге айтайын, тұрқы үл-
ған бөшкені сырғытып өткізгендей әсер қалады-
рады. Аңшылар оларды аулағанда, жолдың үсті- кен жылқылар да бар, оларды сату үшін Үнді-
не жарылғыш қояды: жердің ішіне ұшы ұстара- станға апарады. Аттар шапқан кезде, аттың үс-
дай немесе найзаның ұшындай үшкір темір, тінде отырған адамды құйрығымен сабалап соқ-
пас үшін, құйрығының екі-үш буынын шауып

жуан әрі өте мықты ағаштан жасалған қазықтың тастайды; олар ат шауып келе жатқан кезде, құй-
бірнешеуін қағады, жылан оны байқап қалмас рығымен сабалағанын жақтырмайды. Салт атқа
үшін қазықтың үстіне екі қарыс құм сеуіп қояды. олар французша, аяқтарын созып жіберіп мінеді.

524   Рамузиода: «және өткір». – В. Бартольд.

525   Рамузиода: «Қарғалар оны өлі күйінде көріп қарқылдай бастайды, сол себепті, аңшылар жыланның өлгенін біліп,
артынан келеді». – В. Бартольд.

526   Ең кіші өлшем бірлік – 1/240 фунт. – В. Бартольд.

527   Юлдың пікірі бойынша қолтырауын туралы айтылған. – В. Бартольд. Қытай аллигаторы (Alligator sinensis) жайлы
айтылады. Дегенмен, Марко Поло оның өлшемдерін тым әсірелеп көрсетеді. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 153

Олардың берендері енекенің былғарысынан рімділігі, ақылы мен жаны сол үйде қалсын де-
жасалған; қолдарына найза, қалқан мен садақ ген түсініктен ойларын жүзеге асырады. Ұлы
ұстайды, барлық жебелері уланған528. хан оларды бағындырып алғанға дейін олар
Бұл елді ұлы хан басып алғанға дейінгі тағы осындай оймен көп адамды өлтіретін; ал осыдан
бір іс-әрекеттері туралы айтып берсем: егер де отыз бес жыл бұрын ұлы хан бұларды басып
біреуінің үйіне қандай да бір әдемі, атақты һәм алғаннан кейін, ондай жауыздықтарын қойды;
өздеріне сыр-сипаты ұнайтын бөтен адам келіп, олар енді ұлы ханнан қорқады, себебі, ұлы хан
түн ішінде соқтықса, олар оны уландырып неме- олардың осындай іс-әрекеттерін қоштамайды.
се басқа бір әдіспен көзін құртады. Ондағысы, Сіздерге бұл облыс жайында айтып бердік, ал
ақшасын тонау үшін емес, оның әсемдігі, мейі- енді басқасы туралы әңгімелеп берсек.

СХХ ТАРАУ

Бұл жерде Зардандан [Зердендан] деп

аталатын үлкен облыс туралы айтылады

Караианнан [Караджаннан] батысқа қарай кен құлдары атқарады; құлдар олардың әйелде-
жүрсең, бес күннен кейін Ардандан529 атты об- рімен бірге, барлық істерді атқарады.
лыс көрінеді. Ұлы ханның адамдары – пұтқа та- Əйелі босанса, баланы жуындырып, жая-
бынушылар. Осы облыстың басты қаласы Ночи- лыққа орайды, ері төсекке жатады, баланы да
ан530 деп аталады. Жергілікті адамдардың тістері ерімен бірге сол төсекке жатқызады; сөйтіп, ері
алтын жалатылған, барлық тістері алтынмен төсекте қырық күн жатады, тек табиғи қажетті-
қапталған, олар алтыннан қаптама жасайды да, лігін өтеу үшін ғана тұрады. Оған достары мен
оларды жоғарғы және төменгі тістерге кигізеді; туыстары келіп, оның хал-жайын біліп тұрады,
ол ер адамдарға жасалады, ал әйелдерге олай іс- онымен қалып, көңіл көтереді және оны жұбата-
темейді531. ды. Бұлай жасалуының себебі, әйелі баланы құр-
Барлық ер адамдар – олардың салттары бо- сағында көтеріп жүрген кезде қатты шаршайды,
йынша – рыцарлар; соғысқа барады, аңшылыққа сондықтан, бұған қоса тағы қырық күн қиналуы
шығады, басқа істері жоқ. Барлық шаруаны қажет емес деп санайды олар; әйелі босана сала,
олардың әйелдері мен соғыс кезінде қолға түс- үй шаруасына кіріседі, ерінің көңілін табады.

528   Рамузиода тағы: «Олардың кейбірі, әсіресе қастандық ойлағандары, үнемі өздерімен бірге у алып жүретінін есті-
ген едім. Сондықтан олар бір жағдайға байланысты тұтқынға түсіп, азапталғалы жатса, сол сәтте ауыздарына у салып,
оны жұтып өлетін. Бірақ осы әдетті білетін тақсырларда иттің боғы бар және сол мезетте оларды құстырып уды шығару
үшін иттің боғын жұтқызады. Осылайша осы оңбағандардың арамдығына қарсы амал табылды». – В. Бартольд.

529   Ардандан және Зардандан, Зердендан, қытайдың Цзинь-чжи сөзінің «Алтын тіс» парсы тіліне аудармасы. Рашид
әд-Дин бұл облысты Караджан мен Тибет арасында орналасқан деп айтқан, ал Қытай дереккөздерінде оны Юньнань шет
аймағының Батыс бөлігімен сейкестендіреді. – В. Бартольд.

530   Ночиан мен Вочиан; Потьеде де осылай жазылған: [французша оқылуы – Восиан]; Юньнань шет аймағындағы
қазіргі Баошань қаласы. – В. Бартольд.

531   Рамузиода бұл дәстүр еркектерге де, әйелдерге де тән; ары қарай былай айтылады: «Ерлер өздерінің қолдары мен
аяқтарында қара нүктелері бар жолақтарды былайша жасайды: олар бірге байланған бес инені алып өзінің етіне қан
шыққанша қадайды, сонда тесілген жерлерін ешқашан кетпейтін қара бояумен сылайды. Қара нүктелері бар осындай
жолақ асылдықтың белгісі және әшекей болып табылады». – В. Бартольд.

154 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Олар кез келген етті, шикі етті де, піскен етті ауырып тұрғанын айтса, олар түрлі аспаптарда
де жей береді. Кез келген етті, кез келген та- ойнап, ыңырсып, би билей бастайды және биле-
мақты олар өз салттары бойынша күріш қосып рі мен «бақсылықтарын» жерге, не еденге өлген
жейді. Дәмдеуіш қосып күріштен жасаған ша- адамдай, аузынан көбігі ағып, құлап түскенше
раптарын ішеді, бұл шарап өте керемет. Олар ал- жалғастыра береді; басқа бақсылар «жерге құлап
тын тиындармен есеп айырысады, сол сияқты, қалған бақсының денесіне жын кірді, сол себеп-
қабыршақтар да айналымға енгізілген. тен, өлген адамдай жатыр» деп түсіндіреді. Ал
Алтынның бір saie-сін [saggio], мен сіздерге басқа сиқыршылар – өздері мұнда тобымен жи-
шынымды айтсам, бес saie күміске береді, себебі, налады – науқастардың бірі құлап қалғанын
күмісті ол жерден бес айшылық жерден жақын көрсе, бақсыдан: «науқас адам қандай аурумен
маңнан таба алмайсың. Көпестер осы жерге кү- ауырады»,  – деп сұрайды, ол болса «оған осын-
міс әкеледі де, сол күмісті өздері үшін пайда тү- дай жын қол тигізді, себебі, сол жынды ашулан-
сетіндей етіп алтынға айырбастайды, бір saie ал- дырды», – деп жауап береді. Ал сиқыршылар
тынға бес saie күміс береді де, мол пайда табады. болса, оған былай деп жауап береді:
Жергілікті халықта пұттар да, ғибадатхана- «Жалбарынамыз саған, кешірші оны, қала-
лар да жоқ. Олар қарашаңыраққа сыйынады, біз ғаныңды ал, тек оның қанын емдеп берші».
сол жерден тарағанбыз деп дұға оқиды. Олардың Сиқыршылар осылайша бірнеше рет жалба-
әріптері жоқ және олар жаза алмайды; бұл таң- рынғаннан кейін құлап қалған бақсының ішінде-
қаларлық жай емес те: олар ну ормандар мен гі жын былай деп жауап береді:
биік таулардың арасындағы шөлді елдерде ту- «Науқас адам осындай жынның алдында
ған; жазда мұнда келе алмайсың; жергілікті көп айыпты болыпты, ол қатыгез адам, жын оны
жердің ауасы жаман, зарарлы, адам денсаулы- мүлде кешіргісі келмейді». Демек, науқас адам
ғына зиян. қайтыс болады.
Бір-бірімен өзара есеп айырысқан кезде Ал науқас адам жазылып кететін болса, бақ-
олар бір тілім – төрт бұрышты немесе домалақ сының ішіндегі жын былай деп жауап қайта-
тілім ағашты алады да, оны екіге бөледі: бірі – рады:
бір жартысын алады, ал екіншісі – екінші жар- «Екі-үш қой сойылсын, он533 тостаған ең
тысын алады; ал оған дейін сол тілімшеде екі, қымбат сусын қайнатып қойылсын, сол сусын-
немесе үш, немесе қажетінше таңбалар жасай- нан ішіп, шөлін қандырған кезде, науқас адам
ды; артынан ақша немесе басқа затпен есеп жазылып кетеді». «Ал сойылатын қойдың басы
айырысқан кезде, екінші жартысы беріледі. қара немесе басқа да бір белгісі болуы тиіс»; со-
Сол елдердің барлығында: Караянда, Ночи- сын, «ол құрбандық қандай да бір пұтқа немесе
анда, Жачинде532 дәрігер жоқ, егер біреу ауырып жынға арнап шалынуы тиіс», – дейді. Сосын
қалса, өздерінің жергілікті бақсыларын шақыр- осынша сиқыршыны және пұттар мен жындарға
тып алады; олар барып тұрған шайтан жіберген қызмет ететін осынша әйелдерді шақырып, бел-
сиқыршылар мен пұтқа қызмет етушілер; бақ- гілі бір пұтты немесе жынды мадақтап, болмаса,
сылар жиналғанда, науқас адам өзінің қай жері той жасаудың керегін айтады.

532   Караджан, Юнчан (Баошань), Янжи «Куньмин) яғни, қазіргі Юньнань шет аймағының барлық бөлігінде. – И. Магидович.
533   Потье: «Он немесе он екі». – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 155

Науқас адамның туыстары сол сөздерді есті- адам әлі кешірілмеген деп жауап береді, кешірі-
геннен кейін, сиқыршының бұйрығын орындай- лу үшін әлі осыны және осыны істеу керек, сон-
ды; ол айтқан белгілері бар қойларды алып, мы- да ғана кешіріледі» дейді. Айтқанының бәрін
надай жындардың құрметіне және оларға тар- жасап болғаннан кейін, жын «құрбан етілді, бәрі
туымыз деп, сиқыршы айтқан жақсы сусынды орындалды, науқас адам кешірілді және жақын
қайнатады, қойларды сойып, олардың қанын ай- арада кешіріледі» дейді. Мұны естігендер сорпа
тылған тостағандарға құяды; онан кейін науқас мен ішімдік құйып, от пен түтіндеткішті көп уа-
адамның үйінде қойларды қуырып пісіреді де, қыт жағады; «жын біздің жағымызда», – дейді.
сол етпен сиқыршылар мен әйелдерді тамақтан- Сиқыршылар мен пұтқа қызмет ететін әйелдер
дырады. қойдың етін жей бастайды, қуанғандарынан су-
Барлықтары сол жерге жиналып, қойлар мен сындар ішіп, көңіл көтереді. Отырыс аяқталған-
сусындар дайын болған кезде ойын ойнап, би би- нан кейін, бәрі үйлеріне қайтады, ал науқас адам
лей бастайды, жындарға арнап мадақ айтады. жазылып кетеді.
Сорпа мен шарапты құйып, хош иісті заттар мен Мен сіздерге жергілікті тұрғындардың мі-
алоэ жағып, барлық жерді аластайды, жалыны нездері мен әдет-ғұрыптарын, сиқыршылардың
ғаламат оттар жағады. Басылған соң, бір сиқыр- жындарды қалай бағындыратынын айтып бер-
шы жерге жата қалады, ал басқалары одан «нау- дім.
қас адамның күнәсі кешірілді ме, ол жазылып ке- Ал енді жергілікті халықты қоя тұрайық та,
теді ме» деп сұрайды. Əлгі сиқыршы «науқас басқа облыс туралы айтып берейік.

СХХІ ТАРАУ
Ұлы ханның Минин [Мянъ] және Бангала [Бенгал] патшалықтарын

қалай бағындырғаны туралы

Вочиан [Баошань] патшалығындағы үлкен Сентемурды [Эсэнь-Тэмурды] патша етіп таға-
шайқас туралы баяндауды ұмытып барады екен- йындады.
мін, бұл кітапта ол патшалық туралы айтып өт-
Мян535 мен Бангалдың патшасы мықты адам
кен орынды болар, сондықтан, сол бір еді: оның жерлері де, байлығы да, халқы да көп
шайқастың қалай болғаны туралы анық сипаттап
берсек. болатын; басында ол ұлы ханға бағынбаған еді,
ұлы хан оны кейін бәрібір бағындырып алды да,
И. Т. бері 1272534 жылы ұлы хан үлкен одан екі патшалықты да тартып алды. Өзіне Мян
әскерін Вочиан мен Караианға [Караджанға] мен Бангалдың патшасы ұлы ханның әскері Во-
оларды қорғап, күзету үшін, ешкім жамандық
жасай алмас үшін жіберді. чианда екендігін білген соң, ондай көп әскерге

Ұлы хан өзінің ұлдарын ол жерге әлі жібер- қарсы тұра алатын күшім бар, олардың бәрін қы-
меген болатын; оларды кейінірек жіберді: ол рамын, сонда ұлы хан ендігі осында өз әскерле-
жерге қазірде қайтыс болған ұлдарының бірі рін жібергісі келмейтін болады деп шешті.

534   Қытай деректері бойынша 1277 жылы. – В. Бартольд.

535   Mien, жоғарыда Minin – Мянь, Бирманың қытайша атауы. Бирманы билеуші Бангала (Бенгами) патша лауазымын
иеленіп жүрді. Дегенмен, Марко Поло Бенгамия деп Пегуді айтуы мүмкін. Басқаша атауы Рангун, Пегу өзенінде
орналасқан, орталығы Пегу болған, қазіргі Бирма аумағындағы ортағасырлық патшалықтардың бірі. – В. Бартольд.

156 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Хан осындай дайындықтарды жасай баста- даярлықтар шегіне жетті; сол бір әскер ұлы іс-
ды: шынымды айтсам, оның екі мың алып пілі терді атқаруға арналғандай еді.
бар еді; әрбір пілдің үстіне ағаштан жасалған Ал енді сіздерге тағы не айтсам екен? Патша
мықты, әдемі, шайқасқа бейімділген жайтақ ор- даярлықтарын аяқтады да, кідірместен, сол ме-
натуды бұйырды; әрбір жайтаққа он екі, кейбіре- зетте Вочиандағы ұлы ханның әскеріне шабуыл-
уінде он алты, ал кейбіреулерінде одан да көп ға шықты. Оның жолды қалай еңсергені туралы
жауынгер отыратын, сол сияқты, оның алпыс айтудың қажеті жоқ. Ол татар әскеріне жақын-
мың атты әскері мен жаяу536 әскері бар еді. дады да, үш күншілік жол қалған кезде, адамда-
Осындай мықты және құдыретті патшаға лайық рын тынықтырып алу үшін тоқтады.

СХХІІ ТАРАУ

Бұл тарауда ұлы ханның әскері мен

Мян [Мянь] патшасының арасында болған

шайқас туралы айтылады

Татарлардың әскери басшысы Мянь патша- дайын тұрған еді; патша тегістікке жетіп, жау-
сы ұлы күш жинап, өзіне қарсы келе жатқанын мен екі арасы бір миль болатын жерде өзінің піл-
білген кезде қорқа бастаған, оның он екі мың дерін, жайтақтарын, жақсы қаруланған жауын-
салт атты жауынгері бар еді және өзі де батыл әрі герлерін дайындап қойды.
жақсы қолбасшы болатын. Оның аты Несрадин- Салт атты жауынгерлер мен жаяу жауынгер-
тын537. Ол өз әскерін жинап, рухтандырды және лерді ол ақылды патша атағына лайықты етіп
елі мен өз адамдарын қорғау туралы қолдан кел- жақсы әрі дұрыс орналастырды. Бәрін орнала-
генше қамдана бастады. Бір сөзбен айтқанда, стырып болғаннан кейін, әскерімен жауға қарсы
барлық татарлар, он екі мың салт атты жауынгер шықты: татарлар оның өздеріне қарай келе жат-
Вочиан [Баошань] тегістігіне жиналды, бұл жер- қанын көрген кезде, қорқып қалғандарын бай-
де олар шайқасу үшін жауын тосып тұрды; қатқан да жоқ, өздерінше батыл және қайратты
әскерін осылайша ұйымдастыру ақылды әскери кейіп көрсетті.
қолбасшының ісі екендігі білініп тұрды. Сол те- Олардың әскері сол ретпен жауға қарсы
гістікте, біле білсеңіздер, қалың орман бар еді. шықты.
Осылайша, біз естігеніміздей, татарлар жауды Бір-бірлеріне етене жақындап, шайқасты ба-
тегістікте күтіп тұрған еді. стау керек болғанда, татарлардың аттары пілдер-
Татарларды былай қоя тұрайық, біраздан ді көріп, шошығаны сонша, татарлар аттарын
соң оларға қайта ораламыз, ал қазір жау жағы ту- жауларына қарсы бір адым бастыра алмады, сон-
ралы айталық. Мянь патшасы өз әскерімен бір дықтан да татарлардың артқа шегінуіне тура
демін алып алды да алға жүре берді, олар Вочи- келді. Ал патша болса, өз жауынгерлерімен, піл-
ан тегістігіне келген кезде, татарлар сол жерде дерімен алға қарыштап баса берді.

536   Потьеде: «жаяу және атты әскері 60 000 кем емес». – В. Бартольд.

537   Несрадин – Насир ад-Дин, Юньнань шет аймағының қолбасшысы ретінде Рашид-ад Динның Қытай дереккөзде-
ріндегі жылнамаларында аталады. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 157

СХХІІІ ТАРАУ
Бұл тарауда да сол шайқас туралы айтылады
Мұны көрген татарлар терілеріне сыймай ларды да өлтірді, бір-бірінің қолдары мен баста-
ашуланып, не істерлерін білмепті; олар өз атта- рын аяусыз шауып жатты, адамдардың денелері
рын алға бастыра алмаса, барлықтарының қаза кескіленіп, тірілері де, өлгендері де жерде ша-
табатыны айдан анық еді. Бірақ олар бір айла шылып жатты. Айқай мен шудың қатты болған-
тапты: аттары шошынып, үрке берген соң, атта- дығы соншалықты, тек Құдайдың күркіреген
рынан түсті де, орман арасына қалдырып кетті; күні ғана естілуші еді. Ұрыс өте қатыгез болды;
аттарын ағаштарға байлап, садақтарын алып, же- татарлар, шынымды айтсам, сол шайқаста жеңіп
белерін қамдады да, пілдерді ата бастады. Олар шықты; патша мен оның жауынгерлері сәтсіз-
шебер садақшы еді, асқан қаталдықпен көп пілді дікке ұшырады; сол күні олардың көбін татарлар
жаралады. Патша жақтың қолы да оқ жаудырды, қырғынға ұшыратты. Түс ауа, патша мен оның
оларға шабуыл жасады, бірақ татарлар жаулары- жауынгерлері өздерінің жағдайлары нашар екен-
на қарағанда, оқты шебер ататын, соғыс тәсіл- дігін сезді; жауынгерлердің басым көпшілігі
дерін меңгерген-тін және батыл қорғана білетін. қырылғанын көріп, олар шайқас алаңында қала
Ал енді тағы не айтсам екен сіздерге? Жара- берсе, қаза болатындарын сезінген соң, соңғы
ланған пілдер кері бұрылды да, өз иелеріне қа- күштерін жинап, қаша жөнелді, татарлар болса
рай жүгіре бастады; жер-әлемді солқылдатып, олардың артына түсті: қуалап, ұрып-соғып, аяу-
зілдей ауыр екпінімен жүгіргенде, орман да ал- шылық көрсетпестен, өлтіре берді; сол кезде,
дарына тосқауыл бола алмады, орманға екпінде- осы көріністің өзін бақылап тұру аянышты еді.
те кірген кезде, сол жерде үстеріндегі жайтағы Сөйтіп, татарлар оларды қуып шығып, пілдерді
сынып жатты, сынғанымен қоймай, айналасын- алып кету үшін орманға қайта оралды. Пілдер
дағының бәрін ойрандап тастады. Орманға енген қашып кетпес үшін үлкен ағаштарды үйіп-үйіп,
соң, пілдер жан-жаққа қашты. Татарлар пілдер- қалқан қойды. Егер де тұтқындалған жауынгер-
дің қашып кеткенін көрді де, сол мезетте патша- лердің көмегі болмаса, ол пілдерді қайтсе де
ның әскеріне қарсы шабуылға шықты; осы кезде қолға түсіре алмас еді; пілдер кез келген жануар-
қанды қырғын басталып кетті; патшаның әскері дан ақылды.
батыл қорғанды; жебелер таусылған кезде, сем- Олар екі жүзден астам пілді ұстап алды; бұл
серлері мен найзаларын алып, көздеріне қан то- жорықта ұлы хан көп пілді олжалады.
ла бір-біріне қарсы жүгірді, семсермен де, найза- Мінеки, сол бір шайқас кезінде осылай өт-
мен де кескілесе соғысты, аттарды да, салт атты- кен екен.

СХХІV ТАРАУ
Үлкен құламамен қалай жүру керектігі туралы
Сол облыстан [Баошань] кейін үлкен құлама онда алтынды күміскеайырбастайды: бір алтын
басталады; бұл жерден екі жарым күн тау баура- saie бес күміс saieге сатылады. Көпестер бұл
йымен төмен қарай жүресің; мұнда айтарлықтай жерге күмісті алтынға айырбастау үшін алыстан
еш ерекшелік байқалмайды, тек жергілікті адам- келеді; бұл, мен сіздерге айтайын, табысты іс.
дар белгілі бір күндері, жұмасына үш рет жина- Жергілікті тұрғындар осы жерге алтынды өздері
латын бір сауда орны туралы айтып берейін; әкеледі; олардың тұратын мекеніне ешкім бара

158 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

алмайды, сол себепті, ешкім де оларға қастан- лады, ол облыс Үндістанға таяу жерде орналас-
дық жасап кете алмайды; олар ешкімнің аяғы қан: Амян [Мянь] деп аталады. Он бес күн жол-
баспайтын мекенде тұрады, ол жерге апаратын сыз жерлермен, ормандармен жүресің және бұл
жолдар да мүлдем жоқ, сол бір халықтың қай жерде пілдер, жалғыз мүйіздер мен түрлі жаба-
жерде тұратынын да ешкім білмейді, ол елді ме- йы жыртқыштар көп. Бұл жерде адамдар тұр-
кенге ешкімнің табаны тиіп көрмеген. майды.
Сәл ғана төмен түсіп, екі жарым күншілік Ал енді бұл ормандарды былай қоя тұрып,
жол жүрсең, оңтүстікке қарайтын облыс баста- мынандай бір хикаяны айтып берейік.

СХХV ТАРАУ
Мұнда Мян [Мянь] қаласы суреттеледі

Сол жолсыз жерлермен он бес күн жүрсең, Осынау облысты ұлы хан былайша бағын-
Мян538 деп аталатын үлкен, атақты патшалық- дырған539. Хан сарайында оның көңілін көтеретін
тағы ең басты қаланың аумағы басталады; жергі- шеберлері мен бишілері бар еді. Оларға ұлы хан
лікті тұрғындар – пұтқа табынушылар, олар «өзімнің қалауымен Мян [Мянь] патшалығын ба-
өздерінің ерекше тілінде сөйлеседі, ұлы ханға ғындырыңдар» депті; басшыны да, жол көрсе-
бағынышты.
тішулерді де бермекші болады, ал аналар келісім-
Сол қалада мынандай бір қызық бар. Осы дерін беріпті де, ұлы хан берген басшысымен
жерде баяғы заманда бай әрі мықты патша бол-
ған екен. Ол қайтыс боларының алдында өз мо- және жол көрсетушілерімен жолға аттаныпты.
ласына екі, алтын және күміс мұнара орнатуды Сосын не болды дейсіздер ғой? Фокусшы-
бұйырыпты. Сол мұнаралардың сипаты мына-
дай еді: олар іріктеліп алынған жақсы тастармен лар жол көрсетушілермен бірге Мян облысын
қапталған, бір мұнараның үстіндегі алтынның бағындырыпты. Облысты жаулап алғаннан кейін
қалыңдығы бір саусақтай және бүкіл мұнара ал- сол айбынды қалаға келіпті; сол жерден керемет
тыннан салынғандай көрініп, алтынмен қаптал- те сән-салтанатты қос мұнараны көрген кезде
ған екен. Мұнараның биіктігі он қадам еді, ені де қатты таң қалған екен.
соған сәйкес болатын; мұнараның астыңғы жағы
дөңгелек, ал айналасына алтын жалатқан қоңы- Сосын ұлы ханға жаушы жіберіп, бұл жерде
раулар орнатылған екен; жел соқса, сол қоңы- аса құнды да тамаша мұнаралар тұрғанын, соны
қиратып, алтын-күмісін өзіне жіберу жөнінде не
бұйыратынын сұратыпты. Ұлы хан патша сол

раулар да бірге үн қосады. мұнараларды өз жанын құтқарып, ол қайтыс

Екінші мұнара күмістен жасалыпты, ол да ал- болғаннан кейін халық есіне алып жүрсін деп
тын мұнара сияқты, алыстан қарағанда, сыртқы пі- салдырғандығын білген кезде, мұнаралардың
шіні ұқсайтын еді. Патша сол мұнараларды өзінің сол күйінде сақталғанын қалап, оларды қирату-
айбындылығын көрсетіп, жанын құтқару үшін са- ды бұйырмапты. Мұның еш таңқаларлығы жоқ;
луды бұйырыпты. Əлгі мұнаралар әлемдегі ең ке- татарлар өлгендерден ештеме дәметпейді.
ремет әрі өте қымбат мұнаралар болатын. Бұл жерде піл, жабайы бұқа, ірі де тамаша

538   Мян – бұл жерде Тагаун, яғни саяхатшы Чуили (Швели) өзенінің алқабы арқылы жеткен Иаварди өзеніндегі Ескі
Паган туралы айтылады. – В. Бартольд.

539   Нақтыланған мәліметтерге қарағанда, моңғолдардың Бирмаға (Мян) жорығы 1283-1284 жылы болды. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 159

бұғылар, бөкендер мен кермаралдар жүреді, осы бердім; ал енді оны қоя тұрып, Бангала облысы
сияқты, керемет жан-жануарлар жетіп артылады. туралы суреттей бастайын. Ол туралы сіздер мы-

Мен сіздерге Мян облысы туралы айтып наны естисіздер.

СХХVІ ТАРАУ

Осы тарауда Бангала [Бенгал] қаласы сипатталады

Бангала облысы оңтүстік540 бағытта. 1920 пілдей, үлкен бұқалар да бар; бірақ олар айтар-
жылы мен, Марко, ұлы ханның сарайында бол- лықтай жуан емес. Халқы етті, сүт пен күрішті
ған кезде, ол әлі осы елді басып алмаған еді, ауқат етеді. Бұл жерде мақта да көп. Сауда жақсы
бірақ оның әскерлері мен адамдары сол жерге дамыған; дәмдеуіштер, калган мен зәнзәбіл, қант
келіп, Бангала облысын бағындырып алған екен. пен өзге де дәмдеуіштер бар. Пұтқа табынушы-
Олардың өз патшалары да бар, олардың өзіндік лар осы жерге әтектер мен құлдарды сатып алу
тілдері де ерекше. Жергілікті тұрғындар мейі- үшін келеді. Көпестер бұл жерден көп әтектерді
рімсіз, пұтқа табынушылар. Облыс Үндістанның сатып алады да, басқа елдерге апарып сатады.
шекарасына жақын орналасқан. Бұл облыста суреттеп беруге тұрарлық басқа
Бұл жерде әтектер көп; бектер мен көршілес ештеме жоқ, сондықтан да енді бұл облысты қоя
елдердің мырзалары қажеттілік болған кезде тұрып, шығыс бағытындағы Кангигу облысы ту-
оларды осы жерден табады. Осы жерде көлемі ралы айтып берейік.

СХХVІІ ТАРАУ

Бұл тарауда Каигу [солтүстік Лаос] облысы суреттеледі

Шығысқа қарай жүре берсең, Кангигу541 жүзім шарабы жоқ, олар дәмдеуіштер қосылған
облысы көрінеді. Бұл жердің өз патшасы бар, күріштен жақсы шарап жасайды.
жергілікті тұрғындары пұтқа табынушылар, Жергілікті тұрғындар – ерлер мен әйелдер
олардың өз тілі бар, олар ұлы ханға бағынған денелеріне сурет салады, қалай екенін айтып бе-
рейін: денелеріне арыстан, айдаһар, құстардың
және жыл сайын оған алым-салық төлейді. суреттері мен өзге де бейнелерді салғанда, инені
Олардың патшасы, мен сіздерге айтайын, ләз- пайдаланады, сол тәсілмен денеге салынған су-
рет кетпейді. Беті, мойны, қарны, аяқ-қолы мен
затқұмар, оның үш жүз әйелі бар; бір сұлу әйелді бүкіл денелері суретке толы; бұлардың сұлулық
көрсе, сол сәтте оны өзіне әйел етіп алады. өлшемі осы. Кімде кімнің денесінде салынған
суреттер көбірек болса, ол соғұрлым мәртебелі
Мұнда алтын мен қымбат дәмдеуіштердің
түр-түрі өте көп, алайда, теңіз алыс болғандық-

тан, бұл тауарлардың еш құны жоқ, ал тауар де- болып саналады.
ген өте көп. Бұл елде піл, сол сияқты, басқа да Ал енді бұл облысты қоя тұрып басқа, шы-
жабайы аң-құстар көп. Жергілікті тұрғындардың ғыс жақ беттегі Аму деп аталатын облыс туралы
күнделікті қорегі: ет, күріш пен сүт. Бұларда айтып берсек.

540   Марко Полоның Бенгалияда ешқашан болмағанын және оның орналасуы туралы жақсы білмегені туралы Юл
дәлелдейді; Моңғолдардың XIII ғ. аяғындағы Бенгалияға жорығы туралы деректер кездеспейді. – В. Бартольд.

541   Кангигу (Каигу) –Тонкин (Қытайша атауы – Цзяочжицюй), туралы немесе жоғары (солтүстік) Лаос туралы айты-
лады. – В. Бартольд.

160 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СХХVІІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Аму542 облысы туралы айтылады

Аму [?] – шығысқа қарай созылып жатыр, ол даласудың асқан шебері болып келеді. Енекелер,
ұлы ханның меншігіндегі облыс. Тұрғындары бұқалар, сиырлар көп; жерлері керемет, жайы-
пұтқа табынушылар, мал шаруашылығымен және лымдар да тамаша; азық-түлік түрлері де мол.
егіншілікпен айналысады. Олардың өзіндік тілде- Амудан артта қалған Кангигуға дейін он бес
рі де ерекше. Жергілікті әйелдері қол-аяқтарына күншілік жол, Кангигудан артта қалған Бангала
қымбат бағалы алтын-күміс сақиналар тағып [Бенгала] деп аталатын үшінші облысқа дейін –
жүреді; ерлер де сақина тағады, тек әйелдердің отыз күншілік жол.
сақиналарына қарағанда, ерлердің сақиналары Ал енді Амуды былай қойып, басқа облысқа
тәуірірек. Бұлардың жақсы жылқылары көп; – Толоманға барайық, сол жерге дейін шығыс
оларды пұтқа табынушыларға сатады, өздері сау- жаққа сегіз күн жол жүресің.

СХХІХ ТАРАУ

Бұл жерде Толоман [?] деп аталатын облыс сипатталады

Шығысқа қарай Толоман543 облысы бар, он- дейін айтып кеткен секілді қабыршақтар жүреді.
да пұтқа табынушылар тұрады, олар өз тілдерін- Осы облыстардың барлығында – Бангалада,
де сөйлейді, бұлар да ұлы ханға бағынышты, Емугингада [?] және Амуда айналымда алтын
жергілікті адамдар әдемі, аққұба өңділер мұнда да, қабыршақтар да қатар жүреді. Бұл жерден
жоқ, тек терісінің түсі қара адамдар бар, олар өте көп тауарларды шығаратын өздерінің бай
батыл болып келеді. Бұл жақта адам аспас биік көпестері де бар. Жергілікті тұрғындар ет, сүт,
таулардың басында орналасқан қалалар мен бе- күріш және көптеген тамаша дәмдеуіштермен
кіністер өте көп. тамақтанады.
Өліктерді өртейді, қалған сүйектерін жинап, Бұл облысты қояйық, ол туралы айтып қоса-
жәшікке салып, асулы, асқар таулардағы кең үң- рымыз жоқ әзірше. Енді шығысқа қарай жүр-
гірлерге апарады да, аңның аузы, адамның қолы генде кездесетін Кугуи [Гуйчжоу] облысы тура-
жетпес жерге іліп кетеді. Алтын бұл елде жетіп лы айтып берсек.
артылады, ал ұсақ ақшаның орнына, мен осыған

СХХХ ТАРАУ
Бұл тарауда Каигуи [Гуйчжоу] облысы туралы айтылады

Куигуи544 – Толоманнан шығысқа қарай он өте көп. Басқа нәрсе туралы ештеңе де айта ал-
екі күншілік жер; мұнда қалалар мен бекіністер маймыз.

542   Аму – немесе Анну, шамасы Аннам немесе Токин, Юньнань шет аймағының оңтүстік-шығысындағы облыс,
қазіргі Кайюань қаласының аумағы. – И. Магидович.

543   Толоман – кейбір жазбаларда Голоман (Холоман), Юньнань және Гуйчжоу шет аймағының шекарасында тұратын,
қытайға жатпайтын Голо (Коло) тайпасының жері. – В. Бартольд.

544   Каигуи, Куигуи – Каигун, Кунгун, Гуйчжоу шет аймағы. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 161

Өзенді бойлап, он екі күн жүргеннен кейін арыстанның жынына тие бастайды, ол алға қа-
Синугул545 деп аталатын үлкен әрі тамаша қала рай жүгіреді де артын бере тығылатын ағаш із-
көрінеді. Онда пұтқа табынушылар өмір сүреді, дей бастайды. Қашып бара жатқан жыртқыш аң
олар ұлы ханға бағынышты; жергілікті халық са- біресе оңға, біресе солға бұлтақтай бастайды.
удамен және қолөнермен айналысады. Олар Осыны көрген адам садақтан арыстанға бір же-
ағаштың қабығынан өте әдемі маталар жасайды бесін жібереді, одан кейін екіншісі және ары-
да жазда сол маталардан киім тігіп киеді; өздері станды жайратып салғанша жебесінен оқ жауды-
өте батыл. Тиын орнына, мен сіздерге осыған де- рады. Міне, олар арыстанға осылай тойтарыс бе-
йін айтқанымдай, ұлы ханның қағаз ақшасы реді. Екі ит ерткен салт аттыға арыстан қарсы
қолданыста жүреді. келе алмайды.
Біз енді ұлы ханның қағаздары қолданыста Жібек пен түрлі тауарлар жетіп артылады,
жүретін елдермен жүреміз. тауарлары өзге елдерге өзен арқылы жеткізіледі.
Бұл елді мекенде арыстандардың546 көптігі Сол өзенмен он екі күн жүрсең, жолда көптеген
соншалықты, арыстан жеп қояды деп қорыққан- қалалар мен бекіністерді көруге болады. Осы
дықтан, түнде ешкімнің өз үйінен тыс жерлерде жерде пұтқа табынушылар өмір сүреді; олар ұлы
ұйықтауға батылы жетпейді. Тағы да бір айта- ханға бағынышты; ұлы ханның қағаз ақшасын
рым, егер де біреу өзенмен жүзіп келе жатып, қолданады; жергілікті халық саудамен және қол-
түнде қайығын жағаға жақын жерге тоқтатып, өнермен айналысады. Ал он екі күншілік жолдан
ұйықтап қалса, арыстан сол қайыққа жүзіп ба- кейін, мен осыған дейін бұл кітапта айтып кет-
рып, адамға шабатын көрінеді, сөйтіп, оны жеп кен, Синдин-фу қаласы басталады.
қояды. Мұнда арыстандардан қорғану айласын Синдин-фу [Чэнду] қаласынан біз осыған
бәрі біледі, ол жыртқыштар өте ірі әрі қорқы- дейін болған және осы кітапта айтып өткен об-
нышты. лыстарды басып өтіп, құрлықпен жетпіс күн
Тағы да бір қызық айтып берейін: мұнда жүресің. Жетпіс күннен кейін Гингуи қаласына
арыстанды көрсе, қарсы жүгіретін иттер бар; екі келесің, біз сол қалада да болған едік. Ал Гингуи
иті бар адам арыстанды ығыстыра алады, қалай қаласынан былай төрт күн қатарынан жүрсең,
дейсіздер ғой: садақ-жебесін асынған, екі үлкен жол-жөнекей көптеген қалалар мен бекіністер
ит ерткен адам жолда келе жатыр делік, жолда кездеседі. Жергілікті халық саудамен және қол-
арыстан көзге түссе, өжет иттері оған қарсы ша- өнермен айналысады. Осында тұратындардың
балана жүгіреді, арыстан қашып, иттер қуалай бәрі пұтқа табынушылар; олар өз патшасының –
жамбасы мен денесінің тісі тиген жерінен талау- ұлы ханының қағаз ақшасын ұстайды. Оңтүс-
ға тырысады. Арыстан маңғаздана айналып қал- тікке қарай төрт күннен кейін Катай облысын-
са, иттерді ала алмайды, олар жалтарып кетеді. дағы Каиан [Хэцзянь] қаласы көрінеді. Ол қала
Не айтсам екен сіздерге? Иттердің тістегені туралы біз төменде айтып береміз.

545   Сунугул – Сингул, кейбір жазбаларда Фунгул, Сюйчжоу немесе Суйфу қаласының орнында тұруы мүмкін, Янцзы
өзенінің Сычуань шет аймағынaдағы қазіргі Ибинь. – И. Магидович.

546   Арыстандар емес, жолбарыстар туралы айтылады. – В. Бартольд.

162 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СХХХІ ТАРАУ
Бұл жерде Качиан-фу [Хэцзянь]

қаласы сипатталады

Качиан-фу547 – Катайдағы үлкен де атақты тылған маталар, жібек маталар мен сандалдар да
қала; ол оңтүстікке қарай бет алған кезде көрі- көп тоқылады. Қалалар мен бекіністер де көп;
неді; қалада пұтқа табынушылар тұрады; өлік- олардың бәрі ұлы ханға бағынышты.
терді өртейді; жергілікті тұрғындар ұлы ханға Ал енді бұл қаланы қоя тұрып, үш күн жол
бағынышты; олар қағаз ақшамен есеп айырыса- жүріп, оңтүстікке барайық. Сіздерге басқа, Чи-
ды, жергілікті халық сауда-саттықпен, қолөнер- нанглу [Чанлу] деп аталатын қала туралы айтып
мен айналысады. Жібек маталар көп, алтында- берсем.

СХХХІІ ТАРАУ
Бұл жерде Чинанглу [Чанлу] қаласы туралы айтылады

Чинанглу548 да оңтүстікке қарай бара жатқан арасынан жерге дейін аққанын тосып,
жолда кездесетін үлкен қала. Ол үлкен Катай төмпешіктің астынан сол суды үлкен ыдысқа
облысында орналасқан ұлы ханның қаласы. Бұл жинайды, мұржасыз темір пештерде қайнатады,
жерде айналымда қағаз ақша жүреді; мұнда пұт- осылайша аппақ, жұқалтаң тұзды жинап алады.
қа табынушылар өмір сүреді; өліктерді өртеп жі- Оны көрші елдерге апарып сатып, мол табыс
береді. Бұл қалада, мен сіздерге айтайын, түсіреді.
көбінесе тұз қайнатумен айналысады; тұзды Ал енді бұл қаланы қоя тұрсақ; ендігі ол ту-
шығару жолы былай: ерекше, сортаңы мол жерді ралы айтатын ешнәрсе қалмады. Оңтүстік ба-
алады да, сол жерден шағын төмпешік жасайды; ғыттағы Чиангли [Цзиань] деген тағы бір қала
сол төмпешікке су құйып, судың төмпешіктің туралы суреттеп берсек.

СХХХІІІ ТАРАУ

Осы жерде Чинангли [Цзинань]

деп аталатын қала суреттеледі

Чиангли – Катайдың оңтүстік бағытындағы Қала арқылы үлкен, арналы өзен ағады. Сол
ұлы ханның қаласы. Мұнда пұтқа табынушылар өзенмен жоғары-төмен қарай қыруар көп тауар-
лар, жібек маталар, дәмдеуіштер және басқа да
тұрады, бұларда да қағаз ақша айналымда жүре- көптеген қымбат заттар жөнелтіліп жатады.
ді. Чинаглу [Чанлу] мен екеуінің арасы бес күн-
шілік жол және бүкіл жол бойы ұлы ханның Чинанглиді қоя тұрайық, ол туралы енді
қалалары мен бекіністері көп кездеседі. Барлық алып қосарым жоқ, ал енді сіздерге оңтүстікке
қарай бес күншілік жол жүргенде кездесетін
жерлерінде тауарлар сыңсып тұр, ұлы хан осы басқа, Кундинфу [Цзыян] деп аталатын қала ту-
елден пайданы көп түсіреді. ралы айтып берсем.

547   Качиан-фу – қазіргі Хубэй шет аймағының орталық бөлігінде орналасқан Хэцзянь қаласы.

548   Чианглу – Чанлу ескі қаласы, Хуанхэ маңындағы қала, Дунпинху өзенінен төмен, Императорлық (Ұлы) каналдың
трассасында орналасқан, қаз. Цзинань қаласы. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 163

СХХХІV ТАРАУ

Бұл жерде Кундинфу549 деп

аталатын қала туралы айтылады

Чианглиден оңтүстікке қарай бай әрі айбын- өз бектерінің бірі Лиитан-сангонды551 жіберген.
ды қалалар мен бекіністер арқылы алты күн Лиитан әскерді басқарып, әлгі қалада біраз тұр-
жүресің. Бұл жерлерде пұтқа табынушылар өмір ғаннан кейін үлкен бір опасыздық жасауды ойла-
сүреді, олар қайтыс болған адамдарды өртейді; стырады, бұл былай болған: ол үш қаланың стар-
олар да ұлы ханға бағынышты, сол сияқты, бұл шиналарын шақырып алып, «ұлы ханға қарсы
жерде қағаз ақшамен есеп айырысады. Жергілік- шығыңдар» деп үгіттеп, өз айтқанына көндірген,
ті халық саудамен және қолөнермен айналыса- олар болса, бүкіл жергілікті халықпен бірге Лии-
ды. Оларда кез келген азық-түлік өнімі мол. танның айтқанын бұлжытпай орындаған; олар
Ал енді алып-қосарым қалмады, сондықтан ұлы ханға қарсы шығып, бұйрығын орындаудан
енді Кондинфу атты қала туралы айтып берейін. бас тартады. Ұлы хан мұны білген соң, ол жерге
Кондинфу дегеніміз – үлкен қала, осы жерде жүз мың атты және жаяу әскермен өзінің Агу-
ежелде үлкен патшалық болған, бірақ ұлы хан- иль552 мен Монгатай атты екі бегін жіберіпті. Ар-
ның әскері сол патшалықты жаулап өзіне бағын- тық сөзсіз айтар болсам, сол екі бектің әскері
дырып алған; бірақ сол қала, мен сіздерге айта- Лиитанмен және ол жинап үлгерген адамдармен
йын, күні бүгінге дейін барлық сол елдердің соғысыпты; сол шайқаста Лиитанды жеңіп, оны
ішіндегі ең маңызды қала болып саналады. Жер- көптеген басқа жақтаушыларымен қоса өлтіріп-
гілікті көпестер өте бай және сауда-саттықпен ті. Сол оқиғадан кейін ұлы хан барлық опасыз-
айналысады, олар саудаға келгенде өте пысық; дарға тергеу жүргізіп, тиісті мәліметтер жинау-
олардағы жібектің қанша екендігін көрсеңіз таң ды және кінәлі адамдарды қатаң жазалауды бұ-
қалар едіңіз, өте көп! Мұнда тамаша, дәмі тіл йырыпты, ал басқаларын кешіріп, оларға ешқан-
үйірер түрлі жемістері бар бау-бақшалар да өте дай да жамандық жасамапты. Сол кезден бастап,
көп. Шынымды айтсам, сол қалаға он бір үлкен олар ханның мәңгі сенімді адамдарына айналып-
қала қарайды, олардың бәрі де бай, әдемі қала- ты.
лар, бәрінде саудамен көп айналысады, олар мол Сіздерге бәрі туралы рет-ретімен айтып бер-
пайда әкеледі, жібек мата да көп. дім, ал енді ол туралы әңгімелеуді қойып, оңтүс-
И. Т. бері 1272 жылы550, мен сіздерге айта- тік жақта орналасқан Сингуи [Цзинин] қаласы
йын, ұлы хан сол бір облыстың бас қаласына ха- туралы сипаттап берсек.
лықты күзету үшін сексен мың атты әскер беріп,

549   Кондинфу – Кондифу немесе Дайдун, каз. Янчжоу қаласы. – И. Магидович.

550   Қытай деректері бойынша 1262 ж. болған көтерілісті басу туралы айтылады. – В. Бартольд.

551   Лиитан-сангон – «цзян-цзюнь» дивизиялық генерал шені бар қолбасшы Лидан. Парсы және түрік дереккөздерінде
бұл шен сагон немесе сенгун деп көрсетілген. – В. Бартольд.

552   Агуиль – Огул болуы керек. – В. Бартольд.

164 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СХХХV ТАРАУ

Бұл жерде атақты Сингуи [Цзинин] қаласы туралы айтылады

Кондинфудан [Цзыяннан] үш күн оңтүстікке өзеннің бір тармағы Мангиға [Манзиға] қарай
қарай жол жүрсең, көптеген тамаша сауда-сат- ағады да, екіншісі Катайға ағады.
тықпен және өнеркәсіппен айналысатын қалалар Осы қалада, шынымды айтсам, өз көзімен
мен бекіністерді кездестіресің; әртүрлі аңшылық көрмесе ешкім сенбейді, флот өте үлкен және ке-
түрлері де мұнда көп, бәрі де молшылықта өмір мелер қыруар көп, кемелерді үлкен деп ойлама-
кешеді; ал үш күннен кейін Сингуимату553 атты ңыздар, олар үлкен өзенде қандай кемелер болу
атақты қалаға ат басын тірейсің; бұл үлкен, бай, керек болса, сондай. Кемелердің Катай мен Ман-
саудамен және өнеркәсіппен айналысатын қала. гиға қанша тауар апаратынын естісеңіз, қатты
Мұнда ұлы ханның құзырындағы адамдар, пұтқа таңданып қаларыңыз сөзсіз!
табынушылар тұрады. Олар қағаз ақшамен есеп Ол жерлерден оралғанда, тауар тиеген күйде
айырысады. оралады. Өзенмен жоғары және төмен қарай
Бұл жерде үлкен өзен бар, сол өзеннен қанша тауар жеткізілетінін естісең, таң қалмасқа
оларға пайда көп түседі, оның пайдасы қандай болмайды.
десеңіздер, айтайын: өзеннің ағысы оңтүстікке, Ал енді ол қаланы қоя тұрып, оңтүстікке
Сингуимату [Цзинин] қаласына қарай бет алған; қарай бағыт алғанда кездесетін Лигуи [Линьи?]
сол жердегі халық өзенді екі тармаққа бөліп, бі- облысы туралы айтып берейік.
рін шығысқа, ал екіншісін батысқа жіберген, сол

СХХХVІ ТАРАУ

Мұнда үлкен Лингуи [Линьи?] туралы сипатталады

Сингуи қаласынан шыққан соң, үлкен, бай, бай; жергілікті тұрғындары өте батыл халық;
сауда, өнеркәсіппен айналысатын айбынды қа- өздері сауда-саттыққа пысық және сан түрлі
лалар мен тамаша бекіністері бар елді аралап, кәсіппен айналысады. Бұл жерде кез келген жа-
сегіз күн оңтүстікке қарай жүресің. Осы жерде байы аң мен құс еті, әртүрлі тағамдар да мол, өте
ұлы ханның құзырындағы адамдар, пұтқа табы- көп. Бұл қала мен сіздерге осыған дейін айтып
нушылар тұрады, өліктерді өртейді. Олардың өткен өзен бойында555 тұр, ал жергілікті халық-
ақшалары – қағаз ақша. тың кемелері сіздерге осыған дейін айтып өткен
Ал сегіз күннен кейін Лингуи554 атты қала кемелерден үлкенірек, ол кемелермен қымбат та-
көрінеді; облысы да солай аталады, себебі, бұл уарларды молынан тасып жеткізеді556.
патшалықтағы ең басты қала. Қала айбынды әрі

553   Сингуимату – Сингун, Императорлық каналда орналасқан қала. Қаз. Цзининь. Марко Поло қаланың атына «мату»
сөзін қосып айтады, яғни қыт. «матоу» – «өзендегі айлақ» деген мағынаны білдіреді. – И. Магидович.

554   Рустичано: Лигуи...

555   «Өзен сағасы».

556   Бенедеттода қосымшасы бар: Бұл жерде Қатайлықтардың кейбір дәстүрлері туралы айтылады. Катайдағы
қыздарға инабаттылық пен қарайымдылық жағынан жан ілесе алмайтындығын біліп қойыңыздар. Олар шулы әрі сорақы
көңіл көтеруден бойын аулақ ұстайды; олар билемейді; олар ешкімнің мазасын алмайды; қыз ешқашан өткен-
кеткендердің бетін көру үшін, немесе өзінің жүзін көрсету үшін терезенің алдында тұрмайды. Олар әдетте дөрекі

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 165

Бұл қала мен облысты қоя тұрып, басқа бір рақ алдымен, Пингуи [Пэйсянь] деп аталатын
таңғажайып туралы айтып берейін сіздерге; бі- үлкен және бай қала туралы сипаттап берсек.

СХХХVІІ ТАРАУ
Бұл жерде Пингуи [Пэйсянь] деп аталатын

үлкен қала туралы сипатталады
Лингуи [Линьи?] қаласынан үш күн оңтүс- стер өте көп. Осында да ұлы ханның құзырын-
тікке қарай жүрсең, мұнда да қалалар мен бекіні- дағы адамдар өмір сүреді; олар Катайдан келген,

сөздерге құлақ тоспайды, той-томалаққа, көңіл көтеретін орындарға бармайды. Егер серуендеуге үйден шығатындай
жағдай болса, мысалы өздерінің пұттарының ғибадатханаларына немесе туыстары мен жақын адамдарына болса, анала-
рымен бірге шығады, адамдардың бетіне ұялмай қарамайды және оларға жоғары қарауға кедергі келтіретін әсем ерекше
қалпақ киеді. Сондықтан серуендеу кезінде олар төменге қарап жүреді. Үлкендердің алдында тұрғанда олар өте
қарапайым, артық сөз айтпайды, оларға қойылған сұраққа жауап ретінде болмаса мүлдем сөз айтпайды. Олар өз
жұмысымен айналысып өз бөлмелерінде отырады, әкесі мен бауырымен немесе үйдегі үлкендермен аз көріседі. Және
өздеріне ғашық адамдардың сөздеріне құлақ аспайды. Осыны ұлдар мен жас өспірімдер туралы да айтуға болады, олар
сұраққа жауап беру үшін болмаса ешқашан да үлкендер тұрғанда сөйлемейді. Тағы не айтуға болады? Олар бір-бірінен,
өздерінің туыстары мен жақындарынан ұялғандығы соншалықты, бірге моншаға бару ешқашан басына кіріп шықпайды.
Кейін, біреу өзінің қызын тұрмысқа бергісі келсе немесе біреу оны әйелдікке қаласа, ол болашақ күйеуіне қыздың пәк
екендігіне жауап береді. Əкесі және болашақ жолдасы бір-бірімен уағдаласады, егер уәдесі дәлелденбесе, неке жарамсыз
саналады. Бұл жерде Қатайлықтардың басқа дәстүрлері туралы айтылады. Пұтқа табынушылардың әр қайсысының өз
атауы бар қырық сегіз пұты барын біліп қойыңыздар. Пұтқа табынушылар аспан құдайы әрбір пұтқа ерекше
рақымшылықты берген деп санайды. Мәселен, пұттардың бірінің жоғалған заттарды табатын қасиеті бар, ал басқасы
жердің құнарлығы мен жақсы ауа райын береді, үшіншісі малды қорғайды және тағы сол секілді; бақытты болсын,
қайғылы болсын барлық жағдай қарастырылған. Және әрбір пұт өз атымен аталады, ал пұтқа табынушылар олардың әр
қайсысының ерекше міндеттері мен қасиетін біледі. Жоғалған заттарды табатын пұттарға келгенде, олар тамаша
әшекеймен көмкерілген шамасы он екі жастағы екі кішірек ағаш мүсін; оларға арналған жанындағы ғибадатханада абыз
секілді кәрі әйел тұрады. Егер ұрланғанына байланысты немесе қайда қойғаны есінде болмаса, не белгілі бір себеппен
затты таба алмаса, ол пұтқа осы сұраққа жауап алу үшін жаңағы кемпірге өзі барады не оған адам жібереді. Сонда кемпір
затын жоғалтқан адамға былай айтады: «Мына бір жерден ізде, сонда оны табасың» дейді. Ал егер біреу сол затты алатын
болса, онда ол «Зат бәленше дегенде; алған затты бер деп айт; егер ол мойындамаса, маған қайтып кел, мен оны қолын
не аяғын жарақаттайтындай, не құлап қолы не аяғын сындыратындай етемін, сонда ол затты беруге мәжбүр болады».
Тәжірибе барлығы шындығында да дәл солай болатынын көрсетеді. Шынында да кімде кім басқа біреуден затын ұрлаған
болса, ол мұны жоққа шығарып, затты қайтар деген сөзді елемесе, егер әйел ұрласа асханада жұмыс істеп немесе басқа
бір істі орындап отырып қолын кесіп алады, немесе отқа құлайды, не бір бақытсыздыққа душар болады; егер еркек
ұрласа, ол ағаш жарып жатқан жерінде аяғын кесіп алады, не қол-аяғын сындырып, аяғында өзін басқа бір жерде
жарақаттайды. Адамдар өз күнәсін мойындамағандықтан осылай болатынын білгендіктен, ұрлаған затын қайтарып бере-
ді. Пұтқа табынушылар жауапты тез арада бере қоймайды, сонда кемпір: «Жындар мұнда емес; бар да осындай сағатта
қайта кел, сен келгенде олар қайтып оралады, сонда мен олардан бұл жайды сұрастырайын», – дейді. Уақыты келгенде
кісі қайта оралады, сол аралықта жындар кемпірге жауабын береді. Осы жауапты құдайлар ысылдағанға ұқсайтын
қырылдаған жуан даусымен айтады. Сонда кемпір оларға былайша алғыс айтады: «О, қандай мәртебелі, қасиетті және
ұлы іс!» – Ал егер адамның жылқылары жоғалса, ол адамға: «Пәленше деген жерге барсаң табасың», немесе: «Ұрылар
оларды мынандай жерден тауып алып, осындай жерге әкетіп барады; жүгір сонда, солай табасың оларды»  – дейді.
Соның арқасында ештеңе жоғалмайды, әркім өзі таба алады. Ал адамдар жоғалған затын тапқанда пұттарға көрсеткен
құрметі ретінде жібек немесе алтын матадан бір шынтақ құнды мата сынды заттарды тарту етеді. Ал мен, Марко, осы
жолмен жоғалған жүзікті таптып; дегенмен, мен құдайларға ешқандай сый да, құрмет те көрсетпедім. – К. Кунин.

166 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

өздері пұтқа табынушылар; өздерінің қайтыс орналасқан; осы жерде көпестер арбаларға түрлі
болған отандастарын өртеп жібереді; олардың тауарларды тиейді де, оларды Мангиға [Ман-
ақшалары қағаз ақша. Бұл жердегі жабайы құс зиға], сол облыстағы қалалар мен бекіністерге
пен аң еті де әлемдегі ең жақсы, ең тамаша ет. апарады. Қала ұлы ханға көп пайда әкеледі.
Түрлі тағамдар да бұл жақта көп. Ал енді бұл жерде одан әрі сипаттауға тұ-
Тағы да үш күн жүрсең, Пингуи557 деп атала- рарлық ешнәрсе жоқ, сондықтан да бұл қаланы
тын үлкен, атақты қала көрінеді, жергілікті ха- қоя тұрып, оңтүстікке қарай жүре бергенде көрі-
лық сауда-саттықпен, өнеркәсіппен айналысады. нетін Куигуи [Суцянь] деп аталатын басқа қала
Мұнда жібек көптеп өндіріледі. Бұл қала Ман- туралы айтып берсек.
ги558 деп аталатын үлкен облыстың шекарасында

СХХХVІІІ ТАРАУ

Осы жерде Чингуи [Суцянь] деп аталатын қала туралы айтылады

Пингуи [Пэйсянь] қаласынан оңтүстікке адамдар тұрады, олар пұтқа табынушылар;
қарай бір тамаша ел арқылы екі күн жүресің, кез ақшасы – қағаз ақша. Ал екі күннен кейін үлкен
келген мүлік түрі көп осында: жабайы құстың, Қараморан560 атты өзенге де жетесің, ол әулие
аң етінің, құс етінің сан алуан түрі бар, ал екі Иоанның жерінен бастау алады. Өзен арнасы
күннен кейін Чингуи559 атты үлкен және бай қа- үлкен де кең; әлгі өзеннің ені, біле білсеңіздер,
лаға жетесің; қала тұрғындары сауда-саттықпен, бір миль; өте терең; арнасымен үлкен кемелер де
өнеркәсіппен айналысады. жүзе алады. Өзен балығы ірі әрі өте көп. Өзенде
Жергілікті халық – пұтқа табынушылар, ұлы ұлы ханның он бес мың кемесі бар; ол кемелер
ханның құзырындағы азаматтар; олар өліктерді ұлы ханның әскерін теңіздегі аралдарға апарады;
өртейді, ақшалары қағаз ақша. Тегістіктері мен ал теңіздің өзі осы жерден алыс емес, бар-жоғы
жерлері сондай тамаша; бидай мен нанның кез бір күншілік жол. Сол кемелердің әрқайсысында
келген түрлері ағыл-тегіл. Ал енді басқа бір нәр- жиырма теңізшіден қызмет етеді, әрбір кеме он
се туралы айтып жатудың өзі артық болар, сон- бес салт аттыны және жылқылардың жемін та-
дықтан, бұл жерден кетіп, алдымызда кездесетін сымалдайды. Өзеннің екі жағында да бір-бір
басқа жерлер туралы айтып берсем сіздерге. қала тұр, олар бір-біріне қарама-қарсы орналас-
Чингуи қаласынан оңтүстікке қарай үш күн қан. Олар Коигангуи және Каигуи қалалары561.
ел ішін тамашалап барасың; бұл жердегі бекіні- Бірі үлкен, ал екіншісі кішкентай.
стер де, кенттер де керемет, қыстақтары да жақ- Өзеннің арғы бетінде Манги облысы көріне-
сы. Құс етінің кез келген түрі мол, бидай мен нан ді. Ал енді ұлы ханның сол жерді қалай жаулап
түрі өте көп. Осында ұлы ханның құзырындағы алғаны туралы айтып берсем сіздерге.

557   Пингуи – Император каналының шығыс жағындағы Бэйджоу қаласы, Цзяньсу шет аймағының солтүстік
бөлігіндегі қазіргі Цейсянь. – В. Бартольд.

558   Манги (Манзи) – Хуанхэден оңтүстікке қарай орналасқан Қытай бөлігі. – В. Бартольд.

559   Чингуи – Кунгуи, Император каналында орналасқан қала, қаз. Суцянь. – В. Бартольд.

560   Караморан –Харамурэн деген моңғолша атауы бар, Хуанхэ өзені туралы айтылып отыр. – В. Бартольд.

561   Бұл қалалар қаз. Хуайань қаласын құрайды. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 167

СХХХІХ ТАРАУ

Ұлы ханның Мангиді [Манзиді] бағындырып алғаны туралы

Манги атты үлкен қалада Факфур562 есімді рі де көп болыпты; өзінің үлкен қолымен Ман-
ұлы тақсыр патшалық еткен еді. Ол өзінің бай- гидің шекарасына, осыған дейін осы кітапта бі-
лығымен де, өзінің жерлерімен де, өз халқымен раз сипатталған және осы оқиғадан кейін де ай-
де қуатты болған екен. Əлемде ол патшадан тылатын Коигагуи [Хуайань] атты қалаға жетіп-
мықты патша кем де кем, ал байлығы мен күші ті. Баян жергілікті тұрғындарға «ұлы ханға ба-
жағынан ұлы ханнан асқан ешкім де жоқ. Біліп ғыныңдар» депті, ал олар болса, одан бас тарт-
қойсаңыздар, Факфур ержүректігімен ерекше- қан; мұны естіген Баян одан әрі, екінші қалаға
ленбейтін, әйелдерді жақсы көретін, кедейлерді қарай жүре беріпті; ол қаланың да тұрғындары
жарылқайтын. бағынғысы келмеген екен; сол кезде ол одан әрі
Біліп қойсаңыздар, оның патшалығында алға қарай жүре берген екен. Ұлы хан өзінің ар-
жылқы атаулы болмаған, халқы соғысқа бейімсіз тынан тағы да екі есе көп әскер жібергенін ол бі-
еді, бүкіл Манги елі біртұтас бекініс сынды бо- летін.
латын: барлық қалалары терең және арнасы кең Тағы да не айтсам екен сіздерге? Баян бес
өзендермен қоршалған; оқ бойы айналасында қалада болып, ешбір қаланы ала алмапты, ешкім
терең де арналы өзен ақпайтын ешбір қала жоқ- берілгісі келмеген екен. Алтыншы қаланы ол
тұғын. Жергілікті халық батыл, ержүрек болса, күшпен алыпты; одан кейін келесісін, одан тағы
олардың патшасы өлім құшпас еді; жергілікті да бір қаланы, содан кейін, мен сіздерге айта-
адамдардың батылсыздығынан және соғысқа бе- йын, бірінен кейін бірін, он екі қаланы күшпен
йімсіздігінен олардың патшалары қаза тапқан. бағындырған екен. Шынымды айтайын, Баян
Əрбір қалаға көпір арқылы кіресің. мен сіздерге айтқан қалаларды бірінен кейін бі-
И. Т. бері 1268 жылы563 қазіргі кезде де билік рін бағындырған екен, тек содан кейін ғана па-
ететін ұлы хан Құбылай564 [Хубилай] ол жерге тша мен патшайым тұратын Квинсаи566 деп ата-
өзінің Баян Чинксан565 («жүз көзі бар Баян») латын басты қалаға жорығын жалғастырыпты.
есімді бегін жіберіпті. Ал Манги патша, мен сіз- Патша Баян мен оның әскерін көрген кезде,
дерге айтайын, өзінің жұлдызшылары арқылы үрейі ұшыпты; ол халқының көбін соңынан ер-
жүз көзді адам оның патшалығын алып қоятын- тіп, қашып кетіпті; мыңдаған кемелерге отырып,
дығы туралы білген екен. Сол Баян әлгі Манги- теңіз-мұхиттағы аралдарға жүзіп кеткен екен.
ды ұлы ханның үлкен салт атты және жаяу әске- Ал қалада қалған патшайым қолынан келгенше
рімен шауыпты, оның қажет болған жағдайда қорғанып бағыпты.
қолданатын салт және жаяу әскер тиеген кемеле-

562   Факфур – немесе Багпур («құдай ұлы»), қытай императорларының лауазымы, көне парсы аудармасында «аспан
ұлы». – В. Бартольд.

563   Потьенің айтуынша, Баян Оңтүстік Қытайға 1273 жылы жорық жасады. – В. Бартольд.

564   Марко Поло кітабы жазылғанға дейін Құбылай 1294 жылы қайтыс болды. – В. Бартольд.

565   Баян Чинксан – моңғол қолбасшысы, 1276 ж. дейін Оңтүстік Қытайда, кейіннен 1293 жылға дейін  – империяның
солтүстік-батыс шекарасында соғысқан. 1274 жылы чжэнсян (министр) лауазымын алды. Оның есімінің қытай транс-
крипциясы: Бэй-янь – «Жүзкөзді» мағынасынбілдіреді. – В. Бартольд.

566   Квинсаи – қаз. Ханчжоу.

168 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Бір күні патшайым «жаудың аты кім?» деп Патша, сонымен қатар, мынандай да шара-
сұрағанда, оған: «жаудың аты  – жүзкөзді Баян», патты іс жасаған екен. Ол бірде жол үстінде келе
– деп жауап беріпті. Баянның лақап атын естіген жатып, зәулім де әдемі екі үйдің ортасында тұр-
кезде, жұлдызшылардың кезінде өзіне «жүз көз- ған көзге қораш, жаман үйді байқап қалыпты;
ді адам патшалығыңды тартып алады» деген сол мезетте патша: «Ана тұрған үй неліктен сон-
болжауларын есіне түсіріп, патшайым Баянға бе- дай көріксіз?», – деп сұрапты. Сонда оған: «Ол
ріліпті. Ал патшайым берілгеннен кейін, басқа бір кедей адамның үйі, – деп жауап беріпті. – Ол
да қалалар, бүкіл патшалық ешқандай қарсылық басқа үй сала алмайды», – депті. Сонда патша
көрсетпестен, Баянға берілген екен. Бұл үлкен әлгі көзге қораш үйді қасында тұрған екі биік
жеңіс еді. Бүкіл әлемдегі ең бай патшалықтың және әдемі үйге ұқсайтындай етіп қайта салуды
бірі осы болатын, басқа патшалықтардың бай- бұйырыпты.
лығы бұл патшалықтың жарты байлығына да Сол патшаға мыңнан астам бозбалалар мен
жетпейтін: патшаның қанша қаражат жұмсаған- қыздар қызмет көрсетеді екен. Ол әділдікпен
дығының өзі бір ғажап! Ал енді оның игі істері патшалық етіпті және ешкімге де жамандық жа-
туралы айтып берсем. Жыл сайын ол жиырма самапты. Көпестердің үйі түнде де бекітілмей-
мың кішкене балаларды тамақтандыратын; ол тін, себебі, ештеңе жоғалмайтын еді. Түнде де
былай ұйымдастырылатын: патшалықтағы ке- күндізгідей қорқынышсыз жүре беруге болатын.
дей әйелдер баланы туа салысымен, тастап кете- Ал сол патшалықтың байлығын сөзбен айтып
ді, себебі, жаңа туған баланы асырай алмайды, жеткізе алмайсың.
асырауға шамасы жетпейді; патша сондай та- Енді мен сіздерге патшайым туралы тағы бі-
станды балаларды алып, баланың қандай белгі- раз әңгімелеп берсем: оны ұлы ханға алып кел-
де, қандай ғаламшардың астында туылғандығын ген кезде, оған патшайымға көрсетілетін құрмет
жазып алуды, сосын оларды әртүрлі жерде, әр- көрсетіліп, қызмет етуді бұйырыпты. Оның па-
түрлі елде тәрбиелеуді бұйырыпты, ондай бала- тша жұбайы сол күйі аралдан, мұхиттан қайтып
ларды бағатын асыраушы әйелдері де көп бо- оралмапты және сол жерде қайтыс болыпты567.
лыпты. Егер бай біреуде бала болмаса, ол пат- Ал енді оны қоя тұрып, Манги облысына
шаға барып, одан қалағанынша, өзіне ұнаған ба- қайтып оралып, ол жердің барша әдет-ғұрып-
лаларды асырап алуға рұқсат сұрайды екен. Ба- тары, салттары мен істері туралы айтып берсек.
лалар кәмелет жасына толған кезде, патша олар- Алдымен әңгімемізді Коигангуи қаласынан
ды үйлендіріп, күнкөріске ақша беретін. Ол жы- бастасақ.
лына жиырма мың ер мен әйелді тәрбиелепті.

567   Оңтүстік Қытайдан келген жас император Құбылайдың сарайына анасымен бірге барады. Ал 1278 жылы аралда
оның інісі мен ізбасары қайтыс болады. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 169

СХL ТАРАУ

Бұл тарауда Коигангуи [Хуайань] қаласы туралы айтылады

Коигангуи568 – үлкен, айбынды да бай қала, рын әкеледі де, өзен арқылы басқа қалаларға жі-
ол оңтүстікке569 қарай, Манги570 облысына кіре береді. Тағы да бір айта кетерім, бұл жақта тұз
берісте орналасқан. Мұнда ұлы ханның құзы- қайнатумен айналысады, бұл жерден шыққан
рындағы адамдар тұрады; олар пұтқа табыну- тұз қырық қалаға жіберіледі. Ұлы хан сол қала-
шылар, өліктерді өртейді. дан: тұздан да, осындағы тауарларға салынатын
Кемелер көп, себебі, қала мен сіздерге айт- салықтан да мол пайда табады.
қанымдай, Караморан деп аталатын үлкен өзен Сіздерге бұл қала туралы айтып бердік, ал
бойында тұр. Бұл осы жердің басты қаласы енді бұл жерден ары жүріп, Пошин [Баоин] деп
болғандықтан, бұл жерге көп тауарлар әкелінеді; аталатын басқа қала туралы айтып берсек.
көптеген қалалар бұл жерге өздерінің тауарла-

СХLI ТАРАУ
Бұл тарауда Паншин [Баоин] қаласы туралы айтылады

Куангуи қаласынан оңтүстікке571 қарай пұтқа табынушылар, өліктерді өртейді; олардың
шыққан кезде, бір күн бойы тас жолмен жүресің; ақшалары – қағаз ақша; халқы саудамен және
Манги [Манзи] қаласына жеткізетін сол тас жол қолөнермен айналысады. Бұл жақта жібек көп,
жақсы тастардан салынған; тас жолдың екі жақ жібек маталар мен кез келген алтын жалатқан
шетін су көмкеріп тұрғандықтан, Мангиға тек бұйымдар да мұнда көп шығарылады. Тағамдар-
сол тас жол арқылы ғана жетуге болады. Бір дың кез келген түрлері де жетіп артылады. Ал
күншілік жолдан кейін Пошин572 деп аталатын енді алып-қосар ештеңе қалмады. Бұл қаланы
үлкен әрі әдемі қала көрінеді. Бұл қалада ұлы қоя тұрып, Каиу [Гаою] деп аталатын басқа қала
ханның құзырындағы адамдар өмір сүреді; олар туралы айтайық.

СХLІІ ТАРАУ
Бұл жерде Каиу [Гаою] қаласы туралы айтылады

Паншиннан оңтүстікке573 қарай бір күншілік нушылар; ақшалары – қағаз ақша; халқы сауда-
жол жүрсең, Каиу574 деп аталатын үлкен де ай- мен және қолөнермен айналысады. Тағамдардың
бынды қала көрінеді. Мұнда ұлы ханның құзы- кез келген түрлері баршылық, ал балық түрлері
рындағы адамдар өмір сүреді; олар пұтқа табы- тіптен көп; бұл жақта жабайы құс еті, түрлі

568   Коигангуи – қаз. Хуайань қаласы. – В. Бартольд.

569   Анығырақ: олардың бір бетіне – оңтүстік-шығысқа. – В. Бартольд.

570   Манги (Манзи) – Хуанхэ өзенінен оңтүстікке қарай Қытай аумағы. – И. Магидович.

571   Потьеде: оңтүстік-шығысқа қарай. – В. Бартольд.

572   Паншин, Паушин, Пошин; қазір Баоин. – В. Бартольд. Баоин қаласы Хуайаннан оңтүстік шығысқа қарай
Императорлық каналда орналасқан. – И. Магидович.

573   Потьеде тағы да: оңтүстік-шығысқа қарай. – В. Бартольд.

574   Кану, Каю, қазір Гаою-чжоу. – В. Бартольд. Гаоюху өзенінің шығыс жағасында, Император (Ұлы) каналының
трассасындағы өзендер жүйесіне кіретін Гаою қаласы туралы айтылады. – И. Магидович.

170 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

аңның еті, құс еті жетіп артылады; бір вене- Ал енді осы қаладан кетіп, Тигуи [Тайчжоу]
циялық күміс бақыр тиынға575, мен сіздерге айта- атты басқа қала туралы айтып берейін.
йын, үш қырғауыл сатып алуға болады.

СХLІІІ ТАРАУ

Бұл жерде Тигуи [Тайчжоу] атты қала туралы айтылады

Каю қаласынан бір күн ауылды жер, алқап- ріледі. Осы жерде Чингуи579 деп аталатын үлкен,
тармен және қыстақтарды жағалай жүре берсең, бай да айбынды қала бар; ол қаладан бүкіл об-
Тигуи576 қаласы да көрінеді. Жалпы, қала тым лыс бойынша сатылатын тұз шығарылады. Шы-
үлкен емес, ол қалада дүние-мүліктің түр-түрі нымды айтсам, ұлы ханның осы жерден табатын
бар. Осында ұлы ханның құзырындағы адамдар табысының көптігі таң қаларлық, кім де кім өз
тұрады; олар пұтқа табынушылар; ақшалары көзімен көрмесе, бұған сенбейді де. Бұл жақта
қағаз ақша; халқы саудамен, қолөнермен айна- ұлы ханның құзырындағы адамдар тұрады; олар
лысады; көптеген тауарлардан жергілікті тұр- пұтқа табынушылар; олардың ақшалары – қағаз
ғындарға көп пайда түседі. Қала оңтүстікке ақша.
қарай577 жүрген кезде көзге шалынады, кемелер, Ал енді бұл қаладан шығып, Тигуи
түрлі жабайы құс еттері өте көп. қаласына қайта оралсақ, бірақ Тигуи қаласын да
Осы жерден солға, шығысқа қарай үш күн қоя тұрайық, ол қала туралы біз осыған дейін ай-
жол жүрсеңіз, теңіз-мұхит көрінеді, ал теңіз-мұ- тып өткенбіз, сондықтан, Янгуи [Янчжоу]
хиттан578 осы жерге дейін қыруар көп тұз өнді- қаласы туралы айтып берейін сіздерге.

СХLIV ТАРАУ
Бұл жерде Янгуи [Янчжоу] қаласы сипатталады

Тингуиден [Тайчжоу] оңтүстікке580 қарай ке- маша жиырма жеті қала бағынышты. Ұлы хан-
ремет бір ел арасымен бір күн бойы жүресің, ның он екі бегінің бірі сол қалада өмір сүреді; ол
мұнда бекіністер мен ауылдар өте көп, онан ке- он екі басты қаланың582 бірі болып танылады.
йін Янгуи581 атты үлкен, айбынды қала көрінеді. Мұнда ұлы ханның құзырындағы адамдар тұра-
Сол бір қала үлкен де қуатты: оған үлкен де та- ды; олар пұтқа табынушылар; қағаз ақшамен

575   XXXIV тараудың түсініктемесін қараңыз. – В. Бартольд.
576   Тигуи, Тингуи, Тигуй, қазір Тайчжоу. – В. Бартольд. Тигуи – қаз. Янцзы сағасынан солтүстікке қарай орналасқан
қаз. Тайчжоу қаласы. – И. Магидович.

577   Рустичанода: ver yseloc [оңтүстік-шығыста]. – В. Бартольд.

578   Шығыс Қытай теңізінің солтүстік бөлігі – Сары теңіздің оңтүстік бөлігі. – И. Магидович.

579   Чингуи; Потьеде – Тингуи; Потье мен Юлдың ойынша, Тунчжоу. – В. Бартольд. Тунчжоу қаласы (қаз. Наньтун),
Янцзы өзені сағасының солтүстік жағасында, оған Юньяньхэ каналының құятын жерінде орналасқан. – И. Магидович.

580   Потьеде: «оңтүстік-шығысқа» (Рустичано: роr yseloc). – В. Бартольд.

581   Рустичанода: Янгуи, Ангуи; Потьеде: Жангуи; қазір Янчжоу-фу. Янчжоу – Гаоюху көлінен оңтүстікке қарай және
«Тингуиден» (Тайчжоу) батысқа қарай (оңтүстікке емес) орналасқан. – И. Магидович.

582   Рустичанода: sajes; Потьеде: sieges [франц. siège – орын, тұрақтаған жері, осы жағдайда – үкімет]. Юлде sings деп
оқылады. XCVII тараудың түсініктемесін қараңыз. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 171

есеп айырысады. Марко Поло мырза, осы кітап- Ал енді бұған алып-қосарым жоқ. Осы жер-
та есімі аталатын азаматтың дәл өзі, сол қалаға583 ден кетіп, Катайдың өзіндегі батысқа қарай жүр-
үш жыл басшылық еткен. Қала тұрғындары са- генде көрінетін екі облысы туралы айтып бере-
удамен және өнеркәсіппен айналысады; атты йін сіздерге, ондағы қала жұртшылығының әдет-
әскерге арналған ер-тұрман жасайды. Шыным- ғұрыптары мен салттары жайлы көп нәрсені
ды айтсам, осы қалада да, оның айналасындағы айуға болатындықтан, ең алдымен, Нангхин
қалаларда да жауынгерлер өте көп. [Аньцин] облысын суреттеп берсек сіздерге.

СХLV ТАРАУ
Бұл жерде Нангхин [Аньцин] облысы суреттеледі

Батысқа қарай Нангхин584 деген үлкен де бай терлік. Олар өліктерді өртейді. Сол сияқты, ары-
облыс бар, ол Мангидің [Манзидің] иелігіндегі стандар да көп кездеседі.
облыс. Мұнда ұлы ханның құзырындағы адам- Бай көпестері де баршылық; олар мол алым-
дар өмір сүреді, олар пұтқа табынушылар; ақша- салық төлеп, ұлы ханға көп пайда әкеледі. Ал
лары – қағаз ақша; олар саудамен және қолөнер- енді бұл қаладан кетейік, себебі, алып-қосары-
мен айналысады. Бұл жақта жібек көп, әртүрлі мыз тәмамдалды. Саианфу [Сянфань] деп атала-
жібек пен алтын маталар тоқиды. Сол сияқты, тын үлкен қала туралы сипаттап берейік, ол ту-
мұнда нан, кез келген тағам түрлері жеткілікті, ралы бұл кітапта айту керек, себебі, ол өте
бұл ел – өте құнарлы мекен. Жабайы құс еті же- маңызды қала.

СХLVI ТАРАУ

Бұл жерде Саинфу [Сянфань] қаласы туралы сипатталады

Саианфу585 атақты қала; оған ауқатты деген тоқтайтын; қаланың айналасының басқа тұста-
он екі қала бағынышты. Осында сауда мен өнер- рында үлкен, терең көл бар еді. Ұлы ханның
кәсіп жақсы дамыған. Бұл елде ұлы ханның құ- әскері қаланы тек солтүстіктен ғана қоршап ала
зырындағы пұтқа табынушылар тұрады; олар- алатын еді, ал басқа жақтардан қала тұрғанда-
дың ақшалары қағаз ақша; өліктерді өртейді. рына су арқылы азық-түлік жеткізілетін. Егер де
Осында әртүрлі жабайы жануарлардың еттері де бір жағдай болмағанда, ұлы ханның әскері ол
көп. Үлкен қалаға тән нәрселердің бәрі осы қала- қаланы ешқашан басып ала алмастай еді, бұған
да бар. әскерлер де «әттеген-ай» десетін.
Сіздерге, шынымды айтсам, бүкіл Манги Никколо, Маттео мен Марко: «Біз сендерге
облысы берілсе де, дәл осы қала үш жыл бойы ол қаланы басып алуға мүмкіндік беретін оқ ой-
берілмеген. Ұлы ханның әскері қаланы басып лап табамыз», – депті. Əскер адамдары келісіпті
алу үшін әр келген сайын қаланың солтүстігіне де, олардың сөзін ұлы ханға жеткізіпті. Əскерден

583   Юлдың пікірінше – ол [Марко Поло] Бейжіңде болған 1282 мен Үнді мұхитына саяхаты басталған 1287 немесе
1288 жылдар аралығында болған. – В. Бартольд.

584   Nanghin; Аньцин қаласы, Аньхой шет аймағының басты қаласы. Бұл қала Нанкиннен жоғары, Янцзы өзені
ағысының солтүстік жағалауында орналасқан. – В. Бартольд.

585   Саианфу – Саинфу, кейіннен Санъян қаласы, қазіргі уақытта – Сянфань, Хубэй шет аймағының солтүстік-
шығысында орналасқан. – В. Бартольд.

172 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

жіберілген жаушылар ұлы ханға келіп: «Қаланы тыпты да, қалаға тастарды лақтырыпты; тас үй-
қоршап алғанымыз еш нәтиже бермеді, оларға су лерге келіп түсіп, бәрін қиратып, ойрандатыпты,
арқылы осындай жерлерден азық-түлік жеткізі- қала тұрғындары абыр-дабыр, айқай-шу шыға-
луде және оған ешқандай да кедергі жасай ал- рыпты. Тұрғындар бұрын-соңды болып көрме-
маймыз», – деген екен. Ұлы хан болса: «Қаланы ген мұндай апатқа тап болғандарына таңырқап
қайтсеңдер де алыңдар», – деп бұйырыпты. Сон- әрі қатты шошыпты, ендігі не айтып, не істеу ке-
да екі ағайынды мен біреуінің ұлы, Марко мырза ректігін де білмей, естері шыққан екен. Кеңесу
былай деген екен: «Ұлы хан, сізде шеберлер бар, үшін жиналған кезде, ол оқтан қалай құтылу жо-
олар үлкен тастарды лақтыртатын оқтар жасай- лын ешкім де ойлап таба алмапты. Сонда олар:
ды; сол оқтарды қолдансақ, қала көпке шыдай «егер өздігімізден берілмесек, бәрімізді қырып
алмайды; құрылғылар тас атқылай бастаған кез- жояды», – деген шешімге келеді; өзара ақылдас-
де, олар өздері-ақ беріледі». қаннан кейін: «Берілу керек», – деп шешіпті. Əс-
Ұлы хан олардың айтқандарымен келісіп, кери басшыға: «Берілеміз және ұлы ханның қа-
оқтарды барынша тез жасауды бұйырыпты. рауында болғымыз келеді», – деп, жаушы
Ағайындыларға неміс және христиан-несто- жолдапты. Оларды әскербасы қабылдап, айтқан-
риандық жақсы шеберлер қызмет көрсетеді дарына келісіпті, осылайша қала берілген екен.
екен. Ағайындылар оларға салмағы үш жүз Бұл іс Никколо, Маттео мен Марконың қайыры-
фунттай тастарды лақтыра алатын екі-үш маши- мымен жөнін тапқан. Олардың ханға жасаған
на жасауды бұйырыпты. Сол шеберлер екі тама- қызметтері едәуір қомақты іс еді. Сол бір қала
ша құрылғы жасапты; ұлы хан ол құрылғыларды да, сол бір облыс та – ұлы ханның қазіргі кездегі
Саиан-фуды қоршап алған, бірақ қаланы бағын- ең жақсы қаласы мен ең жақсы облысы; ұлы
дыра алмаған әскерге жеткізуге бұйрық беріпті. ханға ол қала мен облыс мол табыс әкелді586.
Айтылған жерге машиналарды апарып орнатып- Мен сіздерге қаланы ағайындылар жасат-
ты: татарлар сол машиналарға әлемдегі ең ұлы қызған машиналармен алғандығы туралы айтып
ғажапқа қарағандай, аң-таң боп қарапты. Тағы бердім. Ал енді оны қоя тұрып, Сингуи [Ичжэн]
да не айтсам екен сіздерге? Машиналарды орна- қаласы туралы айтып берейік.

СХLVІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Сингуи [Ичжэн] қаласы туралы айтылады

Сингуи587 қаласы Ангуи588 қаласынан оңтүс- лар, ұлы ханның құзырындағы адамдар тұрады;
тікке қарай он бес мильдік қашықтықта орна- олардың ақшалары қағаз ақша. Қала, біле біл-
ласқан; қала шағын болғанмен, сауда-саттықтың сеңіздер, әлемдегі ең үлкен Киан [Цзян, яғни
мекені, кемелер де көп. Мұнда пұтқа табынушы- Янцы] өзенінде тұр. Өзеннің ені өте кең, кей

586   Қытай және парсы хроникаларында қоршау машиналарын Батыс Азияның мұсылмандары құрастырған делінеді.
Санъян-фу (Сянфань) бекінісін жаулап алуды ағайынды Пололардың Қытайға келмеген шағына, яғни 1273 жылға
жатқызады. Дегенмен, парсы тарихшысы Вассар Санъян-фуды жаулап алу Марко Поло әңгімесіне жақынырақ 1276 жыл-
дан кейін болды деп айтады. – В. Бартольд.

587   Сингуи – бәлкім, Аньхой шет аймағындағы Чичжоу қаласы болар. Бірақ, Янцзы жағалаудағы Нанкиннен төмен
орналасқан Ичжэн қаласы деген иланымды болжам бар. – В. Бартольд.

588   Ангуи – қазіргі Янчжоу қаласы. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 173

жерлерде сол өзеннің ені он миль [шамамен 15 әрбіреуіндегі кемелер саны осы бір қалаға қара-
км болады], ал тағы бір жерлерде өзеннің ені се- ғанда көбірек. Кемелері бір діңгекті, қарапайым
гіз немесе алты миль [шамамен 12 немесе 9 км.], болып келеді; оларға, өз есебімізше, төрт мың
сол өзеннің ұзындығын еңсеру үшін жүз күнші- кантардан он екі мың кантарға дейін біраз жүк
лік жолдан астам қашықтықты еңсеру керек бо- тиеуге болады.
лады; өзенде кемелердің ғаламат көп болатын- Ал енді бұл жерден кетейік: тыныс-тіршілі-
дығы да соған байланысты; олар өзен арқылы
түрлі тауарларды тасымалдайды; сол өзеннен гіне әбден қанықтырдық, ал енді Куки [Гуачжоу]
ұлы ханға қыруар көп баж бен мол табыс түседі. қаласын сипаттап берсек; алайда, ең алдымен,
Өзен, мен сіздерге айтайын, өте үлкен, ол көп- осыған дейін айтпай кеткен жайттарды осынау
теген елдерді кесіп өтеді, бойында тұрған кітабымызда баяндап өтсек, орынды болар.
қалалар көп, бағалары әлемдегі ең қымбат тауар
тиеген кемелер христиандардың барлық өзен- Біле білсеңіздер, өзенмен жоғары қарай ке-
дері мен барлық теңіздеріндегі кемелерден де мелерді тартып алып жүреді, себебі, сарқырама-
көп. Сол бір қаладан, мен сіздерге айтайын, ның арыны өте қатты, кемелер өздігімен жоғары
менің өзім бір дегенде бес мыңнан астам кемені жүзе алмаушы еді; кемелерді тасуға арналған
арқандардың ұзындығы үш жүз қадамдай бола-

көрдім. Шағын қаладағы кемелер саны осынша ды, олар бамбуктан жасалған: бұл жерде ұзын-
болса, басқа жердегі кемелердің саны қанша дығы он бес қадамдай болатын бамбук бар, сол
болатындығын елестете аласыздар ма? Бұл өзен бамбуктан ұзындығын керегінше етіп алып, ар-
он алты облыстан көп облысты кесіп өтеді; өзен қан еседі.
бойында екі жүзден астам үлкен қала бар және Ал енді мұны қойып, Каигиға барайық.

СХLVIII ТАРАУ

Осы жерде Каиги [Гуачжоу] қаласы сипатталады

Каиги589 – оңтүстікке қарай бара жатқанда өзенмен екінші өзенді, бір көлмен екінші көлді
кездесетін шағын қала. Онда ұлы ханның құзы- жалғастыратын үлкен, кең де терең каналдар қа-
рындағы адамдар, пұтқа табынушылар тұрады; зуды бұйырған, оларға су жіберген, сөйтіп, бәрін
олардың ақшалары қағаз ақша. Бұл қала өзенде біртұтас үлкен өзенге айналдырды; арнасымен
тұр. Нан мен күріш көп өседі, оларды ұлы Кам- үлкен кемелер жүзеді, олармен Мангиден [Май-
балу [Ханбалық] қаласына, ұлы ханның сарайы- лиден] Канбалуға дейін жетуге болады. Сіздерге
на су жолдары арқылы жеткізіледі; теңіз арқылы тағы да бір айта кетейін, су каналының бойын-
жеткізіледі екен деп ойламаңыз, олар өзен мен дағы құрлықпен де, тас жолмен де жүруге бола-
көл арқылы жеткізіледі. Ұлы ханның бүкіл па- ды; өздеріңіз естігендей, жермен де, сумен де
тша сарайы ауқатқа осы нанды пайдаланады. жүруге болады.

Ұлы хан бұл қаладан Канбалу [Ханбалық] Өзеннің қақ ортасында, қалаға қарама-қар-
қаасына дейін су арқылы жол салған, ол бір сы құз жартасты арал590 кездеседі, аралда пұтқа

589   Каиги – Гуачжоу қаласы, Императорлық (Ұлы) каналдың Янцзыға жете берген жерінде Чжэньцзянь (қаз. Янчжоу)
қаласына қарама-қарсы орналасқан. – В. Бартольд.

590   Арал Гуачжоудан бірнеше километр жерде орналасқан. Осындағы монастрь Цзинь (265-420) династиясы кезінде
негізі қаланып, ХVІІІ ғасырда Цзиньшань («Алтын тау») деп атала бастады. – В. Бартольд.

174 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

табынатын ғибадатхана салынған, сол ғибадат- жер архиепископтар қызмет ететін орынға

ханада екі жүз тақуа өмір сүреді. айналған.

Сол бір үлкен ғибадатханада пұт атаулы Ал енді бұл қаланы қоя тұрып, өзен арқылы

қыруар көп; Бұл пұтқа табынатын барлық өтейік те, Чингианфу [Чжэньцзан] қаласы тура-

ғибадатханалардың ішіндегі ең бастысы; осы лы айтып берейік.

СХLІХ ТАРАУ

Осы жерде Чингианфу [Чжэньцзан] қаласы туралы айтылады

Чингианфу591 – Мангидеги [Манзидеги] қа- оқиға болған екен: осында 1278 жылға дейін бұл
ла. Онда пұтқа табынушылар, ұлы ханның құзы- жерде христиандық ғибадатханалар да, христи-
рындағы адамдар өмір сүреді; жергілікті халық ан Құдайына сыйынатындар да болмаған; Ұлы
саудамен және өнеркәсіппен айналысады; мұнда ханның бұйрығы бойынша, үш жыл Мар-Сар-
жібек көп сатылады, түрлі жібек пен алтын мата- кис592 бұл жерге басшы болған; ол өзі несториан-
лар тоқылады. Бай көпестер де бар. дық болғандықтан, екі шіркеу салуды бұйырған;
Мұнда аң еті мен құс еті, тағамның кез кел- екі шіркеу сол кезден бері тұр, ал оған дейін шір-
ген түрлері, нан өнімдері де көп. кеу мен христиан атаулы мұнда мүлде болмапты.
Бұл жерде несториандардың екі христиан- Ал енді оны қоя тұрып, Чингинги деп аталатын
дық шіркеуі тұр. И. Т. бері, 1278 жылы бір қызық үлкен қала туралы айтып берейік.

СL ТАРАУ

Бұл тарауда Чингинги [Чанчжоу] қаласы туралы айтылады

Чингианфу [Чжэньцзан] қаласынан сауда Мен сіздерге жергілікті халықтың жасаған
һәм өнеркәсіптік қалаларды бойлап, бекіністер- бір абыройсыз нәрсесі туралы айтып берсем, сол
ден өтіп, оңтүстікке қарай үш күн жүресің. үшін де жергілікті халық сазайларын қатты тарт-
Мұнда да ұлы ханның құзырындағы адамдар қан. Ұлы ханның әскері Манги [Манзи] қаласын
тұрады, олар пұтқа табынушылар; олардың алған кезде, сол бір қалаға Баян басшылық ете
ақшалары қағаз ақша. Үш күннен кейін Чингин-
ги593 деп аталатын үлкен де айбынды қала бастаған екен, сонда Баян өз әскерінің алан-хри-
көрінеді. Онда да ұлы ханның құзырындағы стиандардан тұратын бір бөлігін осы қалаға жі-
адамдар, пұтқа табынушылар өмір сүреді; берген болатын. Аландар594 қаланы басып алып,
олардың ақшалары қағаз ақша; жергілікті халық сонда мекен ете бастады; осында олардың көз-

сауда, өнеркәсіппен айналысады. Мұнда жібек деріне жақсы бір шарап түскен еді; сол шарапты
көп, түрлі жібек пен алтын мата саудасы жүріп естен танғанша ішіпті де, ұйқыға басыпты. Жең-
тұр. Бұл қалада кез келген еттің сан алуан ген тарап өлген адамдай құлап жатқандарын
түрлері: аңның еті де, құстың еті де бар. Жері аса көрген қала халқы, еш кідірместен бір түнде
құнарлы және тағамның кез келген түрлері мол. олардың барлығын қырып-жойыпты; ешкімді

591   Чингианфу – Чжэньцзянь қаласы. – В. Бартольд.
592   Марсаркис – сириялық тілде «мар» – мырза, «Саргис» – Сергей. – В. Бартольд.
593   Чингинги – Чанчжоу, Тайху өзенінен солтүстік-батысқа қарай Императорлық каналда орналасқан қала. – В. Бартольд.
594   Аландар – иран тілді халық, осетиндердің ата-бабалары. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 175

тірі қалдырмаған екен595. Жергілікті халық адам- тастаған екен. Осылайша, оқып отырғандары-
дарын опасыздықпен қырып-жойғандығын есті- ңыздай, сол бір қаладағы адамдар жаппай
ген Баян тағы әскер жіберіп, қаланы күшпен қырылған екен.
алыпты. Қаланы алғаннан кейін, шынымды айт- Ал енді бұл қала туралы сипаттауды қойып,
сам, сол қаланың барлық тұрғындарын бауыздап Синги [Сучжоу] қаласы туралы айтып берсек.

СLІ ТАРАУ
Бұл тарауда Синги [Сучжоу] қаласы туралы айтылады

Тинги596 – үлкен де айбынды қала. Мұнда алуға болады. Бұл қалаға өнеркәсіптік он алты

ұлы ханның құзырындағы пұтқа табынушылар үлкен қала бағынышты, қаланың аты – Суги597,
тұрады; олардың ақшалары қағаз ақша, бұл жақ- французша «Жер» деген мағынаны білдіреді; ал
та да жібек көп, халық саудамен әрі өнеркәсіп- жақын жердегі тағы бір қала «Аспан» деп атала-
пен айналысады. Өздеріне киім тігу үшін түрлі ды, бұл екі қала өздерінің айбындылығы үшін
жібек маталар тоқиды. Небір маңғаз бай көпес- осылай аталған. Ал енді, «Аспан» деп аталған
тер осы жерде тұрады. Қала үлкен, айналасы қы- айбынды қала туралы айтып берсек сіздерге.
рық милға дейін жетеді; қанша халық тұратын-
дығын ешкім білмейді, халық саны қисапсыз Синги қаласы туралы әңгімемізді қоя тұрып,
көп; егер де Мангиде [Манзиде] тұратын адам- Вуги қаласына барайық; бір қаладан екінші
дар ержүрек болған болса, олар бүкіл әлемді қалаға дейін бір күншілік жол жүресіздер. Ву-
жаулап алушы еді; бірақ халқы жауынгер емес, ги598 қаласы – үлкен де әдемі қала, тұрғындары
одан гөрі шеберлігі асқан көпестер мен қолөнер саудамен және өнеркәсіппен айналысады.
ісін жетік меңгерген шеберлер десе болады;
олардың арасында ұлы философтар мен дәрігер- Ол қала туралы айтып қосарымыз жоқ, сон-
дықтан, оны қоя тұрып, Вугин599 қаласы туралы

лер де бар; табиғатты ықыласпен оқып таниды. айтып берейік, ол да үлкен, айбынды қала. Қа-
Осы қалада, сіздерге шынымды айтсам, та- лада пұтқа табынушылар тұрады, олар ұлы хан-
стан жасалған алты мың көпір бар; ол көпір- ның құзырындағы адамдар; жергілікті тұрғын-
лердің астынан бір емес, екі галера өте алады. дар қағаз ақшамен есеп айырысады. Бұл жақта
Қаланың тауларында рауғаш пен зәнзәбіл көп жібек пен кез келген басқа да тауар түрлері өте
өседі; бір венециялық бақыр тиынға қырық фунт көп; олар шебер көпестер, саудамен қоса, бұл

жаңадан қазылған, аса жақсы зәнзәбілді сатып жерде қолөнер түрлері де жақсы дамыған.

595   Қытай хроникалары бойынша Баян 1275 жылы Чанчжоу қаласын басып алды. Кейін қала қытайлардың қолына
өткен соң, қайтадан моңғолдар жаулап алып, халқын жойып жібереді. Мас аландардың қырғыны туралы мәлімет жоқ. –
В. Бартольд.

596   Тинги – Синги (Суги), Сучжоу Тайху көлінен шығысқа қарай Цзянсу оңтүстік шет аймағындағы Императорлық
(Ұлы) каналда орналасқан қала. – В. Бартольд.

597   Суги қаласының аты – Су-чжоу – «Жер» деген мағынаны білдірмейді. Сондай-ақ, төменде аталған Вуги
қаласының аты – Хучжоу – «Аспан» мағынасына сай келмейді. Бұл Марко Полоның қателігі, қытайдың «Төбеде жаннат,
астында Су-чжоу мен Хан-чжоу» мақалын қате түсінгеннен болуы мүмкін. – В. Бартольд.

598   Вуги – Хучжоу қаласы, жергілікті атауы Ву-чжу. – В. Бартольд.

599   Вугин – Императорлық (Ұлы) каналда орналасқан Уцзян қаласы. – В. Бартольд.

176 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Бұл қаланы қоя тұрып, [Цзясин] қаласы ту- Осында кез келген сендалдың түрлерін де көп
ралы айтып берсек. Чианган600, біле білсеңіздер, тоқиды. Жабайы құс еті де көп.
үлкен әрі бай қала. Қала тұрғындары – пұтқа та- Ал енді бұған алып қосарымыз жоқ, сондық-
бынушылар, олар ұлы ханның құзырындағы тан да алға қарай жүріп, тағы бір қала – Манги
адамдар; ақшалары – қағаз ақша. Жергілікті ха- патшасының астанасы, айбынды Шесаи қаласы
лық саудамен және өнеркәсіппен айналысады. туралы сипаттап берсек.

СLІІ [A] ТАРАУ

Бұл жерде Кинсаи [Ханчжоу] деп аталатын айбынды қала туралы айтылады

Каинганнан [Цзясин] шығып, бай әрі атақты тайын, су құрсауында тұр; айналасын да су қор-
қалалары мен бекіністері көп елмен үш күн жү- шаған; қала ішінде қатынау үшін де көпірлер көп
ресің; жергілікті халық саудамен және қолөнер- салынған.
мен айналысады. Бұл жерде ұлы ханның құзы- Сол жазбада он екі қолөнер түрінің бол-
рындағы адамдар тұрады, олар пұтқа табыну- ғандығы және әрбір қолөнер түрі үшін он екі
шылар, ақшалары – қағаз ақша. Тағы да үш күн мың үй салынғандығы айтылады; әрбір үйде кем
жүрсең, Кинсаи деп аталатын айбынды қала кез- дегенде он адамның, ал кейбір үйлерде – он бес,
деседі, французша ол «Аспан қаласы» деген тағы бір үйлерде – тіпті отыз немесе қырық адам
мағынаны білдіреді. кәсіппен айналысатындығы туралы да айтыла-
Біз осында келдік; енді сіздерге осы қала- ды. Əрине, олардың барлығы өнері асқан шебер-
ның айбындылығы туралы айтып берсек; бұл лер емес, кейбіреулері шебердің айтқанын орын-
қала туралы айту керек, себебі, ол әлемдегі ең дап тұратын қызметкерлер ғана және бәріне де
жақсы, ең айбынды қала екені даусыз. Бұл жер- берілетін тапсырма табылатын, олардың бәрі
дің патшайымы өзінің Баян-жеңімпазға жолда- бос жүрмей, іспен шұғылданатын, себебі, осы
ған хатында қаланы қалай сипаттаса, дәл сондай жерден шығарылған тауарлармен облыстағы
қылып айтып берейік сіздерге, кейін патшайым көптеген басқа да қалалар да қамтамасыз етіле-
мен Баян екеуі қаланы қиратып, күйретпеуін сұ- тін.
рап, айбынды қаланың жай-жапсары туралы ұлы Бұл қалада бай көпестер көп, олар саудамен
ханға бірге барып баяндапты; ал олардың айт- айналысады, қалада сауда жақсы дамыған, бұл
қандарының қайсысы шын екендігін, мен, Мар- жерде көпестердің көптігі соншалықты, олар-
ко Поло өз көзіммен көрдім. дың жалпы санының қанша екендігін ешкім де
Сол жазбада, ең алдымен, қаланың аймағы білмейді. Тағы да бір нәрсе туралы айта кетейін:
жүз миль болатындығы, қалада тастан салынған атақты адамдар мен олардың әйелдері, осыған
он екі мың көпірдің бар екендігі, әрбір көпірдің дейін атап өткен жергілікті шеберлер өз
күмбезінің һәм олардың басым бөлігінің асты- қолымен ештеңе де жасамайды, патшалар секіл-
нан үлкен-кішілі кемелердің өте алатындығы ту- ді таза жерде, молшылыққа малынып өмір
ралы айтылыпты. Мұндағы көпірлердің көптігі- сүреді; олардың сұлу әйелдері сән-салтанатпен
не таң қалмаңыздар; бүкіл қала, мен сіздерге ай- күн кешеді. Патшаның әмірі бойынша, кез кел-

600   Чианган (Цзясин) – Янцзы сағасындағы қала,Тайху көлінен оңтүстік-шығысқа қарай Цзянсу шет аймағының
оңтүстік түкпірінде орналасқан. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 177

ген адам әкесі айналысқан қолөнермен айналы- адам балғамен ағашты бір қойған кезде, дыбысы
суы тиіс және оның жүз мың безанты болса да, алысқа естіледі. Қалада өрт шықса, немесе
басқа қолөнермен айналысуға болмайтын еді. қандай да бір шу басталып кетсе, сол тақтайдың
Оңтүстікке қарай жүрсең, бір көл көрінеді, дабылы естіледі. Сол бір қаланы ұлы хан қатты
сол көлдің төңірегі отыз мильдей; жағасында та- қорғаштайды, сондықтан, мұнда оның әскерлері
маша сарайлар мен әдемі қалалар өте көп; олар көп шоғырланған; бұл қала – Манги [Манзи]
өте тамаша, жақсы салынған; сол бір қалалардан облысындағы ең басты қала. Бұл қала байлыққа
бай әрі сән-салтанаты асқан қалаларды бар деп бөгіп тұр, сондықтан, ұлы ханның одан түсетін
елестетудің өзі қиын, сол бір үйлер – атақты да табысы да үлкен; оның байлығы туралы айтатын
әйгілі адамдардың үйлері. Осында аббаттықтар болсақ, оған ешкім сенбейді де. Ұлы хан қаладан
мен пұтқа табынушылардың ғибадатханалары бүлік шыға ма деп қорқады, сондықтан, қала кү-
да өте көп; пұттар да қыруар көп кездеседі. Ал зетін үлкен әскерге мықтап тапсырған.
көлдің ортасында, тағы да айта кетейін, екі арал Сол қаланың, біле білсеңіздер, барлық кө-
бар; сол бір екі аралда қай-қайсының да сән-сал- шелері мен облыстарға апаратын жолдарына тас
танатын тілмен айтып жеткізе алмайтындай ға- пен кірпіш төселген; тас жолдың үстінде салт ат-
жайып, таңырқарлық сарайлар тұр; іші импера- пен де, жаяу жүрген де ыңғайлы.
тор сарайларынан бір де кем емес етіп жабдық- Бұл қалада, мен сіздерге айтайын, төрт мың
талған сол сарайлардың құрылысы тым тамаша. мұнара бар; адамдар рақаттана демалатын жер-
Олар үйлену тойлары мен басқа да тойларын лер де бар; сол жерге олар айына бірнеше рет ба-
жасаған кезде, әлгі сарайларға барып тойлайды; рады, себебі, жергілікті тұрғындар дененің таза-
ұлан-асыр той жасауға қажетті керек-жарақтың лығын сақтайды; моншалары ең әдемі, ең тама-
бәрі сол сарайлардан табылады; ыдыстар да, ша және әлемдегі ең кең моншалар; сол монша-
пышақтар да, табақтар да қыруар көп. лардың ішінің кеңдігі соншалықты, бір дегенде,
Бұл қалада жақсы үйлер баршылық. Сол жүз ер адам немесе жүз әйел адам барып жуына
жерде тастан салынған үлкен мұнара тұр; қала- алады.
дан өрт шықса, тұрғындар бар мүлкін сол мұна- Осы бір қаладан солтүстік-шығысқа және
раға тасиды; қаладан өрт жиі шығып тұрады, се- шығысқа қарай жиырма бес миль жүрсең, теңіз-
бебі, мұндағы үйлердің көбі ағаштан жасалған. мұхит көрінеді. Бұл жерде Ганьфу деген қала
Бұл жерде пұтқа табынушылар тұрады, олар бар, ол қаланың ең басты нысаны – кемежай;
ұлы ханның құзырындағы адамдар; ақшалары – мұнда Үндістаннан және басқа да елдерден түрлі
қағаз ақша. Олар еттің кез келген түрін: иттің, қымбат тауарлар әкелетін үлкен кемелер келеді.
кез келген жабайы аңдардың, сондай-ақ, барлық Қаладан кемежайға қарай үлкен өзен арнасы
жан-жануарлардың етін тағамға қолдана береді. бағытталған, сол өзенмен кемелер қаланың өзіне
Христиан адам ол етті өлсе де жемеуші еді. дейін жетіп, одан әрі басқа жерлерге де жол тар-
Тағы да бір айта кетерім: қалада бұзақылық та алады.
пен шу шықпас үшін әрбір көпірді он мың адам Ұлы хан, мен сіздерге айтайын, Манги об-
күні-түні күзетеді. Тағы бұған қосарым: қалада лысынан тоғыз жерге енші бөлген, яғни, сол
бір тау бар, сол таудың басында мұнара тұр, жерге тоғыз ұлы патшаны тағайындап қойған,
мұнараның ішінде ағаш тақтай бар, сол тақтайға олардың әрбіреуінің бір-бір үлкен патшалығы
балға ұстаған адамның мүсіні қойылған; сол бар; алайда, сол патшалардың барлығы да ұлы

178 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ханға бағынышты; жыл сайын олардың әрбіреуі мен сіздерге тағы бір қызық айтайын. Өлген
өз патшалығының табысы мен мүлік салығы ре- адамды өртеуге апара жатқан кезде, оның бар-
тінде кез келген соманы ұлы ханға жинап береді. лық туған-туыстары, еркектер мен әйелдер қай-
Əр қаланың осындай патшасы бар және ол үлкен ғыдан кендір талшығынан жасалған киім киеді
де бай деген жүз қырық мыңнан астам қаланы де, мәйіттің артынан жүріп бара жатып, саз ас-
билейді. паптарын ойнатып, пұттарға мадақ әнұранын ай-
Мен сіздерге мына бір нәрсе туралы айтсам, тады. Адамдар мәйітті өртейтін жерге әкеліп,
таң қаласыз: Манги облысында екі мыңнан тоқтайды да, қағаздан аттарды, күң мен құлдар-
астам қала бар, олардың әрқайсысын, кем деген- ды, түйе мен қыруар көп алтын маталарды жа-
де, мыңнан астам ұлы ханның адамдары күзете- сауды бұйырады. Осының бәрін жасап болып,
ді, кейбір қаланы он мың, тағы да бір қаланы – орасан зор от жағады, сөйтіп, мәйітті дайын бол-
жиырма мың, тағы біреуін – отыз мың адам күзе- ған заттармен қоса өртеп жібереді; оларда қай-
теді, бүкіл күзеттің санына қалай да жетпейсің, тыс болған адам о дүниеге барғанда, осының
күзетті құрайтын адамдарды санап бола алмай- бәрі ет пен сүйектен жаралғандай тіріледі деген
сың. Сол күзеттегілердің барлығы да татарлар- сенім қалыптасқан; сонда «о дүниеде оның ал-
дан тұрады деп ойламаңыздар, онда Катайдың тыны да, мәйітті өртеген кезде оған көрсетілетін
адамдары бар, олардың бәрі аттылар емес, ара- құрмет те болады» деп сенеді, олардың ойынша,
сында жаяу күзет те бар, сөйтсе де, олардың бәрі мәйітке осы дүниеде қандай құрмет көрсетілген
ұлы ханның әскеріне жатады. болса, о дүниеде құдайлар мен пұттар да оған
Бір сөзбен айтқанда, Манги облысының іс- сондай құрмет көрсететін болады.
тері мен байлығы және ұлы ханның сол жерден Бұл қалада бұрынғы Манги патшасының са-
түсетін табыстары туралы көрмей, тек естіген- райы тұр, әлемдегі ең әдемі һәм атақты сарай –
дер, шынымды айтсам, осының барлығына сене сол сарай. Оның сипаты мынадай: аумағы он
қоюы екіталай. Осы бір облыстың айбындылы- мильдей болады, биік, үшкір тісті қабырғалар-
ғын сипаттап беру оңайға түспейді, сондықтан, мен қоршалған; ал қабырғалардың сыртында
ол туралы әңгімемді жалғастырмай, доғарсам қандай жемістің түрін елестетсең, сондай жеміс-
болады. жидектің түр-түрі өсетін бау-бақшалар көп.
Тек бір нәрсе туралы ғана айтып берейін, со- Мұндағы әсем бұрқақтар мен көлдер ғажайып
сын осы жерден кетеміз. Мангиде тұратын ха- балықтардың сан түріне толы, баудың ортасын-
лықтың мынадай бір әдеті бар: бала туған кезде, да үлкен я тамаша сарай тұр; сарай ішінде кең де
оның туған күнін білу үшін, әке-шешесіне нә- әсем зал бар; сол залдағы үстел басында бір ме-
рестенің туған жерін, күнін, уақытын жазып от- зетте көп адамдар бас қосып, тамақтана алады.
ыру бұйырылады. Жолға шығуға жиналған Бөлменің іші алтынмен әшекейленіп,
адамдар әркез жұлдызшыға барып туу туралы сырланған; мұндағы бағандарда аң мен құс, ры-
мәліметін айтса, жұлдызшы сол бойынша бал царлар мен түрлі-түрлі ғажап бейнелер
ашып, жолға шығуға болатын-болмайтындығын салынған. Бір қарасаң, зал өте тамаша;
айтып, кеңесін береді. Олардың жұлдызшылары қабырғалары мен төбесіне көз салсаң, онда
өз ісінің шебері, шайтани сиқырды меңгерген; салынған кескіндеме алтыннан екеніне көз жет-
олар адамдарға болжам айтқан кезде, жатық кізе түсесің. Тағы да не айтсам екен? Сарайдың
сөйлейді, адамдар оларға қатты сенеді. Ал енді айбындылығын айтып жеткізе алмайтын

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 179

сияқтымын. Тек сол сарай туралы бар әйелінің, ұлдары мен келіндерінің, құлдарының,
шындықты қысқаша айтып берейін сіздерге: сол сияқты, бала-шағасының барлығының атта-
сарайдың ішінде бір-бірінен аумайтын үлкен за- рын жазып қояды; сонымен қатар, өздерінің
лдар бар; сол залдардың үлкендігі соншалықты, қанша ат ұстайтындарын да жазады. Кім қайтыс
ондағы үстел басына бір дегенде он мың адам болса, оның аты өшіріледі, оның орнына жаңа
жайғаса алады, барлық залдардың сән-салтана- туған нәрестенің атын жазып қояды. Сондықтан
ты келіскен, алтынмен безендірілген. Сарайда, да, кез келген қаланың басшысы өз қаласында
мен айтсам, өте әдемі де кең деген мың бөлме
бар; ұйықтайтын да, тамақтанатын да бөлмелер қанша адам тұратынын, қала халқының жалпы
көп. санын біліп отырады. Бүкіл Манги облысы мен
Катайда да дәл осындай дәстүр қалыптасқан.
Жемістер мен балықтар туралы мен сіздерге Осы жерде тағы бір жақсы әдет бар, ол туралы да
осыған дейін айтып өткен едім. Біле білсеңіздер, айтып берсем: егер біреу керуен сарайын ұстаса,
шынымды айтайын, осы қалада жүз алпыс мың немесе біреудің үйіне жолаушы келіп тоқтаса,
құлдан құралған түмен бар, демек, бұл жерде олар сол жолаушылардың аты-жөнін мен туған
жүз алпыс мың үй бар деген сөз; бір түмен он күндерін, қашан келіп-кеткендерін жазып отыра-
мыңға тең, демек, барлық үйлердің саны бір ды, сөйтіп, ұлы хан жыл бойы оның жеріне
миллион алты жүз мың, бай сарайлар да осы
жерде баршылық. Сондай-ақ, бұл қалада несто- кімдердің келіп-кететінін біліп отырады. Бұл  –
риандардың христиандық шіркеулері де тұр. ақылды адамның ісі.
Мен сіздерге қаланы суреттеп бердім; ал Мен сіздерге бұның жайын айттым, ал енді
енді тағы да бір нәрсе туралы айтып өтуге бола- сол қаладан түсетін үлкен табыс туралы айта-
ды: қала тұрғындарының мынадай бір дәстүр йын, ол бүкіл Манги облысынан түсетін табыс-
қалыптасқан: олар үйлерінің есіктеріне өзі мен тың тоғыздан бір бөлігі.

СLІІ [Б] ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы ханның Кинсаи [Ханчжоу] қаласы туралы айтылады

Қаланың бір жағында тұщы суы өте таза көл ежелгі патшалары тасқын кезіндегі артық су
бар, ал келесі жағында өте кең, көптеген кіші сонда құйылып, қаланы қорғау үшін қазған еді.
және үлкен арналарды толтырып, қаланың Қазылған жердің топырағы шұңқырдың қаланы
барлық бөлігінен жуынды-шайындының айнала үйінді қоршауды құрау үшін барлық
барлығын ағызып әкететін өзен, артынша мұхит жағына жиналған еді.
бар; осыған байланысты ауа өте таза. Қалада Көптеген басқа орамдардағы алаңдарды са-
құрғақ жолмен жүруге және арналар арқылы намағанда осында он басты алаң орналасқан.
жүзуге болады. Көшелер мен арналардың Осы алаңдар төртбұрышты; әр жағының ұзын-
көлемді әрі үлкен болғаны соншалықты дығы – жарты мильге жуық, олардың алдыңғы
тұрғындарға қажетті жүк артқан кемелер мен ар- жағынан қаланың бір шетінен екінші жағына
балар ыңғайлы өте алады. Қаланың шетінде ше- созылған ені қырық қадам болатын басты қала
караны құрайтын шамасы қырық мильдей өтеді. Əрбір төрт миль сайын аумағы екі миль
шұңқыр орналасқан. Шұңқыр өте кең және сол болатын айтылған алаңдар тұр. Сонымен бірге,
өзеннің суымен толтырылған. Оны сол ауылдың сол алаңдардың артқы жағынан өтетін көлемді

180 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

арна бар; оның жағасында алаңдар жағында үл- жақсы өмірге үйренген тұрғындар көп; сондай-
кен тас ғимараттар салынған, онда Үндістан мен ақ, балық пен ет бір тағам ретінде ұсынылады.
басқа елдерден келетін барлық көпестер өз тау- Барлық он алаң да биік ғимараттармен қор-
арларын өзінің және алаңдардың жанында ұстау шалған; төменгі қабатта қолөнершілер жасаған
үшін жинайды. әртүрлі бұйымдар мен әртүрлі тауарлар, дәмде-
Əрбір алаңда аптасына үш рет қырықтан ба- уіштер, асыл тастар, маржан сататын дүкендер
стап, елу мың адам жиналады. Олар осында әр- орналасқан. Кейбір дүкендерде күріш пен дәм-
түрлі тауарлар мен мол азық-түлік әкеледі, соның деуіштерден жасалған шарап қана сатады; ылғи
ішінде: ешкінің, бұғының, қоян мен ор қоянның, жаңа жасалған шарапты арзан бағаға сатады.
сондай-ақ, шіл мен қырғауылдың, бөдене мен Басқа көшелерге көпшілікке қызмет көрсе-
тауықтың, қораздың еті бар, ал үйрек пен қаздың тетін әйелдер қойылған, олар арнайы орын бері-
еті соншалықты көп, айтуға келмейді, тіпті бір летін алаңдардың жанында ғана емес, сонымен
венициалық бақырға екі қаз бен екі үйрек алуға бірге, барлық қалада көптігі сонша, санынан
болады. Ол жерде бұзауларды, бұқаларды, ешкі жаңыласың. Олар өте сәнді киінеді, өткір иісті
мен қозылар сияқты ірі малды бауыздайтын ет әтір себеді, көптеген әйел қызметкерлерімен
сататын қатарлар бар; бұл етті дәулетті адамдар салтанатты, боялған үйлерде тұрады. Осы әйел-
мен ақсүйектер жейді; бірақ басқалар, тек дер еркектердің басын айналдыруда, аймалауда
жағдайы төмен адамдар қандай ет болса да, таза өте шебер және тәжірибелі, өздерінің сөйлеуін
болмаса да, етті таңдамай жей береді. әртүрлі адамдарға бейімдейді, осыны бір рет ба-
Сол алаңдарда астық пен жемістің барлық стан кешірген жатжерліктер олардың арбауына
түрі бар; соның ішінде әр қайсының салмағы он түсіп, мақтауы мен еркелігіне ғашық болып, осы
фунтқа дейін баратын ірі алмұрттар барлығынан бір әсерден ешқашан арыла алмайды. Осыдан
керемет; олардың іші нан секілді ақ түсті, өзгеше келіп, олар үйлеріне қайтқанда аспан қаласы
иісімен ерекшеленеді; сонымен бірге, ақ және Кинсайда [Ханчжоу] болғанын айтады және сон-
сарғыш, өте жұмсақ шабдалы өз уақытында ке- да қайта бару туралы ғана армандайды.
ремет. Онда жүзім өспейді, бірақ кептірілген Басқа көшелерде дәрігерлер, жұлдызшылар
күйі басқа елдерден әкелінеді, өте жақсы, сон- жазу-сызуға үйрететін адамдар мен сан жетпес
дай-ақ шарап бар; жергілікті тұрғындар оны басқа өнердің өкілдері тұрады. Олардың барлы-
онша бағаламайды. Себебі, өздерінің күріш пен ғына алаң жанынан орын берілген. Соңғы алаң-
дәмдеуіштерден жасалған шарабына үйренген. дардың әр қайсысында екі үлкен сарай тұр, біре-
Теңіз-мұхиттан, өзенмен жоғарылай келе жиыр- уі бір басында, екіншісі келесісінде орналасқан
ма бес миль жерден күн сайын балықты мол онда көпестер мен көшелердің басқа тұрғын-
әкеледі. Балықшылар үнемі балық аулайды, тек дары арасындағы кез келген дауды шешу үшін
сол кәсіппен айналысатын өзенде олар көп. Жыл патша тағайындаған шенеуніктер тұрады.
мезгіліне байланысты балықтың түр-түрі бар. Сол шенеуніктердің міндеті көрші көпірлер-
Қаладан ағатын жуынды-шайындыға байланы- де күзет тұруын бақылау, ал бұл міндет орын-
сты, балық семіз және дәмді. Сол балықтың далмаса, оларды өзінше жазалайды.
молдығын көрген адам, соның барлығы сатыла- Қаланың бір шетінен екінші шетіне дейін
тынына сенбес еді; соған қарамастан бірнеше созылатын біз айтып өткен басты көшенің бо-
сағатта балықтың барлығы жоқ болады. Мұнда йында екі жағынан да үйлер мен бақтары бар

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 181

зәулім сарайлар тұр. Осында қашанда өз істері- өте көп, көңіл көтеруге арналған үлкен-кіші кеме-
мен ары-бері жүрген адамдарды көруге болады. лер де бар; оларға он, он бес, жиырма және одан
Сондықтан осындай көп халықты көргенде бар- да көбірек адам сыяды, себебі, олардың ұзын-
лығына азық-түлік табу мүмкін еместей көрі- дығы он бестен жиырма қадамға дейін барады, ал
неді; бірақ әрбір базар күнінде сол көшелердің түбі кең әрі жалпақ, сондықтан олар ешбір жаққа
барлығы азықты арба, не кемемен таситын тұр- қисаймай жүзеді. Əйелдермен, немесе жолдас-
ғындар мен көпестерге толы; және мұның бар- тарымен қайықта көңіл көтергісі келсе, әрдайым
лығын халық тұтынады. Осы қалада қанша бұ- әдемі орындықтары, үстелдері мен басқа да затта-
рыш пайдаланылатынын еске алып, азық-түлік- ры дайын тұратын сол қайықтардың бірін жал-
тің, барлығы тұтыну үшін пайдаланылатын ет- дайды. Жоғарыда жалпақ палубада багор ұстаған
тің, шараптың, дәмдеуіштердің мөлшерін еле- еркектер тұр, олар судың түбіне багорды тіреп,
стетуге болады. Марко мырза Кинсай қаласын- кемені нұсқаған жаққа жылжытады. Палубаның
дағы кеден шенеуніктерінің бірінен мынандай ішкі жағы әртүрлі бояулармен, суреттермен
әңгіме естіген, оның айтуы бойынша қалада өрнектелген, осылайша бүкіл кеме де әсемделген.
күніне бұрыштың 43 жүгі [pondo] тұтынылған, Айналада ашылып жабылатын терезелер бар,
әр жүк болса 223 фунтқа тең келеді. сондықтан үстел үстінде отырған адамдар жан-
Тұрғындардың үйлері жақсы, бай салынған; жағына қарап, оларды алып бара жатқан жердің
олар оюларға, кескіндеме мен сәулетке сүйсінге- әралуандығы мен көркемдігіне сүйсіне қарай ала-
ні соншалық, оған ғаламат көп ақша жұмсайды. ды. Шынымен де, өзен бойымен саяхаттаған жер-
Кинсай қаласының жергілікті тұрғындары өзінің дегі саяхатқа қарағанда қызықтырақ, себебі, өзен-
бейбітсүйгіш патшалары секілді бейбіт халық. нің бір жағында өзінің көркемдігі мен ұлылы-
Оларда ешбір ұрыс-керіс, шулы дау, іріткі жоқ. ғымен таң қалдыратын өзен созылып жатыр, ке-
Олар сауда және қолөнермен үлкен адалдықпен, меде тұрғандар қаншама сарайлары, ғибадатха-
шыншылдықпен айналысады. Олар бір-бірін налары, шіркеулері, судың жағасында орналасқан
жақсы көргендігі соншалық, көрші тұратын ер- биік ағаштарымен бау-бақшалары бар қалаларды
лер мен әйелдердің де арасында жақсы қарым- алыстан тамашалай алады. Өзенде әрқашан адам-
қатынас орнаған, әрбір орамды бір үй деп са- дары бар саяхаттап жүрген бірнеше кемелер бар,
науға болады. себебі, қаланың тұрғындары ештеңкеге талпын-
Үй ішіндегілермен тату-тәтті өмір сүрген- байды, өз істерін немесе саудасын бітіре салысы-
діктен оларда қызғаныш та, әйелдеріне күдік те мен күннің бір жартысын осылай көңіл көтеруге
жоқ, керісінше, оларға үлкен құрметпен қарай- немесе өздерінің ортасындағы әйелдермен, не
ды, сол сияқты, тұрмыстағы әйелге арам ұсыныс кәнизәктармен сол кемелерде, не қаланы аралай-
жасаған адам арынан айрылатын еді. Сауда жа- тын арбаларда өткізеді. Ол туралы біз әлі де ай-
сауға келген шетелдіктерді құшақ жая қарсы туымыз керек, себебі, тұрғындардың көңіл көте-
алып, оларға сыпайылық танытып, істеріне ке- ретін әдеттерінің бірі – кемемен өзен бойымен
ңес пен көмек беріп өз үйінде күтеді. Керісінше, жүзгені сияқты қаланы арбамен аралау.
олар ұлы ханның сарбаздары мен күзетін жек Басты көшеде кез келген жаққа бара жатқан
көреді, себебі, солардың арқасында өздерінің на- шымылдықтар және жастықтармен жабықтал-
ғыз патшалары мен ақсүйектерінен айрылған. ған ұзын жабық арбалардың қатарын көруге бо-
Өзенде қайықтар мен жүк таситын кемелер лады, олардың ішіне алты адам сыяды: сол үшін

182 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

көңіл көтеріп саяхат жасағысы келетін ерлер айналасында маңдайшалары бар ғибадатхана
мен әйелдер келеді. Сол көшенің бойында осы тәрізді орналастырылған он ауладан болатын;
арбалардың қаншамасын көруге болады, ал әрбір ғибадатханада немесе аулада бақтары бар
оның ортасында баққа бағытталған жерінде ие- елу бөлме бар, және сол бөлмелерде патша қыз-
лері оларды осы мақсатпен салынған үйлерде мет ету үшін ұстаған 1000 қыз тұратын. Кейде ол
қабылдайды; олар сонда әйелдермен көңіл көте- патшайым және кейбір қыздармен бірге жібек
ріп, кешке осы арбалармен үйлеріне қайтады. қапталған кемемен өзен үстінде саяхаттап, пұт-
Енді Фанфур патша тұрған тамаша сарай ту- тардың ғибадатханаларына баратын.
ралы айтайық, оның алдындағы патшалар ау- Сол үлкен кеңістіктің екі бөлігі шоқ тоғай-
мағы он миль жерді биік қабырғалармен қоршап лар мен өзендерге, тамаша бақтарға бөлінген;
үшке бөліп тастаған. Орта бөлігіне үлкен қамал онда жеміс ағаштары отырғызылған; онда әртүр-
арқылы кірген; олардың екі жағында да, дәл лі жануарлар мен жабайы ешкілерге арналған
топырақты жерінде үлкен және кең павиольндар бақтар орналастырылған еді. Патша осында қыз-
орналасқан, олардың төбесі боялып, алтын жа- дармен көңіл көтеру үшін келетін, жартысымен
латылып бағаналармен тірелген. Төбесі тамаша арбада, жартысымен жылқыға мінеді; және мұн-
алтын өрнекпен әсемделген, ал қабырғаларында да ешбір еркек кірмейтін. Оларды ит қосып, сол
бұрынғы патшалардың өмірінен алынған оқиға- жануарларды аулауға мәжбүрлейтін: содан, олар
лар шебер бейнеленген-ді. шаршағанда өзеннің бойында орналасқан осы
Мұнда пұттарға арналған белгілі бір күнде- шоқ тоғайларға келіп, киімдерін шешіп, жалаң-
рі, Факфур патша басты ақсүйектерді, басшылар аш суға түсіп, бір жақтан екінші жаққа судан жү-
мен Кинсай қаласының бай қолөнершілерін ас зетін; ал патша оларға құмарлана қарап тұратын;
беріп күткен; Үстел үстінде бір уақытта барлық сосын олар үйлеріне қайтатын. Кейде ол түскі
павильондардың астында он мың адам ыңғайлы асын қыздар қызмет етіп жүретін биік ағаштар-
орын тапқан еді. Қабылдау он немесе он екі күн мен қоршалған шоқ тоғайларға әкелуді бұйыра-
жалғасқан; осындай ғажап, ғаламат көріністі тын. Осылайша ол қарудың не екенін білмей, өз
шақырылғандардың жібек және алтын киімдері уақытын үнемі әйелдермен бірге өткізетін. Ақыр
мен үстіндегі асыл тастарынан көруге болатын, аяғында, оның батылсыздығы мен нәзіктігінен
себебі, әрқайсы салтанаты мен байлығы арқылы ұлы хан одан бүкіл мемлекетті, жоғарыда айтыл-
басқалардан асып түсуге тырысатын. Үлкен қақ- ғандай, зорлықпен масқаралап тартып алады.
паға қарсы орналасқан осы павильонда оны Маған осы әңгімелердің барлығын Кинсай-
сарайдың басқа бөлігінен алшақтатып тұратын да болғанда өте бай көпес айтып берді. Ол өте
өткелі бар қабырға орналасқан еді. Оған кірген- кәрі еді, Фанфур патшаны жақын білетін және
де ғибадатханаға ұқсас басқа үлкен ғимарат ор- сарайды да бар салтанатымен көрген еді, соны
наласқан еді; Мұнда патша мен патшайымға маған көрсеткен еді. Мұнда ұлы хан тағайын-
арналған бөлек бөлмелер бар еді. Ғимараттың даған патша тұрғандықтан, алғашқы павильон-
қабырғалары секілді, сондай әралуандықпен дар тура сол қалпында, бірақ бағанағы қыздар-
жасалған болатын. Осы ғибадатханадан ені алты дың бөлмелерінің тек іздері ғана көрінеді. Шоқ
қадам болатын және ұзындығы соншалық өзен- тоғайлар мен бақтарды қоршаған қабырғалар
нің жалғасына дейін созылып жатқан төбесі жа- жермен жексен етілген, енді жануарлар мен тал-
былған дәліз шығатын. Дәліздің әрбір жағында дар да жоқ.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 183

СLІІІ ТАРАУ

Бұл тарауда ұлы ханның Кинсаи [Ханчжоу] қаласынан түсетін

табысы туралы айтылады

Ұлы ханның осы Кинсаи қаласынан және Күріштен жасалатын шараптан да, көмірден де,
өзіне бағынышты жерлерден түсетін мол табысы мен осыған дейін айтып өткен қолөнердің бар-
туралы айтып бергім келеді, ол бүкіл Манги лық он екі түрінен де мол табыс түседі. Олардың
[Манзи] облысынан түсетін табыстың тоғыздан бәрінен түсер пайда көп; әрбір зат үшін олар
бір бөлігі. Ең алдымен, мен сіздерге тұз өндірісі алым-салық төлейді; жібек үшін де алынатын
туралы айтып берейін; тұзды сатудан мол табыс алым-салық мөлшері жеткілікті; бұл жерде жі-
түседі. Одан түсетін табыс, шамамен айтар бол- бек көп өндіріледі. Қысқасы, жібектен он пайыз
сақ, сексен тұман алтын; ал әрбір тұман жетпіс алым-салық ұсталады. Жібектен көп табыс түсе-
мың алтын saie-ге тең, демек, барлығы бес мил- ді. Көптеген басқа заттардан да он пайыз алым-
лион алты жүз мың алтын saie болады, ал әрбір салық ұсталады. Мен, Марко Поло, барлық осы
saie алтын флориннен немесе алтын дукаттан заттардан табыс салығы ұсталынатындығы тура-
көбірек. Қанша екендігін санасаңыз, қайран лы көп естіген едім және тұздан түсетін табысты
қаласыз. санамағанда, ол екі жүз он тұман алтынға тең ке-
Ал енді мен сіздерге басқа істер мен сауда летін, демек, ол он бес миллион жеті жүз мың
жайы туралы да сипаттап берсем. Осында өңдеп saie құрайды. Осындай ерекше табыс туралы
шығарылатын қанттың мөлшері бүкіл әлемдегі мүлде естімегенбіз және ол туралы жария етіліп
қанттан да көп. Қанттан да табыс көп түседі. айтылмайтын да, бүкіл облыстың тек тоғыздан
Мен сіздерге қазір әрбір затты жеке-жеке атап бір бөлігінен ғана осыншама табыс түсіп тұ-
өтпей-ақ қояйын, тек жалпы барлық дәмдеуіш- ратын.
тер туралы ғана айтып берсем; біле білсеңіздер, Ал енді Кинсай қаласын қоя тұрайық, сол
барлық дәмдеуіштерден үш және оннан үш бүтін қаланың істері туралы осы айтқанымыз да же-
пайыз ғана алым-салық алынады, барлық тауар- терлік. Ал енді алға қарай жүріп, Танпиги [Ша-
лар үшін де осынша алым-салық төленеді. орин] қаласы туралы сипаттап өтсек.

СLІV ТАРАУ
Бұл тарауда Танпиги атты үлкен қала туралы айтылады

Кинсай [Ханчжоу] қаласынан оңтүстікке лар, өліктерді, мен осыған дейін сипаттағандай,
қарай үйлер мен тамаша бау-бақшалармен түрлі өртеп жібереді. Халқы саудамен және өнеркә-
тағамдары мол елдің арасымен бір күн бойы жол сіппен айналысады. Сан алуан тағам түрлері де
жүресің; бір күннен кейін, мен осыған дейін ай- осында. Ал енді бұған алып-қосар ештеңе жоқ,
тып өткен қалаға жетесің. Қала үлкен де әдемі, сондықтан да, осы жерден кетіп, Вуиги601 туралы
ол Кинсайға бағынады. Сол бір қалада ұлы хан- айтып берейік. Танпигиден602 оңтүстікке қарай
ның құзырындағы адамдар тұрады; олардың үш күн үлкен де тамаша қалалардың үстімен
ақшалары – қағаз ақша; олар пұтқа табынушы- жүресің; осында кез келген мүлік көп, бәрі де ар-

601   Вуиги – Вулги, Ханчжоудан оңтүстікке қарай қаз. Цзиньхуа қаласы. – В. Бартольд.
602   Танпиги – Шаосин қаласы, Ханчжоудан оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше километр жерде орналасқан. – И. Магидович.

184 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

зан бағамен сатылады. Мұнда да ұлы ханның Жергілікті халық саудамен және өнеркәсіппен
құзырындағы пұтқа табынушылар өмір сүреді; айналысады. Кез келген жабайы аң мен құс еті,
олар Кинсайға бағынышты. Ал енді бұл туралы үй құсының да еті көп. Мұнда үлкен, жыртқыш
басқа алып-қосар ештеңе жоқ. Үш күннен кейін арыстандар көп. Бүкіл Манги облысында қой,
Вуги [Цзиньхуа] қаласы көрінеді. Бұл үлкен саулық атаулы жоқ; бірақ осында бұқа мен сиыр,
қала; мұнда пұтқа табынушылар тұрады, олар теке мен ешкі, шошқалар көп. Ал енді алып-
ұлы ханның құзырындағы адамдар; жергілікті қосар ештеңе жоқ, алға қарай жүре беріп, басқа
халық саудамен және қолөнермен айналысады, қаланы сипаттап өтсек.
олар да Кинсайға бағынышты.
Бұл жерден төрт күншілік жол жүрсең, Чи-
Кітабымызда басқа айтуға тұрарлық ешнәр- ангиан604 атты үлкен де әдемі қала көрінеді; бұл
се жоқ, сондықтан, алға қарай жүре берейік те,
Гхинги603 қаласы туралы айтайық. қала өзенді екіге бөліп жатқан таудың үстінде
тұр; өзеннің сағасы таудың арғы жағынан да,
Вулгадан [Цзиньхуадан] оңтүстікке қарай бергі жағынан да көрініс береді. Сол қала Кин-
жол бойында құдды бір қаланың ішінде келе сайға бағынышты. Мұнда ұлы ханның құзырын-
жатқан сияқты, бір-біріне жуық орналасқан бір- дағы адамдар өмір сүреді; олар пұтқа табыну-
неше қаланы басып өтесің. Қайда қарасаң, шылар; халқы саудамен, өнеркәсіппен айналыса-
молшылыққа кез боласың. Елдегі ең жуан әрі ды. Ал енді алып-қосар ештеңе жоқ, сондықтан
биік бамбук осында өседі, яғни жуандығы төрт да алға қарай жүре берсек. Чиан саннан [Суйяан-
қарыстай, ал ұзындығы он бес қадам болатын нан] тамаша елдің ішімен үш күн жүресің; осын-
бамбук. Ал енді бұған басқа алып-қосарым жоқ. да қала, бекініс пен кенттер өте көп; сондай-ақ,
мұнда көпестер мен қолөнершілер де көп тұра-
Екі күннен кейін Гхенги [Цюйсянь] деп ата- ды. Бұл жерде ұлы ханның құзырындағы адам-
латын үлкен де тамаша қалаға жетесіз. Бұл қала- дар тұрады, олар пұтқа табынушылар, олар да
да ұлы ханның құзырындағы адамдар тұрады; Кинсайға бағынышты. Кез келген азық-түліктің,
олар пұтқа табынушылар және Кинсайға бағы-
нышты. Оларда жібек өте көп. Халқы саудамен,
қолөнермен айналысады. Кез келген азық-түлік жабайы құс етінің, аң етінің түрлері де мол.
түрлері де молшылықта. Ал енді басқа айтаты- Ал енді осыған алып-қосар ештеңе жоқ,
ным жоқ, сондықтан, бұл қаладан ары қарай сондықтан да, алға қарай жүре берсек; үш
жылжи берейік. күннен кейін Куги605 атты үлкен де тамаша қала

Шенги [Цюйсянь] қаласынан оңтүстікке көрінеді. Осында ұлы ханның құзырындағы
қарай қалалары да, бекіністері де, кенттері де адамдар өмір сүреді, олар пұтқа табынушылар.
көп елмен төрт күн жүресің; кез келген азық- Бұл Кинсаи патшалығының соңғы қаласы: онан
түлік түрлері баршылық. Жергілікті тұрғындар әрі Фуги [Фуц-зянь] патшалығы басталады, ол
пұтқа табынушылар, ұлы ханның құзырындағы Манги [Манзи] облысынан бөлініп берілген
адамдар және олар да Кинсайға бағынышты. тоғыз енші жердің бірі.

603   Гхинги – Шенги, Цзюйсянь, Цзинхуадан батысқа қарай орналасқан, Чжэцзян шет аймағының батыс бөлігіндегі
қаз. Цзюйжоу. – И. Магидович.

604   Чиангиан – Чаньшань, Чиансан Суйчин немесе Суйчан. Нақты анықтау мүмкін емес. – В. Бартольд.
605   Куги – Цзянси шет аймағының батыс бөлігінде орналасқан Хэкоу қаласы немесе Лишуй деген қала. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 185

СLV ТАРАУ

Бұл тарауда Фуги [Фуцзянь] патшалығы туралы айтылады

Кинсаи патшалығындағы соңғы қала болып Кенлифу607 деп аталатын үлкен және атақты қала

табылатын Куги қаласынан [Лишуйдан] шыққан көрінеді. Осында ұлы ханға бағынышты халық
соң, Фуги606 патшалығына енесің; бұл патшалық тұрады. Қалада тамаша, әлемдегі ең жақсы үш
дәл осы жерден басталады. Алты күн тау мен көпір салынған; олардың ұзындығы – бар-жоғы,
алқап арқылы оңтүстікке қарай жүресің; бұл бір миль, ал ені – тоғыз қарыс болады; оларды
жақта қала, бекініс пен кенттер өте көп. Мұнда тастан, мәрмәртастан жасалған бағаналар тіреп
пұтқа табынушылар тұрады, олар ұлы ханға ба- тұр. Бұл бір тамаша, ғажап көпірлер десек те бо-
ғынады, тек біз енді тілге тиек ететін Фуги пат- лады; осындай көпірлердің біреуін ғана салу
шалығына бағынышты. Халқы саудамен, қол- үшін қыруар көп қаражат кетеді. Жергілікті
өнермен айналысады. Азық-түліктің кез келген
түрі мол және еттің де түр-түрі бар; аң еті мен халық сауда, қолөнермен айналысады. Мұнда
құс еті, жалпы, барлық ет түрі жетерлік. Үлкен, жібек пен калган да көп және зәнзәбіл де көп
жыртқыш арыстандар өріп жүреді. Зәнзәбіл мен өседі. Олардың әйелдері өте сұлу.
калган да көп өседі, бір венециялық бақыр тиын-
ға сексен қадақ зәнзәбіл беріледі. Ал запырангүл Осында міне, мынадай қызық бар, ден қо-
деп сататындары мүлдем запырангүл емес, алай- йып, назар салыңыздар: мұнда, мен сіздерге ай-
да, соның өзі сияқты қолдана береді. Өзге жемі- тайын, қауырсыны жоқ, мысықтың жүніне ұқ-
стер де көп. Бұл жақта еттің кез келген түрін, сайтын жүндері қап-қара құстар бар. Олар біздің
тіпті кейде адам етін де жейді, мәселен, егер де тауықтар секілді жұмыртқалайды, еті өте дәмді.
адам өз өлімімен емес, қазасы темірден келсе, ол Ал енді алып-қосар ештеңе де жоқ, сондықтан,
адамның еті тағам ретінде қолдану үшін тамаша алға қарай жүре берсек.
ет болып саналады. Ал соғысқа кетіп бара
жатқандардың сыртқы сипаты мынадай болады: Қалған үш күнде көптеген қалалар мен бекі-
ністер арқылы жүресің; осында көпес, тауар,
қолөнершілер де өте көп екенін көресің; жібек те

шаштарын тақырлап алып тастайды, бетін сем- бар. Бұл жерлерде де ұлы ханның құзырындағы
сер жүзі сияқты көкшіл бояумен бояйды; басшы- пұтқа табынушылар өмір сүреді. Еттің түр-түрі
сын қоспағанда, бүкіл әскер – жаяу әскер; олар мол. Жыртқыш арыстандар да бар, олар саяхат-
семсер, найзамен қаруланған; әлемдегі ең қатал шыларға жиі шабуыл жасайды. Үш күннің соңғы
да қайырымсыз адамдар осылар. Кез келген күнінде он бес миль жүрсең болды, сол мезетте
адамды өлтіргенде, қолдары қалт етпейді, адам- Ункен608 деп аталатын қала көрінеді; бұл жерде
қант көп шығарылады, ұлы ханның сарайында
ның қанын да ішіп, етін де жей береді.
Ал енді бұл әңгіме осымен тәмам, басқа- тағам ретінде қолданылатын қантты ұлы хан осы
сына көшейік. Үш күншілік (мен осыған дейін жерден алып тұрады, осы қант үшін ол қыруар

айтып кеткен алты күннің үшеуі) жол жүрсеңіз, көп ақша төлейді.

606   Фуги патшалығы – қаз. Фуцзянь шет аймағы, басты қаласы Фучжоу. – В. Бартольд.

607   Кенлифу – Цзяньнин қаласы (Цзяньоу), Фуцзянь шет аймағының солтүстік бөлігінде орналасқан. – В. Бартольд..

608   Ункен – Минцинь, Фучжоу қаласына жеткенде Тайвань бұғазына құятын Миньцзянь өзеніндегі қала. – В. Бар-
тольд.

186 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Ал енді бұған алып-қосар ештеңе жоқ, одан қала бар, бұл қала бүкіл патшалықтағы ең басты
әрі кете берейік. Ункеннен [Миньциннан] он бес қала. Ал енді осы қала туралы білетінімізді сіз-
миль қашықтықта Фуги деп аталатын атақты дерге айтып берсек.

СLVI ТАРАУ

Осы жерде Фуги [Фучжоу] қаласы туралы сипатталады

Фуги609 қаласы Шонша патшалығындағы610 санап жеткізе алмайсың. Осы жақта інжу мен
ең басты қала, ол Манги [Манзи] облысының асыл тастарды көп сатады, бұл жерге үнді арал-
тоғыз енші жерлерінің бірінде орналасқан. Қала дарынан сауда жүргізетін үндістандық кемелер
тұрғындары саудамен айналысады, бұл жерде келеді. Қала Кайтон612 портына жақын жерде
көпестер, қолөнершілер өте көп. Бұл жерде ұлы орналасқан, ол теңіз-мұхиттағы порт. Ол жаққа
ханның құзырындағы адамдар, пұтқа табыну- Үндістаннан тауар тиелген кемелер көп барады,
шылар тұрады, жауынгерлер де көп. Осында, олар сол жерден Фуги қаласына дейін өзенмен
біле білсеңіздер, ұлы ханның әскерлері өте көп. жоғары қарай жүзіп барады, сөйтіп, осы жаққа
Бұл елде қалалар мен бекіністерден жиі бүлік Үндістаннан қымбат заттар жеткізіледі. Бұл елде
шығады; бүлік қай жерден шықса, осындағы адамның өмірі үшін қажеттінің бәрі бар. Тіл
әскерлер табанда сол жерге жетіп барады, үйірер жемісі самсаған әсем бау-бақшалары да
қаланы алып, оған ойран салады; сондықтан, керемет. Бұл өзі жақсы қала, оның қалай салын-
қалада ұлы ханның әскерлері өте көп. ғанын көргенде, аузыңды ашып, көзіңді жұмып,
Қала арқылы үлкен өзен ағып жатыр, сол таң қаласың.
өзеннің ені бір миль. Өзен арнасымен611 жүзетін Ал енді ол туралы айтпаймыз, алға қарай
кемелерді де көбінесе осы жерде құрастырып жүріп, басқа қала туралы айтып берейік сіздерге.
шығарады. Ал қанттың қанша шығарылатынын

СLVIІ ТАРАУ
Осында Зантан [Цюанъчжоу] қаласы туралы айтылады

Фуги [Фучжоу] қаласынан оңтүстікке қарай Осында кез келген ет түрлері: құс еті де, аң еті де
өзен арқылы бес күн әдемі де атақты қала, бекі- мол. Халқы сауда, қолөнермен айналысады,
ніс пен кенттер арқылы жүресің; осылардың олардың бәрі ұлы ханның құзырындағы адам-
барлығын көріп келе жатып, байлықтың нақ өзін дар, тек Фугиға бағынышты.
көргендей боласың. Таулар, тегістіктер мен ал- Бес күннен кейін Зайтем613 деп аталатын
қаптар көзге түседі. Айнала қалың орман, ол үлкен және атақты қала көрінеді. Сол қалада жо-
жерде камфора майын алатын ағаш та өседі. лаушыхана бар; онда Үндістаннан қымбат тауар-

609   Фуги қаласы – Фучжоу қаласы, Фунцзян шет аймағының әкімшілік орталығы. СLVтараудың 1 түсініктемесін
қараңыз. – В. Бартольд.

610   Шонша патшалығы – бұл патшалықты қытайдың географиялық шындығымен сәйкестендіру мүмкін емес, басқа
қолжазбаларда бұл тараудағы «Шонша» орнына «Фуги» аталады. – В. Бартольд.

611   Алдыңғы тарауда аталған Миньцзян өзені туралы айтылып отыр. – И. Магидович.

612   Кайтон – басқаша атауы Зайтан, Зайтем, қала-кемежай Цюаньчжоу, келесі тарауды да қараңыз. – И. Магидович.

613   Зайтем – Зайтан, Зантон, Кантон – Тайвань бұғазының жағалауындағы қала-кемежай Цюаньчжоу. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 187

лар, түрлі асыл тастар, ірі де тамаша інжу сауда- бұл қаладан бүкіл жер жүзіне жеткізіледі. Олар

лайтындар келеді. Ол Манги [Манзи] мен көрші көп және бағасы да арзан; бір венециялық бақыр
елдерден келе жатқан көпестердің кемежайы. тиынға үш тостаған беріледі, олардың әдемілігі
Қыруар көп тауарлар мен асыл тастар сатылу соншалықты, одан асқан әдемі тостағандардың
үшін осы жерден басқа елдерге апарылады. Қа- болуын қалаудың өзі артық.
райсың да, таңғаласың.
Жергілікті тұрғындардың тілдері де ерекше
Осы қаладан және осы кемежайдан олар екендігін айтып бергім келеді.
бүкіл облысқа таратылады. Александрияға [еги- Мен сіздерге тоғыз үлес енші жерлердің бірі
петтік] бір кеме келген кезде, Айтон [Цюань- Фуги [Фуцзянь] патшалығы туралы айтып бер-
чжоу] деп аталатын бұл кемежайға жүз кеме ке- дім.
леді, себебі, бұл кемежай, біле білсеңіздер, әлем-
Осы жерден, мен сіздерге айтайын, ұлы хан-
дегі ең үлкен кемежай; мұнда басқа жерлерге
қарағанда, тауарлар едәуір көп келеді. ға көп табыс, көп баж салығы түседі; барлық тү-
сетін салық сомасы Кинсаи [Ханчжоу] патша-
Ұлы ханға, сіздерге айтайын, осы кемежай- лығынан түсетін баж салығына қарағанда едәуір
дан және осы қаладан көп пайда түседі; Үнді- көп.
станнан келетін барлық кемелер барлық тауар-
лар мен асыл тас, інжуден он пайыз алым-салық Мангидің тоғыз патшалығынан біз сіздерге
төлейді, яғни, бәрінің оннан бір бөлігін төлейді. үшеуі: Янги [Янчжоу], Кинсаи және Фуги тура-
лы ғана айтып бердік; олар туралы білдіңіздер.
Ал ұсақ тауарларды тасымалдағаны үшін ке- Қалған алты облыс жайлы айтар әңгімелер
мелер отыз пайыз алым-салық төлейді, бұрыш- баршылық, бірақ ол тым ұзақ болып кетер деген
ты тасымалдағаны үшін – қырық төрт, алоэ, сан- оймен, қалған алты облыс туралы айтпай қал-
дал және басқа да ірі тауарларды тасымалдаған- дырып кетсек.
дығы үшін – қырық пайыз алым-салық төлейді;
осындайда көпес аталған тауарларды тасымал- Біз сіздерге Манги мен Катай, сол сияқты,
дағаны үшін ұлы ханға баж салығын төлеу үшін көптеген басқа облыстар туралы, адамдары, аң-
өзімен бірге алып келген ақшаның бәрін төлейді. дар-құстары және сіз осыған дейін естігеннің

Сондықтан да ұлы ханның қазынасы үлкен де- ішінен басқа да көп нәрсе туралы айтып бердік.
Бірақ бұнымен осы кітапта баяндағымыз келген
генге әркім сенеді.
Осында ұлы ханның құзырындағы адамдар, әңгімелер осымен аяқталмайды.
пұтқа табынушылар тұрады. Елде адамға керек- Үндістан жақтан еш хабары жоқтарға білге-
тінің бәрі бар, адам жанына қажеттінің бәріне німізді суреттеп берген орынды болар деген ой-
дамыз.
бай бұл ел.
Онда кездесетін таңғажайыптар басқа ел-
Осы облыста Тингуи614 деп аталатын қала
бар; онда фарфордан жасалған үлкенді-кішілі дерде жоқ; біздің кітабымызда осының бәрі ту-
тостағандар бар; сол тостағандарды көргенде, ралы суреттеп беру, Марко Поло сипаттап, ай-
бұдан да жақсысы бар-ау деп елестетудің өзі тып беретіндей анық та түсінікті етіп баяндаған

қиын; олар тек осы қалада ғана жасалады және жақсы әрі пайдалы.

614   Тингуи – Тиунги (қазіргі Дэхуа немесе Тунъянь). – В. Бартольд. Бұл қаланың екеуі де Фуцзинь шет аймағының
оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, және әрқайсы Марко Полоның жолында кездесуі мүмкін. – И. Магидович.

188 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Марко Поло, шынымды айтсам сіздерге, Үн- Ал біз болсақ, Марко қалай айтып берсе, дәл
дістанда біраз тұрды, олардың істерінің жай- солай, бәрін ретімен жазып алайық та, бар
жапсары, әдет-ғұрпы, тауарлары туралы көп шындықты жайып салайық.
нәрсе түйе білген Марко Полодан жақсылап ай- Ал енді келесі кітапта оқитын әңгімемізді
тып беретін адам жоқ шығар, ал негізінде, онда бастасақ.
тыңдармандар қатты таңғалатын кереметтер
көп.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 189

ІІІ КІТАП

СLVІІІ ТАРАУ

Осы жерде Үндістан туралы хикаямыз басталады

Cол елдің таңғажайыптары мен әдет-ғұрыптары суреттеледі

Біз сіздерге көптеген облыстар туралы ай- лер ескекпен есіліп жүзеді; әрбір ескекте төрт
тып бердік, ал енді олардың бәрін қоя тұрып, теңізшіден отырады.
Үндістан мен сол жердегі барлық кереметтер ту- Əр кемеде үлкен қайықтар да болады; сол
қайықтардың әрқайсысында бір мың жүк бұрыш
ралы әңгімемізді бастайық.
Ең алдымен, көпестерді Үндістанға апарып- және қырық қаруланған теңізші бар; көптеген
жағдайларда олар үлкен кемені сүйреп жүреді.
әкелетін кемелер туралы айтып берсек.
Ол кемелер, біле білсеңіздер, былай құрас- Үлкен кеменің артында біреуі үлкенірек екі үл-
тырылады: олардың сүйегін жасау үшін шырша- кен қайық жүзіп келе жатады; балық аулап, үл-
кен кемеде қызмет көрсететін он шақты, зәкірлі
лы ағашты қолданады; бір палубасы бар, оның кішкентай қайықтар да жүреді кеменің артынан.
өзінде алпыстан астам бөлме бар, одан әрбір Ол қайықтар үлкен кеменің жан-жағын қоршай
көпеске оңаша бөлме тиетіні әсте жақсы. Кеме жүзіп келе жатады; екі үлкен қайықтың маңа-
төрт діңгекті, бір тұтқасы және бар; кей жағдай- йында да қайықтар бар, оны да айта кеткен жөн.
да, қажетіне қарай, тағы екі діңгекті орнатып,
қалаған кезде қайта алып тастауға болады. Олар Бір жыл теңізде жүзгеннен кейін кемені
былай жасалған: қабырғалары бір тақтайды жөндеу керек болған кезде олар былай істейді:
екіншісінің үстіне жапсарластыра қағылған қат- осыған дейін айналдыра қағылған екі тақтайдың
қабат болып келеді; іші-сыртынан бітелген; те- бетіне тағы бір жаңа тақтай шегелеп, бітейді де
мір шегелер қағып, бекіткен. Шайырмен сылан- майлайды. Олар кемелерді осылай жөндейді. Ке-
баған, себебі, оларда қарамай жоқ; оның орнына, мені келесі жолы тағы жөндеу қажеттілігі туын-
өздері қарамайдан да жақсы деп санайтын басқа даған кезде, оның үстінен тағы да айналдыра
бір затты қолданған. Яғни, сөндірілмеген әктас тақтай шегелейді, осылайша алты рет жөндеуден
өткізуге болады.
пен ұсақталған қарақурайды ағаш майымен жақ- Үндістанға барып-келіп сауда жасайтын кө-
сылап тұрып араластырса, желім іспеттес қоспа пестердің кемелері туралы да айттық. Енді осы
пайда болады; олар кемелерін сол қоспамен май- әңгімемізді қоя тұрып, Үндістан туралы айтып
лағанда, қарамайдан бір де кем болмайды. берсек. Оны айтпас бұрын, өзіміз дәл қазір ат ба-

Бір кемеде екі жүзге тарта теңізші болады; сын тіреген теңіз-мұхиттағы көптеген аралдар
кемелер өте үлкен болғаны соншалық, кейбіреуі жайлы баяндап бергім келеді.
бес мың жүк көлеміндегі бұрыш, ал басқалары Бұл аралдар шығыста орналасқан. Əңгіме-
алты мың жүктей бұрыш тасымалдайды. Кеме- мізді Зипунгу [Жапония] аралынан бастайық.

190 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СLІХ ТАРАУ

Бұл жерде Чипингу [Жапония] аралы туралы айтылады

Чипингу615 – шығыстағы, ашық теңіздегі Арал бай және олардың байлығында қисап жоқ.
арал; құрлықтан сол аралға дейінгі қашықтық Қазіргі кезде патшалық етіп отырған ұлы
мың миль. хан Құбылайға [Хубилайға] сол байлықтар тура-
Арал өте үлкен: тұрғындары кедей, әдемі лы айтып бергенде, ол дереу сол аралды өзіне
және аса инабатты; олар пұтқа табынушылар, бағындырып алғысы келген. Сол жерге екі бегін,
ешкімге тәуелді емес, ешкімге бағынбайды. Мен атты әскері мен жаяу әскерін, көптеген кемеле-
сіздерге айтайын, бұл жерде алтын жетіп-арты- рін жорыққа шығарған. Бір бектің аты Абатан617,
лады: алтын қаншалықты көп болса да616, бұл ал екіншісінің аты Вонсаничин еді, олар әрі
жерден шығарудың жолы жоқ: құрлықтан көпес ақылды, әрі батыл адамдар. Тағы да не айтсам
тұрмақ жан баласы қатынаспайды, сондықтан, екен сіздерге?
айтып өткенімдей, бұл жерде алтын өте мол. Олар Зайтон мен Кинсайдан [Цюаньжоу мен
Ал енді мен сіздерге елді билеп тұрған пат- Ханчжоу] шығып, теңізбен аралға дейін жүзіп
шаларының таңғажайып сарайын сипаттап бере- барыпты да, жағалауға түсіпті618. Сол жердегі
йін. Оның ғаламат үлкен сарайының іші-сырты көптеген тегістіктер мен ауылдарды жаулап
таза алтынмен апталған, шынымды айтсам, біз- алып, қалалар мен бекіністерді басып алуға
дің жақтың үйлері мен шіркеулері қорғасынмен үлгермеген екен, себебі, мына бір бақытсыз жағ-
қалай қапталса, патша сарайы да таза алтынмен дай орын алған; Өз араларынан қызғаныштың
солай безендірілген. Ол өте қымбат тұрады – құ- ала мысығы жүгіріп өтіп, күншілдіктен бірі екін-
нына есеп жетер ме! Бөлмелердегі еденге, ал шісіне көмектескісі келмеген екен; бір күні
бөлмелер мұнда өте көп, олар қалыңдығы екі елі солтүстіктен қатты жел соғыпты, сол кезде әскер
болатын таза алтын құйып тастаған және сарай- ішінде: «шегіну керек, әйтпесе, барлық кемелер
дағы залдар, терезелері де – бәрі алтынмен ап- тасқа соғылып қирауы мүмкін», – деген пікірлер
талған. айтыла бастапты; кемелерге отырып, теңізге
Бұл сарай, мен сіздерге айтайын, өлшеусіз шығыпты; төрт миль де жүріп үлгермей, жел
байлықтың кені және сол сарайдың нақты құнын оларды басқа жағаға, шағын бір аралға айдап
кімде-кім дұрыс айтып берсе, нағыз керемет сол әкеліпті; кемеден түсіп үлгергендер құтылып ке-
болар еді! тіпті де, ал басқалары сол жерде қаза тауыпты.
Осында інжу де мол; оның түсі алқызыл Сол аралға түсіп үлгергендер саны отыз мың
және оймақтай әдемі, пішіні домалақ әрі ірі бо- адамдай екен, бірақ олардың өздері: «енді өлген
лып келеді; алқызыл інжу ақ інжу секілді қым- жеріміз осы болды-ау», – деп ойлапты әрі туған
бат тұрады. Оларда басқа да асыл тастар бар. туыстары мен елін қатты сағыныпты; өздері

615   Чипунгу – Чипунгу, Жилунго, Зипунгу (қыт. Жапония атауы Жибэнь-го). – В. Бартольд.

616   Жапонияның байлығы туралы түсініктерді алғашқы араб саяхатшылары мен еуропалық саяхатшылар, ішінде Мар-
ко Поло да бар асыра сілтеп жібереді. Соның нәтижесінде көптеген экспедициялар мен тарихи маңызды географиялық
ашылулар жасауда маңызды рөл ойнайды. – И. Магидович.

617   «Абатан» және «Вонсаничин» – Жапонияға жорық жасаған қолбасшылар А-цзе-хань және Фэнь-вэнь-ху туралы
айтылады. – В. Бартольд.

618   Моңғол әскері алғашында Хирадо аралына түседі, кейін әскер тар бұғаз арқылы Косю аралына өтеді. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 191

қайтып кете алмайды – кемелері тегіс қираған, Кері жүзіп кеткендерді қоя тұрып, сол арал-
ал кемелері аман қалғандары Отанына оралып да қалып қойған және өздерін «құрыдық-ау» деп
жатты. Əлгі кемелер атамекеніне аман-есен жет- санағандарға оралсақ.
кенге дейін жүзе берген екен.

СLХ ТАРАУ

Ұлы ханның жауынгерлері теңіз дауылынан құтқарылып,

Лорк619 қаласын басып алғаны туралы

Аралға түскен сол отыз мың жауынгер өзде- ріне тек әдемі әйелдерді ғана қалдырыпты. Міне,
рін құритын болдық деп абыржи бастапты, себе- дәл осылайша ұлы ханның әскері әлгі қаланы ба-
бі, ол жерден қалай кері қайтуды білмепті. Қатты сып алған екен.
ызаланып, сағыныш жүздерін торлап, енді не іс- Патша өз халқымен сол қаланың жау қолын-
терін білмеген екен. да екенін естіп-білген кезде, өмірден түңіліп кет-
Сөйтіп, олар сол аралда күндерін өткізе бер- кен екен. Ол басқа кемелерге отырып, өз аралы-
ген екен. Үлкен аралдың620 патшасы мен оның на қайтып оралыпты да, ешкім сол қалаға не кіре
құзырындағы адамдар [жапондықтар] жау әске- алмайтын, не шыға да алмайтындай етіп, жан-
рінің қырғынға ұшырағанын, ал аман қалған- жағынан қоршап алыпты. Тағы да не айтсам
дары шағын аралда екендігін естіген кезде қатты екен сіздерге? Ұлы ханның әскері сол қалада
қуаныпты; теңіз біраз толас тапқан кезде, бірден жеті ай берілмепті, күндіз-түні ұлы ханға хабар
өз кемелеріне отырып, сол шағын аралға қарай жібергісі келіп талпынса да, ештеме істей алмап-
тартыпты; олар аралға жетіп, аман қалғандарды ты. Жауынгерлер басқа амал қалмаған соң, қор-
тұтқындау үшін жағаға түсіпті. Ал әлгі отыз мың шап алғандармен бітімге келген екен: өз өмірін
жауынгер жау жағаға түскенін көрген кезде, қу- құтқару мақсатында жаппай бәрі беріліпті, бірақ
лығын асырып, олардың қараусыз қалған кеме- олар өмірлерінің соңына дейін аралдан кетпеу
лерін басып алған екен. Кемелерде ешқандай туралы уәде беріпті. Бұл И. Т. бері 1269 жылы
күзет болмағандықтан оларды басып алу қиынға болған екен, бәрі сіздер естігендей болыпты.
түспеген. Ұлы хан өзінің бір бегінің – әскербасының
Тағы да не айтсам екен сіздерге? Олар кеме- басын шауып тастауды бұйырыпты, ал екіншісін
лерге отырып, ол жерден басқа аралға жүзіп ке- өзі сонша адамды өлімге душар еткен аралға
тіпті. Жағаға сол жердегі патшаның туларымен қайтарып жіберіп, оны сол жерде өлтірген екен.
және белгішелерімен түсіп, сол күйі астанаға Ұлы хан оның өз-өзін сол істе жаман жағынан
қарай кеткен екен; жергілікті халық өзінің туын көрсеткендігін білгеннен кейін осылай жасаған
көріп, шынымды айтсам, патшаның әскері келе екен.
жатыр деп ойлап қалыпты да, жауларға қаланың Ал енді мен сіздерге бір керемет оқиға тура-
қақпасын айқара ашыпты. Қалада сол кезде тек лы айтып берсем. Сол аралдағы бір бекіністе екі
қарт адамдар ғана қалған екен. Жау қаланы ба- бек көп адамды қолға түсіріпті; адамдар берілгі-
сып алып, барлықтарын қуып жіберіпті, ал өзде- сі келмеген кезде олар бәрін қырып жойып, ба-

619   Лорк – мұндай атау ескі карталар мен жаңа карталарда кездеспейді. – И. Магидович.
620   Бұл тарауда «Үлкен арал» атты қаланы алу туралы келтірілген әңгіме тарихи дереккөздерде дәлелденбеген. –И. Магидович.

192 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

старын алуды бұйырады; Солай жасаған да екен; әлгі сегіз адамның темірден қаза болмайтынын
бәрінің бастарын шауып тастапты, тек сегіз айтыпты; сол кезде бектер оларды шоқпармен
адамның бастарын шаба алмапты, бұған себеп, ұрып өлтіруді, өлген соң, қолдарындағы тастар-
олардың бойындағы тастардың қуатына байла- ды алып алуды бұйырады; сол тастар қымбат
нысты болған екен: олардың әрқайсысының қо- бағаланыпты.
лының ет пен терісінің арасында бір-бір тастан Міне, дәл осылай, мен сіздерге сипаттап
болған екен, ал сырт көзге ол тас көрінбепті. Сол бергенімдей, осы оқиғалар расымен болған екен
тастар сиқырланған тастар еді, олардың күші және ұлы ханның әскерінің осылайша күл-тал-
сонда, егер кімде кім сол тастарды бойында қаны шығарылыпты. Ал енді бұл әңгімені қоя
сақтаса, темірден қаза болмайды екен. Бектерге тұрып, біз кітабымызды онан әрі жалғастырсақ.

СLХІ ТАРАУ

Бұл тарауда пұттардың түрі қандай

екендігі туралы айтылады

Катайда, Мангиде [Манзиде] және осы арал- Сондықтан да, пұттарды қоя тұрып, басқа
да [Жапонияда], біле білсеңіздер, пұттары ұқсас. нәрселер туралы айта берсек.
Сол аралдарда және басқа жерлерде де көлемі Бірақ мен сіздердің мына бір нәрсені білген-
бұқаның басындай болатын пұттар бар; қайсыбі- деріңізді қалар едім: сол аралдардағы пұтқа та-
рінде доңыздың басындай, тағы біреуінде иттің бынушылар жауды басып алғанда, ал ол ақша бе-
не қойдың басындай, олар кез келген басқа түрде ріп құтыла алмаған кезде, олар өздерінің туған-
де болады; ал кейбір пұттардың бір басында төрт туыстары мен достарын шақырады да, оларға:
беті болады, ал тағы біреуі үш басты болады: «біздің үйімізге келіп түскі ас ішіп кетіңіздер», –
бірі орнында, ал қалған екеуі екі жақ иығында. дейді. Сосын тұтқынға алынған адамды өлтіреді
Кейбір пұттардың төрт қолы болады, ал тағы бі- де, өздерінің туған-туыстарымен оны өртейді.
реуінде – он, енді біреулерінде – мың қолға дейін Сосын тұтқынға түскен адамның етін пісіріп
болады. Сол мың қолды пұттар арасындағы ең жейді және олар, біле білсеңіздер, адамның еті
жақсы пұттары болып саналады, оларға бәрінен ең жақсы тамақ деген ойда. Ал енді бұл әңгімені
де көп дұға қылады. Бір христиан адам олардан: қоя тұрып, өз сөзіміздің сырағысына қайта
«неліктен пұттарың әртүрлі болады?», – деп оралсақ.
сұрағанда, олар: «Пұттар бізге осындай күйде Сол аралдар орналасқан теңіз Чин теңізі621
біздің атамыздан қалған, біз де оларды өз деп аталады, ол Мангидің айналасында дегенді
балаларымызға, ұрпақтарымызға осындай күйде білдіреді. Сол аралдардың атауын мәні бойынша
өсиет етіп қалдырамыз», – депті. Бұл пұттардың аударсаң, шығыста Манги Чин деп аталады.
артында түрлі сайтани істер тұр; ол туралы біз Есі бар балықшылар және осы маңда жүзген
осы кітабымызда айтпай-ақ қойсақ; тіпті хри- бар шындықты білетін теңізшілер былай дейді:
стиандар ондай әңгімелерді естімегендері де «бұл теңізде жеті мың төрт жүз қырық сегіз арал
дұрыс. бар, сол аралдардың басым көпшілігінде адам-

621   Чин теңізі – Тынық мұхитынан бөліп тұратын Оңтүстік-Қытайдағы (Чин) теңізі және сондағы аралдар туралы ай-
тылады. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 193

дар тұрады. Барлық аралдарда алоэден асқан жел, ал екіншісі – қысқы жел. Осы жерден Үн-
хош иісті және пайдалы ағаш жоқ дейді, кейбі- дістанға дейін де жер тым шалғай.
реулерінің тіпті пайдасы арта түседі де. Кез кел- Тағы да бір айта кетейін: осынау Чин теңізі,
ген қымбат дәмдеуіштер көп; сондай-ақ, осында біліп қойыңыздар, бұл теңіз -мұхит іспеттес. Біз-
қардай аппақ бұрыш өседі, қара бұрыш та көп де теңіз Ағылшын теңізі деп те, Рошель теңізі622
өседі бұл жерде. Ал алтын мен өзге де асыл та- деп те аталатыны сияқты, бұны да Чин теңізі деп
стар, құнды заттар қаншама екенін көзің көрсе, те, Үнді теңізі деп те атайды, Басқаша айтқанда,
таң қалар едің! осының бәрі теңіз-мұхиттың бір бөлігі болып та-
Бұл аралдар өте алыста орналасқан; онда былады.
жүзіп бару үшін жол алыстығынан зерігіп кетер Осы жерлер мен аралдар туралы онан әрі ай-
едің. Осында Зайтон мен Кинсайдан [Цюань- тып жату тіпті артық болар; сол жерге апаратын
чжоу және Ханчжоу] келген көпестер өз сауда- жолдармен жүру оңай емес; біз ол жерлерде
сын белсенді жүргізіп, мол табысқа қол жеткізіп болмағанбыз да. Ұлы ханның, мен сіздерге тағы
жатады; бір жыл бойы олар осында келіп, қыста да айта кетсем, осында ешқандай да басқа ша-
шығады да, жазда қайтып оралады; осында екі руасы жоқ, бұл жерден ол алым-салық жинамай-
түрлі жел бар; бірі оларды осылай қарай айдап ды, сондықтан да Зайтонға қайтып оралсақ және
әкелсе, екіншісі кері қарай айдайды: бірі жазға әңгімемізді сол жер жайлы жалғастырсақ.

СLХІІ ТАРАУ

Бұл жерде Чианба [Чамбо] елі туралы айтылады

Зайтон жолаушыханасынан оңтүстік-батыс- рып-жойып, талқандай бастапты. Патша өте
қа қарай бір мың бес жүз миль жүрсеңіздер, Чи- қарт адам екен; патшада ұлы ханның әскеріне
анба елі623 басталады. Сол ел үлкен әрі бай. қарсы тұра алатын әскери күші жоқ еді, сондық-
Осында өздерінің патшалары да бар және тан ашық алаңға шығып, қорғана алмайтын еді;
олардың тілдері де ерекше. Сол жерде пұтқа та- ол тек қалалар мен мықты, берік бекіністерде
бынушылар өмір сүреді; олар ұлы ханға жыл са- ғана қорғана алатын; ол сол жерде ғана өзін
йын піл беріп, алым-салығын өтейді; пілдерден қауіпсіздікте сезінетін, ал барлық ашық далалар
басқа ештеңе бермейді. Ал енді мен сіздерге сол мен ауылдар қиратылып, талқандалған еді. Жау
патша ұлы ханға алым-салықты қалай төлей өзінің патшалығын қиратып, талқандап жатқа-
бастағандығы туралы айтып берсем. нын көргенде құса болды, ұлы ханға өзінің жау-
И. Т. бері 1278 жылы ұлы хан Чианбаның шылары арқылы былай деп сәлем жолдапты:
[Чамбо] ханына қарсы салт атты және жаяу әске- «Тақсыр, Чианбы хан саған өз патшасына иіл-
рін өз бектерінің бірі Сугатуға624 басқартқызып, гендей бас иеді және өзінің қарт екендігін және
жорыққа жібереді. Сол әскер патшалықты қы- көп жылдары патшалықты бейбіт басқарған-

622   Рошель теңізі – француз теңіз жағалауындағы Ла-Рошель қаласының атауынан шыққан, Атлант мұхитының Бис-
кай шығанағы. – И. Магидович.

623   Чианба – Чинаба, Чамбо, Чианбана, Чинаба, тілі малайзиялық тілге жақын «чам» («тиам») халқы мекендейтін
аймақ. Қазіргі уақытта, Вьетнаммен Камбоджаның таулы алқаптарының оңтүстік шығысында (теңіз жағасында) чам кіші
топтары сақталған. – И. Магидович.

624 Сугату – қытай хроникаларында Соду атына сәйкес келеді (моңғолша аты Сукату болуы керек). – В. Бартольд.

194 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дығы, саған бас июге және жыл сайын көптеген Ал енді оны қоя тұрып, жергілікті ханның
піл жіберіп алым-салық төлеуге дайын екендігі және оның елінің істері туралы айтып берейік
туралы айтады, ол сізден рақымшылық өтінеді сіздерге. Бұл патшалықта, біле білсеңіздер, еш-
және бек өзінің патшалығын талқандап жатқан бір қыз патшаға көрінбейінше тұрмысқа шыға
әскерімен өз патшалығының жерінен кетуін сұ- алмайды; егер де сол қыз патшаға ұнап қалса, ол
райды». қызға өзі үйленетін, ал егер ұнамаса, күйеуге
Жаушылар үндемей қалады да, айтқанда- шығуы үшін қызға ақша береді. И. Т. бері 1285
рына одан әрі ештеңе қоспайды. Ұлы хан қарт жылы, айтайын мен сіздерге, мен, Марко Поло
патшаның сөздерін тыңдап алып, оны аяп кетті. сол жерде болған кезде патшаның үш жүз жиыр-
Ол өзінің бегі мен әскеріне сол патшалықтан ке- ма алты баласы болған, олардың ішіндегі жүз
тіп, басқа елдерді бағындыруды бұйырды. Ұлы елуі жауынгер бола алушы еді.
ханның айтқандарын олар сол мезетте орындады Осында пілдер мен алоэ өте мол. Ормандар
да, басқа елдерді бағындыруға бет алды. да көп және сол жерде қап-қара эбен ағашы626
Содан бері бұл елдің патшасы жыл сайын өседі; сол бір ағаштан шахмат және сиясауыттар
ұлы ханға алым-салық ретінде өз елінен табыл- жасайды.
ған ең жақсы, ірі деген пілдерді жіберіп тұрады. Ал енді бұл ел туралы алып-қосар ештеңе
Міне, осылай өздеріңіз естігендей, жергілікті қалмады, сондықтан, оны қоя тұрып, алға қарай
хан ұлы ханға бас иіп, оған алым-салық ретінде жүре берейік те, сіздерге Ява деп аталатын үлкен
пілдерді жолдап тұруға келісті625. арал туралы сипаттап берейік.

СХLІІІ ТАРАУ
Осында үлкен Ява аралы туралы айтылады627

Оңтүстікке қарай бір мың бес жүз миль жүр- уіштер, калган, кубеба бұрышы628, қалампыр,
сеңіздер, Ява аралы көрінеді. Көп білетін әлемде қандай дәмдеуіштер бар болса, солардың
теңізшілер солай деп айтады, ал олардың біл- бәрі де осында өседі. Кемелермен көпестер көп
мейтіні жоқ. Сол бір арал әлемдегі ең үлкен арал, келеді, бұл жердің тауарларын сатып алып,
оның айналасы үш мың мильден астам; оған пайдаға кенеледі. Мұнда байлық аса көп болған-
үлкен патша билік етеді; мұнда пұтқа табыну- дығы соншалықты, әлемде ешкім де сол байлық-
шылар өмір сүреді, олар бұл әлемде ешкімге де ты санап та, суреттеп те бере алмас еді. Бұл арал-
алым-салық төлемейді. Арал өте үлкен. ға жету жолы тым алыс, ал сумен жету қауіпті
Оларда бұрыш, мускат жаңғақтары, дәмде- болғандықтан ұлы хан бұл аралды бағындыруға

625   1282 жылы елде моңғолдарға қарсы көтеріліс болды. Бірақ, 1284 жылы Чамбо моңғолдарға қайтадан тәуелді бо-
лып, соғыс қимылдары тоқтатылды. Осыдан кейін Чамбо облысы 1311 ж. дейін тарихи хроникаларда аталмады. – В. Бар-
тольд.

626   Эбен ағашы – өте мықты, сүрегі ауыр тропикалық ағаш. – В. Бартольд.

627   Бұл тарау Марко Полоның үнді-қытай тұрғындарынан сұрастырып, білгенінің негізінде жазылған. Себебі, Марко
Поло Суматраның тек солтүстігінде ғана болған. Мұнда Ява туралы ғана емес, Малай архипелагының басқа да аралдары
туралы айтылады. – И. Магидович.

628   Бұрыштың алуан түрлері туралы айтылады. Ортағасырлық медицинада қолданылатын «кубеба» бұрышы аталады.
– И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 195

әскер аттандырмаған. Зайтонның [Цюаньчжоу- Ал енді осы арал туралы айтқанымыз жеткі-
дың] және Мангидің көпестері осы жерден көп лікті болар, алға қарай кете берейік.
байлық алып шықты, қазір де көп алтын әкетуде.

СLХІV ТАРАУ

Бұл тарауда Сардан мен Кандур [Пуло-Кондор]629 аралдары сипатталады

Ява қаласынан оңтүстікке және оңтүстік мен көрмеген адам басқа біреудің айтқанына
шығысқа қарай жеті жүз миль жүрген соң Сон- сенбес еді. Осында пілдер де, жабайы құс етінің
дур және Кондур деп аталатын екі арал кез бола- түр-түрі де бар.
ды: бірі – үлкен, ал екіншісі – кішірек. Сол патшалықтан мен осыған дейін сіздерге
Сол аралдардан оңтүстік шығысқа қарай бес айтып өткен (кейбір облыстарда ақша ретінде
жүз миль қашықтықта Лошак630 деп аталатын қолданылатын) қабыршақтар шығарылады.
үлкен де бай облыс басталады; сол облысқа ұлы Ал енді бұған басқа алып-қосар ештеңе жоқ.
хан патшалық етеді, ал мұнда пұтқа табынушы- Мен осыған дейін айтып кеткендей, бұл жер, ра-
лар өмір сүреді, олардың өз тілдері бар. Олар сында да, жабайы жер; осында ат басын бұра-
ешкімге алым-салық төлемейді; олар өздеріне тындар кем де кем. Бұл жерге баз біреулердің ке-
ешкім келіп қастандық жасап кете алмайтын ліп, байлығы мен жай-жапсары жайында айтып
жерде тұрады. Егер мұнда жету оңай болса, ұлы жүруін патша қаламайды.
хан бұл аралды өзіне тез-ақ бағындырып алушы Ал енді мұны қоя тұрып, басқа нәрсе туралы
еді. Мұнда бразилия ағашы631 көп өседі. Оларда айтсақ.
алтынның көп болғандығы соншалықты, өз көзі-

CLXV ТАРАУ

Осында Пентам [Бинтан] аралы туралы айтылады

Локактан оңтүстікке қарай бес жүз миль лін көтереді, себебі, олар осы жерден өткенде
жүрсең Пентам632 аралын көресіз. Бұл жер өте судың ішіне төрт қадамдай кіріп кетеді. Оңтүстік
жабайы жер. Осы жердегі ормандарда өсетін шығысқа қарай алпыс, онан кейін тағы отыз
барлық ағаштар хош иісті. миль жүрсең, бір арал көрінеді, сол аралда бір
Ал енді бұл жерді қоя тұрып, екі аралдың патшалық бар; қала Маланир633, ал арал – Пен-
арасымен тағы да алпыс миль жүрсек. там деп аталады. Өз патшасы және өзінің ерекше
Осындағы судың тереңдігі төрт қадам; үлкен тілі де бар. Қала үлкен, атақты; осында кез кел-
кемелер осы жерден өткен кезде, кемелерінің ру- ген тауарлар мен кез келген дәмдеуіштер көп са-

629   Сондур және Кондур – Камбоджа жағалауындағы Пуло-Кондор аралдары. Пуло – малай тілінде «арал» дегенді біл-
діреді; Сардан, бұл аралдардың арабша атауы болуы керек. – В. Бартольд.

630   Лошак –Пуло-Кондор аралдарынан батысқа қарай орналасқан Тайландтың кез келген аймағы туралы айтылуы
мүмкін. – В. Бартольд, И. Магидович.

631   «Бразилия ағашы» – «саппан» үнді қызыл ағашы. Бұл ағашты Оңтүстік Америкадан тапқан теңіз саяхатшылары
ағаштың таралу аймағын Бразилия деп атаған. – И. Магидович.

632   Потьеде — Понтэн; Пентам – Бинтанг аралы (Бинтан) Сингапур маңында. – В. Бартольд.

633   Маланир – Палембанг қаласы туралы айтылды (қаланың жергілікті атауы – Малайо). – В. Бартольд.

196 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

тылады, олар көп осында. Ал енді айтып-қосар ріп, Шағын Ява туралы мынандай бір қызық ай-
ештеңе жоқ, сондықтан да, алға қарай жүре бе- тып берсек.

CLXVI ТАРАУ

Бұл тарауда шағын Ява [Суматра] деп аталатын арал туралы айтылады

Пентам [Бинтан] қаласынан оңтүстік-шы- туралы сипаттап берсем. Ферлектен шыққан бетте
ғысқа қарай жүз миль қашықтықта Кіші Ява634 Басма патшалығы басталады. Басма [Песанган] –
аралы орналасқан. Сол арал аса кішкентай емес, ерекше патшалық һәм олардың тілдері де ерекше;
айналасын қосып есептегенде екі мың мильден адамдары әбден жабайыланған, заң атаулы аты-
асады. Сіздерге сол арал туралы бар шындықты мен жоқ. Олар ұлы ханның құзырындағы адамдар
айтып берейік. Бұл жердегі сегіз патшалықты болып саналады, бірақ оған ешқандай да алым-
таққа ие болған сегіз патша билейді; олардың бәрі салық төлемейді. Бұл жер өте шалғай жатқан-
пұтқа табынушылар; әрбір патшалықтың өз тілі дықтан, онда жетудің өзі бір күш, сондықтан да
бар. Осында байлық көп, түрлі дәмдеуіштердің ұлы ханның адамдары мұнда жете алмайды; бірақ
кез келген түрлері сан алуан: алоэ ағашы да бар, бүкіл арал тұрғындары ұлы ханның меншігі сана-
біздің елге әкелінбейтін де дәмдеуіштер көп. лады, сондай-ақ олар әркез ұлы ханға түрлі
Ал енді рет-ретімен жергілікті әдет-ғұрыптар ғажайып заттарды сыйға жіберіп тұрады.
туралы және кез келген адамға алдымен таңсық Бұл жерді жабайы пілдер мен жалғызмүйіз-
көрінетін нәрсе туралы айтып берсем. Шынымды дер мекендейді, олар көлемі жағынан пілден кем
айтсам, бұл арал оңтүстіктің қиыр шетінде түспейді. Жүні енеке секілді, ал аяқтары пілдің
болғандықтан, темірқазық мүлде көрінбейді де. аяғындай үлкен, маңдайларының қақ ортасында
Ал енді осы жердегі әдет-ғұрыптарға қайта жуан да қап-қара мүйіз шекшиіп тұр; олар, мен
оралайық және ең алдымен, Ферлек635 патшалығы сіздерге айтайын, тілдерімен тістейді; олардың
туралы айтып берейік. Сол патшалықта өмір тілдерінің ұзын тікенектері бар, сол тікенектерін
сүретін сарацин көпестер отырықшылыққа көш- жабыстыра, тілмен тістейді. Олардың бастары
кен; олар осында өздерінің кемелерімен келеді жабайы қабанның басындай я үнемі жерге қарап
және қала тұрғындарын Мұхаммедтің нанымына тұрады; өздері батпақ пен шалшықты мекендей-
мойынсұндырған, ал тау жайлайтын адамдар ді. Бір қарасаң, еш залалсыз аң. Олар біздің жақ-
тағы болып кеткен, бұл – шындық; олар кез кел- та суреттелетін аңға мүлде ұқсамайды; олар
ген түрдегі адамның етін жейді: жаманын да, ежелгі аңыздағыдай пәк қызға қарамайды: олар
жақсысын да жей береді. Олар таңертең тұрған туралы біздің жақта айтылатындай емес мүл-
кезде не көзіне түссе, соған табынып, дұға оқиды. де637. Осында маймылдардың алуан түрі көп.

Мен сіздерге Ферлек [Терлак] патшалығы ту- Сол сияқты, қарғадай қап-қара, ірі қаршығалар
ралы айтып бердім, ал енді Басман636 патшалығы да бар; олармен аң аулауға шыққан жақсы.

634   Кіші Ява – Суматра туралы айтылады. – В. Бартольд.

635   Ферлек – Рашид әд-Дин жазбаларындағы Барлак атауына сәйкес келеді. Перлек қаласы орналасқан Суматраның
солтүстік-шығысындағы аймақ. – В. Бартольд.

636   Басман – Басма, Суматра аралының солтүстік аймағындағы Пасем таулы өңіріндегі облыс. – В. Бартольд.

637   Мүйізтұмсық туралы айтылады. Марко Поло қаһарлы мүйізтұмсықты бағындырған пәк қыз туралы аңызды еске
түсіреді. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 197

Тағы да айтайын сіздерге, Үндістаннан кіш- рылады дегені нағыз өтіріктің өзі; оларды мен
кентай адамдар әкелінеді деген өтірік; сол арал- сіздерге айтып бергендей етіп жасайды. Сол
дарды мекендейтін «кішкентай адамдары» мы- кішкентай адамдар секілді кішкентай адамдар
налар: бет-әлпеті адамға келетін кішкентай май- Үндістанда да, ешқандай жабайы елде де мүл-
мылдар бар осында; оларды ұстап алып, түк- дем жоқ және болмаған да.
терін жұлып тастайды; тек сақал мен кеуде Ал енді осы патшалықты қоя тұрсақ, себебі,
жүнін ғана қалдырады. Сосын оларды кептіріп, ендігі алып-қосар ештеңе қалмады. Біз сіздерге
запырангүлмен немесе басқа бір затпен май- енді басқа Самара [Самудра] деп аталатын
лағанда, олар адамдарға өте ұқсас болып шы- патшалық туралы айтып берсек.
ғады. Үндістаннан кішкентай адамдар шыға-

CLXVII ТАРАУ

Бұл тарауда Самара [Самудра]638 патшалығы туралы айтылады

Басмадан [Песанганнан] шықсаң болды, Са- сосын бұтақ кесілген жердің астына қыш құмы-
мара патшалығы көрінеді, сол аралда мен, Мар- раны қойып қояды; бір күн және бір түнде қыш
ко Поло, ауа райына байланысты бес ай тұрдым; құмыра толып кетеді, осылайша алынатын ша-
сапарымызды жалғастырып, әрі қарай жүзіп ке- раптың дәмі өте керемет.
туге сол бөгет болған еді. Ағаштары кішкентай құрма ағаштарына
Темірқазық бұл тұстан мүлдем көрінбейді [пальмаға] ұқсайды; сол ағаштарда мен сіздерге
және солтүстік-батыс жұлдызы да көзге шалын- айтқан жақсы шарап аса мол. Тағы да бір нәрсе
байды. Бұл елде пұтқа табынушылар тұрады, туралы айтып өтсем: егер де олар бұтақты кес-
олар ұлы ханға бағынышты деп айтады жергілік- кен кезде шарап ақпаса, суды алып, сол ағаштың
ті тұрғындар; олардың патшасы бар, әрі ол – тамырына құяды; сол кезде біраз уақыттан соң
мықты адам. бұтақтан шарап қайта ағылады. Ол қызыл және
Біз осында бес ай былай өмір сүрдік: жағаға ақ түсті шарап болып шығады639. Үнді жаңғақ-
шықтық та, орман арасынан бекіністер салдық; тары [кокос жаңғақтары] да көп осында.
сол бекіністерде тұра бердік, себебі, ол жерді ме- Осында кез келген еттің түрін жей береді,
кендейтін қатыгез адамдардан қорықтық; олар жақсы етті де, жаман етті де жейді жергілікті
адамды аң секілді жейді. Бұл жердің балығы тұрғындар.
әлемдегі ең жақсы балық түрі. Оларда бидай Біз сіздерге осы патшалық туралы айтып
жоқ, олар тек күрішті ғана жейді. Шараптары бердік, ал енді оны қоя тұрып, Даграиан [Индра-
мынандай еді: оларда ерекше бір ағаштар бар; гири?] патшалығы туралы айтып берсек сіздер-
осындай бір ағаштан бір бұтақты кесіп алады, ге.

638   Самара – немесе Самудра, ачеһлер іргесін қалаған мұсылман мемлекетінің бірі. (Суматра ар. солтүстігіндегі малай
халықтары). «Самудра» санскрит тілінде «теңіз» дегенді білдіреді, осы түбірден бүкіл аралдың атауы «Суматра» шықты.
– И. Магидович.

639   Аренга тұқымдас «қант пальмасы» туралы айтылады. – В. Бартольд.

198 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

CLXVIII ТАРАУ
Бұл тарауда Даграиан [Индрагири?] патшалығы туралы айтылады

Даграиан640 ерекше патшалық және бұл пат- жеуге болатын ештеме қалдырмай, тұтас жеп
шалықтың тілі де ерекше; ол да сол аралда қояды. Егер «бірдеңе қалса, құрттап кетеді, ал
орналасқан, өз патшасы да бар. Халқы өте жаба- жейтін ештеме болмаса құрт та болмайды» дей-
йы: өздерін ұлы ханға бағыныштымыз дейді. ді, «құрттап кетсе, марқұмның жаны тыныштал-
Жергілікті тұрғындар пұтқа табынушылар, майды, күнә болады» деп есептейді; Мәйітті жеп
олардың мынадай бір ақылға сыймайтын әдет- болғаннан кейін, оның сүйектерін жәшікке са-
ғұрпы бар: ер не әйел адам ауырса, оның туыста- лып, аң мен адам аяғы баспайтын қия таулар-
ры сиқыршыларды шақырып, науқас адам жазы- дағы үңгірге апарып, іліп кетеді. Тағы да бір
лып кететінін я үміттің жоқтығын біліп беруін нәрсе айта кетсем сіздерге, егер де қолдарынан
сұрайды: сиқыршылар дуа арқылы немесе өзде- келсе, олар жатжерліктерді тұтқынға алып, құн
рінің пұттарына жүгініп, әлгі тәуір болып кететі- төлеп құтылып кете алмаса, жеп қояды. Бұл жер-
нін я өлетінін анықтайды; Осы кезде науқастың дің әдет-ғұрыптары мен жаратылыстары осын-
туыстары адамдарды шақырып, әлгі науқастың дай аса сұмдық болып келеді.
аузына бірдеңе салып, оны тұншықтыруға ша- Бұл патшалық туралы айтып бердім, енді
қырады; әлгі байғұс өлген соң, оны қуырады; мұны жайына қалдырып, Лабри патшалығын си-
баршасы жиналып, тіпті оның ми сүйегіндегі паттап берсек.

CLXІX ТАРАУ

Бұл тарауда Лабрин [Лямури] патшалығы туралы айтылады

Ланбри641 патшалығының өз патшасы бар; ол Сіздерге мына бір таңғажайып туралы ай-
патшалығының өз патшасы бар; ол ұлы ханға тә- тып берсем: сол патшалықта, шынымды айта-
уелді екендігін айтады. Мұнда да пұтқа табынушы- йын, бір қарыс, сирек түкті құйрығы бар адам-
лар тұрады. Бұл жерде бразилия ағашы көп өседі, дар тұрады. олардың құйрығы бір қарыс және
камфора мен түрлі қымбат татымдылықтар да мол. бір қарыс түкті құйрықтары бар, бірақ сол құй-
Олар бразилия ағашының дәнін егеді де, өскіні кө- рықтарының түгі қалың емес адамдар тұрады.
ріне бастаған кезде] оны алып, басқа жерге отыр- Мұндай адамдар бұл жерде өте көп және олар
ғызады, одан кейін үш жыл өткен соң, тағы тамыры- қалада емес, тауда тұрады. Құйрықтары иттің
мен қоса жұлып алады. Сол жерде оны үш жылға құйрығындай642 жуан болып келеді. Бұл жерде
қалдырып қояды да, сосын тамырымен қоса, қайта жалғызмүйіздер мен басқа да жабайылар, аң мен
жұлып алады. Сол дәндерді біз, шынымды айтсам, құстар көп.
Венецияға алып келдік те, отырғыздық, бірақ ауа Ланбри туралы айттық, ал енді одан әрі
райы суық болғандықтан ештеңе де өскен жоқ. жүріп,, Фансур [Барус] туралы сипаттап берсек.

640   Рустичано: Драгайан, Даграйан, Дагройан; Потьеде: Ангринан; Рамузиода: Драгойан. Суматраның орталық
бөлігіндегі аттас өзеннің алқабында орналасқан Индрагири облысы туралы айтылады. – В. Бартольд.

641   Ланбри – Лабри, Лабрин, Лямури, Атье, ХІІІ ғасырдың басында Суматраның солтүстік-батысында ачин-малай-
лықтар негізін қалаған мұсылман мемлекеті. – В. Бартольд.

642   Ортағасырларда құйрықты адамдар, ит басты адамдар және т. б. туралы аңыз кеңінен таралған. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 199