Әлемнің_әралуандығы_туралы_кітап_2

CLXX ТАРАУ

Бұл тарауда Фансур [Барус] патшалығы туралы айтылады

Фансур патшалығының өз патшасы бар; ды: осы жерде ерекше, үлкен әрі жуан ағаштар
мұнда пұтқа табынушылар тұрады, олар өздерін бар, олар ұнға толы.
ұлы ханның құзырындағы адамдармыз дейді. Олардың қабығы жұқа, іші ұнға бөгіп тұр;
сол ұннан олар дәмді қамыр илейді. Біз сол
Бұл патшалық та сол аралда. Осында әлемдегі ең қамырдан көп рет дәм татып, жеген едік.
жақсы камфора өседі; оның құны тұтас алтын
тұрады. Бұл жерде бидай, басқа ешқандай нан Сіздерге аралдың осы жағындағы патша-
түрі жоқ; адамдар күріш пен сүтті ғана ішіп- лықтар туралы айтып бердік, ал аралдың басқа
жейді; бұл жерде мен сіздерге айтып өткен ағаш жақтарындағы патшалықтар туралы ештеңе де
айтпаймыз, себебі, біз ол жерде болған жоқпыз.
шарабы да бар. Мына бір таңғажайып туралы да Ол жақта болмауымыз себепті, оны қоя
еске сала кеткен дұрыс: бұл патшалықта ағаш- тұрып, Гавениспола деп аталатын бір кішкентай
тардан жасалатын ұн да бар. Оны былайша ала- арал туралы айтып берейік.

CLXXI ТАРАУ

Осында Некаран [Никобар]643 аралы туралы айтылады

Явадан және Ланбри [Лямури] патшалы- дерге айтайын, үлкен және қымбат ағаштар
ғынан солтүстікке қарай жүз елу миль жүрсеңіз, өседі. Қызыл сандал ағашы, үнді жаңғақтары,
екі арал көрінеді; сол екі аралдың бірі Некуверан қалампыр, бразилия ағашы және көптеген басқа
деп аталады. да жақсы ағаштар бар.
Патшасы жоқ, ал халқы құдды аң секілді: ері Ал енді бұған алып-қосар ештеңе қалмады,
де, әйелі де тыржалаңаш жүреді және әбүйір- сондықтан осы жерден кетіп, басқа,
лерін ештемемен жаппайды; олар пұтқа табыну- Ангаман [Андаман] деп аталатын арал тура-
шылар. Олардың барлық ормандарында, мен сіз- лы айтып берсек сіздерге.

СLХХII ТАРАУ
Бұл тарауда Агаман [Андижан] деп аталатын арал туралы айтылады

Ангаман644 – өте үлкен арал. Патша мұнда дың бастары да, тістері де, көздері де иттікі се-
жоқ. Бұл жерде пұтқа табынушылар тұрады, кілді; олардың барлығының бастары үлкен иттің
оларды да құдды жабайы аң дерсің. Осы кітабы- басындай645. Бұл жерде татымдылықтар көп өсе-
мызда бір адамдар жайлы да айта кетсек орынды ді. Адамдары тым қатігез; Жатжерліктерді ұстап
болар: біле білсеңіздер, жергілікті тұрғындар- алса, жеп қояды. Олар сүт ішіп, әртүрлі ет жейді.

643   Некаран, Некуверан, Потьеде Некуран; Никобар аралдары. Потьеде тағы: «ал басқасы – Гавениспола» [Пуло Го-
миш]. Юлдың пікірінше, Марко Поло осы жерде басқа арал ретінде Ангаманды [Андаманды] айтқан. – В. Бартольд.. Не-
куверан – Некаран, Никубар, екеу ғана емес, он үлкен және бірнеше ұсақ аралдардан тұратын Никобар аралдарының ар-
хипелагы. – И. Магидович.

644   Ангаман – Андаман, Агаман – құрамына жиырма үлкен арал кіретін Андаман аралдары туралы айтылады. –
В. Бартольд. Марко Поло оларды бір арал етіп көрсетеді. – И. Магидович.

645   Марко Поло «итбастылар» туралы ортағасырлық аңыздарды жоққа шығармайды. – И. Магидович.

200 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Ал бұл жердегі жемістер біздің жақтағыға ұқса- бердік, ал енді басқаларын да сипаттайық және
майды. Осы бір әралуан халықтар туралы айтып Цейлон аралы туралы да айтып берсек сіздерге.

CLXXIII ТАРАУ

Бұл жерде Цейлон аралы туралы айтылады

Ангаман [Андаман] аралынан оңтүстік- жоқ деуге де болады; жақұт, топаз, аметист және
батысқа қарай мың миль жүрсеңіздер, шынымен басқа да көптеген асыл тастар өте көп.
де, әлемдегі ең үлкен арал көрінеді. Аралдың айна- Əлемдегі ең әдемі лағыл жергілікті патша-
ласы екі мың төрт жүз миль, ал көне заманда ол ның қолында; ондай лағылды ешкім әлі көрген
одан да үлкен, үш мың алты жүз миль еді; жер- емес және көру де қиын; ол қандай десеңіз:
гілікті теңізшілердің карталарында осылай белгі- ұзындығы бір қарыс, ал қалыңдығы адамның
ленген. Бұл жерде сұрапыл солтүстік желі соғады, қолындай. Бір қарағанда, әлемдегі ең ашық түсті
сондықтан аралдың басым бөлігін су басып кеткен, зат, ешқандай дақтары жоқ, от секілді алаулап
оның көлемі осыған байланысты көне заманда- тұр, ал қымбат болғаны соншалықты, оны ақша-
ғысымен салыстырғанда, біршама азайып кеткен. ға сатып ала алмас едің. Шынымды айтсам, ұлы
Осы аралдағы жағдай туралы айтып берейік хан сол патшаға өзінің жаушыларын жіберіп, сол
сіздерге. Осы жердің патшасы бар, оның аты – лағылды сатып алғысы келетіндігін айтқан: егер
Сендемаин646; халқы – пұтқа табынушылар647, олар патша оны сататын болса, ұлы хан бір қаланың
ешкімге де алым-салық төлемейді. Олар жалаңаш құны тұратын ақшаны төлеуге бұйрық бермек
жүреді, тек ұятты жерлерін ғана жауып қояды. Нан еді. Ал патша лағылын ештемеге бере алмайты-
атаулыдан оларда тек күріш қана бар; бұл жерде нын айтты; себебі, ол атадан қалған, әлемдегі
күнжіт өседі, одан бұлар ет жасайды. Сүт, ет, ешбір бағаға [325] сатпайтынын айтты. Жергі-
күрішпен қоректенеді; осында осыған дейін айтып лікті адамдар батыл емес, әлсіз де қорқақ келеді.
өткен шарап түрі де бар. Мұнда әлемдегі ең жақсы Қажеттілік туындаған кезде, олар басқа елдер
бразилия ағашы көп өседі. мен сарациндерден жауынгерлерді жалдайды.
Ал енді мұны қоя тұрып, әлемдегі ең қымбат Ал енді басқа алып-қосар ештеңе қалмады,
нәрсе туралы айтып берсек. Əлемдегі ең әдемі сондықтан да алға қарай жүре берейік те, Маа-
және ең қымбат лағылдар осы жерден шығады; бар туралы [Коромандель жағасы туралы] айтып
бұл жерде кездесетін лағылдар басқа ешқайда берейік сіздерге.

CLXXIV ТАРАУ
Бұл жерде Маабардың [Коромандель жағасы] үлкен облысы сипатталады

Цейлоннан батысқа қарай алпыс миль қа- қан; ол Ұлы Үндістан деп аталады; бұл жердің
шықтықта Маабардың648 үлкен облысы орналас- қатты бетіндегі Үндістанның ең керемет жері.

646   Сендемаин – малайлықтардың жасағымен бірге Цейлонға екі рет шабуыл жасаған Чандра Банду туралы айтылуы
мүмкін. Жергілікті Сингал династиясының билігі әлсіз болды. – В. Бартольд.

647   Цейлонның байырғы тұрғындарының көбі – Буддаға табынушылар. Тек шалғайдан келген тамилдар ғана аралдың
солтүстік бөлігінде брахманизмды ұстанады. – И. Магидович.

648   Маабар – арабтың «Ма’бар» сөзінен шыққан, «өткел жер» немесе «өтетін жол». Осылайша мұсылмандар Үнді-
станның шығыс жағалауын атаған. – В. Бартольд. Оңтүстік Үндістанда «Коромандель жағалауы» деген атпен танымал.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 201

Бұл облыста бес патша бар; олардың бәрі бір ған адамдары шағын қайықтарға отырып, сол
туған бауырлар болып келеді; әрқайсысы туралы жерде судың астына сүңгиді, кейде төрт қадамға,
жіктеп айтып берейік. кей кезде бес, сөйтіп, он екі қадамға дейін те-
Бұл ел әлемдегі ең керемет, ең бай ел, оның реңдікке сүңгіп, ауасыз шыдай алғанынша сол
себебі мынада: облыстың тұйықталар шетінде тереңдікте қалады; теңіздің түбінде олар теңіз
ағалы-інілілердің бірі – Сендер-банди Давар649 устрицалары деп аталатын қабыршақтарды те-
патшалық етеді. Оның патшалығында таңғажа- ріп алады.
йып әрі ірі інжу бар; оларды іздеп тауып, теру Осы устрицаларда інжудің ірілі-ұсақты бар-
тәсілі мынадай: әлгі теңіздегі арал мен құрлық лық түрлері бар; інжу осы бір қабыршақтардың
арасында тереңдігі он-он екі қадамнан аспайтын етінде болады. Міне, олар інжуді осы тәсілмен
бұғаз бар, оның барлық жеріндегі тереңдігі тереді; бұл жерде олардың мөлшері қаншалықты
осындай болса, кейбір жерлерінің тереңдігі екі- көп екендігін айтып жеткізу қиын. Бұл жердің
ақ қадам болады650. Осы жерден інжу теріледі, інжуі бүкіл әлемге таратылады. Жергілікті жер-
оның тәсілі мынадай: сәуірден мамырдың орта- дің патшасы бұдан түскен салықтан орасан зор
сына дейін олар үлкен де шағын кемелермен байлық жинайды. Мен сіздерге шындықты айта-
жүзіп барып, алдымен, Бетталарға651 келіп тоқ- йын, ірі інжуі бар қабыршақтар мамыр айының
тайды, ал содан кейін тағы алпыс миль әрірек ортасынан бастап болмайды; олар тағы да әрі-
жүзіп, теңізге шығады, сол жерде зәкір тастап, рек, үш жүз миль қашықтықта болады және сол
шағын қайықтарға ауысып отырады; інжу теру жерден оларды қыркүйектен бастап, қазанның
осы жерден басталады. ортасына дейін тереді.
Бұл жерде көпестер баршылық; олар әлгі Маабардың елінде ешкім киімді пішіп, тігу-
жерде қоғам құрып, сәуірден мамырдың ортасы- ді білмейді; мұндағы адамдар жыл бойында жа-
на дейін інжу теру маусымы кезінде адамдарды лаңаш жүре береді. Бұл жердің ауа райы керемет,
жалдап, оларға жалақы төлейді. Көпестер са- суық та, ыстық та емес, рахат, сондықтан да,
лықты былай төлейді: ең алдымен, патшаға олар әбиүрін мата қиқымымен жаба салып, жа-
оның ондық үлесін береді; сонымен бірге, суға лаңаш жүреді. Басқаларды былай қойып, патша-
сүңгігіш інжу терушілерге зиянын келтірмеу ның өзі де осылай жүреді, бірақ бір айырма-
үшін балықтарды дуалайтындарға да төлейді. шылығы, ол өз әбиүрін қымбат та жақсы мата-
Көпестер оларға үлестің жиырма бөлігін бе- мен жауып, мойнына бағалы асыл тастардан ал-
реді. Абривамаиндер652 балықты күндізгі уақыт- қа тағады, алқасы лағыл, жақұт, зүбәржат және
тың бірінде дуалайды, ал түнде дуаның күші жо- тағы басқа асыл тастардан жасалған. Бұл алқа
йылады да, балықтар өз еркінше сайран құрады; өте қымбат тұрады. Сонымен бірге, патшаның
абривамаиндер [брахмандар] барлық аң-құстар- мойнында ұзындығы бір шаршы болатын жұқа
ды, жануарларды дуалайды. Көпестердің жалда- жібек бауы болады, ол бауға өте бағалы деген

Пол бұғазынан басталып, Неллуру қаласына дейін солтүстік-шығысқа қарай созылады. – И. Магидович.

649   Сандер-банди Давар – осы аймақтың билеушісі Сундара Панди және оның бауырлары туралы айтылады. Ал «да-
вар» сөзі жергілікті билеушілердің лауазымын білдіреді. – В. Бартольд.

650   Пол бұғазы туралы. – И. Магидович.

651   Бетталар – Путталам, Цейлон аралының батыс жағалауындағы теңізге жақын қала. – И. Магидович.

652   Абривамаиндер – немесе абрайамаиндер, брахмандар. – В. Бартольд.

202 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

жүз төрт ірі де керемет інжу мен лағыл тасы ті- әйелдерінің саны – бес жүз. Егер ол әдемі әйелді
зілген. Бауда тізілген жүз төрт тастың болуының немесе қызды көріп, ұнатып қалса, оны әйел-
себебі мынада: олардың заңы мен салт-дәстүрі дікке алады. Мұнда мынадай бір жағдай болды:
бойынша, әр күні таңертең және кешке пұттар- патша ағасының көрікті әйелін көріп, оны өзіне
дың құрметіне жүз төрт дұға жасалуы қажет; алып алып, жібермей қояды. Ал ағасы өте ақыл-
оның ата-бабасы болып келетін басқа патшалар ды адам екен, осыған көніп, айғай-шу көтермей-
да осылай дұға жасаған және бұған да солай дұға ді. Сондай-ақ, патшаның тағы бір таңғажайып
жасауды өсиет етіп қалдырған; сол себептен, па- ерекшелігі бар: оның адал да сенімді малай-қыз-
тша мойнына жүз төрт асыл тас тізілген бауды метшілері көп, өз айтуларынша, олар патшасына
тағып жүреді. Патшаның қос білегінде асыл тас екі дүниеде де адал қызметші болады екен. Олар
пен аса құнды я ірі інжуден жасалған үш-үштен патша сарайында қызмет етеді, әрқашанда оның
алтын білезік болады; аяқтарына да дәл сондай, қасынан табылып, қайда барса, бірге еріп жү-
асыл тас пен інжуі бар үш-үштен алтын сақина реді; патшалықта олардың билігі күшті. Патша
тағады. Патшаның бір өзінде осыншама керемет қайтыс болып, оның денесін үлкен отқа өртеген
бағалы інжу мен асыл тастарының болуы айтар- кезде, оған адал да сенімді дос болған бектердің
лықтай таңғаларлық! Сізге қалай айтсам бола- барлығы отқа секіріп, онымен о дүниеде де ажы-
ды? Патшаның бойындағы асыл тастар мен ін- рамай бірге болу үшін бірге өртенеді. Сонымен
жу-меруерт, шынын айтқанда, бір ірі қаланың бірге, тағы мынадай дәстүр бар: патшадан қал-
құнына тең. Оның барлығының құны қанша ған зор байлыққа мұрагері тиіспейді, тек: «Ма-
екендігін ешкім де нақты айта алмайды. Оның ған әкемнің зор байлығы мен халқы қалды, бірақ
бір өзінде осыншама асылдың болуына таң қа- мен де байлықты әкем сияқты жинай аламын», –
луға болмайды, бұл асыл тастар мен інжу- дейді. Сонымен, мұндағы патшалар өз байлық-
меруерттің барлығы оның патшалығына тиесілі. тарын шашпайды, оларды бір-біріне мұраға қал-
Сізге, сонымен бірге, мынаны айтамын, осы пат- дырады; әрқайсысы өз байлығын жинайды; сол
шалықтан бірде-бір ірі де аса бағалы асыл тас себепті, бұл жерде осындай орасан зор байлық
пен салмағы saie астам інжу-меруертті әкетуге бар.
ешкімнің құқығы жоқ. Жыл сайын патша өз пат- Бұл елде жылқы деген атымен жоқ және
шалығындағы адамдардың қайсысында жақсы бүкіл жылдық табысы немесе оның үлкен бөлігі
інжу-меруерт, асыл тастары болатын болса, са- жылқы сатып алуға жұмсалады, ол мынадай түр-
райға алып келуін, осы асыл тастар мен інжу де жүзеге асады: Курмоза [Ормуз], Киша [Кейс],
үшін екі есе құн төлейтінін айтып, жар салады. Дуфара [Зафар], Соера [Эс-Сохар], Адена және
Бұл патшалықта жақсы асыл тастар үшін екі есе басқа да облыстардың көпестері соғысқа мінетін
құн төленетін дәстүр бар; көпестер, сол сияқты, я басқа да асыл тұқымды, жақсы жылқыларды
өздерінің жақсы да әдемі тастары болатын бол- сатып алады да, оларды кемелерге тиеп әкеліп,
са, сарайға алып барады: сол жерде жақсы бағаға осы патша мен оның төрт патша-бауырларына
сатады; сол себептен, патшаның осындай орасан сатады; олар жылқының әрқайсысын бес жүз ал-
зор байлығы мен көп асыл тас, інжу-меруерті тын saie сатады, ол жүз күміс маркадан астам
бар. бағаны құрайды. Жыл сайын патша екі мың не

Қазір мен сізге басқа да таңғажайыптар ту- одан да көп жылқы сатып алады; оның бауыр-
ралы айтып берейін; мәселен, патшаның заңды лары да соншамасын алады; ал жылдың аяғында

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 203

сол жылқылардан бір жүзі де қалмайды, себебі, киелі жануар. Оның етін олар аш болса да же-
өліп қала береді; олардың ат бапкерлері жоқ, мейді және ол жануарды ешкім ешқашан өлтір-
жылқыларды күтіп-баптай алмайды, күтім көр- мейді.
меген соң, жылқылар жаппай қырылады; жыл- Мұнда ерекше адамдар бар, оларды гундар
қыларды сатуға әкелетін көпестер атбегілердің деп атайды; олар жылқының етін жейді, бірақ
бұл жаққа келуіне жол бермейді, оларды мұнда бұқаны өлтірмейді; егер де бұқа өзі өліп қалатын
өзімен бірге әдейі әкелмейді, патшалардың жыл- болса немесе басқа біреу оны бауыздаған жағ-
қы баптаушысы болмағаны көпестерге тиімді. дайда ғана олар бұқа етін жейді. Олар өздерінің
Осы патшалықта тағы мынадай да дәстүр үйлеріне бұқа майын жағады.
бар: қандай да бір жауыздық жасаған жанға өлім Сондай-ақ, олардың тағы бір мынадай дәс-
жазасы кесілген болса, яғни, патша оны өлім жа- түрі бар: патша мен оның бектері, сол сияқты,
засына бұйырса, ал өлімге кесілген адам пұттар- барлық басқа адамдар жерде отырады; ал егер
дың құрметіне, оларға деген сүйіспеншілігін біл- олардан «неге мәртебелеріңе қарай отырмай-
діру үшін «өз-өзін өлтіремін» деп мәлімдесе, па- сыңдар?», – деп сұрасаң, олар: «жерде отырудың
тша оған келісім береді, сол кезде оның туыста- өзі үлкен құрмет, біздің барлығымыз жерден жа-
ры мен достары оны екі аяқты күйме арбаға ралғанбыз, сол жер қойнына қайтып барамыз», –
отырғызып, оған он екі пышақ береді де, бүкіл деп жауап береді; жерге деген құрметті олардан
қаланы аралатады және: «Батыл, ержүрек әлде- асып ешкім көрсете алмайды, сол сияқты, бірде-
кім әлдебір құдайдың құрметіне өз-өзін өлтіруді біреуі жерге қырын қарамайды.
қалады», – деп дауыстап жар салады. Міне, мен Мен сізге мынаны айтамын, гоилер [пари-
айтып бергендей, олар оны бүкіл қала ішімен лер] өлген бұқалардың етін жейді, оның арғы
алып жүреді, өлім жазасы орындалатын жерге ата-бабалары апостол әулие Фоманы өлтірген
жеткенде, өлімге кесілген адам пышақты қолына адамдар. Сонымен бірге, мынаны айтайын, сол
алып, «Əлдебір құдайға деген махаббатым үшін гоилер әулие Фоманың денесі жерленген жерге
өз-өзімді өлтіремін», – деп бар даусымен жар са- кіре алмайды және он я жиырма адам болсын,
лады. Содан кейін пышақты алып, бір қолын ке- әулие Фоманың денесі жерленген сол бір жерде
седі, сосын екінші пышақпен екінші қолын кесе- бір гоинің өзін ұстап тұра алмайды; қасиетті
ді; үшінші пышақты ішіне сұғады. Тағы сізге не дененің қуаты ол жерге әлгілерді дарытпайды.
айтайын? Ол өзін пышақтармен өлгенше кескі- Бұл патшалықта күріштен басқа нан жоқ.
лейді, ал өлген бойда оның туыстары аса зор Тағы бір ерекше жай туралы айту қажет: бі-
қуанышпен оның денесін өртейді. лесіз бе, бұл жерде күшті айғыр мен әлді биеден
Мен сізге осы патшалықтағы өзге де дәстүр қисық аяқты, ешнәрсеге жарамсыз, мініске де
туралы айтып берейін: біреу қайтыс болып, келмейтін құлын туады.
оның денесін өртеген кезде, оның зайыбы отқа Бұл жақтың адамдары соғысқа жалаңаш кү-
секіріп, ерімен қоса өртенеді; мұндай әйелдер йі, қолдарына найза мен ұштықтарын ұстап атта-
көп мадақталады. Шындығына келгенде, жаңа нады; олардың бойында батылдық та, батырлық
ғана мен сізге айтып өткен нәрсені әйелдердің та жоқ, өздері өте әлсіз, қорқақ келеді. Олар бір-
көбі жасайды. де-бір жабайы аң мен жан-жануарға жәбір көр-
Осындағы халық пұттарға тәу етеді, көбі сетпейді, ал егер қой етін, немесе басқа да мал я
бұқаға сыйынады; олардың айтуынша, бұқа – құс етін жегілері келсе, оларды сою үшін өз дін-

204 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дерін ұстамайтын сарациндерді немесе басқа- етеді, бұның барлығы олардың астрономияға,
ларды мәжбүрлейді. сиқыр, дуа, геомантия білетін жұлдыз санаушы-
Сондай-ақ, олардың мынадай да дәстүрі бар: ларға қатты сенетінін білдіреді.
күніне екі рет, таңертең және кешке бүкіл еркек- Осы патшалықтағы және бүкіл Үндістан-
тер мен әйелдер жуынады, жуынбай тамақ жеп, дағы аң-құстар біздікіне ұқсамайды. Тек бөдене
су да ішпейді; кім де кім күніне екі рет жуынба- ғана біздің бөденеге ұқсас, қалғандарының по-
са, дінбұзар саналады. Бұл патшалықта кісі өлті- шымы бөлек. Мен сізге шынымды айтайын, бұл
руші қанышерлерді, ұрлықшыларды, жалпы, жерді жарқанаттар мекен етеді; бұл құстар түнде
барлық қылмыскерлерді қатаң жазалайды. Көбі ұшады және өздері түксіз әрі қанатсыз болып ке-
шарап ішпейді, кім де кім ішетін болса, я теңізші леді; пошымдары қаршыға сияқты, ал мұндағы
болса, олар ештемеге кепіл бола алмайды; те- қаршығалар қарға сияқты қап-қара және біздікі-
ңізге шығатындарды қайсар адамдарға балайды. не қарағанда үлкендеу болып келеді; өздері өте
Ал тәттіні жақсы көруді олар күнәға жатқыз- ұшқыр және қорегін жақсы табады654.
байды. Тағы да мынаны айта кету қажет: білесіз бе,
Бұл жердің аптап ыстығы сондай, таң қала- олар өздерінің жылқыларына күріш пен басқа
сың. Сол себепті, халқы жалаңаш жүреді. Жаң- дәмдеуіштер қосып қуырған еттен береді. Ғиба-
быр тек маусым, шілде, тамыз айларында ғана датханаларында еркек, әйел құдайлардың бейне-
жауып653, ауаны тазартады; егер ол болмағанда, лері көп; көп қыздар пұттардың еншісіне беріле-
бұл жерде жан баласы төзе алмайтын аптап ді, бұл іс былайынша жүзеге асырады: ата-ана-
ыстық тұрар еді; жаңбырдың арқасында ондай лары қызын өздері көбірек сыйынатын пұтына
ыстық болмайды.. береді; қызды берген соң, пұт ғибадатханасының
Оларды бет-әлпетінен тануға болатын көп- тақуаларына да пұттардың көңілін аулайтын
теген белгілері болады: адамның түр-әлпеті бо- қыздар керек болып қалады, олар сол жерге жи-
йынша еркек пен әйелді танып-біледі, олардың налып, ән айтып, би билеп, той тойлауды бастай-
жақсы я жаман қасиеттерін айырады; аң-құс- ды. Мұндай қыз-қырқын көп; олар аптасына да
тарды кездестірген жағдайда, олардың қайсысы айына да көп рет осы жерден табылады. Сол
нені білдіретінін жақсы түсіндіріп береді. Бұлар қыздар өздері берілген пұттарға тәтті тағамда-
сияқты ырымға сенетіндер мына дүниеде жоқ, рын да әкеледі. Тағам әкеп, пұттарды былайын-
сірә; олар ненің жақсы, ненің жаман екенін біле- ша тамақтандырады: ет пен басқа да тәтті-дәм-
ді. Біреуі жолға шыққанда, қараторғай даусын ділерін дайындап, ғибадатханадағы пұттарға
естіп қалып, мұны жақсылыққа жорыса, әрі қа- әкеп, қарсы алдындағы үстелге қойып кетеді де,
рай жүре береді, жамандыққа жорыса, сол орны- сол күйінше біраз уақытқа қалдырады, бұл
на отыра кетеді, болмаса, кері қайтып оралуы да уақытта өздері ән айтып, билеп, мүмкін болса,
ғажап емес. Сондай-ақ, мынаны айтқым келеді, көңіл де көтереді. Үлкен тақсыр ішіп-жеп бол-
осы патшалықта ұл я қыз нәресте дүниеге келісі- ды-ау дейтіндей уақыт өткенде, қыздар пұттың
мен, әке-шешесінен оның туған күнін, айын, қай рухы тамақтанып болды деп, тағамдарын ол
айда және қай сағатта туғанын жазуын талап жерден әкетіп, енді өздері тойлатуды бастайды,

653   Марко Поло айтқан жаңбырлы кезең Үндістан түбегінің шығыс бөлігінде емес, батыс бөлігінде болады. – В. Бартольд.
654   Пондишериде мекендейтін патша ақтұйғындары туралы айтылады. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 205

болған соң, үйлеріне тарқайды. Өздерін бұйыр- лықта көптеп кездеседі. Патшалықтың істері,
ған бір бек жар етіп алғанша, қыздар осылайын- әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері туралы көп
ша өмірлерін өткізе береді; мен баяндап берген- айтылды; енді басқа, Мутифили [Телинган] пат-
дей өмір салтын ұстанатын қыздар бұл патша- шалығына тоқталайық.

CLXXV ТАРАУЫ

Осы тарауда Мосул [Телинган] патшалығы сипатталады

Менебардан солтүстікке қарай мыңдаған Бұл жерде үлкен де терең алап бар, оның айна-
миль қашықтықта Мутфили патшалығы бар; бұл ласындағы құз-қияларда үңгірлер орналасқан;
патшалықты данагөй патшайым басқарады. Па- онда баруға жан баласының жүрегі дауаламай-
тша күйеуі қырық жыл бұрын қайтыс болған кез- ды, сондықтан адам баласы мынадай тәсіл
де, ол: «Жан-тәніммен сүйіп, барша жақсылық- қолданады: олар ет кесегін алып, терең алапқа
ты тілеген зайыбым қайтыс болды, енді қайтара тастайды; ет кесегі алмаздың ортасына түсіп,
күйеуге тиюіме Құдайдың өзі қарсы», – деп жа- оған түйреліп қалады.
риялаған. Сөйтіп екінші рет күйеуге тиген жоқ. Бұл тауларда жылан аулағыш ақ қырандар
Қырық жыл бойы патшайым өз патшалығын баршылық; терең алаптағы етті сол қырандар-
даналықпен биледі, өзінің патша жұбайы көзі ті- дың көзі шалса, құлдырай шүйіліп, іліп ала жө-
рісінде қалай билеген болса, ол да сондай әділ неледі; бұл кезде адамдар қыранның қайда ұш-
билік жүргізді. Осы патшайымды жақсы көрген қанын көзден қалт жібермей бағып тұрады да,
сияқты, халқы басқа ешбір патша, не бір патша- қыран жерге қонып, етті шоқи бастаған кезде,
йымды жақсы көрмеген. бар дауыстарымен айқайға басады, өзіне қауіп
Бұл жерде пұтқа табынушылар тұрады және төнді деп шошыған қыран жемін тастай салып,
олар ешкімге алым-салық төлемейді. Олар кү- ұшып кетеді. Осы кезде адамдар да жүгіріп же-
ріш пен ет жеп, сүт ішеді. Бұл патшалықтан ал- тіп, етке түйрелген бірсыпыра алмазды тауып
маз тауып алып жатады, қалай екенін айта- алады. Алмазды табудың тағы басқа да жолдары
йын:бұл жерде алмаз тауып алуға болатын тау- бар: қыран алмазды етпен бірге шоқып жеп қой-
лар туралы естисіздер. Жаңбыр төксе, жауын са, түнде ұясына ұшып барған кезде, саңғыры-
суы тау мен үңгірлерден жылға салып ағып келе- ғымен бірге шығарып тастайды; адамдар сол
ді, артынан соң, адамдар әлгі суы тартылған ар- жерге барып, қыран саңғырығы арасынан көпте-
налардан алмаз іздеуге шығады және көптеп та- ген алмаздарды тауып алады. Өздеріңіз естіген-
уып алып жатады. Жалғыз тамшы да тамбайтын дей, алмаз табудың үш жолы бар. Алмаз деген
жаз мезгілінде көп алмазды таудан табуға бола- бұл патшалықтан басқа, жер-жаһанның ешбір
ды; алайда, мұндағы ыстық аптапқа төзу мүмкін жерінде жоқ; мұндағы алмаздар көп болғанымен
емес. Бұл тауларда үлкен де жуан жыландар көп- қоймай, аса сапалы. Олардың ең кереметтері
теп кездеседі, адамдар бейсауат жүруге қауіпте- біздің христиан елдеріне кетеді деп ойламаңыз-
неді, ал бара қалған жағдайда, үлкен де ірі алмаз- дар; оларды ұлы ханға, осы ел мен патшалық-
ды молынан табады. Жыландарға келсек, олар тардың бектеріне апарады; байлықтары жетіп-
улы да жалмауыз болып келеді; жыландар ме- артылатын олар бүкіл қымбат тастарды да сатып
кендейтін үңгірлерге жан баласы аяқ басуға име- алады. Алмазды айттым, енді басқасын суретте-
неді, ал алмазды ол жерден басқа жолмен алады. йін. Бұл жерде әлемдегі ең жұқа да әдемі, ең

206 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

қымбат, қойдың жүнінен тоқылғандай керемет көп, әлемдегі ең ірі қойлар да осы жерде кездесе-
деген бокоран тоқылады. Оның әдемілігі мен ді. Басқа айтарым жоқ, осымен бұл патшалық ту-
әсемдігі соншалық, барлық патшалар мен пат- ралы сөзді тәмамдаймыз, енді апостол әулие Фо-
шайымдар соны киеді. Бұл жерде ірі қара мал маның сүйегі жатқан жер туралы айтып берейін.

СLХХVІ ТАРАУ

Бұл тарауда апостол әулие Фоманың

сүйегі жерленген жер туралы айтылады

Əулие Фоманың шірімей сақталған мүрдесі ашуланыпты; олар бектен бұлай жасамауын өті-
Меабар655 облысында, көпестерден басқа ешбір ніпті; ал бек қатыгез де тәкаппар жан еді; ол
жан кірмейтін жерде жатыр, осы жерден шыға- христиандардың өтінішін құлағына ілмей, олар-
рылатын тауарлар өте көп. Бұл – шалғай жер, дың қарсылығына қарамастан, өз қалауынша,
алайда, бұл жерге христиандар да, сарациндер барлық үйлерге күрішті үйіп төгіп тастапты.
де қажылыққа көп келеді. Жергілікті сарацин- Оның сол бір әрекетінен кейін, міне, қандай ұлы
дер, мен сіздерге айтайын, әулие Фомаға қатты ғажайып болды: дәл сол түні оған аша ұстаған
сенеді; ол – сарацин, ұлы пайғамбар болған де- әулие Фома келеді. Əулие бектің тамағына аша-
седі; оны анаиран деп айтайды; яғни ол әулие сын тіреп, оған: «Кім болсаң да! Менің үйлерім-
адам деген сөз. ді босатпасаң, жаман өліммен өлесің!», – деген
Ал мен сіздерге, міне, мынадай бір керемет екен.
туралы айтып берсем: осында қажылыққа келе- Осыны айтқан әулие ашасымен бектің тама-
тін христиандар еліне қайтқанда, әулие Фома ғынан қаттырақ қысып жіберіпті; бектің тамағы
жатқан жерден топырақ алып қайтады: кім де қатты ауырғаны сонша, өліп кете жаздаған екен;
кім безгек ауруына шалдықса, мейлі ол төрт не- әулие Фома осыдан кейін кетіп қалыпты. Бек
месе үш күншілік ауру болсын, немесе басқа таңертең ерте тұрып, барлық үйлерді күріштен
дерт түрі болса да, сол киелі топырақ қосылған босатуды бұйырыпты; ол өзіне әулие Фоманың
[суды] ішкізеді; науқас адам сол судан ішсе, ау- өзіне қалай келгендігін және оның келуін ұлы
руынан айығып кетеді. Кез келген науқас сол ғажайыпқа балайтынын айтыпты. Христиандар
суды ішкен кезде, дертінен айығып жүре береді. қатты қуанып, шаттанған екен; олар әулие Фома-
Əлгі топырақтың түсі қызыл болып келеді. ны мадақтап, оған шексіз алғысын жаудыра ба-
Мен сіздерге И. Т. бері 1288 ж. болған тағы стапты; баталарын бағыштапты. Осында жыл
да бір ұлы ғажайып туралы айтып берейін. сайын таңғаларлық оқиғалар болып жатады; сол
Осында қызмет ететін бектердің бірінде күріш оқиғаларды естіген әрбір адам оларды үлкен
көп болған екен, ол шіркеудің айналасындағы ғажайыпқа жатқызады; бұл жерге келген мүге-
барлық үйлерге сол күрішті толтырып тастапты. дектер мен енжар христиандар дертінен айығып
Шіркеу мен қасиетті жерлерді күзеткен христи- кетеді.
андар пұтқа табынушы бектің үйлерге күріш Ал енді әулие Фоманың қалай өлтірілгендігі
толтырып тастауының салдарынан қажылыққа туралы айтайық. Əулие өз баспанасынан аулақ-
келушілерге тоқтайтын жер қалмағанын көріп, та, орман ішінде Жаратқан Құдайға дұға жасап

655   Менебар – Меабар, Маабар, Коромандель жағалауы (СLХІV тараудың түс. қар.). – И. Магидович. 207

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

жатқан екен, ал оның айналасында тауыстар жү- айтуынша, Құдайдың да, оның барлық әулие-
ріпті. Тауыстардың көп болғаны соншалық, бү- лердің де терісінің түсі қара; олар өз құдайлары
кіл әлемнің тауыстары осы жерге шоғырланған мен балалары туралы осылай дейді; олардың
ба дерсің. Əулие Құдайға дұға оқып жатқан кез- түсінігінде, шайтандар аппақ; сондықтан, олар-
де, жақын маңда жүрген гуи656 руы мен тайпасы- ды, сіздер естігендей, ақ түсті қылып бейнелей-
нан шыққан бір пұтқа табынушы біреу тауысты ді. Пұттардың мүсінін де олар қап-қара қылып
көздеп, садақтан оқ жіберіпті; тауысты атамын жасайды.
деп көздеген ол әулиені көрмепті, оны оң жақ бү- Жергілікті адамдар бұқаны қасиетті санап,
йірінен жарақаттапты; жарақаттанған әулие ақы- оған қатты сенеді, сондықтан, соғысқа аттанған
рындап Жаратушыны мадақтауын жалғастырған кезде, мен сіздерге осы кітаптың бір тұсында ай-
екен; сол жарадан әулие Фома қайтыс болыпты. тып өткен жабайы бұқаның түгін өздерімен бірге
Бірақ осы жерге келгенге дейін ол нубия- ала кетеді. Салт атты адам бұқаның түгін өз
лықтардың көбін христиандыққа бет бұрғызған атының мойнына, ал жаяу сарбаз қалқанға неме-
екен. Кезі келгенде біз ол туралы осы кітапта се мойнына тағып алады; сол түктердің өзін
кеңірек айта жатармыз. құтқаратынына, аман-есен алып шығатынына
Жаңа туған нәрестенің денесін қарайту үшін имандай сенеді. Соғысқа аттанғандардың бәрі
аптасына бір сезам майын жағады; олардың өз- осы ырымды жасайды; сондықтан да, жабайы
дері де туғанда, терісі қара болып туады, бірақ бұқаның түгі қымбат тұрады. Егер соғысқа ат-
адамның терісі неғұрлым қара болса, соғұрлым танғандардың бірінде мұндай түк болмаса, ол
ол әдемірек болып саналады. өзіне сенімсіз болады. Ал енді бұл жерден кетіп,
Өз құдайларының және пұттарының сурет- абруемаиндер [брахмандар] облысы туралы
терін олар қап-қара қып, ал шайтандардың суре- айтайық сіздерге.
тін қардай аппақ қылып бейнелейді. Олардың

СLХХVІІ ТАРАУ
Бұл тарауда абрайамандар [брахмандар] туған

Лар [Конкан?]657 облысы туралы айтылады

Əулие Фоманың шірімей сақталған мүрдесі ларды өлтірмейді, өлтірсе, күнә деп санайды,
көмілген жерден батысқа қарай Лар облысы сондықтан да, жан-жануарды өлтіріп алудан сақ-
көрінеді, әлемдегі барлық абраймандар658 о баста танып жүреді. Барлық абрайамандар өздеріне
осы жерден шыққан; олар әлемдегі ең жақсы са- тән белгі бойынша танылады: олардың бәрі
удагерлер, адал, тек шындықты айтады және иықтарына қағаз жіптен жасалған бау тағып жү-
өлсе де өтірік айтпайды. Олар ет жемейді, шарап реді, оны кеудесі мен арқасынан өткізіп, келесі
ішпейді және өздерінің әдет-ғұрыптарына сай қолының астынан байлап қояды; қай жерде
адал өмір сүреді. Тек өз әйелдерімен ғана тұра- жүрсе де, сол бір белгі бойынша оларды тануға
ды; бөтен біреудің затын алмайды, жан-жануар- болады.

656 Goui, gaui – парилер, қол тигізбейтін. – В. Бартольд.

657   Лар – Гуджараттың маңында тұрған Лат-деса аймағының мұсылманша атауы. – В. Бартольд. Орталығы Саймур
қаласы (қаз. Чаул) болған, Конкин аймағындағы Бомбейден оңтүстікке қарай орналасқан. – И. Магидович.

658   Брахмандар туралы айтылып отыр. – В. Бартольд.

208 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Бұл жерде бай да қуатты бір патша бар; ол қалмайынша ешбір жасыл өскінді де жемейді;
інжу мен асыл тастарды сатып алуға құмар. Ма- мейлі ол шөп болсын, мейлі тамыр болсын, бә-
бар [Коромандель] патшалығындағы Солиден рібір; барлық жасыл өскіннің жаны бар деп са-
әкелінетін бүкіл інжуді сол жақта сатып алын- найды. Лар облысының тұрғындары жерде
ғаннан екі есе бағасын беріп алмаққа көпестер- ұйықтайды; олар астына ештеңе де төсемейді,
мен келісім жасасып қойған. Соли659 – бүкіл Үн- үстеріне де ештеңе жамылмайды; осындай жағ-
дістандағы ең жақсы, ең тамаша облыс, ол жер- дайда өмір сүре отырып, олардың өліп қалмай,
ден әлемдегі ең жақсы інжу шығарылады. Аб- керісінше, ұзақ өмір сүретіндігі бір ғажап.
раймандықтар Мабарға барады, олар сол жерде Олардың іштерінде ғибадатханаларда тұ-
кездескен бүкіл жақсы інжуді сатып алады да, рып, пұттарға қызмет ететін діни адамдар да бар.
оны патшаға апарады; інжудің құны қандай бол- Оларды сынақтан өткізгенде, былай өткізеді:
са да, шын бағасын айтады; ал патша оларға екі пұттарға сыйға тартылған қыздарды шақыртып,
есе артық төлейді, ешқашан одан аз төлеген пұттардың қасына бекітілгендерді құшақтап,
емес. Сондықтан, оған көптеген ірі де жақсы ін- сүюге мәжбүрлейді; қай-қайсысы желігіп кетпе-
жуді әкеліп береді. се, оларды дұрыс санап, қастарында ұстайды,
Олар тыр жалаңаш жүреді және одан еш қай-қайсысы желікке еріп кетсе, оны маңдары-
ұялмайды: «Біз бұл әлемдегі ешнәрсеге құштар нан қуып тастайды, «біз қасымызға ләззат-құ-
болмағандықтан, жалаңаш жүреміз. Біз бұл марларды ұстамаймыз» дейді.
өмірге киімсіз, тыржалаңаш күйде келгенбіз. Кү- Олар қатыгез де залым пұтқа табынушылар.
нә болып табылатын тән қалауларымыз болма- Өлгендерді өртеп жібереді. Өздерінің пайымын-
ғандықтан, сіз өзіңіздің қолыңызды немесе ша, оған себеп мынадай: егер өліктерді өртеме-
өзіңіздің бетіңізді көрсетуіңізге ұялмайтындай, се, мәйітке құрт қаптап, оны жеп тауысқаннан
біз де өзіміздің жалаңаш күйімізден ұялмаймыз. кейін, аштан қатар еді, ал мәйіттің жанына осы
Сіздер өздеріңіздің жалаңаштығыңыздан ұяла- үшін ауыр күнә жазылар еді. Сондықтан да, олар
тындарыңыз өз бойларыңызға тән құмарлық тү- өліктерді өртеп жібереді. Олардың айтуынша,
ріндегі күнәнің бар екендігін сезінесіздер, сон- құрттың да жаны бар.
дықтан да, ұяласыздар». Біз сіздерге сол бір пұтқа табынушылардың
«Неліктен сендер жалаңаш жүруге ұялмай- әдеттері туралы айтып бердік, ал енді бұл жер-
сыңдар?», – деп сұрайтындарға олар осылай деп ден кетейік. Сіздерге бір тамаша хикаятты айтып
жауап береді. берсек деймін: Цейлон аралы туралы айтқан кез-
Тағы бір нәрсе туралы айта кетсем сіздерге, де, сол хикаят туралы айтуды ұмытып кетіппіз.
олар ешбір жәндікті, малды, шыбын, бүргені, Ал, тыңдаңыздар бұл хикаятты, оның тамаша
шошқа мен құрттарды да өлтірмейді. Олардың әңгіме екендігіне өздеріңіз көз жеткізе жатар-
айтуынша, олардың бәрі де жан иесі, сондықтан, сыздар.
оларды жеу – күнә болып саналады. Олар кеуіп

659   Соли – бәлкім, Мадрастан оңтүстік-батысқа қарай Чола немесе Соладесам мен бірге басты қала Канчипурам тура-
лы айтылып отыр. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 209

СLХХVІІІ ТАРАУ

Тағы Цейлон аралы сипатталады

Осыған дейін кітабымызда біз Цейлон – үл- шалықты да қабыл алады деп шешкен екен. Ол
кен арал деп айтқан едік. Осында өте биік, тік ұлын тамаша сарайға орналастырып, қызметіне
құз болып келетін тау660 бар. Оған шығудың бір хас сұлу, сүйкімді деген отыз мың қыздарды бе-
ғана жолы болады: сол бір тауға темірден жасал- ріп қойыпты; ол жерде ер адам атымен жоқ, тек
ған шынжырлар байланған, олар тауға өрмелеп қыздар ғана болыпты; олар жатар кезде ханзада-
шығу үшін әдейі бекітілген. Тау шыңында біздің ны төсегіне жайғастырып, үстел басында да
арғы атамыз Адамның ескерткіші тұр деседі, са- қызмет көрсетіпті, күні бойы қасынан үйіріліп
рациндер осы жерде Адамның қабірі салынған шықпай, ән салып, би билеп, патша бұйрығы-
десе, пұтқа табынушылар – Сергаум Боркам- мен, барынша оның көңілін аулапты; бірақ олар
ның661 ескерткіші орнатылған дейді. Сергаум ал- да ханзаданың нәпсісін оята алмапты; ол дана-
ғашқы адам болатын, алғашқы пұт соған арна- лық қалпын жоғалтпай, қайта тақуалығын кү-
лып жасалған; өздері оны ең керемет адамға ба- шейте түскен екен. Ханзада662 олардың пайы-
лайтын; соны ең алғашқы әулие деп танып, пұт мынша, қасиетті өмір кешкен; сарайдан өмірі
бейнесін жасаған. шықпаған, айналасындағы дені сау жандар бол-
Ол бір бай да қуатты адамның ұлы болыпты; маса, өлген адамды ешқашан көрмепті; әлсіз,
өмірін тамаша өткізген, пендешілік туралы еш- қарт адамдарды оған көрсетуге әкесі тыйым
теме естігісі де келмепті, патшалық құрғысы да салған екен.
келмеген екен. Ұлының патшалық құрғысы кел- Бірде сол бозбала жолда келе жатып, өлген
мейтінін, фәни жалған жайында ештеме естігісі адамды көріпті; бұған дейін өлген адам көрмеген
де келмейтінін әкесі де біліпті; осынысы үшін ол шошып қалған екен.
уайымдап, ұлының қызығушылығын оятпаққа «Бұл не?», – деп сұрапты, қасындағы адам-
ұсынбаған нәрсесі қалмаған; оны таққа отыр- дардан.
ғызып, толық билігін қолына беремін де деген; «Өлік», – деп жауап беріпті оған. «Сонда
патша тәжін де беріп, ұлының патша болғанын қалай? – дейді ханзада. – Адамдар өле ме?»
ғана көргісі келетінін өтінген. Ұлы болса, мұның «Иә, шыны солай», – деп жауап береді қа-
бірін де қаламайтынын айтқан. сындағылар.
Ұлының патша болғысы келмейтінін көреді, Бозбала ештеме демей, ойға шомып, алға
қатты ашуға булығып, қайғыдан өліп кетуге шақ қарай жүре берген екен. Біраз жүргеннен кейін,
қалады; бұған таң қалуға да болмайды, патша- ол қарт адамды кездестіріпті; қалт-құлт етіп келе
лықты қалдыратын оның басқа ұлы жоқ еді. жатқан қарттың аузында бір тіс жоқ, қарттық
Сондағы патшаның ойлап тапқан амалы: ол іші- оның тісінен түк қоймаған.
нен фәни дүниенің қызықтарына ұлымның құ- «Бұл не ? – деп сұрапты тағы да ханзада. –
марлығын оятамын, сонда ханзада тәжді да, пат- Ол неге жүре алмай келеді?».

660   Адам атаның шыңы туралы сөз етіледі, оның ең биігінде Будда табаны көрінеді. Мұсылмандар бұл ізді Адам
атаның ізі деп санайды. – В. Бартольд.

661   Сергамон Боркам – Шакьямуни будда. – В. Бартольд.

662   Ханзада Гаутама Сидхартха, Будданың кемелденгені туралы аңыз. – И. Магидович.

210 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Қасындағылар оған: «Ол қарттықтан жүре керткіші тұр дейді. Тісі, шашы, қасында тұрған
алмай келеді, бар тісін қарттықтан жоғалтқан», – тостаған да сол ханзаданікі; оның есімі Серго-
деп жауап беріпті. мом Боркан [Шакьямуни бурхан] еді, ол әулие
Ханзада кәрілік пен өлімнің бар екенін бі- Сергомон деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ,
ліп, сарайға қайтып оралыпты. Ол өмірдің қа- бұл жерге сарациндер де қажылыққа келеді, олар
талдығын сезініп, өмір сүргісі келмейтінін іштей бұл жердегі ескерткіш – біздің арғы атамыз
пайымдапты. Сөйтіп, сарайдан да, әкесінен де Адамның ескерткіші, сол сияқты тісі мен шашы,
жыраққа, шөлдегі тауларға кетіп қалып, бар қасындағы тостағаны – бәрі Адамдыкі дейді.
ғұмырын сол жерде дана ой мен ұлы тақуалыққа Пұтқа табынушылардың осы жердегі бірін-
арнапты; егер ол христиан болса, Иисус Христос ші пұты, ханзаданың өмірде болғандығы туралы
діні аясындағы ұлы әулие болар еді. Ханзада айтқандарын естідіңіздер, ал сарациндер: «Ол
қайтыс болған кезде, оны әкесіне алып келеді; біздің арғы атамыз Адам болған», дейді. Оның
әкесі өзінен артық жақсы көретін ұлының өлі- кім болғандығы бір Құдайдың өзіне аян. Адам
міне қатты қайғырады. Ол ұлын қатты жоқтап- мұнда болмаған, себебі, киелі шіркеуіміздің Қа-
ты, сосын асыл тастар мен алтыннан ұлының сиетті Кітабында Адам әлемнің басқа бөлігінде
бейнесіне ұқсас мүсін жасатып, өзіне қарайтын болған делінеді.
елге оны құдайындай көріп, табынуға бұйрық Ұлы хан сол таудың үстінде Адамға арнап
береді. орнатылған ескерткіш тұрғандығын, ол жерде
Ханзада сексен төрт рет өлген деген аңыз Адамның тісі мен шашы, ас-су ішкен тостағаны
бар: бірінші рет қайтыс болғанда, бұқа кейпіне тұрғанын естіпті. Ұлы хан осының бәріне өзі ие-
енген екен; тағы да бір рет қайтыс болғанда, атқа лік еткені жөн деп тауыпты да, ол жерге ұлы ел-
айналыпты; сөйтіп, осылайша ол сексен төрт рет шілігін жіберген екен. Бұл И. Т. бері, 1284 ж.
қайтыс болып, әр жолы ит немесе басқа бір ке- болған екен. Ал енді тағы да не айтсам екен сіз-
йіпке еніп отырған екен, ал сексентөртінші рет дерге? Елшілік құрамында, біле білсеңіздер,
қайтыс болған кезде ол құдайға айналыпты. шынымен де, көп адам болған еді; олар ұзақ са-
Пұтқа табынушылар оны өзінің ең жақсы және парға шығып, құрлықпен де, теңізбен де жүріп,
ең үлкен құдайы деп санайды. Біле білсеңіздер, Цейлонға664 жетіпті. Патшаға келіп, ол келісімін
ол пұтқа табынушылардың ең бірінші пұты бергенше, одан үлкен де жуан қос азу тісті, шаш
болған; басқа пұттар одан кейін пайда болды. пен тостағанды сұраумен болыпты. Ол тостаған
Бұл Үндістанның Цейлон аралында болған екен. жасыл порфирдан жасалған, тамаша еді.
Пұттардың пайда болу тарихы осындай. Елшіліктің адамдары барлық қалаған затта-
Христиандар әулие Иаковқа663 қалай барса, рын алғаннан кейін, жолға шығып, өз тақсырына
пұтқа табынушылар да осы жерге тәу етуге алы- қайта оралыпты. Елшілер ұлы ханның ордасы
стан келеді, олар осыған дейін айтылған таудың орналасқан Ганбалаға [Ханбалық] барыпты,
басында [Адам шыңында] сол ханзаданың ес- жолда олар ханға жаушы жіберіп, өздерінің келе

663   Əулие Иаков – евангелиелік он екі апостолдың бірі, Евангелие бойынша оңтүстік батыс Еуропа халықтарының
ағартушысы. Оның жерленген жері орта ғасырларда христиандардың тәуап ету орталықтарының бірі болған
Галасиядағы Сантьяго-де-Компостела. – И. Магидович.

664   Цейлон – мұсылмандар жәннәт деп елестеткен; ал иудейлер мен христиандар үшін жәннәт – Ефраттың жоғарғы
тұсында. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 211

жатқандарын, сұратылған заттардың бәрін әкеле ішінде ерекше бір қасиеттің бар екенін, бір адам-
жатқандарын айтыпты. ға салынған тамаққа бес адамның тоятынын ба-
Сонда ұлы хан бүкіл халқына, тақуалармен яндапты; Мұны да айта кетейін сіздерге. Ұлы хан
басқа адамдарына қасиетті дүниені қарсы алуды осыған өз көзінің жеткендігін айтыпты және сіз
бұйырады; келе жатқан Адамның шірімей сақ- осыған дейін оқығандарыңыздың бәрі шындық.
талған мүрдесі деп ойлап қалған екен. Ганбалуда Əулиенің шірімей сақталған мүрдесін сатып алу
тұратын бүкіл халық әулиенің шірімей сақталған үшін ұлы хан қыруар қаржы жұмсаған екен.
мүрдесін әкеле жатқандарды қарсы алуға шы- Біз сіздерге бұл хикаятты ретімен баянда-
ғыпты. Тақуалар оларды қабылдап алып, ұлы дық және осында жазылғанның бәрі шындық.
ханға апарыпты. Əкелінген заттарды ұлы хан Ал енді мұны қоя тұрып, басқа әңгімені баста-
қуанып, зор құрметпен және салтанатпен қарсы сақ, ең алдымен, Кайл [Каял] қаласы туралы ай-
алыпты. Олар өз жазбаларында әлгі тостаған тып берсек.

СLХХІХ ТАРАУ

Осында Кайл [Каял] деп аталатын атақты қала туралы айтылады

Кайл665 – үлкен әрі атақты қала; ол ағайынды Сіздерге тағы мынаны айтайын, егер бір әке,
бес патшаның ең үлкені Асчиардың666 иелігінде- бір шешеден туған бес патша бір-бірімен жан-
гі қала; осында батыстан, Курмоздан [Ормуз- жалдасып, өзара соғысуға бел буса – аналары
дан], Кишден [Кейстен], Адена мен Аравиядан ара түсіп – ол әлі тірі-тұғын – олардың соғысу-
тауарлар мен аттар тиеліп келетін барлық кеме- ына жол бермейді. Бірнеше рет ұлдары анасы-
лерге арналған тұрақхана бар; бұл жерге көпес- ның айтқанына құлақ асқысы келмей, қайтсе де
тердің көптеп келетін себебі, бұл қалада олар- соғыспақ болған; сол кезде анасы қолына пы-
дың тауарлары жақсы өтеді; сол сияқты бұл жер- шақты ала салып: «Егер мына жанжалдарыңды
ге әр елден көпестер тауар, жылқы және бас- қойып, татуласпасаңдар, осы қазір өзіме қол
қаларды алу үшін келеді. Жергілікті патша өте жұмсаймын, бірақ ең алдымен, сендерді емізген
бай адам және ол көптеген қымбат бағалы асыл емшектерімді кесіп тастаймын», – деген екен.
тастарды тағып жүреді. Ұлдары осындай ана махаббатын көріп, нәзік
Ол адал өмір сүреді және патшалықты әділ өтінішіне құлақ асып, бұл өмірде анадан артық
басқарады. Осында жат жерлерден келетін кө- ешнәрсе жоқ екендігін түсіне, өзара келісіп, та-
пестерді ренжітпейді және оларға әділ қарым- туласыпты. Бұл жағдай бір емес, бірнеше рет
қатынас танытады; сондықтан да, мен сіздерге қайталанған екен. Бірақ айта кетейін, егер анасы
айтайын, мұнда көпестер қуана-қуана келеді; қайтыс болса, олар артынша-ақ жанжалдасып,
мейірімді патша оларға жақсы қарайды, ал кіріс бірін-бірі тақырға отырғызатынына дау жоқ.
пен пайда мұнда баршылық. Бұл жердің пат- Мен сіздерге сол патша туралы айтып бердім, ал
шасының үш жүзден астам әйелі бар; бұл жақта енді осы жерден кетіп, Коилон [Куилон] патша-
кім де кімнің әйелі көп болса, соны көбірек лығы туралы айтып берсем.
құрмет тұтады.

665   Кайл – Тамбранари өзеніндегі Ескі Каял қаласы, қаланың қирандылары сақталып қалған. – В. Бартольд.
666   Асчиар – Ашар, Асадиа-дэва патша болуы керек, екінші аты Сурья-дэва. – В. Бартольд.

212 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СLХХХ ТАРАУ

Осында Коиллон [Куилон] патшалығы туралы айтылады

Коилум667 патшалығы Мабарадан [Короман- ді; әртүрлі тотықұстар, солардың ішінде, қардай
дель жағасынан] оңтүстік-батысқа қарай бағыт аппақ тотықұстар да бар, олар әлемдегі ең әдемі
алғанда бес жүз миль қашықтықта орналасқан. тотықұстар. Тауыстар да бар; олар біздің тауы-
Осында пұтқа табынушылар тұрады, бірақ хри- стардан үлкенірек, әдемірек, олардың түрі де
стиандар мен жебірейлер (жидтар) де бар. мүлдем басқа. Олардың тауықтары да біздікі се-
Олардың тілдері – ерекше тіл. Патшасы ешкімге кілді емес. Тағы да не айтсам екен сіздерге? Бұл
алым-салық төлемейді. Осы жерде бастан кеш- жақта бәрі де өзгеше, біздегідей емес; бәрі
кендерімді айтып берейін сіздерге; бұл елде бар жақсырақ және әдемірек. Бұлардың жемістері де
және осы жерден шығатын нәрсенің барлығы біздің жемістерге ұқсамайды, бұл жердегі аңдар
жайында айтайын. Бұл жақта тамаша бразилия да, құстар да өзгеше, мұнда өзге еш жерде бол-
ағашы да668, бұрыш та өседі, бұрышты мамыр, майтын қатты ыстық болады. Негізгі тағам түрі –
маусым және шілде айларында жинайды; бұрыш күріш. Шарапты олар қанттан жасайды, ол бір
ағаштарын отырғызып, үнемі суарады, олар үй жақсы сусын; адам сол шараптан, жүзім шара-
ағашы болып саналады. Мұнда жақсы индиго669 бынан қарағанда, тезірек масаяды. Тағамның кез
да өседі; оны шөптен әзірлейді; шөпті жинап, келген түрлері де көп және өмір сүру үшін
үлкен ыдысқа салады да, сол ыдысқа су құйып қажеттінің бәрі молынан бар әрі өте арзан.
қояды, шөп бұғып болған соң, ыдысты күнге Еркегі де, әйелі де қап-қара, тыржалаңаш
қояды; күн шыжғырған кезде суды қайнатып, жүреді, тек ұятты жерлерін әдемі маталармен
ішіндегі затты қоюландырады, сол кезде сіз біле- жауып қояды. Ләззатқұмарлықты да, қандай да
тін индиго бояуы пайда болады. Бұл жерде, мен бір нәпсіқұмарлықты да олар күнә деп санамай-
айтайын сіздерге, күн өте ыстық; күннің шыжып ды. Олар былай үйленеді: өздерінің немере
тұратындығы соншалықты, ыстыққа әрең шы- қарындастарын әйел етіп алады; әкесі қайтыс
дайсың; жұмыртқаны суға салса, әп-сәтте пісіп болған кезде әкесінің әйеліне де, ағасы қайтыс
қалады. болса – ағасының әйеліне де үйлене береді.
Осында Мангиден [Манзиден], Аравиядан, Бүкіл Үндістанда осындай әдет-ғұрып кеңінен
Леванттан өз кемелерімен көпестер келеді; олар таралған.
өз елдерінен алып келген заттарды сатады, ал Осы патшалықтың бір бөлігі туралы айтып
бұл жерден кемелеріне тиеп, тауар алып кетеді. бердім сіздерге; ал енді алып-қосар ештеңе жоқ,
Түрлі аңдар да көп осында; олар басқа елдің сондықтан да осы жерден кетіп, Комари [Комо-
аңдарына ұқсамайды. Үстерінде ешбір дағы жоқ рин] туралы айтып берейік.
қап-қара қабыландар [пантералар] да мекендей-

667   Рустичано: Конлон, Коиллон, Коилум; Потьеде Куалун. – В. Бартольд. Малабар жағалауының оңтүстігіндегі Куи-
лон өңірі мен қаласы. – И. Магидович.

668   Бұл жерде өсетін бразилия ағашы мемлекеттің атымен «Койлуни» деп аталған. – В. Бартольд.

669   Индиго ХІХ ғасырдың соңына дейін Үндістанның бірнеше аймақтарында өсірілген бұршақ тұқымдас тропикалық
талшыбықтың жапырақтарынан жасалған. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 213

СLХХХІ ТАРАУ
Бұл жерде Комари [Коморин] қаласы туралы айтылады
Комари670 – Үндістан елі; бұл жерден Темір- әсіресе маймылдар көп, бір қарағанда өздері
қазық мүлдем көрінбейді; Ява аралынан бастап, адамға ұқсайды. Бұл жерді әртүрлі таңғажайып
осы жерге жеткенше, біз оны көрген жоқпыз, ал gat paul672 және көптеген басқа да арыстан,
осы жерден теңізге қарай шықсаң, ол жерден қабылан, аюлар мекендейді.
Темірқазық көрінеді; ол судың үстінен бір Ал енді алып-қосар ештеңе қалмады, сон-
қарыстай биіктікке тұр.671 Бұл бір тәртіпке ба- дықтан, осы жерден кетіп, Ели [Эли] патша-
ғындырылмаған жабайы ел. Бұл жақта аңдар, лығын сипаттап берсек.

СLХХХІІ ТАРАУ
Бұл жерде Ели [Эли] патшалығы сипатталады
Комариден [Комориннен] батысқа қарай үш кім оған жамандық жасай алмайды, сол себепті,
жүз миль жүрсеңіздер, Ели патшалығы673 көрі- ол ешкімнен қорықпайды.
неді, олардың өз патшалары бар. Осында пұтқа Тағы бір нәрсе туралы айтып өтсем сіздерге:
табынушылар тұрады, олар ешкімге алым-салық егер де олардың шығанағының қасынан бір кеме
төлемейді. Олардың өз тілдері бар. Олардың көрінетін болса және ол өздеріне қарай бағыт
әдет-ғұрыптары мен бұл жақты мекендейтін алмаған болса, олар әлгі кемені басып алып,
жан-жануарлар мен аңдар туралы түсінікті етіп барлық тауарларды тартып алады да, кемедегі-
айтып береміз және сіздер осының бәрін жақсы лерге: «Сен басқа жерге бара жатқан едің, бірақ
түсінесіздер, себебі, біз өзімізге таныс елдерге Құдай сені маған жіберді, сондықтан да мен
тақап келе жатырмыз. Бұл патшалықта тұрақха- сенің бар мүлкіңді алып қойдым»,  – дейді. Ке-
на жоқ, бірақ шығанағы мол үлкен өзен бар674. медегі бар мүлікті иеленіп алса да, ол істерін
Осында бұрыш, зімбір және өзге де дәмдеуіштер күнә деп санамайды. Бұл Үндістанның осы бө-
көп. Патша өте бай, алайда оның әскері шағын лігінің кез келген жерінде болатын оқиға. Егер
ғана: оған шабуыл жасау қиын; бұл жаққа ешбір де ауа райының бұзылуына байланысты кеме
жаулаушы әскерімен жете алмайтындықтан, еш- бағытынан жаңылып, осы жаққа қаңғып келетін

670   Потьеде «ел» (contrée). Коморин мүйісі туралы айтылады. – В. Бартольд. Үндістан түбегінің ең шеткі оңтүстік
нүктесі (8° с. е.). – И. Магидович.

671   Түпнұсқада [түсініксіз сөйлем]: «Il hi a gat paul si devisez que ce estiot merveille». Потьеде: «Et si a moult de granz
paluz et moult grans pantains à merveille». Шартон (407 б.) және Потье gat – «орман», paul – «батпақ» (лат. [және фр.] palus)
деген мағынаны білдіреді деп санап, Рамузионың редакциясымен шығарылған [XIV ғасырдағы] латын аудармасындағы
пайымдауды теріске шығарды. Бұл аудармада маймылдардың ерекше түрі туралы айтылған еді. Юл испан сөздіктерінің
негізінде gatpaul (gato paus, gato pablo, gato paul) сөзі шынымен де маймылдардың өзгеше түрін білдіретінін дәлелдейді.
– В. Бартольд.

672   Марко Поло заманында еуропалықтар жерді тегіс деп санағандықтан аспандағы темірқазық жоғалып кетуі туралы
саяхатшының әңгімесі ақылға сыймайтындай көрінді. – И. Магидович.

673   Ели – Малабар жағалауының маңындағы осындай атауы бар ел мен қала ХIV ғасырдың бірнеше шығыс және ба-
тыс авторларының шығармаларында аталады. Малабар жағалауында мүйіс құрайтын таудың атауы Эли (Дели),
мұсылмандарда Хайли, немесе Хили, малабарлықтарда Ели-мала. – В. Бартольд.

674   Үндістан түбегінің батыс жағалауында үлкен өзен жоқ. – И. Магидович.

214 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

болса, оны да басып алады: «Сіздер басқа жерге бұл жерде жоқ. Мангиден келетін кемелер басқа
бара жатқан едіңіздер, бірақ Құдай сізді менің кемелер сияқты емес: олар рейдтерден қорық-
бағыма маған жіберді, сондықтан да мен сенің пайды, өздерімен үлкен ағаш зәкірлерін де ала
бар мүлкіңді өзіме алып қоямын», – дейді. келеді және ауа райы бұзылған кезде зәкір
Мангиден [Манзиден] және басқа елдерден лақтырып, кемені тоқтатып қояды.
кемелер жаздыгүні келеді, төрт немесе сегіз Осында арыстандар мен басқа да жыртқыш
күннің ішінде кемеге жүктер тиеледі де, сол жер- аңдар көп, түрлі жабайы құс еті де бар.
ден барынша тез кетіп қалуға тырысады; мұнда Ели патшалығы туралы айтып бердік сіздер-
кемежай жоқ; бұл жерде қалудың өзі қауіпті; ге, ал енді Мелибар [Малабар] патшалығын си-
рейд немесе құм барқандары бар, ал кемежай паттап берсек.

СLХХХІІІ ТАРАУ

Осында Мелибар [Малабар] патшалығы сипатталады

Мелибар патшалығы батыста орналасқан жерден ешбір кеме өте алмайтын, қарақшылар-
үлкен патшалық. Олардың өз патшасы, өз тілі де дың кемелері оларды қайтсе де басып алар еді.
бар. Мұнда пұтқа табынушылар тұрады, олар Көпестер қарақшылардың торуылдайтынын
ешкімге де алым-салық төлемейді. Бұл жақтан біледі, олар өздерін бір жерден қарақшылар кү-
темірқазық көрінеді; ол судың үстінен екі қарыс тіп тұруы мүмкін екендігін ескере жүреді; дұ-
қашықтықтан көзге түседі. рыстап жабдықтанып, жақсылап дайындалады;
Мелибар облысы мен оған таяу Гузурат675 сөйтіп, көпестер қарақшыларды кезіктіріп қалу-
облысынан шығатын жүзден астам кеме көпес- дан қорықпайды; олар батыл қорғанады және
тердің кемелерін басып алып, тонауға шығады. қарақшыларға да залал келтіреді, бірақ сөйте тұ-
Олар теңізде қарақшылық жасаудан алдарына ра, қарақшылар кейбір кемелерді басып алады.
жан салмайды; әйелдері мен балаларын да өз- Егер де қарақшылар тауар тиеген қандай да бір
дерімен бірге алып жүреді; жаз бойы олар алыс кемені басып алса, тауарларды алып алады да,
сапарларға жүзіп шығады; көпестерді көп шы- адамдарына жамандық жасамайды. «Бара берің-
ғынға ұшыратады. Сол кемелердің кейбіреулері дер, басқа мүлік табуға кете беріңдер; бәлкім сол
басқа кемелерден бөлініп шығады да, жер-жер- мүлікті де кейін бізге бересіңдер!» – дейді олар.
лерде жүзіп жүріп, көпестердің сауда кемелерін Бұл жерде бұрыш, зәнзәбіл, дәм қабық және
аңдиды, түрлі арамдықтарын жүзеге асырады. басқа да дәмдеуіштер көп; турбит676 та, үнді жаң-
Өздері бір жасақтай жиналады: бірі екіншісінен ғақтары [кокос] та бар. Мұнда әлемдегі ең жұқа,
бес мильдей жерде қалып отырады, сөйтіп жи- ең жақсы деген бокаран677 да бар. Қымбат тауар-
ырма шақты кеме жер-жерлерге қойылады да, лардың түр-түрі баршылық.
теңіз бетінің жүз мильдей жерін қамтып алады; Басқа елдерден келген көпестердің әкелетін
тауар тиеп келе жатқан кемені көріп қалса, алау тауарлары мынандай: кемелермен мыс әкеліп са-
жағып, бір-біріне белгі береді; сондықтан да осы тады; олар кемелерге мысты тиеп алады; жібек я

675   Гузурат – келесі тар. қар. Юлдың байқауы бойынша Үнді облыстарының аталу реті Марко Полода шынайы орна-
ласуына сәйкес келмейді. – В. Бартольд.

676   Турбит – үнді медицинасында қолданылған шырмауық тұқымдас тропикалық өсімдіктің тамыр сабағы. – И. Магидович.

677   Бокара – Потьеде: бугеран матасы. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 215

алтын маталар, сандал, алтын-күміс, қалампыр Сіздерге Мелибар патшалығы туралы айтып
мен бұл жерде жоқ дәмдеуіштерді әкеледі, ал бердік, ал енді бұл жерден кетіп, Гузерат деп ата-
әкелген тауарларын осы жердегі тауарларға айыр- латын патшалықты сипаттап берсек. Осындағы
бастайды. Көптеген елдер мен үлкен Манги облы- патшалықтардың барлық қалалары туралы айта
сынан да кемелер келеді; осы жерден кез келген берсек, әңгімеміз тым ұзаққа созылып кетер еді.
елдерге, сонау Александрияға да тауарлар тасиды. Əрбір патшалықта қалалар мен бекіністер көп.

СLХХХІV ТАРАУ

Бұл жерде Гозурат [Гуджарат] патшалығы сипатталады

Гозурат678 та үлкен патшалық; мұнда пұтқа қолданады. Жіп иіруге он екі жасқа толмаған
табынушылар тұрады, олардың өз патшалары жас ағаштан алынған мақта жақсы келеді, ал он
мен өз тілі бар, олар ешкімге алым-салық төле- екі жастан жиырма бес жастағы ағаштардан алы-
мейді. Бұл патшалық батыста орналасқан. натын мақта жас ағаштардан алынатын мақтадай
Темірқазық басқа жерлерге қарағанда, осы жер- жақсы болмайды. Мұнда қойдың, енекенің, жа-
ден жақсырақ я анық көрінеді, ол алты қарыс би- байы бұқалардың, бірмүйіздің, сол сияқты, кез
іктікте тұр. келген басқа малдың да терісін илейді. Тері көп
Бұл жердің қарақшылары – әлемдегі ең ме- иленеді: жыл сайын көптеген кемелерге сол тері-
йірімсіз қарақшылар. Олар мынандай айуандық лерді тиейді де, оларды басқа елдерге апарып са-
жасайды; көпестерді қолға түсіргенде, оларға та- тады: осы жерден иленген терілер түрлі патша-
маринд679 қосылған теңіз суын береді; ол су лықтар мен елдерге жеткізіледі. Құстар мен аң-
көпестердің ішін жүргізеді де, ішіндегі бар зат дардың суреттері салынған қызыл теріден тама-
сыртқа шығады; қарақшылар осылайша көпес- ша төсеніштер мол жасалады; оларды өте жұқа
тердің нәжісінде інжу немесе басқа бір асыл та- етіп кестелейді. Бір қарағанда, ол өте жақсы тө-
стар бар ма екендігін тексереді. Көпестер тұт- сеніш; сарациндер осындай былғары төсеніш-
қынға түсіп қалған кезде інжу мен өзге де асыл терге жатып ұйықтайды, мұндай төсеніш үстін-
тастарды жұтып жібереді деп пайымдайды олар, де ұйықтаған бір ғанибет. Сондай-ақ, алтында-
сондықтан, әлгі жауыздар көпестерге осындай тып кестеленген тамаша жастық та жасайды;
су ішкізіп, көпестерге дерт жамайды. әрқайсысының құны – алты күміс марка, ал кей-
Бұларда бұрыш, зәнзәбіл мен индиго көп. бір төсеніштің құны – он күміс марка.
Мақта да көп; мақта ағаштары үлкен болып өсе- Ал енді тағы да не айтсам екен сіздерге?
ді: жиырма жылдық ағаштар да бар, олардың би- Осында былғары иленеді, бұл жердегі былғары
іктігі алты қадам. Ескі ағаштардан алынатын әлемнің кез келген елінде иленетін былғарыдан
мақта жіп иіру үшін қолайсыздау, мұндай ескі артық, олар өте қымбат тұрады.
ағаштан алынатын мақтаны көрпе жасау үшін

678   Рустичано: Гузурат, Гозурат [немесе Годзурат, Гокурат]; Потьеде – Газурат; түбек [?] Гузерат немесе Гуджерат. –
В. Бартольд. Батыс Үндістандағы солтүстік-батыс Үндістан түбегінде орналасқан Гуджарат аймағы, континенттік
Үндістан мен Катьявар түбегінде (Катхиавар) алып жатыр. – И. Магидович.

679   Рустичанода: tamarendi, Потьеде: «tamarandi деп аталатын зат». Осы жемістер мұсылмандардан «үнді құрмасы»
атауын алған (тамр-хинди). – В. Бартольд. Медицинада іш жүргізетін дәрі ретінде қолданылатын бұршақ тұқымдас
өсімдіктің жемісі туралы айтылады. – И. Магидович.

216 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Біз сіздерге осы патшалық туралы бәрін ре- басқа патшалықтар туралы айтып берсек. Тим
тімен айтып бердік; ал енді бұл жерден кетіп [Конкан] патшалығын сипаттап берейік.

СLХХХV ТАРАУ

Бұл тарауда Тана [Конкан] патшалығы сипатталады

Тана680 – батыстағы өте үлкен де тамаша ді, көпестер олардан үлкен шығын тартады.
патшалық. Жергілікті патша ешкімге алым-са- Осының бәрі, мен сіздерге айтайын, патшасы-
лық төлемейді; Бұл жерде пұтқа табынушылар ның қолдауы арқылы жасалады; ол қарақшылар-
тұрады, олардың өзге тілге ұқсамайтын, ерекше мен келісім жасасқан: барлық тартып алынған
тілдері бар. Мұнда бұрыш, өзге ешқандай дәм- жылқыны қарақшылар патшаға беріп тұруы
деуіштер өспейді. Ладан көп өседі, тек ақ ладан тиіс; олар жылқыны жиі тартып алып тұрады.
емес, түсі қоңырқай болып келеді. Бұл жақта Мен осыған дейін бүкіл Үндістан бойынша
сауда жақсы дамыған; өз кемелерімен көпестер жылқы саудасы жақсы дамығандығын айтқан
көп келеді. Осы патшалықта иленген түрлі тері- едім; Осы жерге әкеп сату үшін, жылқыны Үнді-
лер шығарылады, олар өте әдемі және жақсы станнан көп әкеледі және бұл жаққа бет алған
иленген, жақсы бокаран мен банбасин681 де көп кемелердің жылқы тиемей келе жатқандары кем
бұл жерде. Ал көпестер кемелерге тиеп алтын, де кем; сондықтан, патша барлық тартып алын-
күміс, мыс және осы патшалыққа қажет болып ған жылқы өзіне беріліп тұрсын, ал алтын-күміс,
табылатын басқа да тауарларды әкеледі, олар басқа асыл тастар өздерінде қалдырылсын деп
осы жерден тек табыс пен пайда түсіретін тауар- қарақшылармен келісіп алған. Бұл дұрыс емес,
ларды ғана әкеп сатады. әділ іс те емес.
Тек көңілге қонымсыз бір жері ғана бар, ол – Бұл жерден кетіп, ары қарай жүре беріп,
қарақшылардың көптігі; олар теңізді мекендей- Канбает [Камбей] патшалығы туралы айтайық.

СLXXXVI ТАРАУ
Бұл тарауда Канбаот [Камбей] патшалығы туралы айтылады

Канбаот682 – батысқа қарай бара жатқан кез- алып жүре берсең, одан да жақсырақ көріне бе-
де көзге түсетін үлкен патшалық. Олардың өз па- реді. Сауда-саттықтың төресі осында; жақсы ин-
тшасы, өз тілі бар және жергілікті тұрғындар еш- диго көп бұл жерде. Бокаран мен банбасин683 да
кімге де алым-салық төлемейді. Патшалықта көп; оларды түрлі елдер мен патшалықтарға осы
пұтқа табынушылар тұрады. Темірқазық жұлды- жерден әкетеді. Иленген тері саудасы да жақсы
зы бұл жерден жақсырақ көрінеді; батысқа бет дамыған; теріні көп және басқа елдердегідей та-

680   Рустичано – Тима, Тана, Потьеде – Танаим, Рамузиода – Капам. Тана қаласы – батыстағы теңізге жақын Гуджарат
пен Малабар арасындағы Конкан аймағы, Бомбей маңында орналасқан. – И. Магидович.

681   Мақта туралы айтылады. – И. Магидович.

682   Рустичано: Канбаэт, Канбаот; Потьеде: Камбаэт, Камбей [Кхамбавати, Камбаят], – Камбей қаласы, Камбей
шығанағының солтүстігінде орналасқан. Ескі қаланың қирандылары қазіргі елді мекеннен бірнеше километр жерде
орналасқан. – В. Бартольд.

683   Потьеде: coton [мақта]. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 217

маша илейді. Басқа да тауарлар жеткілікті; олар мен мол табыс түсіреді. Қарақшылар бұл жерде
туралы айта берсең, әңгіме ұзаққа созылып ке- жоқ; жергілікті халық саудамен және
тер, сондықтан, ол туралы айтпай-ақ қоярмыз. қолөнермен айналысады; бұл елде жақсы адам-
Мұнда тауар тиелген кемелер көп келеді; алтын, дар тұрады.
күміс пен мыс684 – бұл патшалыққа ең көп әке- Ал басқа алып-қосар ештеңе жоқ,
лінетін тауарлар. Көпестер өз елдерінің тауарла- сондықтан бұл жерден кетіп, ең алдымен Семе-
рын әкеледі, ал жергілікті жұрт өз тауарларын нат [Самнат] патшалығы туралы айтып берсек.
сатуға шығарады және одан өздеріне көп пайда

СLХХХVІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Семенат [Самнат] патшалығы туралы айтылады

Семенат685 – батыстағы үлкен патшалық. патшалықта өз тауарларын сатып, бұл жақтан
Мұнда пұтқа табынушылар тұрады, олардың өз алған тауарларын өз елдеріне алып кетеді, айта
патшасы және өз тілі бар, ешкімге де олар алым- кетейін сіздерге, осы жерде тұратын халық –
салық төлемейді. Қарақшылар бұл жақта жоқ, нағыз пұтқа табынушылар686.
жергілікті халық сауда, қолөнермен айналыса- Ал енді басқа айтатын нәрсе қалмады,
тын адал жандар. Сауда мұнда жақсы дамыған; сондықтан, бұл жерден кетіп, Кесмакоран [Мак-
түрлі елдерден келген көптеген көпестер осында ран] патшалығын сипаттап берсек.
кез келген тауарларын әкеліп сатады; бұл

СLXXXVIII ТАРАУ

Бұл жерде Макоран [Макран] патшалығы сипатталады

Кесмакоранның687 өз патшасы бар, олардың Ал енді алып-қосар ештеңе қалмады. Бұл –
тілдері де өзгеше. Бұл жақта пұтқа табынушы- батысқа және солтүстік батысқа қарай жүре бер-
лар688 тұрады, жергілікті халық саудамен және генде көрінетін Үндістандағы соңғы патшалық.
қолөнермен айналысады. Бұларда күріш көп, олар Елдің барлық патшалықтары Мабардан [Коро-
күріш пен ет689 жейді, сүт ішеді. Көпестер өздері- мандель жағасынан] бастап, осы патшалыққа де-
нің түрлі тауарларын тиеп, жан-жақтан келеді; су йінгі айтылып өткен елдің барлық патшалықта-
жолымен, яғни, теңізбен, құрлықпен де келеді, ал ры – Ұлы Үндістандағы – әлемнің ең жақсы
бұл жерден жергілікті тауарларды әкетеді. еліндегі патшалықтар. Біз Ұлы Үндістанның тек

684   Рамузиода тағы: «және туции», XXXIX тар. түсініктемесінде берілген. – В. Бартольд.

685   Семенат – Самнат айлағы мен оның төңірегі. Қазіргі кезде мұнда Патан-Самнат қаласы, ал одан батысқа қарай бір-
неше километр жерде түсініктемешілер «Семенат патшалығымен» сәйкестендіретін Веравал қаласы орналасқан. –
И. Магидович.

686   Рамузиода: «Ғибадатханаларда пұтқа табынатын абыздар ең қатігез әрі діншіл деп маған айтқан еді». – В. Бартольд.

687   Рустичанода: Кесмакоран, Макоран, Кесмукаран, Кесмакора, Потьеде – Кезивакуран. Кесмакоран – Кесмукаран. Юлдың
ойынша, Мекран немесе Кедж-Мекран Парсы елінің теңіз маңы облысы (Кедж – облыстың басты қаласы, қазір Белужстанның
аумағында). Макоран – Пәкістан мен Иран арасында бөлінген теңіз жанындағы Макран аймағы. – И. Магидович.

688   Рамузиода: «Тұрғындарының кейбірі пұтқа табынады, бірақ көп бөлігі сарациндер». – В. Бартольд.

689   Рамузиода тағы: «бидайды да». – В. Бартольд.

218 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

теңіз жағалауында орналасқан облыстары мен Ал енді бұл облысты қоя тұрып, Үндістанға
қалалары туралы айтып бердік, ал ішкі жақтағы қарасты аралдар туралы да айта кетсек; екі арал-
елдер туралы айтылған жоқ, олардың барлығы- ды сипаттаудан бастайық, олар «Еркектер ара-
ның жай-жапсарын баяндап жату тым ұзаққа со- лы» мен «Əйелдер аралы» деп аталады.
зылар еді.

CLXXXIX ТАРАУ

Мұнда еркектер аралы мен әйелдер аралы сипатталады

Кесмукараннан [Макраннан] оңтүстікке қа- қояды; бүкіл жыл бойы жеуге жетеді, қалғанын
рай бес жүз мильдей қашықтықта теңіздің ара- сатады да. Епископтан басқа оларға басшылық
сында еркектер аралы бар. Жергілікті тұрғындар ететін ешкім жоқ, ал епископ Скоираның [Со-
– шоқындырылған христиандар, олар өз сенім- котраның]690 архиепископына бағынышты.
деріне берік; өздері ескі інжіл әдет-ғұрпы бо- Олардың тілі – ерекше тіл.
йынша өмір сүреді: әйелі екіқабат кезінен бо- Бұл аралдан әйелдері тұратын аралға дейін
санғанға дейін күйеуі әйелімен тұрмайды, сосын отыз шақырымдай жол жүресің. Жыл бойы
тағы да қырық күн оған жақындамайды, ал қы- әйелдерімен бірге тұрмайтындығының себебі,
рық күннен кейін, егер қаласа, онымен жақын- егер де олар жыл бойы әйелдерінің қасында
дасады. тұратын болса, өмір сүретін азық-түлік те қал-
Біреудің заңды әйелі болсын, басқа әйел маған болар еді691, сол себептен де, олар әйел-
болсын, бұл аралда тұрмайды; олар басқа аралда дерінен бөлек өмір кешеді. Ұлдарын аналары өз
тұрады, ол арал «әйелдер аралы» деп аталады. аралында асырайды, ал ұлы он төрт692 жасқа
Куйеулері әйелдер аралына келіп, де сол жерде толған кезде, анасы оны әкесіне, басқа аралға жі-
үш ай: наурыз, сәуір, мамыр айларында тұрады. береді. Сол екі аралда тұратындардың мінез-
Ол аралға күйеулері әйелдерімен үш ай бойы ра- құлықтары мен әдет-ғұрыптары, міне, осындай
хат өмір кешу үшін барады, сосын өз аралдары- еді. Шынымды айтсам, сол аралда тұратын
на қайтып, тоғыз ай бойы өз ісімен айналысады. әйелдер тек балаларды асырайды да, өз аралын-
Бұл аралда тамаша амбра жинайды. Күріш да жеміс өсіріп, жинаумен ғана айналысады693.
пен ет жеп, сүт ішеді. Араларында тамаша ба- Бәрін айтып бердік сіздерге, қосар ештеңе
лықшылары да бар; теңізден жақсы деген ба- қалмады, сол себептен, бұл аралдардан кетіп,
лықты молынан аулайды, айналасының бәрі – енді Скара [Сокотра] аралы туралы айтып берсек
арал. Балықты молынан аулап алып, кептіріп сіздерге.

690   Юлдың ойынша, Марко Поло ер және әйел аралдары туралы аңызды шынымен Аравиялық теңізде орналасқан Ку-
рия-Мурия аралдар тобы деп есептегені анық. – В. Бартольд.

691   Шартон басқалай аударады: «Себебі, олар [әйелдерімен] бірге тұра алмас еді. Ладзари: «егер олар жыл бойы бірге
тұрса, жейтін азығы болмас еді». Ладзаридың аудармасы Рустичано мәтініне жақынырақ: Е рог ce ne demorent-il, ne po-
roient vivre se il demorasent tot l’an con eles. Рамузиода: «олар өліп қалушы еді, бұл климат ерлердің әйелдерімен үнемі
бірге тұруға қолайсыздығынан». – В. Бартольд.

692   Рамузиода: он екі. – В. Бартольд.

693   Рамузио бойынша, ерлер астық егетін, ал жерді әйелдер жыртатын. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 219

CXC ТАРАУ

Бұл тарауда Скатра [Сокотра] аралы туралы айтылады

Екі аралдан оңтүстікке қарай бес жүз миль- йын: жергілікті христиандар олардан тоналған
дей жерде Скотра694 аралы көрінеді. Осында тауарларды сатып алатындығының себебі, олар
шоқынған христиандар тұрады, олардың өз ар- бұл тауарлардың христиандардан емес пұтқа та-
хиепископтары бар. Бұл жақта амбра695 көп, бынушылар мен сарациндерден тоналғандығын
олардың банбасин және басқа да көптеген тауар- біледі.
лары бар. Тамаша тұздалған балық та баршы- Жергілікті архиепископ қайтыс болған кез-
лық. Олар күріш, ет жейді, сүт ішеді; басқа тағам де, Бодактан міндетті түрде басқа архиепископ
түрлері жоқ. Олар үнді пұтқа табынушылары- жіберіледі, олай болмағанда, мұнда архиепископ
ның кейпіндей, тыржалаңаш қалпында жүреді. болмас еді.
Аралға тауар тиелген кемелер келіп жатады; өз Жергілікті христиандар әлемдегі ең шебер
тауарларын көпестер сатып, қайтарында жергі- сиқыршылар. Архиепископ, шынымды айтсам,
лікті696 тауарларды алып кетіп, оларды сатып, өз- олардың сиқыршылықпен айналысқанын қала-
деріне мол табыс түсіреді. Аденге баратын бар- майды; сиқыршылықпен айналысуға тыйым да
лық кемелер мен көпестер осы аралға келіп салады, бірақ оның амалдары еш нәтиже бер-
тоқтайды. мейді.
Олардың архиепископтары Рим апостолы- «Біздің аталарымыз, – дейді олар, – ерте за-
мен [папамен] қатынаспайды, ол Бодактағы манда бұл іспен айналысқан, сондықтан, біз де
[Бағдадтағы]697 архиепископқа бағынышты; Рим сиқыршылықпен айналысамыз». Олардың осы
апостолы архиепикоптарды лауазымға қалай та- айтқандарына қарсы архиепископ ештеңе істей
ғайындаса, бодак архиепископы жергілікті архи- алмайды, сондықтан да, барлық істеріне төзеді;
епископты осы аралдың архиепископы етіп дәл ал христиандар өз еріктерінше сиқыр, дуамен
солай тағайындайды және әлемнің түрлі елдері- айналыса береді. Сиқыршылық арқылы кез кел-
не басқа архиепископтарды да тағайындайды. ген амалдарға барады; қалағандарының бәрін
Рим шіркеуінің барлық дінбасылары мен прелат- жасайды десек те, артық болмас: артынан соққан
тары Бодактағы ұлы прелатқа бағынады, ол жел екпінімен едәуір ұзап кеткен бір кемені, си-
бұларша папаның орнындағы лауазым иесі. қыршылық қуатымен оларға қарсы соғатын
Осы жерге өз кемелерімен қарақшылар да қатты жел шақырып, кері қайтарып ала алады.
келеді; өз шапқыншылықтарынан кейін олар осы Қандай желдің болуын қаласа, сондай желді
жерден тұрақ табады да, тоналған нәрселерді са- шақыртып алады; сиқыршылар қаласа, теңіз
тады; өздері сауда жасаған кезде, аса шебер са- жым-жырт болып, тынышталып та кетеді; ала-
удагерлер екендігі байқалады, мен сіздерге айта- пат дауылды да, кез келген желді де теңізге жібе-

694   Рустичано: Скоира, Скара, Скатра, Скотра, Скорра; Потье: Скоира; Рамузио: Соккотера; Сокотора аралы. – В. Бартольд.

695   Потьеде: draps de coton [«мақта матасы»]. – В. Бартольд.

696   Потье мәтіні бойынша көпестер алтын сатып алатын, Рамузионың мәтінінде – балықты, амбраны және мақта ма-
тасын сатып алатын (panni di bambagio). – В. Бартольд.

697   Рамузиода: «un Zatolia, che dimora nella cita di Baldach», яғни Бағдатта тұрған несториандық католикосқа [шіркеу
басшысына]. – В. Бартольд.

220 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ре алады. Басқа да көптеген таңғаларлық сиқыр- Ал енді осы арал туралы алып-қосар ештеңе
ларды білетін бұл сиқыршылар туралы айтып қалмады; бұл жерден кетіп, Мадейгаскар [Мада-
жатудың өзі де дұрыс болмас; оны біреу естісе, гаскар] аралын сипаттап берсек сіздерге.
аң-таң қалар еді. Ал енді оны қоя тұрып, ендігі
олар туралы айтпай-ақ қойсақ деймін.

CXCI ТАРАУ

Бұл тарауда Мадейгаскар аралы туралы айтылады

Скотрадан [Сокотрадан] оңтүстікке қарай шылық; олар киттерді де, кашалоттарды да көп
мың миль жүрсең, Мадейгаскар698 аралы көріне- аулайды; бұларда амбраның көп болуының себе-
ді. Ол жерде сарациндер тұрады, олар Мұхамм- бі, кит оларды көптеп бөліп шығарады.
едке дұға оқиды. Ол жерде төрт шейх, яғни төрт Мұнда қабылан, аю, арыстандар бар; жа-
қария адам бар; сол төртеуі бүкіл аралды басқа- нуарлардың көптеген басқа түрлері: марал, бө-
рады. Бұл арал, біле білсеңіздер, әлемдегі ең кен, кермаралдар да көп. Түрлі аңдар мен кез
жақсы да үлкен арал. Айналасын қоса есепте- келген жабайы жануарлар мен мал да көп бұл
генде, сол арал төрт мың миль болады деседі. аралда.
Жергілікті халық саудамен және өнеркәсіппен Осындағы түрлі құстарды көргенде, біздің
айналысады. жақтың құстарына мүлде ұқсамайтынын көріп,
Бұл жерде, мен сіздерге айтайын, пілдер аң-таң қаласың.
басқа жерлерден қарағанда әлдеқайда көп; әлем- Бұл жақта тауар көп, әртүрлі тауар тиеген
нің ешбір елінде мұндағы сияқты немесе кемелер көптеп келеді, алтынмен апталған, жі-
Зензибардағыдай [Занзибардағыдай] пілдің ті- бек, әртүрлі маталар, онымен қоса, басқа да тау-
стері сатылып я сатып алынбайды. Жергілікті ар түрлерін айтып жатпай-ақ қоялық; олардың
тұрғындар еттің тек бір түрін ғана – түйенің етін бәрі сатылады, не болмаса, жергілікті тауарға
ғана жейді; кім өз көзімен көрмесе, күн сайын айырбасталады. Осы жерге көпестер тауарды
қанша түйелер сойылатындығына сенбейді де; сықитып тиеп әкеледі де, барлық жүгін сатады;
жергілікті халық түйенің етін кез келген басқа сосын осы жерден сатып алған тауарларын кеме-
еттен артық әрі денсаулыққа пайдалы деп санай- леріне толтыра тиеп алып, кері қайтады. Мен сіз-
ды, сондықтан, жыл бойы түйенің етін ғана жей- дерге айтайын, көпестер бұл жерден көп табыс
ді. Бұл жақта қызыл сандал ағашы өседі, олар- пен мол пайда табады.
дың үлкендігі бізде өсетін ағаштар тәрізді; сол Ал бұл жерден әрі оңтүстікке қарай Занги-
ағаштар басқа елдерге көптеп сатылады, бұл бора [Занзибара] аралына жеткенше сапар шеге-
аралдағы ормандар біздегі кейбір жабайы ор- сіз, одан басқа аралдарға кемелер жүзіп бара ал-
мандар секілді. Бұл жақта амбра мол, себебі, те- майды; себебі, оңтүстікке қарай699 ағын өте қат-
ңіздерінде киттер көп; әсіресе кашалоттар бар- ты болғандықтан, кері қарай жүзбейтіні де сол.

698   Рустичано, Потье – Мадейсгаскар. Мадейгаскар – Мадагаскар аралы. Дегенмен, бұл тарауда берілген
мәліметтердің барлығының бұл аралға қатысы жоқ. Марко Поло арал туралы ақпаратқа Сомали түбегінің оңтүстік
жағалауында орналасқан Могадишо (қытайларда Мугудусу) қаласы туралы ақпаратты қосқаны туралы Юлдың болжамы
бар. – В. Бартольд.

699   Мозамбик бұғазындағы ағын туралы сөз айтылады. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 221

Маабардан [Коромандель жағасынан] осы арал- Грифті өз көздерімен көргендер оны осылайша
ға дейін жиырма күннің ішінде жетеді де, ал осы сипаттап берген еді.
аралдан Маабарға дейін үш ай жүреді, себебі, Ұлы хан бұл жердегі аралдарды көріп, бар-
үнемі тек оңтүстік жаққа аққан қатты ағыс жү- лап біліп және өзінің тұтқынға алынған қуғын-
шысын «қоя берсін» деген бұйрықты жеткізу
рісті өндірмейді.
Оңтүстікте, шынымды айтсам, аралдар үшін жаушыларын жіберіпті. Сол қуғыншылар
көп700, бірақ кемелер бұл жердегі ағын кесірінен мен тұтқынға түскен жаушы ұлы ханға былай
ол жаққа барғысы келмейді. Ол жақта гриф құсы деп айтып барыпты: «ол ғажайып аралдарда ке-
реметтер өте көп» деген екен; ұлы ханға көлемі
бар деседі, ол құс жылдың тек белгілі бір кезінде ғаламат үлкен жабайы қабанның тістерін алып
ғана пайда болады екен, сол сияқты, грифтің кес- барған екен; ұлы хан сол тістердің бірін өлшең-
кіні біз ойлағаннан мүлдем басқа болып келеді; дер деп бұйырыпты, сонда оның салмағы он
біздіңше, гриф деген – жартылай құс, жартылай төрт фунт тартыпты. Егер тістерінің салмағы
арыстан; алайда, бұл – шындыққа жанаспайды. осындай болса, қабанның өз салмағы қандай
Грифті көргендер оны қыранға ұқсайды, бірақ болған десеңіздерші?! Жаушылар сол аралдарда
өте үлкен құс дейді. Менің естуімше, оны бы- көлемі енекенің көлеміндей қабандар бар депті.
лайша сипаттайды: гриф өте мықты және өте үл- Керіктер мен жабайы есектер де көп. Аң-құста-
кен құс екен; пілді жерден іліп алады да, аспанға ры да біздің аң мен құстарға ұқсамайды, олар ту-
самғап ұша бере, жерге тастап жібереді, сол кез- ралы тыңдағанның өзі бір ғажап, ал өз көзіңмен
де пілдің тас-талқаны шығады; гриф олжасын көрсең, одан әрмен таңғаларлық.

шоқып жеп, солайынша, пілмен қоректенеді. Гриф туралы тағы бір айта кетер болсақ,

Грифті көргендер оның қанаты жайып жіберген тыңдаңыздар: сол аралдарда грифті «рук»702 деп
кезде, бір қанатының өзі отыз қадам болады, ал атайды, біздіңше атамайды екен және «гриф» де-
қанатындағы қауырсындар он екі қадамдай бо- ген құсты мүлдем білмейді; бірақ оның көлеміне
лады; қанаттарының қалыңдығы олардың ұзын- қарап айтар болсақ, сол құс – грифтің өзі.
дығына сәйкес келеді дейді. Ал енді онан басқа алып-қосар ештеңе де

Өз көзімен көргенді басқа жерде айтып бе- жоқ, одан әрі жүріп, Зангибор аралын сипаттап
ремін, біздің кітабымызда701 солай еткен дұрыс. берсек сіздерге.

CXCII ТАРАУ
Бұл тарауда Зангибар [Занзибар] аралы туралы айтылады

Занзибар703 үлкен әрі тамаша арал, айнала- алым-салық төлемейді. Жергілікті адамдар алып
сын қамти өлшегенде, екі мың мильдей болады. һәм жуан болып келеді; бойлары аса биік болма-
Мұнда пұтқа табынушылар тұрады; олардың өз са да, салмағы баршылық; олардың жуан әрі се-
патшалары бар, тілдері де ерекше; ешкімге міздігінен, бір қарағанда, дәу ме деп қаласың;

700   Марко Полоның қателігі: Мадагаскардың оңтүстігінде арал өте аз. – В. Бартольд.

701   Марко Поло кітабында мұндай хикаят жоқ. – В. Бартольд.

702   Рук – рух, ертегідегі құс, әртүрлі аттармен белгілі: арабтарда – анка, парсыларда – симург т. б. – В. Бартольд.

703   Рустичанода: Занкибар, Зангибар [Занзибар, Загибор], Кангибар; Потьеде: Занкибар. Занзибар аралы,
мұсылмандарда Зангибар мен Занджибар. Занзибар – осы атаудың португальша бұрмалануы.  – В. Бартольд.

222 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

өздері өте мықты; төртеуі жабылғанда, тек ор- қосып, күріштен шарап жасайды, сол бір сусын
нынан ғана жылжыта алатын нәрсені тік көтере өте керемет.
салады және ең ғажабы бұл емес, олар бір деген- Бұл жерде сауда жақсы дамыған; көпестер
де, бес адамның асын ішеді. Өздерінің терісі көптеп келеді; сырттан келген көпестер өз тауар-
қара және мүлдем жалаңаш жүреді, тек ұятты ларын осы аралда сатады да, кеткен кезде пілдің
жерлерін ғана жабады. Олардың шаштарының тістерін молынан алып кетеді; пілдің тістері бұл
бұйралығы сондай, судың өзі әрең жазар еді; жақта өте көп. Жергілікті тұрғындар китті көп
ауыздары үлкен, мұрындары жалпақ, еріндері аулағандықтан, амбра да көп бұл жерде.
қалың, көздері үлкен; бір қарасаң, тіпті хайуан Бұл жақтың халқы – жауынгер халық; шай-
ба дерсің; осындай адамды бөтен елде кездесті- қаста тамаша соғысады, олар батыл және өлім-
ріп қалсаң, шайтан ба деп қалуың мүмкін. Мұн- нен еш қорқыпайды. Бұлар жылқы дегенді біл-
да пілдер көп балалайды және олар пілдердің ті- мейді, түйе мен пілге мініп, шайқасқа шығады.
стерін көптеп сатады. Бұл жақта басқаларына Пілдерге жайтақтар қойып, оларды жақсылып
ұқсамайтын ерекше арыстандар бар; аюлар да жауып тастайды; сол жайтақтардың ішіне сем-
көп; қабылан да жетерлік. Тағы да не айтсам сер, тастармен қаруланған он алтыдан жиырма
екен сіздерге? Осында мекендейтін барлық аң- адамға дейін отырады; пілдердің үстінде олар
дар басқа елдердің аңдарына мүлдем ұқсамайды. тайсалмай соғысады. Қарудан оларда тек был-
Қойлар мен саулықтардың бәрі бірдей және бір ғары қалқандар, найзалар мен семсерлер ғана
тұқымдас, барлығының түстері бірыңғай аппақ болады, өздері қайсар, мықты шайқасады. Піл-
боп келеді, ал бастары қара, сол сияқты, бүкіл дерді соғысқа апарар алдында шараппен суға-
сол аралда өзге қой мен саулық атаулы кездес- рады; піл шарапты ішіп алады да, батыл да
пейді. Бұл жерді керіктер мекендейді; бір қа- адуынды болып кетеді, соғыста керегі де осы.
рағанда, өздері сондай әдемі: денесі, біле біл- Бұл аралдан көргендерімнің барлығын ай-
сеңіздер, қысқа және артқы жағы дембелше кел- тып бердім мен сіздерге, адамдары, аңдары, тау-
ген, себебі, олардың артқы аяқтары қысқа, ал ал- арлары туралы да айттым705. Ал енді алып-қосар
дыңғы аяқтары мен мойындары ұзын; олардың ештеңе де қалмады. Сондықтан, бұл жерден ке-
бастары жерден үш қадамдай биік; бастары кіш- тіп, Абаси [Абиссиния] облысын сипаттап бере-
кентай; өздерінің ешкімге зияны жоқ; тұқымы йік; бірақ алдымен Үндістан туралы тағы да бі-
жирен, ақ жолақтары бар. Сырттай қарағанда, раз әңгімелесек.
өте сүйкімді. Небір ғажайып елдер, патшалықтар мен
Жергілікті әйелдердің түрлері өте ұсқынсыз: аралдар туралы шынайы әңгімелеп бердік; алай-
аузы да, көзі де үлкен, мұрындары жуан; олар- да, Үндістан аралдары туралы барлық шындық-
дың омыраулары біздің әйелдердікіне қарағанда ты мына жалғанда ешкім айтып бере алмас.
төрт есе үлкенірек; өздері өте ұсқынсыз. Үндістанның түстері туралы, ең кереметтері
Олар күріш, ет, құрма жеп, сүт ішеді. Бұл жайлы әңгімеледім. Айтылмай қалған аралдары
жақта жүзім шарабы жоқ; түрлі дәмдеуіштер704 суреттелгендеріне қарағанда, анағұрлым нашар.

704   Шартонда (414 б.), Бартоли (293) және Рамузиода: «күріштен, қант пен дәмдеуіштерден»; Потьеде: «құрмадан,
күріштен, өте жақсы дәмдеуіштер мен қанттан». – В. Бартольд.

705   Полоның аралда мекендейтін адамдар туралы айтуына қарағанда, оның құрамына Шығыс Африканың қарсы бетте
жатқан аралдары кіреді. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 223

Үнді теңізінде, шынына келгенде, барлығы он үлкен патшалық бар, олардың ішінен басым
екі мың жеті жүз адам мекендейтін және ешкім бөлігін біз сипаттап бердік те. Шағын Үндістан
мекендемейтін аралдар бар; бұл тәжірибелі те- Зинабодан706 Монтифиға707 дейін созылып жа-
ңізшілердің карталары мен жазбалары бойынша тыр; мұнда, санаса сан жетпейтін аралдағыла-
жасалған тұжырым. рын санамағанда, сегіз үлкен патшалық бар.
Ал енді Ұлы Үндістанды қоя тұрайық; ол Енді Орта Үндістан жайында, Абаси туралы ай-
Мабардан [Коромандель жағасынан] Кесмакора- тып берсек сіздерге.
ға [Макранға] дейін созылған; ол жерде он үш

CXCIII ТАРАУ
Бұл тарауда Орта708 Үндістандағы Абасия [Абиссини] туралы айтылады

Абасия709 дегеніміз, біліп қойыңыздар, Орта баршылық, олардың жылқылары да көп; олар,
Үндістандағы үлкен облыс. Бұл облыстағы ең біле білсеңіздер, Аденнің сұлтанымен де, Ну-
мықты патша – христиан; басқалары оған бағы- бияның сұлтанымен де, өзге халықтармен де
нышты; олар алтау: үшеуі христиан және үшеуі соғысады.
сарацин. Бұл жердегі христиандардың бетінде Осында И. Т. бері 1288 жылы болған бір қы-
үш белгі бар: бір белгі маңдайдан мұрынның ор- зық оқиға туралы айтып берейін. Абаси облысы-
тасына дейін түседі және адамның жақтарында на иелік еткен христиан патшасы Иерусалимге
да бір-бір белгі салынған; белгілерді олар қызған Христостың моласына тәу етіп барғысы. Мырза-
темір басып салады, бұл – олардың шоқынуы бо- лар оған ол жаққа бару өте қауіпті екенін айтып,
лып табылады: сумен шоқынғаннан кейін осы өзінің орнына епископты немесе басқа бір пре-
белгілерді жасайды, бір жағы сән үшін, бір жағы латты жіберуге кеңес берген екен. Патша олар-
шоқындыру рәсімінің аяқталуының белгісі дың кеңесін тыңдап, қасиетті өмір салтын ұста-
үшін. Сондай-ақ, осында жебірейлер (жидтер) де натын епископты шақырыпты да, өзінің орнына
бар, олардың жақтарында бір ғана белгі Иерусалимге барып, Иисус Христостың моласы-
салынған; сарациндерде де тек бір белгі болады: на дұға етіп келуін қалайтындығын айтыпты.
ол – маңдайдан мұрынның ортасына дейін со- Епископ болса, тақсырдың айтқанымен келісіп-
зылған тыртық. Ұлы патша облыстың орталы- ті. Патша оған барынша тез жиналып, жолға
ғында тұрады, ал сарациндер Аденге жақын шығып кетуді тапсырыпты.
тұрады. Бұл облыста апостол әулие Фома уағыз- Тағы да не айтсам екен сіздерге? Епископ
насихат жүргізген; жергілікті халықты христиан патшамен қоштасыпты да, жиналып, сопы ретін-
дініне қосқаннан кейін ол Мабарға [Короман- де жолға шығыпты. Теңізбен де, құрғақ жерлер-
дель жағасы] кетіп, сол жерде қайтыс болған; мен де жүріп, Иерусалимге жетіпті; сол қасиетті
сол жерде біз осы кітапта бұрын айтып кеткен- молаға тура беттеп, нағыз христианға лайықты
дей, одан қалған қасиетті белгілер сақталған. іс жасап, аруақ қонған жерге дұға оқып, тағзым
Бұл жақта батыл жауынгерлер мен салт аттылар етіпті. Өзін жіберген патшаның атынан ол қо-

706   Зинабо – Чинаба немесе Чампа (Чамба) туралы айтылады. – В. Бартольд.
707   Монтифи – Мутфили (Мотупали). – В. Бартольд.
708   Түпнұсқада – «ортасында орналасқан», «ортасында» сөзі, мәтінге қарағанда Үндістанға емес, Африкаға жатады. – В. Бартольд.
709   Абасия – Абаси, Абиссиния, исламдық атауы Хабеш. – В. Бартольд.

224 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

мақты мөлшерде салым түріндегі садақа беріпті. быттың мән-жайын сұрапты. Епископ оған бар
Епископ Иерусалимге барғанда жасаймын деп шындықты айтыпты; ал патша діндар адам екен
көздеген рәсімдерінің бәрін жасап болып, өз және мұның бәрін «аруақ қонған кие» деп
адамдарымен қайтуға бет қойыпты, епископ бар- қабылдапты. Епископ патшаға қасиетті мола ту-
лық рәсімдерді тыңғылықты әрі ақылға қоным- ралы айтып бергеннен соң, Аден сұлтаны өзін
ды етіп жасаған екен. Белгілі бір уақыт жүрген- сүндетке отырғызуды бұйырғандығын, өзін мас-
нен кейін ол Аденге710 келіпті; ал бұл патшалық- қаралап және мазақтағандығын да қалдырмай
та, біле білсеңіздер, христиандарды жек көреді, айтып беріпті.
олардың мұнда келуін қаламайды және оларға Патша өзінің епископы масқараланғанын
өздерінің қас жауларындай қарайды екен. естігенде, ашуланғаны сондай, қайғыдан өліп
Аденде билік ететін патша еспикоптың хри- кете жаздапты. Сол кезде ол айналасындағылар-
стиан, Абасияның ұлы патшасының өкілі екенді- дың бәріне естіртіп, қатты дауыстап, бүкіл әлем-
гін біліпті. Ол оны ұстап алып: «Христиансың ге әйгілі болатындай етіп кек алмайынша, ел
ба, жоқ па?» – деп сұрауды бұйырыпты. Епископ басқармақ түгілі тәжді де кимейтіндігін айтып-
болса шынын айтыпты. Сонда патша оған: «Егер ты.
де епископ Мұхаммедтің заңын қабылдамаса, біз Тағы да не айтсам екен сіздерге? Шынымды
оны масқаралап, абыройын төгеміз», – депті, – айтсам, патша қыруар көп салт атты және жаяу
ал епископ болса: «тіпті өлтірсеңдер де, бұған жауынгерлерді, жақсы жасақталған, әрқайсысы-
көнбеймін», – деп жауап беріпті. Оның осылай на жиырма адам отыратындай жайтақтары бар
жауап бергендігін естіген сұлтан қатты ашула- көптеген пілдерді алыс жолға жабдықтапты.
нып, епископты «сүндетке отырғызыңдар» деп Өзінің барлық адамдарымен сайланып, жорыққа
бұйырыпты. Епископты бірнеше адамдар ұстап шығыпты; олар Аден патшалығына жеткенге де-
алып, сарациндер секілді сүндетке отырғызып- йін ұзақ жол жүріпті. Сол жердің патшасы көп-
ты. Сол кезде сұлтан епископты оның патшасын, теген салт атты я жаяу сарациндерімен қоса, ол
епископтың тақсырын мазақтап: «Оған деген да өз жерін қорғап, жауды өзіне жақындатпас
өзімнің жек көрінішімді көрсету үшін масқара- үшін қорғаныстың ішінен бекініп алыпты.
ладым», – деген екен. Бұл сөздерден кейін сұл- Абасияның патшасы өзінің барлық әскерле-
тан епископты қоя беріпті. Епископ масқара- рімен бірге мықты жау отырған қорғанысқа ке-
ланғанына қатты қайғырыпты, алайда, мұның ліпті. Сол сәтте, қырғын соғыс басталып кетіпті;
өзі Христостың дінін сатпағандығымнан болды соғыс кезінде сарацин патшалары, бұл жерде
деп пайымдапты да, сол үшін Құдай оның жаны- олар үшеу болған еді, Абасия патшасының ұлы
на о дүниеде мол сыйлық береді деп жұбаныпты. күшіне қарсы тұра алмапты; оның көптеген ба-
Артық сөзсіз айтайын сіздерге, біле білсеңіздер, тыл жауынгерлері және сарациндерден батылы-
епископ тәуір боп, атқа мінуге шамасы келген рақ христиандары бар екен; сарациндер кейін
кезде, өз серіктестерімен жолға аттаныпты; бұрылып, христиандардың патшасы өз жауын-
құрлықпен де, теңізбен де жүріп, Абасияға, өз герлерімен Аден патшалығына кіріпті. Осы кез-
мырзасына жетіпті. Оны көрген патша қуанып, де көп сарациндер қырылған екен. Тағы да не
ұлан-асыр той жасапты, артынан Қасиетті та- айтсам екен сіздерге?

710   Маймылдардың түрлері (парсыша «меймун» – маймыл). – В. Бартольд. 225

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Шынымды айтсам, біле білсеңіздер, Абасия- бар, бірақ олар бұл жерде төлдемейді, оларды
ның патшасы өз жауынгерлерімен Аден патша- осы жаққа Үндістанның аралдарынан әкеледі;
лығына кірген кезде, сарациндер үш-төрт жерде осы жерде керіктер төлдейді, олар да көп; ары-
бекініп алыпты, бірақ одан ештеңе де шықпаған стан, қабылан мен аю жетіп артылады; басқа да
көрінеді, оларды қырып-жойып, христиандар да, жануарлар жетерлік; олар біздің жануарларға
жау жағының көпшілігі де қаза болған екен. мүлде ұқсамайды. Жабайы есектер төлдеп, өріп
Христиан патшасы жау елінде екі айдай бо- кетеді және мұнда тұрпаты өзгеше, әралуан құс-
лып, оны әбден жұтатып, қайыршылық күйге де- тар да көп. Бұл жақта әлемдегі ең әдемі тауықтар
йін жеткізіпті, қыруар көп сарациндерді қырып- да, үлкендігі есектен кем түспейтін алып түйе-
жойыпты және сол кезде, ол өзінің епископын құстар да бар. Кез келген аң түрлері көп, ол жай-
масқаралағандығы үшін «кек қайтардым, енді лы енді ештеңе де айтпаймын, себебі, айта бер-
намысын қорғаған күйі үйге қайта аламын» де- сек, әңгіме тым ұзаққа созылып кетер, бірақ біле
ген екен. Осыдан кейін ол жорық сапарын әрі білсеңіздер, бұл жақта кез келген жабайы жану-
қарай жалғастырмапты, оның өзіне қастандық арлар мен жабайы құс еті мол. Əдемі тотықұстар
жасауға күші жететін мықты дұшпандары көп түр-түрі де жетіп артылады; маймылдар да – гат-
болғандықтан, ол Аден патшалығынан шығып, паулдар да, гатмаимондар да – мұнда өте көп; бір
өз еліне қайтыпты, Абасияға келгенше, тоқтамай қарағанда, олар адамға өте ұқсас.
жүріп отырыпты. Солайша патша ит сарацин- Ал енді ол туралы әңгімемізді тәмамдап, бұл
дерден епископ үшін өшін алыпты, ал сарацин- жерден кетеміз; бірақ енді Абасия туралы тағы
дердің қырылып-жойылғандары сансыз көп бол- да бір мәліметтерді сипаттап кетсек. Біле білсе-
ған екен; көп елдерді жұтатыпты, бірақ ол таң ңіздер, шынында да, Абасияда қалалар мен бекі-
қаларлық та емес: ит сарациндер христиандарға ністер көп және көпестер мұнда өз саудасын бел-
үстемдік етпеу керек екені анық. сенді жүргізеді. Бұл жақта көптеген тамаша бам-
Ал енді осыны қоя тұрып, ең алдымен, Аба- басиндер мен бокарандар жасалады.
сия облысының өзі туралы айтып берсек сіздер- Көптеген басқа да қызықтар баршылық,
ге. Біле білсеңіздер, ол жер түрлі азық-түліктер- бірақ осы кітапта ол туралы айпаған жөн, сон-
дің берекелі ортасы. Жергілікті халқы ет пен кү- дықтан да бұл жерден дереу кетіп, Адена туралы
ріш, күнжіт жеп, сүт ішеді. Бұл жақта пілдер де әңгімелеп берсек.

CXCIV ТАРАУ
Бұл жерден Аден облысы туралы хикая басталады

Аден облысында Аденнің Суданы [сұлтаны] көптеген көпестер келеді. Олар тауарларды үл-
деп аталатын билеуші бар. Мұнда сарациндер кен кемелерден шағын кемелерге ауыстырады
өмір сүреді, Мұхаммедке табынады, ал христи- да, сол шағын кемелер өзенмен711 жеті күн жүзіп
андарды жек көреді. Бұл жерде қалалар мен бекі- барып, одан кейін оларды түйелерге тиейді, со-
ністер көп және Үндістаннан тауарлар әкелген сын тағы да отыз күн сапар шегеді. Отыз күннен
кезде тоқтайтын жолаушыхана да бар; мұнда кейін Александрия өзені712 де көрінеді; сол өзен

711   Қызыл теңізбен жүзу туралы айтылады. – В. Бартольд.
712   Ніл өзені туралы айтылады. – В. Бартольд.

226 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

бойымен тауарлар Александрияға дейін жеңіл Ал өзі адендік Суданға бағынышты. Бұл жерде
тасымалданады. Міне, осындай жолмен Алек- сарациндер тұрады, олар Мұхаммедке табына-
сандриядағы сарациндер бұрышты да, дәмде- ды. Қалада тамаша жолаушыхана бар; осында
уіштер мен қымбат тауарларды да алып отыра- Үндістаннан түрлі тауарлар тиелген көптеген ке-
ды; Александрияға апаратын басқа жол жоқ бұл мелер мен көпестер келеді және көп кемелер осы
жақта. жерден Үндістанға да барады. Олар Үндістанға
Аденнен түрлі тауарлар тиелген көптеген әртүрлі етіп жегілген көптеген жақсы тұлпарлар
кемелер Үндістан аралдарына қарай бет алады. мен жақсы жылқыларды апарады.
Сол кемежайдан Үндістанға көп әдемі әрі қым- Сол аттар қымбат бағалы жүйріктер еді, кө-
бат араб тұлпарларын апарады; көпестер ол тау- пестер бұл тауардан көп пайда мен мол табыс
ардан көп пайда табады. Үндістанда жақсы атқа түсіретін.
жүз күміс марка беріп, кей кезде одан да қымбат Бұл жерде көптеген жақсы өсімдіктер өседі,
бағаға сатып алады. мысалға алсақ, ақ ладан мен құрма да бар.
Аденнің Суданына осында келіп тұратын Тағам дегенде бұларда тек күріш қана бар,
көпестердің осы жердегі саудасы және кемелер- бірақ ол да көп емес; мұнда басқа елден нан
ден алынатын баж салығы көп табыс әкеледі. Өз әкелінеді де, оны сатқаннан мол табыс түсіреді.
жерлеріне келіп тұратын баждан ол әлемдегі ең Бұларда ірі балық өте көп; балықтың көп
бай адамға713 айналды. болғандығы соншалықты, бір венециялық бақыр
Бір күні ол христиандарға көп зиян келтіре- тиынға екі үлкен балық сатып алуға болады.
тін бір іс жасаған екен: вавилондық Судан Акра- Олардың күнделікті тағамы: күріш, ет және
ға барған кезде сол қаланы бағындырыпты да, құрма; жүзім шарабы мұнда жоқ. Шарапты олар
христиандарды жұтатып жіберіпті; дәл осы қанттан, күріштен және құрмадан жасайды. Бұл
Аденнің Суданы вавилондық Суданға өз жауын- жерде, міне, мынадай қызық бар: бұл жердің сау-
герлерінің ішінен отыз мың салт атты әскер мен лықтарының құлағы да, құлағының тесігі де
қырық мың түйені жәрдем ретінде жіберіпті; ол жоқ, оның орнына мүйіз өседі. Тұрқы кішкентай
сарациндерге үлкен көмек болған екен, ал хри- және өздері сүп-сүйкімді.
стиандар одан тек зиян көрген; ал осындай істі Міне, сіздер тағы бір таңқалатын нәрсе:
Аденнің Суданы вавилондық суданға жақсылық олардың барлық малдары – қой, бұқа, түйе, жыл-
жасағысы келіп, оны жақсы көргеннен емес, қылары балық жейді; бұл – олардың жемі. Бүкіл
христиандарға ыза болғаннан жасапты. Ал енді елде шөп тапшы; бұл қуаңшылық жайлаған ме-
сол Суданды қоя тұрып, үлкен адендік қала тура- кен. Малға азық болған балық өте кішкентай; на-
лы айтып берейік; сол қаланың патшасы кішкен- урыз, сәуір, мамыр айларында сол балықтан қан-
тай болған екен; ол Аден облысынан солтүстік- ша ауланатынын ойлаудың өзі таңқаларлық.
батысқа қарай бара жатқанда төрт жүз мильдей Оларды кептіріп, үйлерінде жыл бойы сақтайды
жерде орналасқан Ешер714 қаласы екен. Бұл және малдарына қорек етеді. Тағы бір айтарым,
жердің өз билеушісі бар, ол елді әділ басқарады. малдар тірі балықты судың өзінен жей береді. Ірі
Оған көптеген қалалар мен бекіністер бағынады. де жақсы балықтар көп және арзан; бұлар оны

713   1229 жылдан бастап 1454 жылға дейін билік еткен Йеменнен келген Расулидтер династиясының сұлтаны туралы. – В. Бартольд.
714   Ешер – Эшер, Эш-Шахр қаласы, Аденнен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 227

кептіреді; салмағы бір фунттай тілімдерге кесіп, келімсек көпестерге бір кантерін қырық без-
күнге кептіреді, үйлерде сақтап қойып, жыл бо- анттан сатады; ладанды сатудан патшаға мол та-
йы кептірілген нан секілді жейді. быс пен көп пайда түседі.
Ал ладанға келер болсақ, бұл жерде ол көп Ал енді айтып қосар ештеңе жоқ; сондықтан
болады; патша бір кантерін он алтын безантқа да осы жерден кетіп, Дуфар [Зафар] қаласын си-
дейінгі бағаға сатып алады да, өзі халыққа және паттап берейік.

СХСV ТАРАУ

Осында Дуфар [Зафар] қаласы сипатталады

Дуфар715 – әдемі, үлкен және айбынды қала; Осында тамаша717 ладан көп өседі. Ағаштар
ол Ешерден [Эш-Шихрдан] ол солтүстік-батыс716 тым үлкен емес, ұзындығы бар-жоғы кішкентай
жаққа қарай бес жүз миль қашықтықта орна- шыршалар секілді; оларды көп жерлерінен пы-
ласқан. Бұл қалада сарациндер өмір сүреді, олар шақпен кесіп қояды,сол тіліктерден ішінен ла-
Мұхаммедке табынады. Оларға Аденнің сұлта- дан өсіп шығады. Сондай-ақ, ағаштарды кеспесе
нына бағынышты мәлік басшылық етеді. Сол де оның өсуі мүмкін, ол – күн шыжып кеткен
қала, біле берсеңіздер, Аден облысына қарайды. кездері өздігінен өседі.
Бұл жерде тамаша жолаушыхана бар; онда түрлі Осында Аравиядан көп жақсы тұлпарларды
тауарлар тиелген көпестердің көптеген кемелері әкелінеді, ал осы жерден көпестер оларды кеме-
келеді. Бұл жерден басқа елдерге қыруар көп лермен Үндістанға апарады да, мол табысқа ке-
араб тұлпарларын апарып сатады; көпестерге неледі, аттарды сату өте пайдалы іс.
бұл сауда пайдалы және мол табыс әкеледі. Қа- Ал енді алып-қосар ештеңе жоқ, сондықтан
лаға басқа да қалалар мен көптеген бекіністер де да осы жерден кетіп, Қалату шығанағы718 туралы
бағынышты. айтып берсек.

СХСVI ТАРАУ

Бұл тарауда Қалату [Қалхат] қаласы сипатталады

Қалату719 дәл осылайша аталатын шығанақ- медке табынады; өздері Кормозға бағынышты
тағы үлкен қала; ол Дуфардан солтүстік-батысқа [Ормузға]; Кормуз мәлігі өзінен мықты біреумен
қарай алты миль720 қашықтықта орналасқан. Бұл әр соғысқан сайын осында келеді: мұнда бекініс
атақты теңіз қаласы. болғандықтан мәлік [иеленуші]721 ештеңеден де
Сол қалада сарациндер тұрады, олар Мұхам- қорықпайды. Олардың өз азық-түліктері жоқ;

715   Дуфар – Эш-Шихрден шығысқа қарай Зафар тарихи аймағы. Орта ғасырларда бұл аймақта қирандылары күні
бүгінге дейін сақталған аттас қала болатын. – И. Магидович.

716   Рамузиода: «оңтүстік-шығысқа қарай 20 миль». – В. Бартольд.

717   Потьеде: «ақ түсті». – В. Бартольд.

718   Потьеде тағы: «Қалату қаласы туралы да» [Қалхат]. – В. Бартольд.

719   Қалату – Қалхат деген қала және айлақ, Маскаттан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Бұл қала ХV ғасырға де-
йін гүлденген, ХVІ ғасырда құлдырау белгілері пайда болып, ХІХ ғасырда кішігірім кентке айналды. – И. Магидович.

720   Бартолиде:500 миль жерде; Рамузиода: оңтүстік-шығысқа қарай 500 миль. – В. Бартольд.

721   Мәлік – араб. «иеленуші, патша, бек». – В. Бартольд.

228 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

оларға азық-түлікті көпестер басқа жерлерден сонда Курмоздан кетеді де, кемелерге отырып
кемемен әкеледі. осы қалаға жүзіп келеді, сөйтіп, осында тұрады,
Осында тамаша кемежай және түрлі тауар- ол ешбір кеменің жүруіне жол бермейді; ал Кер-
лар тиелген көптеген кемелер Үндістаннан түрлі ман сұлтаны одан көп зиян көреді, сол кезде ол
тауарлар әкеледі де, бұл жерде саудасын жақсы Курмоз мәлігімен ымыраға келе бастайды да,
жүргізеді, себебі, бұл қаладан тауарлар мен та- алғашында талап еткен алым-салық сомасын бі-
тымдылықтар көптеген қалалар мен бекіністер раз азайтуға келіседі. Тағы да бір айта кетсем сіз-
арқылы елдің ішіне жеткізіледі. Бұл жерден дерге, Курмоз мәлігінің қаладан да мықты бекі-
Үндістанға көптеген жақсы тұлпардар жеткізіле- нісі бар, сол бекініске шығанақ пен теңіз де
ді, ал көпестерге одан мол табыс пен пайда жақсы қорғаныс.
түседі. Бұл елден және мен осыған дейін сіздер- Жергілікті тұрғындар, шынымды айтсам,
ге айтып өткен басқа да елдерден көптеген құрмамен және тұздалған балықпен тамақтана-
жақсы жылқылар Үндістанға апарылады; бұл ды, ал тұздалған балық көп оларда; сол сияқты,
тауардың көп болғандығы соншалықты, санап ондағы бай, ауқатты адамдар тиісінше жақсырақ
бола алмайсыз. тамақтанады.
Бұл қала Қалату шығанағы басталатын жер- Сіздерге Қалату қаласы жайында, ондағы
де орналасқан; олардың рұқсатынсыз ешбір кеме шығанақ, бұл жердің тыныс-тіршілігі, жайында
шығанаққа не кіріп, не шыға алмайды. Жергілік- айттым; енді бұл жерден кетіп, Курмоз туралы
ті мәлікке оның тақсыры722 Крерман суданы айтып берсек. Қалату қаласынан солтүстік пен
[Керман сұлтаны] көп рет қысым көрсеткен; су- солтүстік-батысқа қарай үш миль қашықтықта
дан курмоз мәлігінен алым-салықты, не болмаса Курмоз қаласы орналасқан, ал Қалату қаласынан
басқа да салықты төле деп талап еткен кезде, ол солтүстік-батысқа723 және батысқа қарай бес жүз
төлеуден бас тартатын болса, сұлтан алым- шақырымда Киш [Кейс] деп аталатын қала ор-
салықты не басқа да бір салықты төлеттіруге наласқан. Бірақ Кишті қоя тұрып, Курмоз тура-
мәжбүрлеу үшін өз әскерлерін жібереді; ал мәлік лы айтып берсек сіздерге.

СХСVII ТАРАУ
Бұл тарауда Курмоз [Ормуз] қаласы туралы айтылады

Курмоз – теңіздің жағасындағы үлкен де та- желдетеді; оның барлығы жан шыдатпастай қат-
маша қала. Бұл жердің мәлігіне724 көптеген қа- ты ыстық болуына байланысты ойластырылған.
лалар мен бекіністер бағынышты. Осында сара- Киш [Кейс] қаласы туралы да, Крерман
циндер тұрады, олар Мұхаммедке табынады. [Керман] қаласы туралы да біз осыған дейін ай-
Бұл жердің ыстығы қатты, сондықтан жергілікті тып кеткен едік, бірақ біз басқа жолдармен жү-
халық өз үйлерінде жел соғып тұратындай арна- руімізге байланысты, осында тағы да бір рет
йы сына қалдырады; жел қай жақтан соқса олар қайтып оралуымыз керек еді.
сол жаққа жел өткізетін тесік орнатады да, үйді

722   XXXVII тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд.

723   Рамузиода: солтүстік-шығысқа (verso greco е tramontane). – В. Бартольд.

724   Потье: «Melic, qui veut dire roy» («Патша дегенді білдіретін мәлік»). Рамузио бойынша: мәліктің атағы маркизге
(marchese) сәйкес келетін. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 229

Бұл жердегі барлық істер туралы осыған де- Түрік елі [Түркістан] туралы айтып берсек дей-
йін айтылған, сондықтан бұл жерден кетіп, Ұлы мін сіздерге.

СХСVIII ТАРАУ

Бұл тарауда ұлы Түрік елі [Түркістан] туралы айтылады

Ұлы Түрік елінде Кайду [Хайду]725 патша айтты; онда барса, өлтіреді деп қорықты. Осы
бар; ол ұлы ханның жиені, ұлы ханның қандас үшін жанжалдасып та қалды; сол жанжалдан ке-
бауыры Шағатайдың [Чагатайдың] ұлы. Оның йін үлкен соғыс, алапат ұрыстар болып тұрды.
қалалары мен бекіністері көп және ол өте мық- Бір жыл бойы, мен сіздерге айтайын, Кайду
ты. Өзі татар, халқы да татар, өздері өте мықты болсын, немесе оның адамдары болсын, ұлы
жауынгерлер, бұған енді таңдануға да болмай- ханның жері мен халқына шабуылдамауы үшін
ды: олар соғысқа әбден шыңдалған. ұлы хан әскері Кайду патшалығын қоршап тұр-
Кайду, мен сіздерге айтайын, ұлы ханға ба- ды.Кайду болса, соған қарамастан ұлы хан жер-
ғынбайды және онымен соғысудан жалықпайды. лерін шабудың тәсілін тауып тұрды, оған қарсы
Ұлы Түрік елі біз айтқан Курмозға апаратын жол- шыққан әскерлермен талай айқасқа түсті. Оның
дан батысқа қарай жатыр726; ол Ион727 өзенінің жанында император тұқымынан таралған бек-
арғы бетінен солтүстікке қарай, ұлы ханның жер- тер, яғни Шыңғыс хан тұқымы баршылық еді.
леріне дейінгі жерді алып жатыр. Кайду көп рет Шыңғыс хан империяның негізін қалап, ең бі-
ұлы ханның әскерлерімен соғысқан. Олардың рінші болып әлемнің бір бөлігін өзіне бағындыр-
арасында болған араздық туралы айтып берейін. ған, менің «Шыңғыс ханның, немесе император-
Кайду ұлы ханнан бірге шыққан жорықтар- дың тұқымы» деп айтуымның мәні содан.
дағы өз үлесін, атап айтқанда, Катай және Манги Мұны қоя тұрып, Кайду патшасының ұлы
[Манзи] облыстарының бір бөлігін өзіне беруді ханның жауынгерлерімен қалай шайқасқаны ту-
сұраған. Ал ұлы хан оған егер де Кайду ұлы хан ралы айтып берейік. Ең алдымен, олардың шай-
бұйырып шақыртқан кезде сарайға я кеңеске ке- қасқа қалай шығатыны туралы айтып берсем.
ліп тұратын болса; сол сияқты ұлы хан Кайду Əрбір жауынгерде алпыс жебеден болуы  – бел-
оған өз ұлдары мен бектеріндей бағынышты гіленген тәртіп. Отыз кішкентай жебе – адамды
болса; сол кезде олар бірге бағындырып алған көздеп, оған алыстан дәлдеп тигізу үшін, ал жал-
жерлердің жартысын ұлдарына бөліп бергендей пақ темір ұштары бар отыз үлкен жебе – жа-
бұған беретінін айтты, ол үшін Кайду өздеріңіз қыннан адамның бетіне, қолдарына қарата атып,
естіген нәрсені істеуі керек. Кайду ағасына – адырналарды кесіп жіберіп, бір-біріне көп зиян
ұлы ханға сенбей, ешқашан оған бармайтынын, келтіру үшін; барлық жебелерді атып болғаннан
өзі тұратын жерінде бағынышты болуға даяр кейін, олар семсерлерін суырып алып, жан алы-
екенін, ал сарайға алтын берсе де бармайтынын сып, жан берісе шайқасады.

725   Кайду – Хайду, Үгедейдің немересі туралы айтылады. LІІ тараудың түсініктемесін қар. Мәуренахр, Жетісу және
Шығыс Түркістанның (Марко Поло бойынша – Ұлы Түркия) патшалары ішіндегі Шағатай династиясына Хайду ресми
түрде кірмейді (қар. К. Э. Босворт. Мусульманские династии. – М., 1871, 115 б.). – В. Бартольд.

726   Рустичанода: ver meistre; Потьеде: vers maistre, яғни, Потье мен Юлдың түсінік беруі бойынша солтүстік-батысқа.
– В. Бартольд.

727   Ион – Жон, Жейхун, Əму-Дария. – В. Бартольд.

230 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

И. Т. бері 1266 ж. Кайду өзінің немере бауы- ліпті. яғни, екі бек өзінің ұлы әскерлерімен
ры Жесудармен728 үлкен әскер жасақтап, екеуі тоқтаған жерге келіпті. Бектер Кайдудың үлкен
ұлы ханның екі бегіне қарсы шықты; олар Кайду әскермен бұлардың еліне келгенін білгенде, қо-
патшаның немере бауырлары еді; екеуі де ұлы рықпапты, бар қайратын жинап, соғысқа әзір-
ханның жерлеріне иелік ететін; бірінің аты – Ти- леніпті. Олар бүкіл әскерімен соғысқа дайында-
бай немесе Чибай729; ол шоқындырылған хри- лыпты, олардың алпыс мыңнан астам салт атты
стиан, Құбылай ханның қандас туысы, Жағатай- жауынгерлері бар еді, сөйтіп, жауға қарсы жо-
дың ұлы еді. Тағы да не айтсам екен сіздерге? рыққа шығыпты. Олар Кайду патшаға дейін он
Кайду өзінің екі бауырымен соғысыпты; олар- миль қалғанша жүріп келіп, сол жерге бір жасақ
дың да жауынгерлерінің саны көп екен; екі болып тұра қалыпты. Ал Кайду патша, біле біл-
жақтан да жүз мыңнан астам адам болған екен. сеңіздер, бүкіл әскерімен сол бір тегістікте, ша-
Екі жақ та қиян-кескі шайқасыпты; екі жақтан да тырларда күтіп жатқан екен. Екі жақ та дем
көп адам қырылыпты; соңында Кайду патшасы алып, шайқасқа дайындалыпты.
жеңіпті; ол әлгі әскерді қатты талқандаған екен; Үшінші күні, ұлы ханның баласы және
бірақ Кайду патшасының немере ағалары құты- әулие Иоанның ұлы келгеннен кейін, таңертең
лып кетіпті: олардың жақсы аттары болғандық- ерте екі жақ та қарумен жасақтанып, шайқасқа
тан, сол аттарымен қашып кеткен екен. барынша жақсы дайындалыпты; екі жақ та бір-
Міне, осылай Кайду жеңіпті. Сосын ол дан- дей мықты, әрбір тараптың семсер, шоқпар, най-
дайсып, бұрынғыдан да бетер менменсіпті. Кай- замен қаруланған алпыс мыңнан салт аттылары
ду өз мекеніне оралып, екі жыл бейбіт өмір сү- бар еді. Əр тарап алты жасаққа бөлініпті; әрбір
ріпті; әскер жинап, ешкіммен де соғыспаған жасақта он мың салт атты мен батыл қолбасшы
екен; ұлы хан да сол кезде әскер жинап, ешкім- болған еді. Екі жақ осылай орналасып, дайын
мен шықпаған екен. Бірақ екі жылдан кейін Кай- болған кезде накардың дабылын тосыпты.
ду патшасы атты жауынгерлерден тұратын үлкен Татарлар қолбасшысының накарының үні
әскер жинайды. Ол Қаракоронда [Каракорумда] естілмейінше, шайқасты бастай алмайды; накар-
ұлы ханның ұлы Номоган730 мекендейтінін және дың дыбысы естілген кезде ғана олар шайқасты
онымен бірге әулие Иоанның ұлы Георгий бол- бастайды.
ғандығын біліпті, ол екі бектің де үлкен атты Татарларда мынадай да бір әдет-ғұрып бар:
әскері болыпты. олар дайындалып, шайқастың басталуын тосып
Тағы да не айтсам екен сіздерге? Кайду па- жатқан кезде, накардың дабылы естілгенше өлең
тша өзінің барлық әскерлерін жинап, өз патша- айтып, ақырын ғана екі ішекті аспаптарда ойнай-
лығынан жорыққа аттаныпты; ол ешқандай да ды; өлең айтып, ойын ойнап, көңіл көтеріп,
бір айтарлықтай оқиғаға ұрынбастан, күніне шайқастың басталуын тосады. Мінеки, екі жақ
бәленше шақырым жүріп отырып, Қаракоронға, та дайын болып, әдеттегіндей, накардың дабылы
екі бек ғаламат әскерлерімен бекінген жерге ке- мен шайқасты күтеді; әндетіп, аспапта шебер

728   Жесудар – немесе Есудар, Шыңғысхан ұрпақтарының арасында жиі кездескен ат. Соның ішінде Үгедейдің
немерелерінің бірі, Хайдудың немере ағасының аты Есудар болған. – В. Бартольд.

729   1261–1266 жылдары Түркістанда билік еткен шағатайлық хан Алгуйдың Құбылайға қызмет еткен Чубай және Ка-
бан атты ұлдары жайлы айтылады. – В. Бартольд.

730   Номоган немесе Номохан, Нумигант (қыт.Намухань), Құбылайдың төртінші ұлы. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 231

ойнағандары адам таң қаларлық. Осылайша болмады; ана жақ та, мына жақ та бір-бірін жеңе
накардың дабылын күтіп тұрды. алмады; екі жақтан да адамдар көп қырылды;
Тағы не айтсам екен сіздерге? Накардың да- тіпті қараудың өзі аянышты еді. Қос тарап үшін
былы шығып, адамдар еш кідірместен бір-біріне де сәтсіз уақытта басталған сол шайқас; көп
қарай ұмтылды. Садақтарын қолға алып, қарсы- адам қайтыс болды, сол шайқастан кейін көп
ластарына ата бастады. Садақ оқтары жаңбырдай әйел жесір қалып, көп бала жетім қалды; көп
жауды; қыруар көп адамдар мен аттар өлімші бо- әйел қалған ғұмырын жылаумен өткізді; ол қаза
лып жараланды. Айқай-шу мен зардан күннің болғандардың аналары мен қалыңдықтары еді.
күркірегені де естілмей қалар еді; өліспей беріс- Күн ұясына бата бастады; шайқас алаңында
пейтін ата жаулардың кез келіп қалғаны шыны- қаза болғандар саны, мен сіздерге айтқанымдай,
мен байқалды. Жебелер таусылғанша атылып сонша көп болған еді және екі жақ та беріскісі
жатты; өлгендер де, өлімші болып жараланғандар келмей, шайқасып жатса да, ұрысты тоқтату ке-
да көп еді. Ең бір мезгілсіз уақытта екі жақ үшін рек болды; екі жақ та тарап кетіп, өз лагерлеріне
шайқас басталды; екі жақтан да көп адам қайтып оралған; бәрі де шаршап, қажыпты; енді-
қырылған еді731. Барлық жебелер таусылған кезде, гі барлықтары да шайқасты емес, тек жан ты-
олар садақтарын қорамсаққа салып, семсер мен ныштығын аңсаған екен. Бүкіл күндізгі күйзеліс
шоқпарларын алып, бір-біріне тұра ұмтылды. түнде біраз басылып, тынышталыпты, бәрі де
Олар қылыш, шоқпармен қатты соққы бере баста- жанын аямай шайқасқан қатаң ұрыста өткізген
ды; қаһарлы да қатыгез шайқас басталды; қатты күндізгі жанталастан шаршап, демалып жатып-
соққылар беріліп және алынып жатты; қолдары ты. Таң атып, ұлы хан өзіне қарсы ұлы әскерді
шабылып, адамдар жерге сұлап түсіп жатты. Біле жабдықтағанын естіген Кайду патшасы енді бұл
білсеңіздер, бар шынымды айтайын сіздерге, жерде қалуға болмайды деп шешіпті; таң боза-
жекпе-жек басталған кезде жер беті өлгендер рып атқан кезде ол барлық адамдарымен бірге
және өлімші болып жараланғандарға толып кетті. жасақтанып алып, атқа қоныпты да, өз еліне
Кайду патша ұлы ерлік танытты, ол болма- қарай кері қайтыпты.
ғанда, әскері талай рет шегініп, кері қашқан бо- Ұлы ханның баласы мен әулие Иоанның не-
лар еді; бірақ ол тамаша әрекет жасап, сарбазда- мересі Кайду патша өз адамдарымен кетіп бара
рын қолдаған соң, олар соңына дейін тұрды. жатқанын көрсе де, артынан қумай, олардың ке-
Екінші жағынан, ұлы ханның мұрагері мен әулие дергісіз кетулеріне мүмкіндік беріпті, себебі,
Иоанның ұлы да керемет әрекет көрсетті. өздері шайқастан кейін қатты шаршаған күйде
Ал тағы да не айтсам екен сіздерге? Біле болған екен.
білсеңіздер, сол шайқас шынымен де, татарлар Ал Кайду патшаның әскері болса, өз патша-
арасындағы аса қатыгез шайқастардың бірі бол- лығынаа, Ұлы Түрік еліне [Түркістанға], Самар-
ған еді. Адамдар мен қылыш, шоқпардың үнінен қантқа жеткенше, тоқтамай шауыпты; біраз уа-
Құдайдың күн күркіреуін де естімес едіңіз. Екі қыт ешкімге ұрыс салмай, өмір сүріпті.
жақ та бірін-бірі аяусыз жоюға тырысып баққан; Ал енді осыны қоя тұрып, Кайду патша
екі жақ та бар күштерін сарқыса да, еш нәтиже қызының ұлы ерлігі туралы айтып берейік.

731 Марко Поло хикаясында 1277 жылы болған, арты жеңіліс пен тұтқынға түсумен аяқталатын Номоханның Хайдуға
қарсы көтерілісі туралы ішінара кездеседі. – В. Бартольд.

232 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

CXCIX ТАРАУ
Кайду [Хайду] патша келтірген зияны туралы

ұлы ханның айтқаны
Ұлы хан Кайдуға қаһарын төгіп, оның болғандықтан, ұлы хан Кайду мен оның жерле-
барлық адамдары мен жерлерін талқандатқан рін толық ойрандатпайды. Сондықтан да, Кайду
екен. Кайду жиенім болмағанда депті ол, ұлы ханның құрығынан құтылып кете алған.
баяғыда жаман өліммен өлер еді. Қаны бір туыс

CC ТАРАУ
Бұл тарауда Кайду [Хайду] патшаның
мықты да ержүрек қызы туралы айтылады
Кайду патшаның қызы бар еді; оның татар- гізсе, ол оны әйел қылып алады; ал егер патша-
ша аты Ангиарм734 еді, ал французша мағынасы ның қызы алып батырды жеңсе, ол оған жүз
нұрлы ай. Ол өте мықты болыпты; бүкіл пат- жылқы айыбын төлейді.
шалықта оны жеңе алатын ешбір бозбала, ешбір Сөйтіп, патшайым он мыңнан астам жылқы-
батыр болмаған деседі; ол бәрін жеңеді екен. ны ұтып алған екен және өзін жеңіп кететін не
Əкесі оны тұрмысқа бергісі келіпті, ал қызы оған бір алып батырды да, не бір бозбаланы таба
өзін жеңетін батыр табылмайынша, тұрмысқа алмаған еді. Ол ғажап та емес еді: ол әдемі кел-
шықпайтынын айтыпты; әкесі оған өз қалауы бо- ген, бойы биік, оны тіпті алып қыз деуге де болар
йынша тұрмысқа шығуға рұқсат беріпті; патша- еді.
йым сол шешімге қатты қуанып, өзімен күресіп, И. Т. бері 1280 ж. сол жерге бай патшаның
жеңетін адамға тұрмысқа шығатыны туралы жар ұлы келіпті; ол әрі жас, әрі әдемі еді. Оның көп-
салғызыпты. Бұл туралы көптеген ел мен жердің теген әдемі серіктері де болған екен, ол қызға
жүзі білген кезде, дәмесі бар бекзат бозбалалар жеңіліп қалса төлеу мақсатында тырысып көру
бағын сынау үшін Кайду хан еліне ағылыпты. үшін өзімен бірге бір мың тамаша аттарды әкеле
Келген бозбалаларға хан қызы мынадай сынақ жатыпты. Сол патшаның ұлы келе салысымен,
жасайды: сарайдың ең басты бөлмесіне көптеген қызбен күш сынасқысы келетіндігі туралы айт-
ер және әйел нөкерлерін ертіп, патшаның өзі ке- қан. Кайду патша қуанып кетіпті; ол бозбаланың
ліпті, сосын бөлменің ортасына әдемі киінген, қызға үйленгенін қалапты, себебі, бозбала пат-
әдемі оюлармен безендірілген қымбат бағалы шаның ұлы735 екендігін біліпті...
сандал көйлек киген патшаның қызы шығып, Мен сіздерге айтайын, Кайду патша қызына
сандалдан тігілген киім киген бозбала да келіпті; бозбалаға беріле салсын деп, жасырын айтуды
егерде бозбала оны жеңіп, жамбасын жерге ти- бұйырған екен; ал қызы өлсе де олай істемейтін-

734   Ангиарм – немесе Анжиарм (түрк. Ай-ярук – «Айжарық»). Жылнамашы Рашид әд-Дин келтірген деректер бойын-
ша Хайдудың осы қызын Тутулан-чага деп атаған. Ол Жетісудағы Шу өзенінің алабын иеленіп, әкесінің жорықтарына өзі
қатысып, әкесі қайтыс болғаннан кейін оның моласына шырақшылық етеді. Ол ұзақ уақыт тұрмысқа шыққысы келмеген,
Хайду да оны тұрмысқа бергісі келмегендіктен олардың қандары араласып кетіпті деген ғайбат сөз тарайды. Осыдан ке-
йін Хайду қызын өзінің бауыршысы (ханның бас аспазы) денесі ірі, бойы сұңғақ, ажарлы әрі батыр жауынгерге тұрмысқа
береді. Бұл хан қызының өз таңдауы еді. Ол некеде бақытты болып екі ұл сүйеді. – В. Бартольд.
735   Бұл «Патша ұлының» есімі қолжазбада берілмеген. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 233

дігін айтқан. Тағы да не айтсам екен сіздерге? жаққа тартса, екіншісі – екінші жаққа тартады
Біле білсеңіздер, үлкен бөлмеде патша да, па- екен; бірақ патшаның қызы жеңіп кетіпті де, боз-
тшайым да, көптеген ерлер мен әйелдер де жи- баланы сарайдың еденіне лақтырып жіберіпті.
налыпты; патшаның қызы мен патшаның ұлы да Ханзада солайынша жеңіліп қалыпты және бүкіл
келіпті; екеуі де сондай сұлу еді, оларға қарау- бөлмеде бұған қапаланбаған жан болмаған екен.
дың өзі бір керемет. Бозбала, мен сіздерге айта- Кайду патша ханзаданы жеңіп кеткен қызын
йын, әрі мықты, әрі батыл болыпты, күші бойын- көптеген шайқастарға алып барады екен, бірақ
ша оған тең келер ешкім болмапты. барлық шайқастарда патшаның қызын жеңген
Екеуі халық көп жиналған бөлменің ортасы- ешбір батыр табылмапты. Бірнеше рет патша-
на шығып, өзара келісім жасапты: егер де бозба- ның қызы жауларына шауып, батырын қолға тү-
ла жеңілсе, өзімен бірге алып келген бір мың сіріп, өз жағына алып келген екен. Көп рет солай
жылқыны жеңілгені үшін қызға береді; онан ке- болыпты.
йін қыз бен бозбала жекпе-жекке шығыпты; Кайдудың қызы туралы әңгімелеп бердік, ал
оларға кім қараса да, іштей бозбаланың жеңіп, енді оны қоя тұрып, басқа нәрсе туралы айтып
сол сұлу қыздың күйеуі болуын қалапты; патша берсек. Кайду патша мен Левант патшасы Аба-
да, патшайым да соны қалаған екен. Бір сөзбен гидің ұлы Аргонның [Арғұнның] ұлы шайқасы
айтқанда, екеуі бір-біріне беріспепті; бірі бір туралы айтып берсек сіздерге.

CCI ТАРАУ
Абаганың өз ұлы Аргонды [Арғұнды] соғысқа жібергені туралы

Левант патшасы Абаганың736 иелігінде көп- сол тегістіктерінде өмір сүріпті, айналадағы көп-

теген облыстар мен жерлер болған екен. Оның теген қалалар мен бекіністерді қорғаған екен.
жерлері Кайду [Хайду] патшаның жерлерімен Кайду патша көптеген салт атты адамдарын
шекаралас еді, ол Ескендір [Зұлқарнайын] тура- жинапты да, өзінің ағасы Барақты738 оларға бас-
шы етіп тағайындапты, Барақ әрі батыл, әрі
лы кітаптарда Құрғақ Абага ағашы деп аталатын ақылды адам еді. Кайду оған Аргонмен шайқас-
«Күн ағашының» маңында болатын. Кайду өз қа шық деп айтыпты. Барак [Борак] Кайдуға:
адамдарымен Абаганың адамдары мен жерлері- «Айтқаныңның бәрін орындаймын және Аргон
не зиян келтірмес үшін Абага өзінің Аргон атты мен оның адамдарын талқандату үшін қолымнен
баласын ұлы атты әскерімен Құрғақ ағашы елі- келгенін істеймін», – деп жауап берген екен. Сол

не, Ион737 атты өзенге жіберіпті; Аргон әскері- сөздерді айтқаннан кейін Барак өзінің барлық
мен сол жерде өмір сүріп, Кайду келіп жерді адамдарын алып, жорыққа шығыпты; оның
талқандап, елді аздыртып кетпес үшін жерді адамдары көп еді; олар бірнеше күн бойы ешбір

күзетіпті. Аргон өз әскерімен Құрғақ ағаштың айтарлықтай оқиғаға ұрынбай, шауып отырып

736   Абага – немесе Абака, елхан (Парсы елінің моңғол иеленушісі) 1265 жылдан бастап 1282 жылға дейін билік еткен.
Парсы еліне «Левант» атауын қолдануға келмейді. – В. Бартольд.

737   Ион – Əму-Дария. – В. Бартольд.

738   Барақ – Шыңғысханның шөбересі. Оның Парсы еліне жорығы 1270 жылы болды. Парсы моңғолдарының қолын
бастап Абактың өзі тұрды. Ал оның сол кездегі 15 жасар ұлы Арғұнның Барақ жеңіліс тапқан соғысқа қатысқаны туралы
мәлімет жоқ. – В. Бартольд.

234 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Ион өзеніне дейін және Аргонға он мильдей қал- та батыл шайқасты. Сол шайқастағы жер жаң-
ған жерге жетіпті. Тағы да не айтсам екен сіз- ғыртқан айқай-шудан күннің күркірегені де ес-
дерге? Аргон Барактың өз адамдарын ертіп кел- тілмеді. Сіздерге айтар болсам, біраз уақыттан
гендігін білген кезде ол да өз әскерімен жақсы- соң жер беті жаралы һәм өлген адамдарға толып
лап дайындалыпты. Үш күн де өтпей екі жасақ кетті.
та дайындалып, қаруланыпты: Аргон өз адам- Артық сөзсіз айтсақ, Барак өз адамдарымен
дарымен, ал Барак өз адамдарымен. Дайындал- Аргонның күшіне төтеп бере алмағандығын
ғаннан кейін екі әскер де ретімен қатар-қатары- жеткізейін сіздерге; олар артқа шегігін, өзеннің
мен тұрыпты; накардың үні естілген кезде екі арғы жағына шегініпті. Ал Аргон өз адамдары-
жақ та бір-біріне қарсы шауыпты. Жебелердің мен оның артына түсіп қуыпты да, Аргонның
атылып, жан-жаққа ұшырап жатқандығы көрі- көп адамдарын жойған екен. Міне, көріп отыр-
ніпті, ауа жаңбырдың тамшыларындай көп же- ғандарыңыздай, сол шайқас дәл осылай өткен
беге толып кетіпті. Ал екі жақтың да барлық же- екен және шайқаста Аргон жеңіске жетіпті.
белері таусылып, көптеген адамдар мен аттар Мен сіздерге Аргон туралы айта бастаған-
қырылған кезде олар семсер мен шоқпарларын дықтан, оның қалай тұтқынға түсіп және өз па-
алып, бір-біріне тұра жүгірген; әрі қатты, әрі қа- тшасы Абага қайтыс болғаннан кейін, қалай па-
тыгез шайқас басталды; адамдардың қолдары тша болғандығы туралы айтып берейін сіздерге.
шабылып жатты, аттар да көп өлген еді; екі жақ

ССІІ ТАРАУ

Аргонның патшалықты қайтаруға барғаны туралы

Аргон Баракты [Боракты] және Кайду пат- Акоматтың сол байлықты өз бектері мен батыр-
шаның әскерін жеңгеннен кейін, біраз уақыттан ларына қандай жомарттықпен таратқандығының
соң Абаганың әкесінің қайтыс болғаны туралы өзі бір таңқарарлық жайт. Ал бектер мен батыр-
естиді. Қайңыға батқан ол өз әскерін жинап лар Акомат-солданның сондай жомарттық таны-
алып, патшалыққа басшы болып қалу үшін тып, жерлерді таратып жатқанын көріп, оны
әкесінің сарайына беттеп, жолға аттаныпты739; жақсы патша деп ойлап қалыпты; оны бәрі жақ-
ол сол жерге қырық күн жүріп барған екен. Аба- сы көріп, Акоматқа бар жақсылықты тілепті;
ганың бауыры Акомат-солдан [Ахмед-сұлтан] басқа ешқандай да патша керек емес бізге депті.
оның ағасы Абаганың қайтыс болғандығын ес- Акомат-солдан елді жақсы басқарыпты,
тіпті, ал Аргон алыста екен. Сол кезде ол үлкен бәріне мейірімділік танытатын; бірақ, мен сіз-
әскер жинап, өз ағасы Абаганың сарайына тура дерге айтайын, ол бір теріс іс жасапты, сол үшін
тартып, билікті өз қолына қаратып, өзін патша оны көптеген адамдар сөгіпті деседі. Таққа
деп жариялапты. отырғаннан кейін ол көп ұзамай Аргон үлкен әс-
Осында мен сіздерге айтайын, қыруар көп кер жинап келе жатқандығы туралы естіпті. Ол
байлықтың болғаны соншалықты, сол байлық- қорықпай, тек жедел түрде өз бектері мен әскер-
тың орташа мөлшерін айтсам, сенбейсіздер де; лерін шақыртыпты; бір жұманың ішінде ол

739   Акомат-солдан – Ахмед сұлтан, Ахмад Текюдер (Такудар), 1282 жылдан бастап 1284 жылға дейін Арғун елхан
болған шақта билік еткен Абаканың інісі мен ізбасары. Ахмад Текюдер сарацин емес, моңғол болатын. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 235

үлкен атты әскер жинаған екен; әскерлер ынта- ды өлтіріп немесе оны тұтқынға түсіріп, азапқа
лана Аргонға қарсы шығып, бір дауыстан Аргон- салу керектігін айтыпты.

CCIIІ ТАРАУ
Акоматтың [Ахмедтің] Аргонды [Арғұнды] жеңу үшін

өз әскерімен жорыққа шыққаны туралы
Акомат-солдан алпыс мың салт атты әскер стар, оған және маған тиесілі бөліктер тек менікі
жинап, Аргон мен оның әскеріне қарсы шыққан ғана болуы әділ болар, – деген екен. – Менің сіз-
екен. Олар он күн тоқтамай шауып отырып, он дерге айтқанымның бәрі шындық екендігіне
күннен кейін Аргон келе жатқандығын және ол байланысты Аргонға қарсы біздің құқықтары-
жақындап қалғандығы туралы естіпті: ол бес мызды қорғауларыңызды сұраймын; патшалық
күншілік жол қашықтығында екен және оның да пен билік біздікі болсын; өзіме құрмет пен ма-
дәл осынша мөлшердегі әскері бар екендігі тура- дақты, ал сіздерге мол табыс, игілік пен барлық
лы хабардар болған екен Акомат-солданның біздің жерлер мен облыстарда иелік етуді қалай-
адамдары. Сол кезде Акомат өте бір үлкен және мын. Ал енді айтып қосарым жоқ, сіздердің дана
тамаша жазыққа740 тоқтапты да, сол жерде Ар- екендеріңізді, шындықты жақсы көретіндеріңіз-
гонды тосқысы келген екен, себебі бұл жер ді және барлық іс-әрекеттеріңіз біздің өзара құр-
шайқасу үшін ыңғайлы екендігін байқапты. Ол метіміздің арта түсуіне ықпал ететін әділ бола-
өз жасағын ретімен және қатар-қатар етіп қо- тындығына нық сенемін», – депті.
йып, кеңесті шақырып: «Мырзалар, Абага иелік Сөйтіп, үндемей қалыпты және одан кейін
еткен барлық нәрсеге мен неліктен иелік етуім сөйлемеген екен. Акоматтың айтқандарын осын-
керектігі туралы білесіздер: себебі, біздің әкеміз да болған бектер, батырдар мен басқа да адамдар
бір, мен де оның әкесінің ұлымын және кезінде тыңдап, оған бір адамдай өздерінің көз тірісінде
ол иелік еткен облыстар мен патшалықтарды оны жауға бермейтіндігін, оған әлемдегі барлық
бағындырғанмын. Əрине, Аргон менің ағам жауларға және Аргонға да қарсы тұруға жәрдем-
Абаганың ұлы, бірақ ешкім де оған барлық десетіндігі туралы айтыпты және оған: «Қорық-
облыстарға, барлық жерлерге иелік ету құқығын паңыз, біз Аргонды ұстап алып, сіздің өз қолы-
бермеген еді. Солай болуы тиіс деп ойлайтындар ңызға табыс етеміз», – депті.
кешірсін мені, бірақ олай болуы әрі жөнсіз, әрі Өздеріңіз естігендей, Акомат өз адамдарына
әділетсіз болар еді; оның әкесі осының бәріне дәл осыны айтып, олардың шешімін білген екен.
иелік еткен, ал енді ол қайтыс болғаннан кейін, Аргонның өз адамдарымен келуін қалап, оны-
тірі кезінде мен иелік етуіме тиесілі жерлерді мен шайқасқысы келген екен.
оған ақкөңілденіп бере салғандығыма байланы- Ал енді Акоматты және оның әскерін қоя
сты, енді мен оған берген жерлерім қазір одан тұрып, Аргон мен оның адамдары туралы айтып
қалған барлық жерлердің жартысын құрайды, ал берсек деймін сіздерге.
енді патшалықтағы барлық жерлер мен облы-

740   Ахмед пен Арғұн арасында соғыс болған жоқ. Аминактан соғыста жеңілген соң Арғун Келат хорасандық бекінісі-
не қашады.Ал Аминак осы бекініске жеткен кезде Арғун оған беріліп, Копет-дагдың өңтүстік бөктеріндегі Келатадан
батысқа қарай орналасқан Кучен-Юға апарып салынады.  – В. Бартольд

236 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

CCIV ТАРАУ
Аргонның [Арғұнның] Акоматқа [Ахмедке] қарсы

шайқас туралы өз бектерімен кеңескені туралы

Аргон Акоматтың өзін көп жасақ әскермен рімді тартып алып, ұлы қасірет әкелгісі келетін-
тосып тұрғандығы туралы білген кезде, қаһарға дерге қарсы тұруыма көмектескілеріңіз келетіні
мініпті, бірақ жауына қайғы-мұңын, қорқыны- әділетті де ақылға қонымды іс болар деген ойда-
шын я үрейін білдірмейін деп, іштей шешімге мын.
келіпті; үрей бәрінде болады деген екен ол; де- Тағы да біле білсеңіздер, шынымен де ол
мек, батыл да ержүрек болып көріну керек деген біздің заңымыздан тыс адам; ол біздің заңымыз-
ойға келіпті. Ол өзінің барлық бектері мен дана ды бұзып, сарацин болып кетіп, Мұхаммедке та-
адамдарын шақырыпты, хан ордасына олар иін бына бастады. Сарациннің татарларға билік
тіресе жиналыпты; ол еңсесін тік ұстап тұрды. жүргізе алмайтынын өздеріңіз түсінесіздер.
Бұл оларға былай депті: Сондықтан, қымбатты бауырлар мен достар,
«Қымбатты бауырлар мен достар, – депті ол, табанды болыңыздар және бұған жол бермеңіз-
– сіздер әкемнің өздеріңізді қалай жақсы көр- дер. Барлықтарыңыздан барынша батыл болула-
генін, әрине, білесіздер; ол өмір бойы сіздерді рыңызды, сарациндер емес, біз жеңіске жететін-
бауыр және ұлдарым деп санаған; сіздер онымен дей батыл шайқасуларыңызды өтінемін; әркім
бірге ерте заманда көптеген шайқастарға бірге біз шайқаста жеңіске жететіндігімізге нық се-
қатысып, оған иелік еткен жерлерін басып алуға німді болсын: әділдік біздің жағымызда, ал өті-
көмектескендеріңіз естеріңізде болар және де рік жауларымыздың жағында. Ал енді бұл тура-
менің сіздер сонша жақсы көрген адамның ұлы лы айтпай-ақ қояйын; әркіміміздің көзге түсетін-
екенімді де білесіздер. Мен де сіздерді өз тәнім- дей етіп шайқасуымызға тілектеспін».
нің бір бөлшегіндей жақсы көремін. Сіздерге ай- Осылай деп, үндемей қалыпты да, басқа еш-
тып отырғанымның бәрі шындық; ақыл мен теме демепті.
шындыққа қайшы әрекет жасап, менің жерле-

CCV ТАРАУ
Бектердің Аргонға жауап бергені туралы

Осында отырған бектер мен батырлар Ар- туралы айтамыз Сізге; жеңіс біз жақта болады,
гонның жақсы әрі ақылды сөздерін тыңдағаннан себебі, ұлы ақиқат біз жақта, жау пиғылы – теріс;
кейін өмірлерін аямай және бар күшін салып сондықтан тезірек жауға қарсы аттанайық, жол-
жауды жеңуге тырысамыз деп шешіпті. Үнсіз дастарымыздан осы айқаста күллі әлем біз тура-
қалған көптің ішінен бір үлкен бек тұрып, былай лы айтатындай, ерекшеленуін сұраймын».
деген екен: Батыл жанның үні шықпай, бұдан кейін дә-
«Айбынды Аргон тақсыр, – деген екен ол, – неме демепті.
айтқаныңның барлығы шындық екендігін біз Тағы да не айтсам екен сіздерге? Одан кейін
жақсы білеміз, сондықтан да, бұл жерге жаумен ешкім де сөз алғысы келмеген екен, бәрі де оны-
шайқасу үшін келген барлық адамдардың аты- мен келісіпті және жаумен шайқасудан басқа ті-
нан сізге өлмейінше артқа шегінбейтіндігімізді лектері де жоқ еді олардың сол күні.
және өз өмірімізді аямай шайқасатындығымыз

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 237

Келесі күні Аргон мен оның жауынгерлері жерде тоқтап тұрып тоқтапты. Жасағы қатар
таңертең ерте тұрып, жауды талқандамақ оймен түзеп тұрған соң, Аргон арасынан екі адамды
жолға шығыпты. Олар жау шатырлары тігілген таңдап алыпты; ол сол екі адамға қатты сенген
тегістік көзге шалынғанша шауып барыпты. екен және оларға ағаларына [Ахмедке] осыдан
Олардың жасағы рет-ретімен және қатар-қатар, кейін жазылатын сөздерін айтқызып жіберіпті.
Акоматтың [Ахмедтің] жасағынан он мильдей

CCVI ТАРАУ

Аргон [Арғұн] Акоматқа [Ахмедке] өз жаушыларын қалай жіберді

Дана қарттар өз тақсырымен қоштасып, жиенің Аргон сенің істеген ісіңе таң қалуда:
оның бұйрықтарын естігеннен кейін сол мезетте одан билікті тартып алдың, оған қоса, онымен
аттарына мініп жолға шығыпты. Олар Акомат ымыраға келмей, өлгенше шайқасуға барсың;
жасағына жетіпті де, аттарынан түсіпті; Акомат шынында, бұл дұрыс емес, қайырымды ағаның
сол жерде көптеген бектермен бірге отырған ісі емес бұл. Ол сені өз әкесіндей көріп, бұл іс-
екен. тен бас тартуыңды сұрайды, араларыңда қақты-
Олар Акоматты жақсы біліпті, ол да оларды ғыс та, ашу-реніш те болмасын деп айтуды тап-
жақсы білген екен. Олар Аконға шын жүректен сырды. Сені үлкен деп, һәм әкесіндей құрмет-
иіліпті, ал Акомат оларға: «Хош келдіңіздер» теуге дайын екенін айтты, барлық жерлерді өзің
деп, көңілді реңкпен жауап қайтқан екен де, ал да, патша бол. Сенің жиенің біз арқылы айта-
оларды ордада өздерінің алдына отырғызыпты. йын деген ойы осы еді».
Біраз уақыттан соң жаушылардың бірі тұ- Осыны айтып, одан кейін ештеңе демей, үн-
рып былай деген екен: «Мәртебелі Акомат, сенің сіз қалды.

CCVII ТАРАУ
Акоматтың [Ахмедтің] Аргонның [Арғұнның]

жаушыларына берген жауабы

Жиені Аргон өзіне айтқан сәлемін тыңдап Акомат үндемей қалды да, одан басқа ештеңе де
алғаннан кейін, Акомат былай деп жауап беріпті: айтпады. Жаушылар сұлтанның айтқандарын

«Жаушы мырзалар, – деді ол, – менің жие- тыңдап болып, басқа ештеме айтқысы келмейді
німнің айтып тұрғаны дұрыс емес; жер менікі, ме деп сұрапты:
оныкі емес; ол жерді оның әкесі қалай бағын- «Менің көзім тірі тұрғанда, – депті ол, –
дырса, мен де солай бағындырдым, сондықтан бұдан басқа ештеме естімейсіңдер».
да менің жиеніме айтыңыздар, егер де ол қаласа, Осыны естіп алғаннан кейін жаушылар ат
мен оны үлкен тақсыр етемін, оған жер беремін, басын кері бұрады да, өз тақсырының жасағына
ол менің ұлымдай болады және де мен оны өзім- жеткенше шауып барды; оның ордасының қа-
нің аға бегім етіп қоямын. Ал егер осы айтқа- сында аттарынан түсіп, Аргонға ағасынан есті-
ныма көнбесе, мен оны өлтіруге тырысатын- геннің бәрін айтып беріпті. Ағасының бәтуасын
дығыма нық сенімді бола берсін. Менің жиенім естігеннен кейін, Аргон қатты ашуланып, осын-
үшін мен, міне, осыған дайынмын және де менен да болғандардың бәрі еститіндей етіп былай деп-
ешқандай да басқа рақымшылық болмайды». ті:

238 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

«Ағам маған үлкен зұлымдық жасап, ұлы шабуыл жасап, олардың барынша көп адамда-
әділетсіздік танытты; бүкіл әлемнің есінде қала- рын қырып тастағым келіп тұр». Тағы да не айт-
тындай етіп онан өшімді алмасам, бұдан былай сам екен сіздерге? Түні бойы олар ашық далада
өмір сүргім де, жерге иелік еткім де келмейді». болатын шайқасқа дайындалыпты. Ал сұлтан
Ол осы сөздерінен кейін өзінің бектері мен Акомат та өз жансыздары арқылы таңертең Ар-
батырларына былай деген екен: гон оған шабуыл жасайтындығын біліп алып,
«Ал енді кідірместен тезірек опасыздар мен шайқасқа дайындалып отырыпты; ол да өз адам-
сатқындарды өлтіруге жүрейік; таңертең оларға дарын батыл соғысуға шақырыпты.

CCVIII ТАРАУ

Бұл тарауда Аргон мен Акомат [Арғұн мен Ахмед] арасындағы

шайқас сипатталады

Таң атты; Аргон өз жауынгерлерімен мұздай Аргон сол күні көзге түсіп, батыл шайқасып,
қаруланып, оларды шайқасқа ыңғайлап, ақыл- өз адамдарына жақсы өнеге көрсеткен екен, бі-
мен орналастырыпты; батыл шайқасуға шақы- рақ оның соңы жақсылыққа әкеп соқтырмаған
рыпты. Бәрін жайғастырып болғаннан кейін еді; ақыр соңында оның «менмендігінің» сәтсіз-
жауға қарсы жорыққа шығыпты. Ал Акомат сұл- дікке ұшырауын тағдырдың оған қарсы болған-
тан болса, дәл солай жасап, адамдарын орнала- дығының белгісі деп білуге болады; сөйтіп, қар-
стырып болған соң, Аргонды күтпей, өз адамда- сыласы Аргонды жеңіп кетіпті; оның адамдары
рымен қарсы жүріпті; аз ғана жүргеннен кейін шыдамай, алды-артына қарамай қаша жөнеліпті.
алдарынан Аргон мен оның әскерін жолықты- Акомат өз әскерінен олардың артынан қуып, Ар-
рыпты. гонның көп жауынгерлерін қырып, оған көп зиян
Екі әскер бір-бірімен бетпе-бет келгенде, келтірген екен. Сол қуғында Аргонды қолға түсі-
шайқасуға құлшынғандары сонша, бір-біріне ріпті де, сол мезетте жауды қуғанды қойыпты:
бас салыпты. Жебелер аспаннан жауған жауын- Аргонды қолға түсіргенге шаттанып әрі қатты
дай болып, қайда қарасаң, барлық жерлден ұш- қуанып, олар өз жасақтарына, өз бекінісіне қа-
қаны көрінетін. Қаһарлы да қатыгез шайқас ба- рай беттепті. Акомат қолына түскен Аргонды
сталып, небір батырлар жерге сұлап түсіп жатты, қамап қойып, кісен салып, оны жақсылып тұрып
айқай-шудан жер жаңғырып, жаралылардың жы- күзетуді бұйырыпты.
лаған дауысынан құлақ тұнды. Жебелері түгесіл- Акомат ләззат-құмар адам еді, ол сарайға,
ген кезде, қылыш пен шоқпарды қолға алып, бір- сол жердегі өзінің хас сұлу әйелдеріне қайтып
біріне сілтей жөнелісті. Өткір қылышпен бір-бі- оралу керек деп шешіпті, ал үлкен мәлікті [би-
ріне қуатты соққы берді. Қолдар мен денелер леушіні] өз әскерінің басшысы етіп тағайындап-
шабылып, бастар домалап түсіп жатты. Айқай, ты; және әскер басшысына Аргонды көзінің қа-
шуылдан Құдайдың күркіреген күні естілместей рашығындай, көз жазбай күзетуді бұйырыпты;
еді. Сол шайқас екі тарап үшін де сәтсіз бастал- ол адамдар қалмасын деп, мәлік сарайға дема-
ған болар; осы шайқаста көптеген ержүрек ба- лып-демалып барсын деген екен. Мәлік тақсыр-
тырлар қаза болыпты, сондай-ақ сол шайқас көп дың бұйрығы орындалады деп жауап беріпті.
әйелдерді мәңгіге көз жасына бөлеп, жесір еткен Акомат көптеген серіктестерімен сарайды бетке
екен. алып, жолға шығыпты.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 239

Міне, дәл осылайша, мен сіздерге айтып Ал тұтқынға түскен, шынжырмен байланған Ар-
бергенімдей, Акоматөз әскерін тастап кетіпті, ал гон қатты қайғырып, өмір сүргісі келмей, өлім
мәлікті өзінің орнына басшы етіп қалдырыпты. тілеумен өткізген екен тұтқындағы күндерін.

CCIX ТАРАУ

Аргонның [Арғұнның] алдымен тұтқындалып,

ал кейін босатылғаны туралы

Бір қарт, атақты Аргон бек қатты аяп кетіпті: қан. Бектер келісіпті; сол кезде дауды бастаған
«Өз тақсырын тұтқында ұстау – үлкен күнә және Бага741 Елчидай мен Тоган [Туган], Тегана, Тага,
барып тұрған опасыздық», – депті де, Аргонды Тиар, Ұлатай және Самагар, бәрі жиналып Ар-
босатқысы келіпті. Ол сол мезетте басқа бектер- гон қамалған жерге барыпты. Сол жерге келген
ге барыпты да, оларға «Өздеріңнің тақсырла- кезде Бога [Буга], сол істегі ең бастысы былай
рыңды тұтқында ұстау – күнә; әділ болу үшін деп айта бастапты:
оны босатып патша ретінде мойындау керек» «Мейірімді тақсыр, – біз сені тұтқынға
деп айтқан екен. алған кезде күнәға батқанымызды білеміз; ал
Қарияның айтқандарын басқа да бектер енді біз әділ шешім қабылдап, ендігі істеріміздің
естіпті; олар қарияны ақылды, есті адам деп әділ болғандығын қалаймыз. Біз сені босатқы-
санаған екен, оған қоса ол бар шындықты айтып мыз келеді; сен біздің патшамыз болшы; сенің
тұрғанын да біліп қарттың айтқанымен келісіпті бізге патша болғаның дұрыс әрі әділ шешім».
де, өздері де дәл соны қалайтындықтарын айт- Осыны айтып Бога үндемей қалыпты.

CCX ТАРАУ

Аргонның [Арғұнның] патшалықты қалай алғаны туралы

Аргон Боганың [Буганың] айтқанын тыңдап, дерден сұрап өтінерім, өз жолдарыңмен жүрің-
бұлар маған күліп тұр деп ойлап қалған екен ба- дер және маған күлмеңдер», – депті.
сында; сөйтіп, ол ұсыныс білдіргендерге ызала- «Мейірімді тақсыр Аргон, – деген екен оған
Бога, – Шынымды айтамын, біле білсең, біз са-
нып былай деп жауап беріпті: ған күліп тұрған жоқпыз, осы айтқанымыздың
бәрі шындық, біз сізге өз заңымызбен ант ете-
«Мейірімді тақсырлар, маған осы күлгенде- міз»742.
ріңіз үлкен күнә, сіздердің маған жасаған жа-
мандықтарыңыз аз болғаны ма сонда? Мен сіз- Сөйтіп барлық бектер оны патша етіп
дердің патшаларың болуым керекпін, ал оның мойындауға ант берген екен.

орнына, сендер мені тұтқындап, кісендеп қой- Ал Аргон болса оларға өзін тұтқынға алғаны

дыңдар. Сендер өздерің де бұл әрекеттеріңнің үшін кек қайтармайтындығына, тек өз әкесі Аба-
қандай үлкен күнә және қандай үлкен жамандық га кезінде оларды қалай жақсы көрсе, дәл солай
екендігін менсіз де білесіздер; сондықтан да сіз- құрметтеп, жақсы көретіндігіне ант етіпті. Сіз-

741   Бага – қолбасшы Бұға, Арғұнды босатушы, Арғұн билікке келгеннен кейін елхан мемлекетіндегі басты тұлға,
бірақ, 1289 жылы сатқындық жасады деген айып тағылып өлімге кесіледі. – В. Бартольд.

742   Парсы тарихшыларының айтуы бойынша, Арғұн шатырына түнде Буги жіберген кісі келгенде оны өлтіруге келген
екен деп ойлап қалады, тек уәделер ғана елханды тыныштандырады. – В. Бартольд.

240 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дер естігендеріңіздей, дәл осылайша ант етіпті лікті өлтіріпті; содан кейін Аргон патша ретінде
олар, Аргонды босатып, сол күннен бастап оған билік етіп, бұйрық бере бастапты және оны бәрі
патшаға қызмет көрсеткендей қызмет етіпті. де тыңдаған екен.

Сол кезде әскер басшысы болған Аргон ор- Біле білсеңіздер, біз мәлік деп жүрген адам-
даға өзін тұтқында ұстаған мәлік қайтыс бол- ның аты Солдам743 еді, ол Акоматтан кейінгі ең
ғанға дейін найзаларды жіберіп тұруды бұйы- үлкен басшы болыпты.
рыпты. Оның бұйрығы бойынша сол кезден ба- Міне, осылайша Аргон өз патшалығын қай-
стап ордаға найзаларды жібере бастапты да мә- та тартып алыпты.

ССХІ ТАРАУ

Аргонның [Арғұнның] Акомат [Ахмед] есімді ағасын

өлтіруді бұйырғаны туралы

Аргон қолындағы билікті сезінген кезде са- айтқанын орындайтынын айтыпты. Сол кезде
райға барамыз деп бұйырыпты қасындағыларға; Акомат атқа отырып, өзіне ең сенімді адамдарды
және сол мезетте кідірместен жолға шығып кет- шақырып алып, вавилондық [египеттік] сұлтан-
кен екен. ға қарай жолға аттаныпты, ол осылай өз өмірін
Бір күні Акомат өзінің басты сарайында той- құтқарғысы келген екен; және өзімен бірге бол-
латып отырған кезде оған жаушы келіп: «Тақ- ғандардан басқа, оның қайда баратындығы тура-
сыр, мен саған жаңалықтар әкелдім; олардың лы ешкім де білмепті. Алты күншілік жол жүріп
осындай болуын қаламаған едім; жаман жаңа- ол өткелге жетіпті; сол өткелден өтуге болмай-
лықтар ол, біле білсеңіз. Біліп қойыңыз, бектер тын еді; ал өткелді күзетіп тұрған адам Акомат-
Аргонды босатып жіберіп, оны патша етіп мо- ты танып қойыпты; сондай-ақ, ол Акоматтың қа-
йындапты; олар біздің қымбатты досымыз Сол- шып кеткендігін де біліпті; сөйтіп, оны тұтқынға
данды өлтіріп, ендігі осында сені өлтіруге асы- алғысы келген екен, ал оны тұтқындау оңай еді:
ғып келе жатыр екен; сондықтан да өзіңе не жақ- Акоматтың адамдары көп емес-тін. Əлгі адам
сырақ болады деп ойласаң соны істерсің», – де- ойлағанын іске асырыпты: сол мезетте ол Ако-
ген екен. матты қолға түсіріпті.
Осыны айтып, үн қатпай қалған екен сол Акомат оған жалынып, көп байлық ұсынған
жаушы. да екен. Ал өткелді күзеткен адам болса, Аргонға
Акомат жаушының айтқанын естіпті; ол сенімді болыпты да, өзіне байлықтың керегі жоқ
жаушының сенімді адам екендігін білген еді; екендігін, бүкіл әлемнің байлығын ұсынса да
оның қорқып қалғандағы соншалықты, қорық- алмайтындығын, тек оны өзінің заңды патшасы
қанынан не істеп не айту керек екенін де білмей Аргонның қолына беретіндігін айтыпты.
қалыпты сол кезде; бірақ ол батыл және батыр Тағы да не айтсам екен сіздерге? Өткелді
адам болғандықтан өзіне осы хабарды айтқан кі- күзеткен адам Акоматты қолға түсірісімен, кідір-
сіге барып: «Маған айтқаныңды осыдан былай местен жол көрсетушілермен бірге сарайды бет-
ешкімге де айтпа», – деген екен. Жаушы оған бар ке алып, жолға шығыпты; ол өзімен бірге Ако-

743   Солдам – Солдан, Аминак туралы айтылады. Тарихшылардың айтуы бойынша қастандық жасаушылар оны
шарапқа тойдырып, кейін өлтірген. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 241

матты да қоса алып барыпты және Акомат қа- екен, ол сарайға үш күн бұрын барып қойыпты;
шып кетпес үшін оны қатты күзетіпті. Акоматтың қашып кеткендігіне қатты ашуланған
Олар тоқтамай, сарайға жеткенше шауып ба- еді Аргон.
рыпты, сол жерден олар Аргонды кезіктірген

ССХІІ ТАРАУ

Бектердің Аргонға бас игені туралы

Өткелді күзетіп тұрған адам Аргонға келіп, Аргон бұйрық берген адам Акоматты алып
оған Акоматты әкелген кезде, Аргон қатты қуа- кетіпті; сол кезден кейін Акоматты ешкім де көр-
нып кетіпті де, ағасына: «Сенің осы келгенің меген екен: ол Акоматты өлтіріп, мәйіттің көзін
жақсылық емес және ақыл-ойым маған не бұ- жойыпты744.
йырса, солай істеймін», – депті. Аргон мен Акомат арасындағы келіспеуші-
Ол Акоматтың өзінен ары әкетуді бұйырып- лік осылайша аяқталған екен.
ты да көп ойланып-толғанбай, оны өлтіріп, ал
денесін көрсетпеуді бұйырыпты.

ССХІІІ ТАРАУ

Аргон [Арғұн] қайтыс болғаннан кейін

Кату [Гайхату] патшалықты басқаруға алғаны туралы

Аргон, өздеріңіз құлақтанған нәрсенің бәрін ағашқа, яғни, сол жақтағы елдерге, өз адамдары
істеп болғаннан кейін басты сарайға барыпты, мен өз жерлерін745 күзетіп, қорғауға жіберіпті.
ол жерге барлық ақсүйектер жиналған екен; Міне, өздеріңіз естігендей, дәл осылайша
оның әкесі Абагаға бағынышты жерлердің Аргон өз патшалығын қайтарып алған екен. Біле
бектерінің барлығы Аргонға бас июге келген білсеңіздер, Аргон И. Т. бері 1286 ж. патшалық
екен, себебі, тақсырға иілу оған бағыну дегенді ете бастапты. Акомат екі жыл патшалық етіпті,
білдіреті сол кездегі дәстүр еді. Аргон алты жыл билік етіпті, ал алты жылдан
Аргон патшалықты иеленгеннен кейін, отыз кейін Аргон аурудан қайтыс болған екен; біле-
мың салт атты қолды бастаған өзінің ұлы Қа- тіндер оның түбіне ішімдікке құмарлығы жеткен
занды [Газанды] отыз мың салт аттымен Құрғақ деседі746.

744   Қолбасшылардың сатқындығы мен Ахмедтің азат болуы туралы хабарды Ахмед, Исферани алабында біледі. Ол
батысқа қашты, Рашид әд-Диннің айтуы бойынша, Дербентке барғысы келген. Ол өзінің басты ордасына, анасы Купай-
хатунға келеді. Бірақ, сондағы қолбасшылар оны сатып кетіп, ұстап алып, Арғұнға жібереді. Арғұн болса, Ахмедті өлім
жазасына кеседі. – В. Бартольд.

745   Құрғақ ағаш туралы XL тар. қар. Таққа отырған Арғұн өзінің кіші ұлы Ғазанды Хорасанның неменгері етіп
тағайындайды. – В. Бартольд.

746   Арғұн жеті жыл билік етеді (1284-1291). Ол ауырудан жантәсілім етерде бақсылар (буддалық емші-бақсылар) іш-
кізген шипа сусыннан халі одан бетер нашарлай түседі. Бақсылар бұл жағдайды өз ісін мойындаған әйелдерінің бірі
елханның ықыласына бөлену үшін жадылық жасаған деп түсіндіріпті. Сол үшін ол өзенге лақтырылды. – В. Бартольд.

242 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ССХІV ТАРАУ
Киакату [Гайхату] Аргон қайтыс болғаннан кейін
патшалықты басқаруды өз қолына алғаны туралы
Аргон қайтыс болған соң, оның ағасы Киа- мын, өшімді қайтарамын деп шешіпті. Тағы да
кату747, оның әкесі Абагидің туған ағасы сол сәт- не айтсам екен сіздерге?
тен бастап патшылыққа ие бола бастапты, ол Киакату патшалық еткен кезде Қазанның қо-
оңай шаруа еді: Қазан748 [Газан] әкесінің қайтыс ластындағылардан басқасының бәрі де оған
болғандығын білсе де алыста, Құрғақ ағаш жақ- бағынған екен. Ол Аргонның әйелін алып, өзінің
та болыпты, ал Киакату болса, патшалықты бас- жанында ұстапты; басқа біреулердің әйелдері-
қару билігін өзіне алыпты. Аргонның ұлы Казан мен ол көп көңіл көтерген екен, себебі, ол ләззат-
жаулардан қорқып, сол жақтан кете алмапты, құмар адам еді. Тағы да не айтсам екен сіздерге?
бірақ уақыты келген кезде барып, кезінде оның Киакату екі жыл патшалық етіпті, ал екі жылдан
әкесі Акоматтан [Ахмедпен] өшін алғандай кейін қайтыс болыпты; біле білсеңіздер, ішкен
патшалықты өзіме қаратып аламын, өшімді ала- сусынына у қосып беріп өлтірген екен.

CCXV ТАРАУ
Киакату [Гайхату] қайтыс болғаннан кейін

Байду патшалыққа иелік еткені туралы
Киакату қайтыс болғаннан кейін оның ағасы ғаннан кейін Байдудың әскері келуге он күнші-
Байду749, христиан И. Т. бері 1294 жылы патша- лік жол қалғанда, оған қарсы жолға шығыпты;
лыққа иелік етіпті. Байду патшалық еткен кезде осы жерде ол өз жасағымен тоқтапты; сөйтіп,
бәрі оған бағыныпты, тек Қазан [Газан] мен осы жерде жасағымен Қазан мен оның адамда-
оның әскері ғана бас имепті. Қазан Киакату қай- рын тосыпты; өз жауынгерлерінен батыл шайқа-
тыс болып, Байду патшалыққа иелік еткендігі суды сұрап, оларды рухтандырыпты. Оның осы
туралы білген кезде, одан өшін ала алмағандығы жерге келгеніне екі күн де өтпей жатып, өз әс-
үшін қатты ызаланыпты да, Байдудан бүкіл керін бастаған Қазан да келіп жетіпті; сіздерге
әлемге аян болатындай етіп, өшімді аламын деп бар шынымды айтайын, сол жерде олар бетпе-
шешіпті; өз-өзіне ендігі осы жерде қалмаймын, бет келген кезде қатты әрі қатыгез шайқас баста-
тек Байдуды өлтіруге кетемін деп айтыпты. Сөй- лып кетіпті, бірақ сол шайқас ұзаққа созылмап-
тіп, ол өз адамдарымен дайындалып, патшалық- ты: шайқас енді ғана басталған кезде Байдумен
ты қайта өзіне қаратып алуға жолға аттаныпты. болғандар Қазанның жағына шығып, Байдуға
Қазанның келе жатқандығын білген Байду қарсы шығыпты; сондықтан да Байду талқанда-
үлкен әскер жинап, шайқасқа дайындалып бол- тылыпты750 және тіпті сол шайқаста қаза тапқан

747   Киаскату – Кату, Гайхату, Абаканың ұлы және Арғұнның інісі. – В. Бартольд.

748   Гайхату төрт жыл билік еткен (1291-1295). 1295 жылы Байду басқарған бүлікшілер оны тұтқынға алып, буынды-
рып өлтіреді. Гайхатудың жауыздыққа бейімділігі туралы парсы тарихшылары айтады. Казан (Ғазан) Гайхатудың таққа
отыруына қарсы шықпады және билік еткен жылдары Хорасанда намеңгері болды. – В. Бартольд.

749   Байду христиан болып және христиандардың қамқоршысы болғанын тарихшылар растайды.  – В. Бартольд.

750   Əскердің көпшілігі Арғұнның ұлы Махмуд Ғазанның жағына өтіп кетті. Қашып кеткен Байду Нахичеванидің

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 243

деседі, ал Қазан шайқаста жеңіп шығып, бәрінің еді. Абага Аргонның [Арғұнның] әкесі болған,
де патшасы мен тақсыры болыпты. Қазан жеңіп, Аргон қазіргі кезде патшалық ететін Қазанның
Байдуды өлтіргеннен кейін ол сарайға қайта ора- әкесі еді.
лып, патшалықтағы билікті өз қолына қаратып- Біз сіздерге Левант татарлары туралы айтып
ты; барлық бектер оған өз патшасына бас иген- бердік; ал енді оларды қоя тұрып, Ұлы Түрік елі
дей иіліп, оның айтқандарын екі етпей орында- туралы әңгімемізді жалғастырсақ; біз осыған де-
ған екен. Қазан И. Т. бері 1294 жылы патшалық йін Ұлы Түрік елі [Түркістан] туралы, сол жерде
ете бастаған екен. Кайдудың қалай патшалық ететіндігі туралы ай-
Міне, өздеріңіз естігендей, барлық сол оқи- тып өткен болатынбыз, сондықтан да ендігі ол
ғалар Абагиден бастап Казанға дейін болған туралы алып-қосар ештеңе қалмады. Ал енді
екен. Біле білсеңіздер, Бодакты [Багдадты] ба- осы жерден кетіп, солтүстікке қарай орналасқан
ғындырған Алау [Хулагу] ұлы хан Құбылайдың елдер мен сол елдерде тұратын адамдар туралы
[Хубилайдың] ағасы, осыған дейін атағандардың айтып берсек сіздерге.
бәрінің ру басшысы болған: ол Абагидің әкесі

CCXVI ТАРАУ
Бұл тарауда Канчи [Кончи] есімді
солтүстік патшасы туралы айтылады

Солтүстікте, біле білсеңіздер, Канчи751 пат- сенетін еді. Олар сол құдайларға табынады; өз-
шасы бар. Ол – татар, оның барлық бағынышты дері бір тәтті-дәмді тағамдарды жеген кезде өз
адамдары да татарлар; олар татарлардың заңда- пұт құдайларының ауыздарына да жағып қояды.
ры бойынша өмір сүреді, ал татарлардың заңда- Олар аңдар қалай өмір сүрсе, дәл солайша өмір
ры қатаң, талаптары жабайы еді; бірақ олар заң- сүреді.
ды кезінде Шыңғыс хан және басқа да таза та- Олардың патшасы Шыңғыс ханның, яғни
тарлар қалай орындаса, дәл солайша орындаған император руынан тарап, ұлы ханның жақын
екен; олар өз құдайын киізден жасап, оған Начи- туысы болса да, ешкімге де бағынышты емес;
гай752 деген ат қояды екен; сосын оған әйел жа- оның қалалары да, бекіністері де жоқ; олар үнемі
сап береді, сол екі құдай да Начигай және оның үлкен алқаптар мен жазықтарда және биік тау-
әйелі деп атайды; олар жер бетіндегі құдайлар ларда753 тұрады. Олар сиырдың етін жеп, сүт
және өздерінің малын, азық-түлігін және олар- ішеді. Патшаның қол астындағы халық сан алу-
дың барлық жер бетіндегі мүлкін күзетеді деп ан, бірақ ол ешкіммен де шайқаспайды және өз

маңында ұсталып, Газанның бұйрығымен өлтірілді. – В. Бартольд.

751   Канчи, Кончи; Рамузиода бұл жерде Кайду [Хайду] аталады. Шыңғысханның үлкен ұлы Жошының енші жерінің
шығыстағы жартысын иеленген Кончи туралы айтылады. Кончи – Жошының үлкен ұлы Орданың немересі. Бұл
билеушілердің басты ордасы Жетісудың солтүстік бөлігінде орналасқан еді. Кейін Сыр-Дарияның сағасына ауыстырыл-
ды. – В. Бартольд. Жошы ұлысына батыста Алтын Орда, шығыста Ақ-Орда, Ертіспен жоғарғы және орта Об алаптары,
Төменгі Сыр-Дария мен осы өзеннің солтүстігіндегі дала кіретін. – И. Магидович. Кончи Ақ-Орда мен Сібірде 1280-1302
жылдары билігін жүргізді. – В. Бартольд.

752   Тараудың түсініктемесін қар. – В. Бартольд.

753   Рамузиода: «тым көп елдің жазықтары, алқаптары мен ормандарында». – В. Бартольд.

244 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

халқын бейбіт басқарады. Оларда мал көп: батпақ. Міне, осыған байланысты бұл жерден ат
түйелер, аттар, бұқалар, саулықтар мен өзге де та, ат-арба да өте алмайды; сол себепті, мұздың,
малдар қыруар көп. балшық пен батпақтың үстінен батпай өтетін
Ол жақтың аюлары орасан үлкен, аппақ, би- шаналар758 жүреді. Біздің көп елдерімізде шана
іктігі жиырма қарыстай. Бұл жерде қап-қара, өте бар; сол шаналармен қыста, жаңбыр мен балшық
үлкен түлкілер де, жабайы есектер де бар; осын- көп болған кезде шөп пен сабан тасиды.
да ақкістер де көп; олардың терісінен, мен Шаналарға олар аюдың терісін жабады, үстіне
осыған дейін айтып өткенімдей, қымбат бағалы жаушы отырып алады.
тондар жасайды; ер адамның тоны бір мың без- Олар бір дегенде алты үлкен итті сол шанаға
ант754 тұрады. Тиіндер мен перғауындық егеу- жегеді де, әлгі иттер жолдан адастырмай, мұз
құйрықтар755 да көп осында, егеуқұйрықтар жаз бен балшықтың үстімен жолаушыхананың өзіне
бойы тиінді жеп коректенеді, сол себепті егеу- тура алып барады; сөйтіп, бір жолаушыханадан
құйрықтары өте семіз. Осында кез келген жаба- екінші жолаушыханаға дейін жаушылар мен
йы құс еті де көп; олар жабайы және ешкім бара қуғыншылар осылайша жетеді.
алмайтын жерлерде тұрады. Жолаушыхананы күзететін адам жолбасшы
Сол патшаның жерінде ешбір ат өте алмай- ретінде иттерді айдап отырып, ең қысқа әрі ең
тын жерлер де бар; бұл көлдері мен жылғалары жақсы жолмен алға тартып отырады. Екінші
көп ел; мұзы қалың, батпақ және балшық; аттар жолаушыханаға келген кезде, ол жерде тағы бір
ол жерден өте алмайды. Сол жері жайсыз ел он ит шана дайын тұрады; соған отырып, олар әрі
үш756 күншілік жолға созылады, әрбір күні бір қарай кете береді; ал шананы алып келген иттер
жолаушыханаға тоқтауға болады, ол жерге осы кері қайтады; сөйтіп, күн сайын олар иттерді
елге келетін жаушылар тоқтайды757. Əрбір жо- шанаға жегіп, қалаған жеріне жол жүреді.
лаушыханада қырыққа дейін үлкен иттер бар, Осындағы қалалар мен алқаптардың жергі-
олардың көлемі есектен сәл ғана кішілеу, әлгі лікті тұрғындары шетінен аңшы; олар терісі
иттер жаушыларды бір жолаушыханадан екінші- қымбат бағалы аңды аулайды, олжасын сатып,
сіне дейін, бір тұрақтан екіншісіне дейін жеткі- одан көп пайда түсіріп, мол табысқа кенеледі;
зіп тастайды, ал қалай жеткізетіндігін қазір ай- олар ақкістерді, бұлғындарды, тиін мен қара
тып берейін сіздерге: бүкіл жол бойы, мұз бен түлкілерді759 және көптеген басқа да жан-жану-
балшықтан аттар өте алмайды; сол он үш күн арларды аулайды; олардан аңшылар қыста кие-
бойы жол екі таудың арасынан, үлкен алқапты тін қымбат бағалы тондар жасайды.
кесіп өтеді, жол-жөнекей жердің бәрі мұз бен Бұларда мүлт кетпейтін оқ760 бар.

754   LVIII тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд.

755   LXIX тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд.

756   Рамузиода: он төрт. – В. Бартольд.

757   Рамузионың мәтінінде тұрақтарда ағаш үйшіктер салынған. – В. Бартольд.

758   Түпнұсқада: une treies, глоссарийде: traineau. – В. Бартольд.

759   Түпнұсқада: «le sunt gibeline et ermin, et vaire ercolin et volpes noires». И. П. Минаев өз аудармасында тастап кеткен
ercolin сөзін Юл аудармай сол қалпы қалдырады. – В. Бартольд.

760   Түпнұсқада: «le ont lor engign qe ne escape elz nulle devant». Юлдың аудармасы бойынша: «олар аңдарды аулағанда,
аңдар құтыла алмайтын қақпандарды қолданады». – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 245

Мен сіздерге айтайын, осы жердегі қатты басқа айтып қосар ештеңе жоқ, сондықтан да
аяздардан олар үйлерін жертеөле етіп салады, бұл жерден кетіп, үнемі қараңғы болып тұратын
кей үйлер жердің бетінде де тұрадыы. Ал енді ел туралы айтып берсек сіздерге.

CCXVII ТАРАУ

Бұл тарауда Қараңғы ел [Қараңғылық елі] туралы айтылады

Сол патшалықтан солтүстікке қарай жүрсе- Ол адамдарда тері деген өте көп, терілері
ңіз, Қараңғы ел761 басталады; бұл елде үнемі өте қымбат; оларда қымбат бағалы бұлғындар
қараңғы болып тұрады, күн де, ай да, жұлдыздар бар және мен сіздерге айтып өткенімдей ақкіс-
да көрінбейді; бұл жерде біздегі ымырт кезін- тер, тиіндер [эрколиндер]764, қара түлкілер мен
дей,762 болатындай үнемі қараңғы болып тұрады. басқа да көптеген аң терісі бар. Олардың бәрі
Тұрғындарында патша жоқ; олар аңдар секілді аңшылар, және олардың қанша тері жинайтын-
өмір сүреді, ешкімге де бағынбайды763. дарына қарап, қатты таң қаласың. Көрші халық-
Татарлар осында келеді, қалай келетіндігін тар күншығыс жақтан осы терілерді сатып ала-
қазір айтып берсем сіздерге: олар күрең биелер- ды; сол жарық жақтағы765 елдерге олар тері таси-
мен келеді, кейін құлындарына қайтып оралу ды да, сол жерде сатып жібереді терілерді; бұл
үшін шекараға қалдырып кетеді; биелер құлы- терілерді сатып алатын көпестерге көп пайда
нына жететін жолды жақсы біледі. мен мол табыс түседі766.
Міне, осылайша, мен сіздерге айтып кетке- Бұл адамдардың, мен сіздерге айтайын, бо-
німдей, осында бие мінген татарлар келеді, ал йылары биік және олар сымбатты; олардың тері-
құлындарын олар келген жеріне тастап кетеді; сі ақ, ешқандай да бір беттің шырайы жоқ олар-
мұнда тонау үшін келеді, көзге түскеннің бәрін да. Ұлы Ресей елі, мен сіздерге айтайын, сол об-
тонай береді, ал бәрін қолды қылып болғаннан лыспен бір жағынан шекаралас. Ал басқа айтып
кейін кері қайтады; бие өз құлындарына қосар нәрсе қалмады ендігі, сондықтан да бұл
асығады, олар құлындарға бастайтын жолды жерден кетіп, сіздерге ең алдымен Ресей [Русь]
жақсы біледі. туралы айтып берсек деймін.

CCXVIII ТАРАУ
Бұл тарауда Ресей [Русь] және оның тұрғындары туралы айтылады

Ресей – солтүстіктегі үлкен ел. Бұл жерде лары көп, олардың өз тілдері бар; халқы ақкөңіл,
грек дініне сенетін христиандар тұрады. Патша- қарапайым және өте әдемі; ерлері мен әйелде-

761   Түпнұсқада: «une provence qe est appeilé la Oscurité» [«Түнек деп аталатын облыс»]. – В. Бартольд.

762   Рамузионың мәтіні бойынша «көбіне қысқы айларда түнек жалғасып жататын». – В. Бартольд.

763   Рамузиода тағы: «Олардың ойы дамымаған, олар нақұрыстай. – В. Бартольд.

764   Түпнұсқада: erculin [анықталмаған ercolin], жоғ. қар. [CCXVI тар. түсініктемесін қар.]; Рамузиода: arcolini. – В. Бартольд.

765   Түпнұсқада: à la carte [сөзбе-сөз «карта бойынша» – мағынасы жоқ екені анық], төменде à la cartes; Юл латын ау-
дармасына сүйене отырып, clarté орнына қателік кеткенін айтады. Рамузиода: мамық жүнді аңдарды «жазда, оларда
үнемі күн мен жарық болғанда» аулайтын. – В. Бартольд.

766   Ұқсас жерді Юл араб авторы, XIV ғ. құрастырушы Шихаб ад-Дин Димишкиден табады, «оның еңбегінде Поло гео-
графиясынан көрініс көп». – И. Магидович.

246 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

рінің терісі ақ және бұйра шашты767. Бұл жердің да жақсы терілер өте көп; көпестер оларды кез
шекарасында қиын өткелдер мен бекіністер768 келген жақтарға апарып сатады. Тұрғындар са-
көп. Олар ешкімге алым-салық төлемейді, тек удамен және қолөнермен айналысады. Басқа ай-
бір ғана Батыстың патшасына769 ғана бір-ақ тып-қосар ештеңе жоқ, сондықтан да бұл жерден
алым-салық төлейді; ал ол татардың аты Тактак- кетіп, басқа облыс туралы айтып берейік.
тай770, олар тек соған ғана алым-салық төлейді, Ресей туралы мен осыған дейін айтуды ұмы-
Тактактайдан басқа ешкімге олар алым-салық тып кеткен бір нәрсе айтып бергім келеді. Біле
төлемейді. Бұл халықта сауда ісі кеңінен білсеңіздер, Ресей әлемдегі ең суық өлке; одан
дамымаған, бірақ оларда қымбат бағалы терілер қорғану өте қиын. Елі үлкен, көлемі теңіз бен
қөп; оларда бұлғындар да, ақкістер де, эрколин- мұхитқа дейін созылады; ол теңізде бірнеше
дер771 де, және әлемдегі ең жақсы772 түрлі тамаша аралдары бар; ол аралдарда ақсұңқарлар мен
түлкілер де көп. Оларда күміс кендері де баршы- сұңқар-пилигримдер774 мекендейді және олар-
лық; олар күмісті көп өндіреді. дың бәрін олар әлемнің кез келген елдеріне апа-
Басқа бір нәрсе туралы айтып-қосар ештеңе рып сатады. Ресейден, мен сіздерге айтайын,
де жоқ ендігі, сондықтан да Ресейден кетіп, сіз- Норвегияға дейін жол алыс емес, суық болмаса
дерге осы облыстардың айналасындағы ұлы онда тез жетуге болар еді, ал бұл жердегі қатты
теңіз бен сол жерде мекендейтін тұрғындары ту- аязға байланысты ол жаққа бару оңай шаруа
ралы айтып берейік, ал ең алдымен әңгімемізді емес.
Константинопольден бастасақ. Ал енді мұны қоя тұрып, үлкен теңіз туралы
Бірақ мен сіздерге, ең алдымен, солтүстікке айтып берсек сіздерге. Бұл жерге, шынымды
және солтүстік-батыс жақтағы облыс туралы ай- айтсам, көпестер мен басқа да адамдар көп кел-
тып берейін. Сол елде, мен сіздерге айтайын, ген еді, ал одан да көп адамдар сол ел туралы
Лак773 деп аталатын облыс бар; ол Ресеймен ше- мүлде естімеген де; ондай жандар үшін де Нор-
каралас облыс; бұл облыстың өз патшасы бар, ал вегия775 туралы айтып берейік, өз әңгімемізді
тұрғындары христиандар мен сарациндер. Мұн- Константинополь бұғаздарынан бастасақ.

767   Рамузиода: «Олар өте сымбатты адамдар, ақ құба және бойлары биік; әйелдері де аққұба және бойлары биік, шаш-
тары ақ сары әрі ұзын. – В. Бартольд.

768   Түпнұсқада: maintes fors entrée е fors pas; Юлдың аударуы бойынша, «бекемделген сайлар мен өткелдер көп». –
В. Бартольд.

769   Батыс патшасы – Алтын Орда ханы. – И. Магидович.

770   Тактактай, төменде Тоқта; алтынордалық хан [Тохта] Тоқта немесе Тохтогу (1290-1312 жж.). – В. Бартольд.

771   Ercolin, Рамузиода arcolini [CCXVI тар. түс. қар.]. – В. Бартольд.

772   Рамузиода тағы: «және балауыз көп». – В. Бартольд.

773   Юлдың пікірінше Валахия туралы айтылып отыр. – В. Бартольд.

774   XXVI тар. түс. қар. – В. Бартольд.

775   Oroech; қолжазбаның жиегінде: Norvège. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 247

CCXIX ТАРАУ
Осында Ұлы теңіздің776 басталатын жері туралы айтылады
Ұлы теңізге кіре берген кезде батыс жақтан адамдар ол туралы жақсы біледі, сондықтан да
Фар деп аталатын бір тау бар. Біз әңгімемізді оны қоя тұрып, батыс татарлары мен сол жерлер-
үлкен теңіз туралы айтудан бастадық та, ол тура- ді басқаратын патшалар туралы айтып берейік.
лы одан әрі жазбаймыз деп ойладық; көптеген

CCXX ТАРАУ
Бұл тарауда батыс татарларының патшалары сипатталады
Мықты әрі құдіретті Сайын патша батыс нан кейін Пату [Бату], Патудан кейін Берка [Бер-
татарларының бірінші патшасы болған еді. Сол ке] басшылық еткен, Беркадан кейін Монглете-
Сайын патша Ресейді, Команияны, Аланияны, мур [Менгу-Темур] патша ел басқарған, онан ке-
Лакты, Менгиарды, Зичті, Гучия мен Хазария- йін Тотамонгур [Туда-Менгу] патша, ал онан ке-
ны777; барлық осы облыстарды бағындырған еді. йін қазіргі кезде патшалық ететін Тоқтай [Тохта]
Ал Сайын сол облыстарды бағындырып алғанға хан патшалық етіпті778.
дейін олардың бәрі командардың [қыпшақтар- Біз сіздерге батыс татарларының патшалары
дың] иелігінде еді, бірақ олар өзара тату бол- туралы айтып бердік, сосын Левант патшасы
мағандықтан бір патшалықты құрамаған, сон- Алай [Хулагу] мен Батыс патшасы Барка [Берке]
дықтан да командар өз жерлерін жоғалтып алып- арасында болған шайқас туралы және олар бір
ты да, бүкіл әлем бойынша қуылыпты; ал ор- бірлерімен не үшін соғысқандығы туралы және
нында қалып қойғандары сол Сайын есімді шайқас қалай басталып кеткендігі туралы да ай-
патшаның құлдығында болған еді. Сайын патша- тып берерміз.

CCXXI ТАРАУ
Бұл тарауда Алай мен Берке [Хулагу мен Берке] арасындағы
соғыс пен олардың арасында болған шайқастар туралы сипатталады
И. Т. бері 1261 жылы шығыс татарларының сты иеленгісі келіпті; ешкім оны екіншісіне бер-
патшасы Алай мен батыс татарларының патша- гісі келмепті: әркім өзін мықтымын және айбын-
сы Берке арасында біріне де, екіншісіне де дымын779 деп санапты. Бір-бірлерін шақырып:
көршілес болған облыс үшін ұлы араздық орын «Анау облысты өзіме қаратып аламын, сосын
алған екен: тараптардың әрқайсысы да сол облы- менің облысымды кім тартып ала алады екен», –

776   Қара теңіз туралы айтылады. – И. Магидович.

777   Алтын Орданың негізін қалаған Батудың (Батый) ісін белгісіз «патша Сайнға» тиесілі деп жазып қойған.
Моңғолдарда Батуды «Сан хан» атаған деген деректер бар («қайырымды хан»). Лак – мадьярлар елі (Мажарстан) болуы
мүмкін, Комания – коман-қыпшақтардың немесе қыпшақтардың елі, Алания – аландардың елі (осетиндер). Гучия – қрым
готтарының елі, Зич – черкестердің елі. – В. Бартольд.

778   Марко Поло заманында Алтын Орда хандарының династиясы мына ретпен билік етті: Бату (1227–1255); Сартак
(1255–1256); Улагги (1256–1257); Берке (Барака, 1257–1267); Меңгу (Мөңке), Темір (1267–1280); Туда Меңгу (Меңгу,
1280–1287); Төле Бұқа (1287–1290); Гийас ад-Дин Тоқту (1290–1312). – В. Бартольд.

779   Дау Арран (Күнгей Кавказдағы) және Əзірбайжан аймақтары үшін болды: салыстыр Оссон, ІІІ, 379. – В. Бартольд.

248 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дейді екен. Сосын олар бір-біріне соғыс жария- қақпалары мен Сараиндық теңізі780 арасындағы
лағаннан кейін, әрқайсысы өзінің бүкіл әскерін үлкен жазыққа жетіп, өз жасағын781 сол жазыққа
жинап алыпты; осыған дейін болмағандай да- ретімен және қатар-қатар орналастырып қойған
йындық жүргізген екен олар; әрқайсысы жанын
салып екіншісінен артып түскісі келіпті. екен; сіздерге шынымды айтсам, осында көркем
жасақтар мен бақуатты шатырлар көп болған
Соғыс жарияланған кейін алты айдан соң еді; бай адамдардың шатыры екендігі бір қара-
әрқайсысы олардың әдет-ғұрпы бойынша соғыс ғаннан байқалатын. Алау әскерлерді бастап келе
үшін қажеттінің бәрімен жабдықталған үш жүз жатқан Беркені осы жерден тосып аламын деген
мың салт атты әскерді шығарыпты. Бәрі дайын
болған кезде шығыс патшасы Алау өз адамдары- шешім қабылдапты. Жауды тосып, осы жерге
мен жорыққа шыққан екен. Ол көп уақыт, еш- тоқтапты. Оның жасағы тоқтаған жер екі пат-
қандай оқиғаға ұрынбай, шауып отырып Темір шалықтың шекарасы еді.

CCXХII ТАРАУ
Берке [Берке] әскерімен Алауға [Хулагуға] қарсы шыққаны туралы

Сол соғысқа дайындалып, өз адамдарын жи- тас түйін ұрысқа дайын күйде, осы жерде екі күн

нап жатқан Берке Алаудың өзінің бар әскерімен дем алыпты.
жорыққа шыққандығын естіпті; мен де қалыс- Сонда Берке өз адамдарын шақырып алып,
пауым керек деп шешкен Берке сол мезетте өз оларға: «мәртебелі тақсырлар, патшалық ете
әскерімен Алауға қарсы жолға шығып кетіпті. бастаған кезден бастап, мен сендерді өзімнің ту-
Жау өзін күтіп тұрған үлкен бір жазықке жеткен- ған бауырларым мен ұлдарымдай жақсы көрге-
німді, әрине, білесіңдер; сендер дана адамсың-
ше әскерлерін соңынан ерте, тынбай шауып ке- дар, араларыңда отырғандарыңның басым бөлігі
ліп, ол да өз жасағын Алау жасағына қарсы он көптеген үлкен шайқастарда менімен бірге бо-
мильдей қашықтықта қатар-қатар тізіп қойыпты. лып, мен үшін жаумен шайқасқансыңдар және
біз қазіргі кезде иелік етіп отырған жерлердің ба-
Оның станы Алаудың станындай әрі тама- сым бөлігін жаулап алуға көмектескенсіңдер; бі-
ша, әрі бай болған екен; алтын маталардан жа- ле білсеңіздер, менің иелігімде не болса, соның
салған шатырлар782, қымбат бағалы қостар тігіп-

ті; шынымен де, осыған дейін Беркенің жаса- бәрі сендердің де иеліктеріңде бар және осының
ғынан әдемірек, оның жасағынан бай жасақ бол- бәрі шындық болуына байланысты, бұл шайқас-
маған екен; Беркенің әскері Алаудың әскеріне та абыройымызды түсіріп алмауымыз керек;
қарағанда, едәуір көбірек болыпты: Беркенің күні бүгінге дейін біз жақсы күресіп келдік.
әскерінде үш жүз елу мыңнан астам салт атты Біле білсеңіздер, бізбен ұлы хан, мықты ба-

жауынгер болған екен. Екі жақтың әскерлері де тыр Алаудың өзі шайқасқысы келеді; бірақ оның

780   Дербент өткелі (Каспий қақпасы) мен Каспий теңізінің солтүстік бөлігі арасында өткені туралы айтылады. Ұрыс
1262 жылы Дербенттен солтүстікке қарай және Теректе өтті. – В. Бартольд. Марко Поло Сараиндық теңіз деп, яғни, Ал-
тын Орданың астанасы – Сарайдың атымен, Каспийдің солтүстік бөлігін атайды – Еділдің сағасында орналасқан
Каспийдің солтүстік бөлігі (Алтын Орданың астанасы Сарай-Бату). – И. Магидович.

781   Түпнұсқада: pavilonz. – В. Бартольд.

782   Түпнұсқада: pavilons. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 249