Әлемнің_әралуандығы_туралы_кітап_2

LXXI ТАРАУ

Осы тарауда Бангу [Баргу] жазығы және халықтың

әртүрлі әдет-ғұрыптары сипатталады328

Каракорон [Қарақорым] мен Алтайдан, мен жоқ, баргкенлак333 деген кішкентай ғана құс
сіздерге айтқанымдай, татар патшаларын жер- ұшады; сұңқарлар сол құспен коректенеді; оның
лейтін жерден солтүстікке қарай жүрсеңіздер көлемі бар жоғы шілдей-ақ, ал аяғы тоты құстың
Бангу329 жазығы жатыр, оны еңсеру қырық күнге аяғындай, құйрығы қарлығаштың құйрығындай,
созылады. өзі жылдам ұшатын құс.
Ол жерде «мекри»330 деп аталатын жабайы Ұлы ханға сондай сұңқарлар керек болған
халық өмір сүреді, олар мал шаруашылығымен кезде, оларды осы жерден алып келу үшін адам-
айналысады, бұғылары көп; сіздерге айта кете- дарды жібереді. Теңізде ақсұңқарлар мекендей-
йін, олар бұғыларды мініске пайдаланады. Мі- тін аралдар бар.
нездері мен әдет-ғұрыптары татарларға ұқсай- Сол жер, шынымды айтсам, солтүстікке
ды. Оларда нан да, шарап та жоқ. Жазда жабайы қарай тым алыс болғаны сонша, солтүстік
құстары көп, сол аң-құстарды аулайды331; ал жұлдызы артта, оңтүстікте қалады. Сол бір арал-
қыста қатты аяз болғандықтан, аң мен құс ол да құстар мен сіздерге айтайын, өте көп; ұлы хан
жерден ауады. көп құс ұстайды, ханның көңілі қалағанынша
Қырық күннен кейін Мұхит теңізі [Сол- жеткілікті құстары бар.
түстік Мұзды мұхит] көрінеді; пилигрим-сұң- Бірақ христиан елдерінен татарларға әке-
қарлар ұя салатын таулар да сонда332. Біліп қой- лінетін құстар да ұлы ханға тиесілі болады деп
саңыздар, ол жерде ер де, әйел де, аң мен құс та ойлап қалмаңыздар; оларды Левантқа, Арғұн-

328   Бұл тарауға толық түсініктемені М. П. Алексеев береді. (Сибирь в известиях западноевропейских путешественни-
ков и писателей... XIII–XVII вв., изд. 2-е. – Иркутск, 1941, стр.36–40). – И. Магидович.

329   Байгу, Бангу, Баргу, Бурги, Банхум. – И. Минаев.

330   Мекри, Мескрипт, Мескут, Мескрист, Мекачи, Мекритх, Меццитх, Мекрит, Метричи, Мекрити. – И. Минаев. Бар-
ку елі, меркіттер немесе мекриттер тұрған қазіргі Байкалдың арғы жағы. – В. Бартольд. Баргуды Байкал сыртымен
сәйкестендірудің дұрыстығы екі талай. XIX ғ. басқа орыс коментаторлары ішінен тек П. Кафаров қана (сенімсіз) мұндай
сәйкестендірудің мүмкін екенін айтты. (Кафаровқа дейін) Қарсы пікірді А. Миддендорф дамытты, «саяхатшының өзі
[Марко Поло] Бараба жазығын, кейінірек мүмкін Ертіс пен Енесай арасында Мұзды мұхитқа қарай жайылып жатқан ой-
патты айтты... Марко Поло Баргу жазығының атымен, оның дәл сипаттауларынан тануға болатын Обь өзенінің бойымен
орналасқан елді атаған» (Миддендорф А. Ф. Путешествие на север и восток России, ч. 1, 62–63). Сонымен қатар, Рашид
әд-Дин (І к. 74 б.) Байкал көлінің аймақтарының бірқатарын кереиттер басып алғанын көрсетеді. Ол басқа жерде, (I, 2 к.,
151–152 б.) Шыңғыс хан меркіттерді Ертісте біржолата талқандағанын көрсетеді. М. Н. Алексеев, Плано Карпиниге сіл-
теме жасап, меркіттерді мекриттермен шатастыруға болмайды; мүмкін тілдері де бөлек әртүрлі тайпалар: мекриттер –
тұңғыстар, меркіттер – моңғолдар. Мекриттер туралы Плано Карпиниден басқа Рубрук та жазған. – И. Магидович.

331   Рамузиода: «Құстарды азық қылады: мұнда көлдер, тоғандар мен батпақ сулар көп; осы жазық солтүстікте теңіз-
мұхитпен шектеседі. Құстар түлегенде, осы жерлерге келеді. Мүлдем түлеп біткенде, ұша алмайды, оларды сол кезде
қалағанынша аулайды. Балықтарды да жейді». – И. Минаев.

332   «Баргу» жазығы туралы өз ойын дамыта отырып А. Миддендорф, былай жазды: «...лашындар мен қаршығалар ме-
кендейтін Мұхитқа жақын таулардан Солтүстік Орал тауларын бұрын қалай байқамадық». – И. Магидович.

333   Латын аудармасы: баркеглах; Бартоли: бугерлак; Потье баргерлак; Рамузио: барджелакх. – И. Минаев. Богуртлах
құсы, Юлдың ойынша – Syrrhaptes Pallasii, Байкалдың маңында кездеседі. – В. Бартольд.

100 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ға334 және басқа да леванттық бектерге апарады. соң, ұлы ханымызға қайта оралайық. Біздің кіта-
Мен сіздерге осы Мұхит теңізіне қарай, солтүс- бымызда осыған дейін сипаттап берген облы-
тікте орналасқан ел туралы бәрін анық айтып сымызға қайтып келсек, ол Канпитуи335 деп ата-
бердім, ал енді басқа облыстар туралы айтқан лады.

LXXІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Ергинул [Эргюль?] деп аталатын

ұлы хандық сипатталады
Сіздерге осыған дейін сипаттаған Канчипу дерінің ұзындығы үш тұтам339 боп қалады. Қы-
[Ганьчжоу] деген жерден бес күн жүресің, жолда зығып қарағанда, көз ала алмайсың. Қолға үйре-
өлгендер рухы көп кездеседі, олар түнде сөйле- тілген бұқалар да бар; олардың санын арттыру
седі; ал шығысқа қарай бес күн жүргеннен кейін үшін жабайы бұқаларды ұстап алып, қолға
ұлы ханның Ергинул336 деп аталатын қаласы бар; үйретіп, табынға қосады; қолға үйретілген бұқа-
Таңғұттың үлкен облысына кіретін бұл облыста лар көп; олар жүк тасиды, жер жыртады, басқа
патшалықтар көп. Осында христиан-несториан- бұқаларға қарағанда, мықтырақ болып келеді,
дар мен пұтқа табынушылар өмір сүреді, арасын- жұмысты екі есе артық340 істейді.
да Мұхаммедке дұға оқитындар да бар. Бұл жер- Əлемдегі ең нәзік те тамаша мускус осында.
де қалалар көп, бас қаласы – Ергигул; қаладан Оны былай алады: қарақұйрық тәрізді кішкен-
оңтүстік-шығысқа қарай Катайға апаратын жол тай ғана аң бар, түрі де соған ұқсас: жүні марал-
бар, сол жолмен оңтүстік-шығысқа қарай жүр- дың жүніндей қалың, ал аяғы қарақұйрықтың
сең, жолда Фингуи337 қаласы кездеседі; бұл жер- аяғындай; мүйізсіз, құйрығы да қарақұйрықтың
де қалалар мен кенттер көп. Бұл Таңғұт елі және құйрығы секілді; төрт азу тісі бар; жіп-жіңішке,
ұлы ханның елі. Жергілікті халық пұтқа табына- ұзындығы үш саусақтай болатын екі азуы
ды, мұнда мұсылмандар мен христиандар да бар. үстінде, екеуі астынан өскен. Əдемі аң341.
Жабайы бұқаларының тұрқы пілдей, өздері Мускус болса, былай алынады: әлгі кішкен-
сүйкімді338 келеді. Аса жүндес; тек арқасы ғана тай аңды ұстап алып, қарын жағын қарасаң, кін-
түксіз; қара, ақ түсті мұндағы бұқалардың жүн- дік тұсындағы ет пен терінің арасында қанды

334   XVIII тар. қар.

335   Жоғарыда (LXII тар.) Канпичион, төменде Канпичу, яғни Ганьчжоу. – В. Бартольд.

336   Эргинул, Аргунил, Эргьюл, Эригул, Эргимул, Эргуул, Аргуил, Эргигул [Юлде –Эргиул]. – И. Минаев. Ергинул –
қала, кейбір зерттеушілер Ланьчжоу қаласы екеуі бір деп санайды. Басқа сенуге тұрарлық түсініктемелер келтірілмейді.

337   Фингуи, Финги, Сингуй, Сигуй, Тингуйс, Чингуи (Синин-фу – В. Бартольд). – Хуанхэ өзенінің жоғарғы ағысы Си-
нинхэ саласында орналасқан. – И. Магидович.

338   Қодас туралы, дегенмен үлкендігі туралы қатты асырып айтылған. – И. Магидович.

339   Рамузиода: «қылы мен жүні жұқа әрі ақ, тіпті жібектен де жұқарақ әрі ағырақ. Марко оны таңғажайып ретінде
Венецияға әкелді; осы белгілері үшін көргендердің барлығы таңданды. – И. Минаев.

340   Рамузиода: «оларды үй сиырымен шағылыстандырады; ғажап будан шығады, ең төзімді мал».

341   Қабарға, жұпар бұғы (Moschue moschiferus). Марко Поло айтқан «қанды іріңді жара» – жұпар бұғының қарны
астындағы тауық жұмыртқасының мөлшері бар жұпар безі. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 101

іріңді жара342 бар; соны терісімен бірге жұлып Халқы пұтқа табынады; адамдарының дене-
алып тастайды, ал қанын ағызып алады, иісі сі жуан, қара шашты; көсе.
жұпар аңқып тұратын мускус – сол қанның өзі; Əйелдердің басындағы шашы болмаса,
бұл жақта мускус өте көп; мен осыған дейін ай- басқа жерлерінен қылтанақ көрмейсің; олар
тып өткенімдей, өте тамаша343 нәрсе. сымбатты да келісті болып келеді.
Жергілікті халық сауда-саттықпен, қолөнер- Жергілікті халық әйелжанды; көп әйел ала-
мен айналысады; нан жеткілікті. Сол бір үлкен ды; заңдары мен әдет-ғұрыптары бұған тыйым
елдің көлемі жиырма күншілік жолға созылады. салмайды; қанша әйел асырай алсаң, сонша әйел
Осы жерде тұрқы біздің қырғауылдардан екі есе, алуға болады; сіздерге айта кетейін, тегі қарадан
айталық, тауыстай үлкен болатын, немесе олар- болса да, түрі әдемі қызды сұлулығы үшін бек те,
дан сәл кішірек келетін қырғауылдар мекендей- ел ағасы да әйел қылып алады, ал қыздың анасы-
ді, олардың құйрығы ұзын, он қарыстай, ал кей- на өзара ауызша жасалған шартқа сәйкес қомақ-
біреулерінікі сегіз, жеті және тіпті одан да аз. ты ақша береді.
Біздің қырғауылдарға ұқсастарын да байқауға Енді бұл жерден кетіп, шығысқа қарай
болады; түрі де, көлемі де сондай. Басқа да түр- жүргенде кездесетін тағы бір облыс туралы ай-
лі-түсті, қауырсындары әдемі болып келетін тып берейік.
құстар бар.

LXXІІІ ТАРАУ

Бұл тарауда Егрегайа [Иргай] облысы сипатталады

Иргинулдан шығысқа қарай сегіз күн Қалада түйенің жүнінен әлемдегі ең жақсы
жүргеннен кейін Егрегайа344 облысы басталады. шұға346 тоқылады; аппақ жүннен тоқылған әдемі,
Қалалары мен бекіністері өте көп; бұл – Таңғұт берік, тамаша шұға бүкіл Катайға [Қытайға]
облысы; басты қаласы  – Калачиан345. және әлемнің басқа да елдеріне таралады.
Жергілікті тұрғындары пұтқа табынады; Енді бұл жерден шығысқа қарай, әулие
несториандардың үш христиан шіркеуі де тұр; Иоанның жерлеріне қарай барайық.
олар ұлы ханның құзырындағы адамдар.

342   Рамузиода: «ай толғанда пайда болады». – И. Минаев.

343   Рамузиода: «Оларды көп аулайды және олардың еті дәмді»; Марко бұл аңның кептірілген басы мен сирағын
Венецияға алып келді». – И. Минаев.

344   Эгрегайа, Эгригайа Эгигайа [немесе Эджигайа], Григайа. – И. Минаев. Егрегайя – осы жағдайда қала, облыс емес.
Рашид әд-Динде аталуының дыбысталуы мен орналасуы ұқсас Иргай қаласы туралы аталады: «Ол (Шыңғысхан) Иргай
атты қалаға дейін жетті де Таңғұт иелігінде тәртіп орнатты» (Собрание летописей. –М., 1952, 1 т. 2 к. –153 б.). Иргай
қаласының Қытайша атауы – Нинся (қаз. Иньчуань, Хуанхэ өзенінің сол жағалауында орналасқан). – И. Магидович.

345   Калачан, Калатиа, Калача. – И. Минаев. Калачиан – Рашид әд-Динде аталатын Таңғұттағы Халаджан қаласы. –
В. Бартольд.

346   Рустичанода: жиамбеллот; латын аудармасында: гиамбелоти; Бартоли:чамбеллоти; Потье: камелоз; Рамузио: дзам-
белотти. Юлдың айтуынша бұл жүнді маталарды қазіргі camlets-пен сәйкестендіруге келмейді, олар түйе жүнінен ғана
жасала бермейтін; ешкісінің жүнінен жасалған маталар ерекше бағаланатын. – В. Бартольд.

102 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

LXXIV ТАРАУ

Бұл тарауда Сендук 347 деп аталатын

үлкен облыс туралы айтылады

Сендук [Тендук] – шығысқа бара жатқан Бұл жақты аргон халқы мекендейді, фран-
жолдағы облыс; қалалары мен бекіністері көп; ол цузша Guasmul351 дегенді білдіреді; ата тектері-
ұлы ханның меншігінде, себебі, әулие Иоан- нен екі тармақ бөлініп шығады: бірі – аргон тен-
ның348 ұрпақтары ұлы ханның құзырындағы дук болса, екіншісі – Мұхаммед үмбетіндегі тен-
адамдар. Басты қаласы «Тендук» деп аталады. дуктер; басқа тұрғындарға қарағанда сырт кел-
Жергілікті патша әулие Иоанның ұрпағы, оның беттері де әдемірек, ақылдырақ, көбіне саудамен
өзі де әулие Иоанн, оны Георгий349 деп атайды; ол айналысады. Əулие Иоанн татарларды билеп,
елін ұлы ханның атынан билігін жүргізеді, бірақ осы облыстар мен көрші патшалықтарға иелік
әулие Иоанның қол астында болған елдің бәрін еткен кезде, көбінесе, осы арада тұратын; оның
емес, тек оның бір бөлігін ғана басқарады. Ұлы ұрпақтары, мен осыған дейін атап өткендей,
хандар, мен сіздерге айтайын, үнемі өздерінің Жор да [Георгий де] осында тұратын; ол – әулие
қыздары мен туыстарының қыздарын әулие Ио- Иоанның ұрпағы, әулие Иоаннан кейінгі алтын-
анн ұрпағының патшаларына тұрмысқа беретін. шы патша. Біз бұл жерлерді өз жағымызда «Гог
Осы жерден көк тас [ляпис-лазурь] шыға- елі» және «Магог елі» деп атаймыз, ал мұнда ол
рылады; қоры өте мол және түр-түсі де әртүрлі «Ун» және «Моғул елі»352 деп аталады; әрбір об-
болып келеді. Түйенің жүнінен жасалған тамаша лысты мекендейтін өз халқы бар, Ун елінде Гог-
шұға да бар. Халқы мал және егін шаруашылы- тар өмір сүреді, ал Моғулда татарлар353 өмір
ғымен айналысады; ішінара сауда, қолөнермен сүреді.
айналысатындар да бар. Бұл жерді, мен осыған Осы жерден шығысқа, Катайға қарай жүр-
дейін айтып кеткенімдей, христиандар350 билеп- сең, жеті күн қалалар мен бекіністерді жағалай
төстейді, бірақ пұтқа табынушылар да, мұсыл- жүресің; бұл жақта мұсылмандар, пұтқа табыну-
мандар да баршылық. шылар, сондай-ақ, христиан-несториандар тұра-

347   Сендук – Тендук екеуі бір, нақты орналасқан жері белгісіз. (LХХІ тараудың түсініктемесін қ.). Тендук облысының
орналасуы мен атауы туралы болжам көп болған; Canduc деп оқылуы дұрысырақ көрінеді. – В. Бартольд.

348   Рамузиода: «tutti i Preti Gianni» [«барлық әулие Иоандар»]. – И. Минаев. Əулие Иоанн – Шыңғысханға қарсы
шығып, шайқаста қаза тапқан Уаң-хан туралы айтылады. – И. Магидович.

349   Рамузиода: «Ол Құдай қызметшісі және христиан, тұрғындардың басым бөлігі де христиандар».  – Жиоржи,
Жиорж, Жорж, Жуанг, Жеорж, Горгион, Георгиус, Джорджо, Джеорджо, Жор. – И. Минаев. Георгий патша – «әулие
Иоанның» (Уаң хан) ұрпағы туралы миссионер Монте-Корвино (ХІVғ. басы) айтқан. Шығыс жылнамашылары мен
жазушыларының шығармаларында бұл патша туралы айтылмайды. – В. Бартольд. Соған қарамастан, Марко Поло «Ге-
оргий патша» туралы айта отырып, оның Теңдук облысында тұратын христиан халқын атайды. – И. Магидович.

350   Рамузиода: «Билік христиандарда, себебі, айтқанымыздай патшасы христиан». – И. Минаев.

351   Потье: Гасмюл мен екі нұсқада: Габрол, Сасмюл. – И. Минаев. Арғұн, гасмюл – зерттеушілердің тұжырымы бо-
йынша бұрмаланған «басмул», «будан» мағынасын білдіретін «татар тайпаларының бірі. «Арғын» сөзі де осы мағынаны
білдіреді (Марко Поло кітабында аргон). – И. Магидович.

352   Ұлы Қытай қоғанының маңында тұрған оңғыттар және моңғолдар. – В. Бартольд.

353   Гог – Ұлы Қытай қорғанының маңында мекендеген оңғыттар туралы айтылады. «Ун» және «Моғул» сөздерінің «Гог
және Магог» сөздерімен ұқсастығын пайдаланып, Марко Поло інжілдегі оқиғаны баяндап негіздегісі келеді. И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 103

ды. Жергілікті халқы саудамен, қолөнермен ай- қырғауыл, шіл мен көптеген басқа құстар мекен
налысады, «нашизи», «нак»354 деп аталатын ал- етеді. Түрлі құс атаулы көп болғандықтан, ұлы
тын шұғалар мен түрлі жібек маталар осында хан рақатқа бөленіп уақыт өткізеді; сұңқарлар
тоқылады; бізде әртүрлі жүн маталар болғаны мен ақсұңқарларын алып, аң-құс аулап, сауық-
сияқты, бұларда да әртүрлі алтын жалатылған сайран құрып, көңіл сергітеді. Тырнаның бес
шұғалар мен жібек маталар бар. Халқы ұлы түрі бар: бітімі ірі келген қарғадай қара тырна;
ханға бағынышты. қанаттары ерекше әдемі ақ тырналардың қауыр-
Осы жердегі Синдакуи355 қаласының халқы сыны астында алтындай жарқырап тұратын
түрлі қолөнермен айналысады, әскерге арналған тауыстың көзіндей домалақ көздері көрінеді; ба-
ер-тұрман да жасайды. стары қызыл, кішірек, басқа жерлері ақ немесе
Облыстың таулы жерлерінде Идифу356 дей- қара түсті, тұрқы ірі; Үшінші түрі – біздікі секіл-
тін жер бар, ондағы тамаша күміс кенішінен кү- ді, төртіншісі  – тым кішкентай; құлақтарының
міс көп шығады. Аң-құс көп ауланады. маңында қызыл, қара түсті ұзын, әдемі қауыр-
Бұл облыс пен қалаларды былай тастап, алға сындары бар. Бесінші түрі – бірыңғай қара;
қарай жылжи берейік, үш күннен кейін алды- кейбіреуінің бастары қызыл, өте әдемі тырна;
мызда Чиаганнор357 қаласы. Бұл жерде ұлы хан- бұл түрі де аса ірі болып келеді.
ның үлкен сарайы орналасқан. Қаладағы сол са- Бұл қаладан кейін ұлы хан көптеген шағын
райда ұлы хан өмір сүреді, ол осы жерді ұна- үйлер салдырып тастаған үлкен алқап358 көріне-
тады: өзен-көлдері өте көп, онда кемелер жүзіп ді; каторлар359 да көп; каторлар дегеніміз, біз-
жүреді; бұл жердегі тамаша жазықта тырна, діңше, үлкен шілдер.

354   Бартолиде: назиччи; Рамузиода: назити, нак; Потье: назиш, молизен, нак (XXV тар. түсініктемесін қар.). – И. Минаев.

355   Синдаччеи, Суйдакуи, Суйдатури, Синдатус, Синдатур, Синдичу. Потьеде: Сюйдатюй.. – И. Минаев. Потьеде:
Сюйдатюй. – И. М. Пекиннен Калганға барар жолдағы Сюаньхуа қаласы туралы айтылады. – В. Бартольд. – И. Минаев.
Калган, Чжандзякоудың қытайша атауы, Ұлы Қытай қорғанының жанындағы қала (қазіргі уақытта Бежіңнен солтүстік-
шығысқа қарай орналасқан Хэбэй шет аймағында). – И. Магидович.

356   Идифу, Соифу, Идифер, Идиффу, Идифа (түсініктеме берілмеген– В. Бартольд.) – И. Минаев. Идифу – бұл өңір
географиялық шындыққа сәйкес келмейді. – И. Магидович.

357   Чаганнор, Сиазамор, Чиагамиор, Сиаганнор, Чагатимор, Ченагамор, Чингамор, Чангамор, Гхаруор, Чанганнор. –
И. Минаев. Чиаганнор – Калганнан солтүстікке қарай орналасқан «Ақ көл» Чаган-норе туралы айтылып отыр. Чаган-
нораның маңында Чаган-баласун (Цаган-баласун) қаласының қирандылары орналасқан. (А. Позднеев. Моңғолия және
моңғолдар, І т., 640-бет.) – И. Магидович. Чаган-нор – Арцаган-Нур, Далай-Нур өзенінен батысқа қарай орналасқан
(қазіргі уақытта Ішкі Моңғолияның автономды облысында). – И. Магидович.

358   Рамузиода: «Бұл қаланың жанында шілі мен бөденесі көп алқап бар; ханның бұйрығымен олардың жемі үшін
үнемі тары мен қарақұмық және осы құстар жақсы көретін басқа да тұқымдар егіледі; құстардың жемі жеткілікті болуы
үшін егінді ешкімге жинауға рұқсат етілмейді. Құстарды ұстап, ауламас үшін оларды көп адам күзетеді, ал қыста оларға
тары береді; құстар жем бергенге үйреніп қалған; оларға жем шашып ысқырса, бүкіл жерден ұшып келеді. Ұлы ханның
бұйрығымен құстар түнейтін көп үйшік салынған. Ол осында қай кезде келсе де, мұнда құстар жетерлік; қыста олар се-
міргенде, (осында қыста қатты суық болғандықтан келеді) ханға қай жерде болса да, құстарды түйеге жүктеп жібереді. –
В. Бартольд.

359   Юлдың пікірінше, Марко Поло мәтінінде ciacor немесе gacor сөзі болды, яғни «чакор» Үндістан, Тибетте және
Парсы елінде шілдердің бірнеше түрін білдірген термин. Юл осыны моңғолдың «Цохор» сөзінен шығарады – [ағл.] dap-
pled or pied (ала немесе шұбар). – В. Бартольд.

104 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Ұлы хан оларға қарап жүретін көп кісі сай- жаны қалағанынша құс деген жетіп артылады.
лап қойған. Əлгі құстарға қарап таң-тамаша Осы жерден солтүстік-шығыс пен солтүстікке
боласың; көптігінен жер қайысады. Ұлы ханның қарай бағыт алып, үш күн жүрейік.

LХХV ТАРАУ
Бұл жерде Чианду [Шанду] деп аталатын қала мен

ұлы ханның тамаша сарайы сипатталады

Осыған дейін айтып өткен қаладан бері қа- қадамнан он бес қадамға дейін созылады. Бам-
рай үш күн жүрсең, Чианду360 қаласына келесің. букты түйіндерінен тілгенде кесілген тілімдері
Оны қазіргі кезде патшалық құрып тұрған ұлы жуан әрі үлкен болып шығады, оларды шатырды
хан Құбылай салдырған. Сол қалада ол тас пен жабуға да, қолдан жасалатын бұйымдарды әзір-
мәрмәрдан үлкен сарай салуды бұйырған. Залда-
ры мен демалатын бөлмелеріне алтын жалатыл- леу үшін де пайдаланады. Сарай, мен сіздерге
ған; ғажап, тамаша әдіспен орындалған; сарай- осыған дейін айтып өткенімдей, түгелдей бам-
дың айналасы он алты мильге созылатын қа- буктан жасалған; ұлы хан оны қалаған кезде бұ-
бырғамен қоршалған, бұрқақтар, өзендер мен зып, қайта құрастыруға болатындай етіп жасат-
шабындықтар өте көп; ұлы хан бұл жерде әртүр- қан; оның сүйегін екі жүзден астам жібек арқан

лі аңдарды: марал, кермарал мен бөкен ұстайды; ұстап тұрады. Ұлы хан бұл сарайда үш ай: мау-
етін тордағы сұңқарларына береді. Жұмасына сым, шілде, тамыз айларын өткізеді; үш айын
бір рет өзі барып бақылап тұрады. Қабырғамен мұнда өткізуінің себебі, сарай іші қапырық емес,
қоршалған сол бір жазыққа ұлы хан атқа мініп қоңырсалқын болып тұрады; осы маусымда ұлы
жиі барады, өзімен әкелген қабыланын маралға, ханның бамбук сарайы құрылып тұрады да, ке-
кермарал мен бөкенге салады, ұстаған аңды тор- лесі маусымдарда оны жинап тастайды. Оның
дағы сұңқарларға береді. Осылайша құмары қан- құрылысы қалаған кезінде бұзып, жинап алуға
ғанша рақаттанады.
Сол жазықтағы361 қабырғаның артына ұлы болатындай етіп жасалған.
Жиырма сегізінші тамыздан бір күн қалмай,
хан, біліп қойсаңыздар, бамбуктан362 үлкен сарай
салдырған; сарайдың ішінің бәрі алтын жала- ұлы хан сарайды тастап, қаладан қоныс аударып
тылған, аң мен құс суреттері асқан шеберлікпен кетеді, оның себебі мынада: ұлы хан үстінде бір
бейнеленген. Шатыры да бамбуктан жасалған, түйір дағы жоқ, қардай аппақ, асыл тұқымды

оның мықтылығы мен беріктігі барлық жауын- жылқы-биелер үйірін ұстайды, санына жете ал-
шашынға төтеп береді. Сарайының бамбуктан мастай көп, биелері он мыңнан асады. Сол
салынуы туралы айтсақ: біле білсеңіздер, бам- биенің сүтін император әулетінен шыққандар
буктың қалыңдығы үш қарыс, ұзындығы он ғана ішуіне болады, басқаларға рұқсат берілме-

360   Чанду, Чианду, Ксанду. – И. Минаев. Шанду. Чжун-науман-сюме, Ұлы Қытай қорғанынан солтүстікке қарай
орналасқан қала. – И. Магидович.

361   Рамузиода: «тамаша тоғайлардың жанында». – И. Минаев.

362   Рамузиода: «алтын жалатылған және сырланған бағаналарда тұр; әрбір бағанада бір-бір алтын жалатылған
айдаһардан; құйрығы бағана бойымен иірілген, басы төбесін тіреп тұрады, ал табандарын, біреуін оңға, біреуін солға
қарай созып, олармен бағананың төбесін тіреп ұстайды. – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 105

ген; осы сүттің дәмін қарадан тек гориаттар363 түрлерін біледі және ғажайыптың сан түрін жа-
тата алады; Шыңғыс хан өзінің жеңіске жетуіне сайды: ұлы хан өз ордасында, сегіз шынтақтан
жәрдемдескендері үшін оларға осындай құрмет биіктеу жерде орналасқан үстел басында отыра-
көрсеткен екен. Ақ жылқылар үйірі келе жат- ды, үстелден он қадам қашық жерге тостағандар
қанда, ешкім жолын кеспейді, тақсырды құрмет- қойылған; сол тостағандарға шарап, сүт пен
тегендей бас иіп, оларға жол береді немесе келе басқа да жақсы сусындар құйылады. Сол бір епті
жатқанын көрсе, жылдамдата өтіп кетеді. Жұл- балгер-бақсының дуасы мен сиқырының күші-
дызшылар мен пұтқа табынушылар ұлы ханға мен жердегі тостағандар өздігінен көтеріліп,
жыл сайын 28 тамыз күні сол сүтті жерге де, ұлы хан үстеліне қарай өздігінен қозғала жөне-
ауаға да шашып, аруақтарды разы қылу керек де- леді. Тостағандарға басқа жан баласының қол
ген болжамдарын айтыпты; сонда олар ерлер тигізбегені айдан анық. Бұл ғажайыпты он мың
мен әйелдерді, аң-құсты жебеп, азық-түліктің адам тамашалады; болған оқиғаның бір өтірігі
молшылығына өз ризалығын береді. Осы себеп- жоқ. Некромантиядан хабары бар адамдар мұн-
тен де ұлы хан дәл сол күні қаланы тастап, сол дайдың болуы әбден мүмкін екенін айтады.
жаққа жетуге асығады. Пұт мерекесі басталған кезде сол бақсылар,
Тағы да бір ғажайып туралы айтуды ұмытып мен сіздерге айтайын, ұлы ханға барып: «Патша,
бара жатыр екенмін-ау: ұлы хан сарайында тұр- осындай пұт мерекесі келе жатыр», – деп, қа-
ған кезде күн жаңбырлы болып, тұман түсіп, ауа лаған пұттың атын атайды, онан кейін: «Саған,
райы бұзылатын болса, оның данагөй жұлдыз- мейірімді тақсырға мәлім болғандай, пәленше
шылары мен бақсылары сиқыр мен дуаның деген пұт оған лайықты сый-сияпат көрсетіп,
күшін қолдана отырып, жайсыз ауа райын сарай оның құрметіне құрбандық шалмасаң, қолайсыз
маңынан айдап тастайды; басқа жерде ауа райы ауа райын жібере алады, сіздің мүлкіңіз бен ма-
бұзылып тұрса, сарай маңында күн жадырап лыңызға, жеп отырған наныңызға зиянын келті-
тұрады. Əлгі бақсылар тибеттіктер мен кашмир- ре алады; сондықтан да, мейірімді тақсыр, бізге
ліктер; бұл екі халық та пұтқа табынушылар; осыншама қарабас қой, осынша ладан, осынша-
өздері дуалау мен сайтани сиқыр түрлерін бас- ма алоэ, осынша пәленше деген зат, осыншама
қаларынан артық меңгерген; олардың сайтани түгенше затты бер, біз өз пұтымызға құрмет
сиқыр қолдану арқылы жасайтын барлық істерін көрсетеміз, оған үлкен құрбандық шаламыз, ал
халық Құдайдың шарапатынан, немесе өздерінің есесіне, ол өзіміз бен мал-жанымызды, наны-
әулиелігінен364 деп түсінеді. Олардың бір әдет- мызды да қорғайды», – дейді. Осы айтылғанды
ғұрпы бар: бір адам өлім жазасына кесіліп, бақсылар ұлы ханның жанында жүретін білекті
патшаның әмірі бойынша өлтірілген болса, оның деген бектерге де айтады, олар өз кезегінде бәрін
денесін пісіріп жейді. Егер адам өз өлімімен ұлы ханға жеткізеді; сөйтіп, өздерінің пұтта-
өлсе, оны ешқашан жемейді. Мен сіздерге жаңа рының мейрамына қажеттінің барлығын сұрап
ғана әңгімелеп берген бақсылар365 көптеген дуа алады. Бақсылар сұрағанның бәрін алғаннан ке-

363   «Ойраттар» тайпасы. – В. Бартольд.

364   Рамузиода: Кір, лас жүреді, басқаны да, өзін де ойламайды. Беттерінде кір, жуынбайды, қасынбайды және үнемі
лас». – И. Минаев.

365   Бакши – немесе бахши, санскриттен шыққан сөз, алғашында диуана-буддашы мағынасын білдірсе, ақырында –
бақсы, абыз және емші мағынасына ие болады. – В. Бартольд.

106 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

йін, өз пұттарының құрметіне ұлан-асыр той адамдар; олардың өмір сүру салтына келсек:
ұйымдастырады; ең жақсы деген дәмдеуіштерді өмір бойы тек кебекті ғана қорек етеді: кебекті
жағып, айналасын хош иіске бөлейді, ет қуырып, суға салып, біраз бұқтырып дайындайды. Жы-
оны пұттардың алдына қояды, барлық жерге лына бірнеше рет ауыз бекітеді және мен сіздер-
шырын толы ыдыстар қояды: пұттар қалағанын- ге айтқандай, кебектен басқа ештеңе жемейді.
ша ішіп-жесін дейді. Мереке күндері олар өзде- Олардың үлкен пұттары өте көп, кей кездері
рінің пұттарына осындай құрмет көрсетеді; кез отқа табынады.
келген пұттың да, біле білсеңіздер, біздің туған Басқа бақсылар бұларды дінбұзарлар дейді,
күніміз болатыны сияқты өз мейрамы болады. себебі, олар пұттарға өздері секілді емес, бас-

Олардың ғибадатханалары мен аббаттық- қаша табынады. Бақсылардың бірінші айтылған
тары үлкен: осы жерде, мен сіздерге айтайын, түрі мен екінші түрі арасында үлкен айырма-
шағын қаладай үлкен ғибадатхана бар, онда екі шылық бар: бірі әсте үйленбейді, сақал-шашын
мыңнан астам тақуа тұрады; тақуалар кез келген қырады; қағаз матадан немесе жібектен ақ неме-
халықтан да бекзат киінеді. Сақал-шашын сыпы- се қара түсті киім киеді. Алмалы-салмалы, ши-
рып тастайды. Өздерінің пұттарына арнап ән ден тоқылған төсекте ұйықтайды. Олардың
мен күй төгіліп жататын, ешкім көрмеген сама- өмірі  – әлемдегі ең қатаң тәртіптерге бағынған
ладай жарығы мол үлкен мерекелер ұйымдас- өмір. Пұттары әйел жынысты, яғни олардың
тырады. Үйленулеріне рұқсат берілген бақсылар барлығына әйел есімдері берілген. Осының бә-
да бар, олар әйел алады, балалары да көп. Бақ- рін былай қойып, барлық татар бектерінің ұлы
сылардың тағы бір түрі бар, оларды рухани тақсыры, айбынды Құбылай ханның таңғажа-
бақсылар десе де болады: сенси366 деп аталатын йып ұлы істері туралы айтып берейікші.
бұл бақсылар, өте сабырлы, төзімді, ұстамды

366   Юлдың пікірінше – даостықтар (Рашид әд-Динде шиншин, 1314 ж. моңғол жазуында сеншинг). Қытайдың ресми
үш дінінің бірін ұстанатын даостық шіркеудің рухани тұлғалары. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 107

ІІ КІТАП

LХХVІ ТАРАУ
Бұл тарауда қазіргі кезде патшалық құрып тұрған ұлы хан Құбылайдың істері,

сарайы, әділ басқару тәсілі, басқа да амалдары туралы айтылады
Өз әңгімемді қазіргі кезде патшалық құрып осыншама бағынышты халықтары, меншік жер-
тұрған, бәріміз «ұлы тақсыр»367 деп дәріптейтін лері мен мол байлығы болмаған. Мен сіздерге
Құбылай ханның ұлы істері мен ұлы таңғажа- осы кітапта жазылғанның барлығы шындық еке-
йыптары туралы сипаттаудан бастайын. Шыны- нін, әлемде осыған дейін және қазірдің өзінде
мен де, оны осылай атаймыз; арғы атамыз Адам- одан асқан күшті де қуатты адамның болмағаны
ның заманынан бастап күні бүгінге дейін одан туралы айтып берейін, оның себебін төменде
асқан күшті де қуатты жан баласының болмаға- келтірілген хикаядан байқауға болады.
нын әркім де біледі, себебі, оған дейін ешкімнің

LXXVII ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы хан мен оның ағасы Ноян [Ная] арасындағы

үлкен шайқас сипатталады
Біле білсеңіздер, ұлы хан Шыңғыс ханның ласты. Ол мемлекетті айбарлылығымен алған,
кіндігінен тарайды, оның тікелей ұрпағы болып биліктің оған берілуі әділ шешім еді. Ол хан сай-
табылады, татар ханы368 болу үшін Шыңғыс хан- ланғаннан бастап, қазіргі кезге, яғни 1298 жылға
ның тікелей ұрпағы болуың керек. Құбылай хан дейін қырық екі жыл өтті370. Қазір оның жасы
– алтыншы ұлы хан. Ол дегеніміз барлық татар- сексен бесте. Билікке келгенге дейін ол көптеген
лардың алтыншы ұлы тақсыры дегенді білдіреді. шайқастарға қатысып батылдығымен, үздік қол-
Оның билігіне мемлекет И. Т. бері 1256 ж. беріл- басшылығымен танылған; ал хан болғаннан ке-
ген, сол жылы хандық құра бастаған369; батыл- йін 1286 жылы, тек бір рет қана соғысқа қатыс-
дығы, айбындылығы, асқан ақылдылығы үшін қан. Оның себебіне қазір құлақ қойыңыздар.
оған мемлекетті басқару құзыры берілген еді. Құбылай ханның Наян371 атты ағасы болған
Оның туыстары мен аға-бауырлары билікке та- еді; ол өзі жас372 еді және көптеген жерлер мен

367   Осы және келесі тарауларда Марко Поло хикаяларын жазған уақытта (1298), Құбылай ханның 1294 жылы қайтыс
болғанын білмегенін көрсетеді.

368   LХІХ тарауды қар.

369   Рамузиода: «ол 27 болатын». – И. Минаев. Құбылай 1212 жылы дүниеге келген, 1260 жылы хан сайланды 1294
жылы дүниеден өтті. – В. Бартольд.

370   Қате көрсетілген 1256 ж. бастап 1298 дейін саналған. Шындығында, Құбылай 35 жыл Ұлы хан болған.

371   Насян, Найян, Найям, Наям. – И. Минаев. Наян – немесе Ная, Шыңғысханның кіші інісі Учжигиннің ұрпағы, 1287
жылы Құбылайға қарсы шықты, жеңіліс тауып, тұтқынға алынып өлтірілді. – В. Бартольд.

108 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

облыстарға қожалық еткен. Өзі бір дегенде төрт ріп: «Ұлы ханға мен бір жағынан шабуыл жасап,
жүз мың салт атты сарбаздан құралған әскерді жерлері мен мемлекетін тартып алуға барамын,
бастай алады екен. Оның ата-бабалары да, өзі де ал сен басқа жағынан шабуыл жаса», деген
ежелден ұлы ханға бағынып келген; бірақ мен сәлемін жолдапты; Кайду болса, оған «Келісе-
сіздерге айтып кеткенімдей, ол жас еді, оның мін, белгіленген мерзімге дайындаламын да өз
жасы бар-жоғы отызда болатын. Ол өзі туралы: адамдарыммен ұлы ханға шабуыл жасауға бара-
«Мен – ұлы билеушімін, бірден далаға төрт жүз мын», деп жауап беріпті. Ол айтқанын істей ала-
мыңға дейін салт атты қолды бастап шығара ала- тын, себебі, шайқас даласына бір дегенде жүз
мын», – деп ойлап, іштей енді ұлы ханға бағын- мың адамнан құралған атты әскерін шығара ала-
ғысы келмей, мүмкіндік болса, одан мемлекет тын.
билігін тартып алсам деп шешкен. Наян Кай- Тағы да не айтсам екен сіздерге? Сол екі бек
дуға373 елші жібереді; Кайду да ұлы, мықты па- Наян мен Кайду [Хайду] ұлы ханға қарсы ша-
тша еді, ол ұлы ханның жиені болатын, бірақ буылға дайындала бастапты, жаяу және атты әс-
ұлы ханға қарсы бүлік шығарып, қастық ойлап керлерін жинауға кірісіпті.
жүрген еді. Сол Кайдуға Наян елшілерін жібе-

LXXVIII ТАРАУ
Ұлы ханның Наянға [Наяға] қарсы шыққаны туралы
Ұлы хан бұл жайды естіген кезде, сабырлы сенбес те еді, оның бұл жолы жинаған үш жүз
қалпын сақтапты, тек ақылды да батыл адамның мың адамы айналасындағы құсбегілері мен жа-
әрекетін жасап, өз қолын дайындауға кірісіпті: қын адамдарынан тұрған еді.
«Егерде осы екі сатқын, опасызды өлтірмесем, Ұлы хан сол азын-аулақ адамдарын жинап
тәжді тағып, ел басқарғым келмейді», – деген алып, жұлдызшылардан: «Мен өз жауымды же-
екен. Ұлы хан он-он екі күн жасырын дайындық ңе аламын ба? Қайтсе бұл іс менің пайдама ше-
жүргізіпті, ол әрекетін өзінің кеңесінен басқа шіледі?» – деп сұрапты, ал әлгілер: «Сіз қала-
ешкім білмеген екен. Ол үш жүз мың адамнан уыңызша жаудың сазайын тартқызасыз», – деп
тұратын атты қол мен жүз мың адамнан тұратын жауап берген екен.
жаяу қолын жинапты. Əскер тек жақын маңын- Ұлы хан сол шағын қолымен жорыққа атта-
дағы сардарлардан құралған екен, сондықтан, нып, жиырма күннен кейін Наянның қолы тоқ-
қол саны соншалықты көп емес еді, ұлы ханның таған жазыққа жеткен екен; Төрт жүз мың адам-
көптеген түмендері алыс елдерді жаулап алу нан құралған қолына Наян өзі қолбасшы болып
үшін жорықта жүрген еді. Сондықтан, осындай келіпті.
сын сағаты туған кезде оларды шақыртып ала Ұлы ханның таңның ертесімен келіп
алмаған екен. Егер де ол өзінің бүкіл әскери қалғанын білмеген жау жағы алаңсыз жатыпты,
күшін жинаса, салт аттылар санының өзін дөп қарсы жақтың келгенін білмей, байқай алмай
басып ешкім айта алмас еді, соншама көп қалған. Себебі, ұлы хан жауына апаратын бар-
әскердің болуы мүмкін екендігіне екінің бірі лық жолдарды басып алып, жол бойымен ешбір

372   Рамузиода: «отыз жаста». – И. Минаев.
373   Кайду, Кайдус, Каиду, Кайди, Хайду. – И. Минаев. Кайду – немесе Хайду, Үгедейдің немересі, Құбылайдың қарсыласы (LІІ
тараудағы түсініктемені қар.). – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 109

жүргіншіні өткізбепті, бейсауат жолаушыларды шатырдың ішінде өзінің әйелімен рахатқа
тұтқындап отырыпты. Олар келген кезде Наян бөленіп жатыр екен, ол әйелін қатты сүйетін.

LХХІХ ТАРАУ
Бұл жерде ұлы ханның Наянмен [Ная],
яғни өзінің ағасымен шайқасқаны374 туралы әңгіме басталады
Не айтсам екен сіздерге? Таң сәрісі білінген да қолбасшының накарын377 естімейінше, шай-
кезде, жазықтағы төмпешік үстінен ұлы хан кө- қас басталмайды, қатар-қатар сап құрып, орын-
рінді. Наян болса, өз шатырының ішінде жайба- дарынан қозғалмай тұрады, ұрыс сағатын күтіп
рақат, өз-өзіне сенімді күйде жатқан еді; сол тұрған уақытта аспаптар ойналып, әндетіледі;
алаңсыздығынан «тұрақтағы күзетті мықтаң- екі жақтың әнге басып, аспаптарда ойнап тұрға-
дар» деп те бұйырмаған. Жан-жағының бәрінің нының себебі де осында.
күзеті әлсіз болатын. Мен осыған дейін айтып Екі жақ ұрысқа дайын болып, қолбасшының
өткенімдей, ұлы хан недәуір биікте, төрт піл кө- дабылы естілді; белгі берілген сәттен бастап, екі
терген шатырының ішінде тұрды; туы375 жоға- жақтың қолы да іркілместен бір-біріне садақ,
рыдан желбіреді; ол жан-жақтан бірдей көріне- семсер, шоқпар, найзамен ұмтыла берді, ал
тін; әрбір жасақта отыз мың сардары бар хан қо- жаяулары өздігінен атылатын садақтары және
лы жау тұрағын лезде қоршап алды; әрбір басқа да қаруларымен алға жүгірді. Тағы да не
аттылының артында найза ұстаған бір жаяу сар- айтсам екен сіздерге? Осы кезде кескілескен
дар қойылған376. Өздеріңіз естігендей, дәл осы- шайқас басталды. Жебелер ауаны жаңбырдай
лайша ұлы хан өз әскерлерімен Наянның тұра- тілгілеп жатыр. Қаза болғандар мен мерт болған
ғын қоршап, оны басып алды. Наян мен оның аттар бірінен соң бірі жер құшып жатты. Айғай
сардарлары тұрақ маңынан ұлы ханның қолын мен балағаттың қатты шыққаны соншалықты,
көрген кезде үрейлері ұшып, қаруларына ұмтыла күннің күркірегені естілмей кеткен еді.
берді; жедел қаруланып, жасақтарды дұрыстап, Біліп қойсаңыздар, Наян шоқындырылған
рет-ретімен қойды. Екі жақ та жабдықтанды, христиан болатын, шайқаста оның туынан Хри-
шайқасқа дайындалды, енді тек егеске түсу ғана стос айқышының белгісі көрініп тұрды. Артық
қалған еді; осы кезде аспаптар мен кернейлердің сөзсіз айтар болсам, мұншалықты қатыгез де
дыбысы жер жарып, қатты шыға бастады. Татар- қорқынышты шайқас бұрын-соңды болмаған
лардың мынадай бір дәстүрі бар: шайқас алдын- еді; осыншама адамды, әсіресе, осыншама атты

374   Рамузиода: «Катай мен Мангидің [Манзидің] барлық облыстарында және оның басқа да иеліктерінде бүлік
шығаруға дайын тұрған сатқындар мен опасыздар жетерлік, сондықтан үлкен қалалар мен халқы көп облыстарда әскер
ұстау керек. Əскерді де, әскердің басшыларын да ұлы хан екі жыл сайын ауыстырады. Осылайша бағындырылған
халықтар ел ішіндегі тыныштықты сақтап, бүлік шығармайды. Əскер ұлы хан облыстардан түскен кірістен беретін
ақшамен ғана емес, қалада сататын сүті мен өзінің көптеген табындарынан түскен ақшаға керегін сатып алып, күн
көреді. Əскер әртүрлі жерде орналасқан, отыз, қырық және алпыс күншілік жерде. Егер Құбылай олардың жартысын
жинағанда, олардың саны адам сенбестей көп болушы еді. – И. Минаев.
375   Рамузиода: «күн мен ай бейнеленген». – И. Минаев.
376   Рамузиода: «Салт аттылар қашқандай болып шегінгенде, жаяу жауынгерлері атқа мініп, аттылармен бірге қашатын,
ал салт аттылар артқа бұрылып шабуылдағанда, олар найзаменен араласып жаудың аттарын өлтіретін. – И. Минаев.
377   Накар – Парсының «нақыра» сөзінен шыққан (кимвал, дағыра). – В. Бартольд.

110 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

адамдарды бір мезгілде, бір жерден көруге бола- дейін жалғасты, ақыр соңында ұлы хан жеңіске
ды деп елестетудің өзі қиын-тұғын, тұрақта да, жетті. Наян өз адамдарымен қашуға басты, бірақ
шайқастарда да бұрын-соңды осыншама көп онысы еш нәтиже бермеді; Наян тұтқынға алы-
адам378 қарасы болғанын еске түсіру мүмкін емес нып, оның бектері мен қарулы адамдары ұлы
еді. Екі жақтан да қаза болғандар саны өте көп ханға берілді.
еді. Шайқас таңертең басталып, шаңқай түске

LXXX [А] ТАРАУ

Ұлы ханның Наянды [Найды] өлім жазасына кесуі

Наянның қолға түскенін естіген соң, ұлы кеткен қылығын естігенде, наразылық танытып,
хан оны «өлтіріңдер» деп бұйырды. Өлім жазасы әлгілерді қатты балағаттапты, сол жердің хри-
былай орындалды: оны кілемге орап, өте қатты стиандарын өзіне шақырып алып, жұбатып:
буып тастағаны соншалықты, Наян өліп кетті. «Сендердің Құдайларыңның айқышы Наян-
Оны бұлай өлтіргенінің себебі күн мен көктің ға жәрдемдеспегені әділетті болды. Айқыш игі
көзінше жерге патша ұрпағының қаны төгілге- болғандықтан, қашан да ізгілік пен әділдікке
нін қаламаған еді. жәрдемші болады. Наян опасыз әрі сатқын еді,
Сол жеңістен кейін Наянның барлық адам- ол өз тақсырына қарсы шықты, болған істі әділ-
дары мен бектері ұлы ханға бағынды; олар төрт дікке жатқызамыз, сендердің құдайларыңның
елден жиналғандар болатын: бірі Чиорчиа379 елі- айқышы игі іс жасады, әділетсіз іске жақтаспа-
нен, тағы біреулері Занли380 [Корея] елінен, енді ды. Айқыш игі және ізгі істерді ғана қолдаушы»,
біреулері Барсколдан381 [Баркуль], сондай-ақ, – депті.
Сишинтингиден382 [?] де келгендері бар. Ұлы Христиандар ұлы ханға: «Ұлы тақсыр, сен
ханның жеңісінен кейін, сол жердегі сарацин, шындықты айтып тұрсың; айқыш жамандықты
жебірей (жид), Құдайға сенбейтін басқа да да, заңсыздықты да қолдамайды; ал Наян опа-
көптеген адамдар Наянның туында бейнеленген сыздықпен өз патшасын сатты, оған жасаған іс-
айқышты мазақтап күліп, сол жердегі христиан- тері үшін әділ жаза берілді».
дарға: «Əне, сендердің Құдайларыңның айқышы Ұлы хан мен христиандар арасында Наян-
христиан Наянға қалай көмектескенін көрің- ның туындағы айқыш туралы осындай әңгіме
дер!» – депті. Ұлы хан олардың мәз болып, ке- болған екен.

378   Потьеде екі жақты бірге алғанда 760 000 салт аттылар болғаны айтылады. – И. Минаев.

379   Чорча; латын аудармасы XIV ғ.: Цикорциа; Рамузиода: Чорца. – И. Минаев. Чжурчжен елі, яғни Маньчжурия.
LXIV тар. түсініктемелерін қар. – В. Бартольд.

380   Занли, Каули, Коли, Каузи, Шоли, Карли.— Барскол, Брасколь, Басколь, Брастоль, Бастоль, Барсеоль, Барсекль, Ба-
исколь. – Сишинтинги, Сишитиги, Сишиги, Сичинчиги, Сикигин, Сушинтин, Сишинтин, Сингитинги, Ситинги. – И. Ми-
наев. Гаоли – Кореяның қытайша атауы. – И. Магидович.

381   Барскал – Баркөл көлі, бүгінгі күні Шыңжаң-Ұйғыр автономды ауданынан Баркөл [Баркультаг] жотасының
солтүстігіне қарай орналасқан. – В. Бартольд.

382   Сишинтинги – мұнда Сишинтингин, немесе Шанцзин – Оңтүстік Маньчжуриядағы облыс пен қала туралы айты-
лады. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 111

LХХХ [Б] ТАРАУ

Ұлы хан жеңіске жетіп, Қамбалуға [Ханбалыққа] қайтып оралғаны,

христиандардың, жебірейлердің, мұсылмандар мен пұтқа табынушылардың

мерекелерін құрметтеп, не себептен христиан дінін қабылдамағаны туралы383

«Жеңіске жеткен ұлы хан үлкен сән-салта- сат бермеген, себебі, айқышта азапталып сондай
натпен Камбалу деп аталатын басты қалаға кел- Иса Мәсіх қайтыс болған еді. Ол не себептен
ді. Қараша кезі еді. Ол мұнда пасха кезінде ақ- христиан дінін ең үздік дін санап, оны қабыл-
пан, наурызға дейін тұрды. Біздің басты мейрам- дамай, христиан дінін қабылдамағаны туралы
дарымыздың бірі екенін біліп, барлық христиан- сұраулар болуы мүмкін.
дарды шақырып, олардың Евангелие жазылған Міне, сондықтан ол Никколо мен Маттеоға,
кітабын алып келуін қалады. Оны үлкен құрмет- оларды папаға елші ретінде жіберіп, христиан
пен, ықыласпен сүйді және сонда болған барлық діні туралы мынаны айтқан болатынн:
барондар мен бектерге дәл солай жасауды бұ- «Қайтіп менің христиан болғанымды қалай-
йырды. Ол осыны христиандардың басты мей- сыңдар? – деді ол. – Көргендеріңдей, жергілікті
рамдары болған Пасхада және Иса Мәсіхтің Ту- христиандар надан, түк те істемейді де, істей де
ған күнінде де істегендей, сонымен бірге сара- алмайды. Ал пұтқа табынушылар қалағандарын
циндердің, жебірейлердің және пұтқа табыну- істейді. Үстелдің үстіндегі тостағандар өздігінен
шылардың басты мейрамдарында жасады. Ал шарап пен басқа да сусынға толады, ешкім
одан мұны не үшін істейтінін сұрағанда ұлы хан оларға қол да тигізбеген, ал мен олардан ішемін.
былайша жауап берді: Ауа райын өзгертіп, қалаған ғажайыптарын жа-
«Дүниеде дұға оқып, табынатын төрт пай- сайды. Егер мен христиан дінін қабылдасам, ме-
ғамбар бар. Христиандар :олардың Құдайы – нің барондарым мен басқа да христиан емес
Иса Мәсіх дейді, сарациндер – Мұхаммед, жебі- адамдарым неге шоқынып, Мәсіхтың сенімін не-
рейлер – Мұса, пұтқа табынушылар – пұттардың ге қабылдағанымды сұрайды? Мәсіхтың қандай
бірінші құдайлары Согомом-баркан (Шакьяму- құдіреті мен күшін көрдім мен? Пұтқа табыну-
ни-бурхан; CLXXVIІ тар. салыстыңыз)384 Солар- шылар олардың ісінің барлығы әулиелігімен жә-
дың ішіндегі шынымен ең басты құдай маған не пұттардың құдіретінің арқасында дейді. Мен
көмектесуі үшін мен олардың төртеуіне де дұға оларға жауап бере алмаймын, және олар сол
оқып, табынамын», – дейді. адасқан күйі кетеді. Өздерінің білімі және өне-
Дегенмен, ұлы ханның христиан дініне шы- рімен ғажайып істер жасайтын осы пұтқа табы-
нымен сеніп, оны үздік санайтыны анық еді. Се- нушылар мені оп-оңай өлтіре салады. Сендер
бебі, оның айтуынша, бұл сенім мейірімділік пен папаға барыңдар, менің атымнан одан осында
ізгілікке қарай жетелейді; Бірақ ол христиан- жүз адам жіберуді сұраңдар, олар заңды білетін,
дарға өзінің алдында айқыш тағып жүруге рұқ- пұтқа табынушылардың істеріне айып таға ала-

383   Бұл тарау 1559 жылы Венецияда Дж. Б. Рамузио жариялаған Марко Поло әңгімелерінің қолжазбасында бар. –
И. Магидович.
384   Согомом-баркан (Шакьямуни-бурхан) – Шакья-Муни немесе Сакья-Муни (немесе Сиддхартха Гаутама), яғни
Шакья тегінен шыққан Гаутама патша немесе Будда. Бурхан (моңғ.) – Будда құдайларының немесе Будданың өзінің
мүсіндік бейнесі. – И. Магидович.

112 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

тын, және пұтқа табынушыларға олардың істе- оларға бағынушылар шоқынып христиан дінін
рін жасай алатынын, бірақ мұның барлығы сай- қабылдайды; және христиандар мұнда сендердің
тан мен жындардың көмегімен жасалатын- жерлеріңе қарағанда көбірек болады».
дықтан істегісі келмейтінін айта алатын және Егер папа, басында айтылғандай, мұнда
пұтқа табынушыларды олардың көзінше сиқыр қабілетті христиандарды жібергенде, ұлы хан
жасай алмайтындай халге жеткізе алуы керек. христиан дінін қабылдаушы еді, себебі, бұл оны
Мен осыны көргенде пұтқа табынушыларды жә- қалағаны күмәнсіз.
не олардың заңдарын әшкерелеймін және шоқы- Бірақ біздің әңгімемізге оралайық және
натын боламын; егер мен шоқынатын болсам, ұрыста ерлік көрсеткендерге берілетін сыйлық-
менің барлық бектерім мен әмірлерім және тар мен құрмет туралы айтайық.

LХХХІ ТАРАУ
Ұлы ханның Канбалу [Ханбалық]
қаласына қайтып оралғаны туралы

Осы жеңісінен кейін ұлы хан өзінің басты Ерекше көзге түскен жүзбасыларды ол
қаласы Ханбалыққа [Канбалук]385 қайтып орал- мыңбасы етіп қойыпты, оларға күміс ыдыс сый-
ды. Сол жерде үлкен сауық-сайран мен ұлан- лап, оларға қожайынның жеке тақташаларын
асыр той болды. Ал Хайду [Кайду] патша болса, [пайцзы] сыйға тартыпты. Жүзбасының
Наянның [Ная] талқандалып, өлім жазасын тақташасы күмістен жасалған болса,
құшқанын естіген соң, жүрексініп, соғысқа ат- мыңбасының тақташасы алтыннан немесе
танбапты, себебі, Наян секілді өлім құшқысы күмістен жасалып, алтын жалатылған, ал он
келмей, қорыққан екен.
Өздеріңіз естігендей, бұл жолғы соғысқа мыңның үстінен қарайтындарға арыстанның ба-
сы бар алтын тақташа сыйға тартылған екен;
ұлы ханның өзі қатысқан еді, басқа жағдайларда олардың салмақтары да әртүрлі екен: жүзбасы-
өзінің ұлдары мен бектерін жіберетін, бұл жолы лар мен мыңбасылардың тақташасының салма-
соғысқа өзі барғысы келген екен: Наянның ғы жүз жиырма saies386, ал арыстанның басы са-
бұлайша өзін басынбақ болғаны оған қатты ти- лынған алтын тақташаның салмағы екі жүз жи-
ген екен: ол мұндай опасыздыққа төзбей, оны- ырма; олардың бәрінде: «Ұлы Құдайдың қала-
мен есеп айырысуды өте маңызды деп санаған-
дықтан, шайқасқа өзі шығыпты. уымен біздің тақсырымызға деген оның ұлы

Енді оны қоя тұрып, ұлы ханның ұлы істері қайырымдылығынан біздің ханымыздың атына
туралы баяндауға көшсек. шарапаты тие берсін, оны тыңдамай бетімен кет-

Оның шыққан тегі мен істері туралы айтып кендердің көзі құрып, өлім құша берсін»,  – деп
бердік, ал енді соғыста ерекше көзге түскендерді жазылған. Онда, мен сіздерге айтайын, сол тақ-
қалай марапаттап, арамза қорқақтарды қалай жа- таша иесінің құқықтары жазылған; оған беріле-
залағаны туралы айтып берейік. тін жеңілдіктер туралы айтылған.

385   Канбалук, Кабалут, Гамбалу, Канбалу, Камбалу, Камбалут, Гарибалу, Камбайлук, Камбалук, Шамблэй. Канбалук – Ханбалық
қаласы («хан қаласы»), қазіргі Пекин. – В. Бартольд.
386   Потьеде: «chascune poys СХХ» [әрқайсысы 120 тартады]. – И. Минаев. Saie (saggio) – 1/6 унцияға тең венециялық салмақ өлшем.
– В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 113

Бұған қосарым: жүзбасы мен бас қолбасшы- күміс орындықта отырады. Кейбіреулерге ұлы
ның тақташасы алтын болады, оның салмағы хан ақсұңқар бейнесі бар тақташа береді,
төрт жүз387 saies тартады; оған да жоғарыда ай- қолдарында бұлардікі сияқты ұлы билік болуы
тып кеткен жазу жазылған; төменгі жағында үшін ол тек үлкен бектерге ғана беріледі; олар
арыстанның суреті бар, ал үстінгі жағында күн бұйрық беруге құқылы, бір жерге жаушы жі-
мен ай бейнеленген; бұл оларға ұлы билік пен берсе, қалаған кездерінде патшалардан да атын
маңызды істерді атқаруына құқық береді; мұндай алып алады; патша деп отырғаным, қарапайым
маңызды тақташасы бар адам келе жатқан кезде, адамдардан онсыз да аттарын тартып ала береді.
оның басында қалқан шатыры болады, бұл оның Мұны қойып, ұлы ханның бойы мен сыр-
маңызды адам екендігінің белгісі, ал оның өзі сымбатына келейік.

LХХХІІ ТАРАУ
Мұнда ұлы ханның түр-тұлғасы сипатталады
Патшалардың патшасы, ұлы тақсыр Құбы- аталады; әрқайсысының өз сарайы, әдемі, кере-
лайханның түр-тұлғасы қандай десеңіз: бойы мет деген үш жүз күтуші қыздары бар. Қызмет-
биік те емес, аласа да емес, орта бойлы; біраз шілері көп, соның ішінде әтектері де, басқа да
толықша келген, дене бітімі сымбатты; ақша қызметші қыздары бар; әр әйелінің сарайында
жүзінде раушандай қызыл шырайы бар; көздері он мың адам тұрады.
қап-қара, сүйкімді, мұрны да айтарлықтай келі- Егер ұлы хан бір әйелімен түнін өткізгісі
сті. Төрт заңды әйелі бар, олардан туған үлкен келсе, оны өз сарайына шақыртады немесе оған
хан қайтыс болғаннан кейін патшалық империя- өзі барады.
ға мұрагер болып қалады; олар император әйелі, Оның басқа да кәнизәктары жетерлік, сіз-
немесе сол сияқты, әрқайсысы өз дәрежесіне сай дерге айтайын: миграк388 деген татар руы бар

387   Потьеде: «trois cens» [үш жүз]. – И. Минаев.
388   Миграк, миграт, мугларс, миджат, унграт, унграс, буграк, унграк, унгут. – И. Минаев. Хункират – Ұлы Қытай
қорғанының жанында өмір сүрген моңғол тайпасы; осыдан өзбектердегі қоңырат руы шыққан. – В. Бартольд. Рашид əд-
Динде – қоңырат тайпасы. Моңғолдардың ортағасырлық «Қасиетті аңыздар» хроникасында тайпа «унгират» деп аталды.
Қоңырат тайпасынан аттас қазақ, өзбек, қарақалпақ және түркмен тайпалары тарады. – И. Магидович. Рамузиода: «Əрбір
екі жыл сайын, немесе ұлы ханның қалауы бойынша хан өзінің елшілерін жібереді; сұлулық туралы ұйғарымға сәйкес,
ең сұлу деген төрт жүз немесе бес жүзге тарта қызды таңдап алады. Қыздарды былайша бағалайды. Елшілер осында кел-
генде, облыстағы барлық қыздарға жиналсын деп бұйырып, арнайы бағалаушыларды жібереді, осы адамдар әрбір қызды
егжей-тегжей қарап шығады, яғни шашын, жүзін, қасын, ауызын, ернін және басқа да мүшелерінің сай келуін көріп,
оларды 16 каратқа, 17, 18, 20 каратқа және сұлулығын қарай бағалайды; ұлы ханның бұйрығында берілгендей, 20,21 ка-
рат қыздарды таңдап алып кетеді. Сарайда оларды басқа бағалаушылар қарап шығып, барлығының ішінен ұлы хан өзінің
сарайына отыз немесе қырық құны ең жоғарыларын таңдап алады; оларды бектердің әйелдеріне тапсырады, ал олар бол-
са, қыздарда қандай да бір кемтарлығы жоқ па, түнде ұйықтағанда қорылдайды ма, демі таза ма, жаман иісі жоқ па, соны
бақылауы тиіс. Осы бақылаудан кейін қыздарды бес-бестен бөледі; әрбір бес қыз үш күн және үш түн ұлы ханның
бөлмесінде барлық керекті қызметін көрсетеді. Бірінші бестіктің орнына келесі бестік барып, қызметін бітіргенше ауы-
сып отырады. Бесеуі ханға қызмет көрсетіп жатқанда, басқалары көрші бөлмеде отырады.Ұлы ханның ішіп-жегісі кел-
генде, немесе басқасы қажет болғанда, ішкі бөлмедегі қыздардың бұйыруымен көрші бөлмедегі қыздарға керегін әкеліп
береді. Ұлы ханға тек осы қыздар ғана қызмет етеді. Басқа қыздар, құны онша жоғары еместері, басқа бектердің сарай-
ларында тұрып, тамақ әзірлеуді, көйлек тігу мен басқа да қолөнерді үйренеді. Ал егер, мырзалардың бірі үйленгісі келсе,

114 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

екенін білуіңіз керек; өздері көркем халық; сол үш күн, үш түн хан төсегінде оның бабын таба-
рудан ең сұлу деген жүз қызды таңдап алып, ұлы ды; ол жерде барлық қызметті атқарады, ұлы хан
ханға әкеледі; ұлы хан сарай әйелдеріне олардың болса, олармен қалағанынша құмарын қандыра-
тыныс-демі таза ма екенін, пәктігін, денсаулы- ды. Келесі үш тәулікте басқа алты қыз келеді,
ғын тексеру үшін бір төсекте ұйықтап, бақылау- осылайша, бір жыл бойы әр үш күн, үш түн са-
ға алуды бұйырады. Бұдан кейін олар ұлы ханға йын алты қыздан алмасып отырады.
мынадай ретпен қызмет ете бастайды: алты қыз

LХХХІІІ ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы ханның ұлдары туралы айтылады
Ұлы ханның төрт әйелінен, біле білсеңіздер, олар батыл сарбаздар және әрқайсысы – ұлы бек.
екі ұлы бар. Үлкен ұлын қайырымды Шыңғыс Төрт әйелінен туған жеті ұлы үлкен облыстар
ханның құрметіне Шыншын389 деп атаған; ол мен үлкен патшалықтарға билік етеді, олар
ерте қайтыс боп кетпеген жағдайда, бүкіл импе- жақсы билеушілер, мен сіздерге айтайын, себебі,
рияны басқаратын ұлы хан болушы еді; оның Те- олар әрі ақылды, әрі адал, ол түсінікті де,
мір390 есімді ұлы қалды; сол Темір ұлы ханның олардың әкесі – ұлы хан өте ақылды, алғыр адам
үлкен немересі болғандықтан, оның тікелей еді, одан асқан патша да жоқ еді, одан асқан ба-
мұрагері болып қалады391. Мен сіздерге айтайын, тыл патша татарларда болмаған.
Темір әрі ақылды, әрі адал, шайқастарда көп рет Мен сіздерге ұлы хан және оның ұлдары ту-
көзге түскен. Ұлы ханның, біле білсеңіздер, ралы сипаттап бердім.
кәнизәктарынан тағы да жиырма бес ұлы бар;

LХХХІV ТАРАУ
Мұнда ұлы ханның сарайы сипатталады
Жылдың желтоқсан, қаңтар, ақпан айларын- орналасқан, оның сипаты мынадай: ең әуелі,
да ұлы хан Катайдың Кабалут392 деген бас төрт бұрышты қорған көрінеді, оның әр
қаласында өмір сүреді; үлкен хан сарайы сонда қабырғасы бір мильден десек, периметрі төрт

ұлы хан оған қыздардың бірін үлкен жасауымен бірге ұзатады, осылайша хан олардың барлығын мырзаларға күйеуге бе-
реді. Осы облыстардың халқы қыздарын алып кеткені үшін шамданбайды ма? Расында да, жоқ. Мұны үлкен
рақымшылық пен құрмет санайды. Сұлу қыздардың әкелері қыздарын таңдап алғанда қуанады және қызының бақытты
болып туғанын, жұлдызы жақсы екенін айтады. Қызы жаман іс жасап, немесе бақытсыздыққа душар болса, әкесі:
“жұлдызы жаман” деп ұйғарады». – И. Минаев. Юлдың айтуынша, карат сөзі белгілі бір құндылықты емес, балл беріл-
гендегі басымдығын көрсетеді; ең жоғары бағалауы 24 каратпен белгіленетін. – В. Бартольд.

389   Чинкин, Чингис, Гингим, Шиншин, Шунгиин, Чингин. – И. Минаев. Чиншин – Чимкин туралы айтылады, 1285
жылдың басында қайтыс болған Құбылайдың үлкен ұлы. – В. Бартольд.

390   Тэмур, Тэнур, Тхемур. – И. Минаев. Темір – 1294-1307 жылы билік еткен Құбылайдың ізбасары ұлы хан Темір
Ұлжайту туралы айтылады. – В. Бартольд.

391   Кітапты жаздырған шақта Марко Поло Құбылайдың қайтыс болғанын білмегені туралы тағы бір дәлел. – И. Магидо-
вич.

392   Потьеде: Камбалук [Ханбалық]. LXXXI. тар. қар. Рамузиода тағы: «Қытай облысының шетінде, солтүстік-баты-
ста». – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 115

миль болады; үстіңгі жағы тісті болып келетін ханның керек-жарағы сақталады. Осы қабырға-
әлгі қорғанның түсі әппақ, қабырғасы аса қалың, ның оңтүстік жағында, біріншісіндегі сияқты,
оның биіктігі он қадамдай; әрбір бұрышында бес қақпа бар; бұрыштарында орналасқан қақпа-
әдемі, дәулетті сарайлар тұр; онда ұлы ханның лары да сол біріншісіне ұқсайды; қақ ортасында
ат-әбзел, керек-жарағы, садағы мен қорамсақ- ұлы ханның сарайы тұр, оның құрылысы мына-
тары, ер-тоқымдары, аттың жүгендері, адырна- дай: ондай зәулім сарай393 еш жерде жоқ, іргета-
лар, яғни шайқаста керектінің бәрі сақталады; әр сы жерден бес қарыс биік етіп алынған, екінші
бұрыштағы сарайлар сияқты, әр қабырғаның тұ- қабаты жоқ394; шатыры өте биік. Үлкен және кіші
сында да бір-бір сарайдан тұр; қабырғаларды жатын бөлмелерінің қабырғаларына алтын мен
бойлай, барлығы сегіз сарай орналасқан, олар-
дың бәрінде де ұлы ханның керек-жарағы сақ- күміс жалатылған, оған айдаһарлардың395, аң-
талады; әрбіреуінде, біле білсеңіздер, тек бір құстардың, тұлпарлар мен басқа да тағылардың
ғана нәрсесі сақталады: біреуінде тек садақтары суреттері шебер бейнеленген, қабырғаларын-
ғана, одан басқа ешнәрсе жоқ, екіншісінде тағы дағы алтын мен кескіндеме суреттерден көз
бір нәрсе, сөйтіп әрқайсысында бір-бір керекті- сүрінеді396. Залының іші өте кең, бір дегенде іші-
жарағы сақталған. Оңтүстікке қарайтын қабыр- не алты мың адамға дейін сыйып кетеді.
ғада бес қақпа бар: ортасындағы үлкен қақпалар
ұлы хан бір жаққа шығып бара жатқанда, не бол- Сарай аумақты да тамаша, әдемі безендіріл-
маса, бір жерден келе жатқан кезде ғана ашыла- ген бөлмелерінің қанша екендігін санап болмай-
ды; одан басқа екі жағында тағы екі қақпа бар; сың, бүкіл әлемде бұдан әсем де көрікті бөлме-
лерді ешкім жабдықтап, жасай алған емес. Сарай

барлық қарапайым адамдар сол қақпалардан кі- шатыры өте көркем, қызыл, жасыл, көгілдір,
реді; бұрыштағы үлкен қақпалардан кез келген сары, түстермен құбылып, алыстан кристалл
адам кіріп, шыға алады. сынды жарқырайды. Сол шатыр, біле білсе-

Əлгі қорғанның ар жағында тағы бір кіші ңіздер, ұзақ жылдарға шыдас беретіндей берік те
қорған бар, оның кесе-көлденеңінен есептеген- мықты397.
дегі ұзындығы алдыңғысына қарағанда қысқа- Екі қорғанның ортасында – жайылымдар
лау келген; бұл жерде де сегіз сарай бар, оның мен зәулім ағаштар көз тартады, марал, бөкен,
ішінде де алдыңғы сарайлардағы секілді ұлы кермаралдарды, әртүрлі мускусты кішкентай

393   Рамузиода: «Солтүстікте сарай айтылған қорғанға тіреледі, ал оңтүстікте сарбаздар мен барондар саяхаттайтын
алаң бар». – И. Минаев.

394   Рамузиода: «айналада мәрмәр қабырға, биіктігі дәл сондай, ені екі қадам; оның арасында cарай орналасады,
сондықтан бұл қабырға терраса тәрізді; онымен айнала жүруге болады, сыртынан адамдар көрінеді; шетінде бағаналары
бар қоршау бар, оған жақындауға болады». – И. Минаев.

395   Рамузиода: ойылып жасалған алтын жалатылған айдаһарлар, әскерлер, құстар, әртүрлі аңдар мен әскери
оқиғалар». – И. Минаев.

396   Рамузиода: «Сарайдың әрбір жағында үлкен мәрмәр баспалдақ бар; жерден айтылған мәрмәр қабырғаға шығады,
айнала сарайлар; онымен сарайға кіреді. – И. Минаев.

397   Рамузио: «ал терезелерде әйнек, жақсы әрі жұқа жасалған, кристал сияқты жылтырайды. Сарайдың ішінде үлкен
үйлер, бөлмелер мен залдар бар; онда патшаның мүлкі сақтаулы, яғни оның қазынасы, алтын, күміс, асыл тастар, мар-
жан, оның алтын және күміс сауыттары. Мұнда оның әйелдері мен күңдері тұрады, осында ол өз істерімен рахаттана ай-
налысады: мұнда кіруге болмайды.  – И. Минаев.

116 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

аңдарды398, сол сияқты, әдемі құстардың түр- көргенін айтып келсе, сол ағашты тамырымен
түрін көруге болады, осындай әдемі аң-құстар жерден қопартқызып алып, пілге артып, сол
айналаның бәрінде өте көп399, тек олар қабыр- дөңге әкеліп отырғызуды бұйырады; әлгіндей
ғаның арғы жағындағы қарапайым адамдар жү- ағаштарды қандай алыс қаншалықтан да әкеп
ретін жол жақтан көзге түсе қоймайды. жеткізеді, сол себепті, бұл дөңде әлемдегі ең
Солтүстік-батыс бұрыштағы үлкен көлде400 әдемі ағаштар өседі.
түрлі-түрлі балықтар жетіп артылады. Ұлы хан Дөңнің үстіне ұлы хан жасыл зеңгір тасын
ол көлге балық жіберуді бұйырған, балыққа тә- жайып тастауды бұйырған; бұл жердің ағаштары
беті шапқан кез келген уақытта, сол көлден оған да жасыл, тауы да жасыл, айналадағының бәрі де
керегінше аулап әкеп беріледі. Мен сіздерге ай- жап-жасыл, сондықтан, сол адыр «Жасыл
тайын, әлгі үлкен көлден бастау алатын өзен бар; дөң»401 деп аталады. Дөң басында, оның орта тұ-
балықтар көлден ыршып шығып кетпес үшін сына қарай үлкен де әдемі және түгелдей жап-
жан-жағы темір мен болаттан жасалған торлар- жасыл хан сарайы көз тартады. Осының бәрінің
мен қоршалып тасталған. – таулардың, ағаштардың, сарайдың да – сырты-
Сарайдан солтүстікке қарай, мен сіздерге нан қарағанда, көркінен көз сүрінеді, оған қарай-
айтайын, садақ оғы жетердей қашықтықта ұлы сың да көңілің тояды. Ұлы хан кейде мұнда қа-
хан дөң салуды бұйырған. Сол дөңнің биіктігі он рап, көңіліне қуаныш ұялату үшін осының бәрін
қадам, ал көлемі мың қадамға дейін жетеді. Кім- жасатқан.
де-кім ұлы ханға қандай да бір әдемі ағаш

LXXXV [A] ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы хан мен оның
мұрагерінің сарайы сипатталады

Ұлы хан өз сарайының қасынан дәл сондай келгенде, өзінің ұлы тұратын болады; сондық-
етіп, тағы да бір сарай салуға жарлық берді, онда тан, екінші сарайдың құрылысы біріншісінен
патшалық құрып, билік жүргізетін402 уақыты әсте аумайды; зәулім, ұлы хан сарайының ай-

398   Латын аудармасында: «мускус жасайтын аңдар» яғни, гудери (моңғол сөзі, мускусты құдырды білдіреді). – И. Минаев.

399   Рамузио: «жайылымда шөп мол; жолдар екі шынтақ болатындай көтеріліп, төселген. Онда балшық жоқ, және жаң-
быр суы ешқашан тұрып қалмайды, бірақ, көгалға тарап, жерді құнарландырады, осыдан шөп те көп шығады. – И. Минаев.

400   Рамузиода: жасыл төмпешікті сипаттаған соң екі көл аталады: «Солтүстікте, қала ішінде (яғни қорғанның сыртында),
терең ор бар, өте терең және жақсы қазылған; сол төмпешік қазылған ордың топырағынан үйілген; кішірек өзен сол орды
толтырып, бау-бақшаны құрайды, мұнда мал да суарылады. Өзен құбырлар арқылы аталған төмпешіктің жанынан өтіп, хан
мен оның ұлының сарайларының арасындағы басқа үлкен және терең орға барып құяды; осы ордың жерінен сол төмпешік
үйілген. Мұнда балық көп; ұлы ханда қанша қаласа, сонша балық бар. Өзен орға қарама-қарсы жақтан ағады, және ол бы-
лайша жасалынған: өзен құйып немесе аққан жерде жезден немесе темірден жасалған торлар бар, және балық олардан шыға
алмайды. Мұнда аққулар мен басқа да суда жүзетін құстар бар. Сарайлар көпір арқылы байланысады». – И. Минаев.

401   Юлдың айтуынша, бұл сипаттауға сай келетін төмпешік, қазіргі Бейжіңдегі сарай құрылыстарының артында
орналасқан, дегенмен Бейжің тұрғындары бұл төмпешік Құбылайдың тұсында емес, Мин династиясы билік еткен
кезеңде (1368-1644) құрылғанынын айтады. – В. Бартольд.

402   Рамузиода осы сарай басты сарайға қарама-қарсы тұрып, Шыңғыс ханның үлкен ұлына арналып салынғаны айты-
лады (Шимким). – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 117

на–ласындағыдай биік қорғандармен қоршал- лады; қорғанның үстіңгі жағы қалың емес, тө-
ған. Алдында айтып өткен ұлы ханның Шын- менгі жағы қалыңдау келген; биіктеген сайын
шын [Шимким] есімді ұлы болашақта патша бо- қорған қабырғасы жіңішкере береді, ең үстіңгі
лады403, сондықтан, қазірден бастап, ұлы хан жағының ені үш қадам. Қорғанның түсі аппақ,
ұстанатын өмір салтын ұстанып, сарай істеріне өркеш-өркеш болып келеді; әлгі қорғанның бо-
араласады, өйткені, ұлы хан өлген кезде, патша йында он екі қақпа бар, әрбір қақпада әдемі, үл-
сайланады; оның қолында император мөрі де кен сарай тұр; қорғанның барлық жағында үш
бар, алайда, әлі көзі тірі ұлы ханның мөрінен бі- қақпадан және бес сарайдан, әрбір бұрышында
раз өзгешелігі бар. да сондай бір-бір сарайдан тұр. Сарайдың ішкі
Мен сіздерге сарайлар туралы айтып, сипат- бөлмелері үлкен, ол бөлмелерге қалалық күзет-
тап бердім, енді сол сарайлар орналасқан ұлы тің қару-жарағы қойылады.
Катай қаласы туралы айтып берейін; оның не Қала көшелері төтесінен тура салынған,
үшін салынғанын, оның алдында бұл жерде ата- аумағы кең, бір шетінен қарасаң, екінші шетіне
ғы кеңге жайылған үлкен де көне қала болғанын дейін бәрі алақандағыдай көрініп тұрады, бір
да айта кетейін; ол қала Ганбалу [Ханбалық], ал қақпадан екінші қақпаға дейін бәрі көз алдыңда.
біздіңше, патша ордасы404 деп аталатын. Ұлы Тамаша сарайлар, мейманханалар мен тұрғын
ханның жұлдызшылары сол қаладан бүлік шы- үйлер де баршылық407. Қала ортасындағы зәулім
ғып, ханға қарсы көтерілетінін болжағаннан ке- сарайда өте үлкен қоңырау орнатылған; ол қо-
йін, қаланың тұсынан тағы бір қала салдырған- ңырау түн ішінде соғылады, ондағысы қоңырау
тын, екі қаланың арасын өзен ғана бөліп тұрады; үш рет соққаннан кейін қалада ешкімнің жү-
көне қала тұрғындарын жаңа қалаға қоныстан- руіне рұқсат жоқ; қоңырау, айтылғандай, үш рет
дырып405, жаңа қаланы Тайду406 деп атаған. соққаннан кейін қала ішінде жүруге ешкімнің
Сол қаланың көлеміне келсек: төрт бұ- батылы жетпес те еді, тек босанатын әйелдер
рышты болып келген аумағы жиырма төрт миль- мен науқастарға бара жатқандарға ғана жүруге
ге созылады; қаланың барлық төрт жағы да бір- рұқсат етілген, бірақ олар да қолдарына шам
біріне тең; биіктігі жиырма қадамдай болатын алып жүруі тиіс. Халықтан қорыққандықтан
саздан соғылған қорғанмен қоршалған, оның емес, ұры-қары408 тыныштықты бұзбасын деген
астыңғы жағының қалыңдығы он қадамдай бо- оймен және ұлы хан сол қалада тұрған кезде оған

403   Бұл тарауда Шимким туралы тірі ретінде көрсетіледі, ал LXXXIII тарауда оның қайтыс болғаны туралы дұрыс ай-
тылады, және оның мұрагері оның ұлы, Құбылайдың немересі – Темір (Ұлжейту-Темір) болуы тиіс. – И. Магидович.
404   LXXXI тарауға түсініктемені қар.
405   Рамузио: «...ал олар, оған қарсы бүлік шығаратынына күмән келтірмегендер ескі қалада қалдырылды, себебі,
үлкен қалаға ескі қалада тұратын осынша халық сыйып кетуі мүмкін емес болатын; ол өте үлкен еді».. – И. Минаев.
406   Потье басылымында соңғы сөздер жоқ. Тайду қаласы, қытайша Да-ду («ұлы сарай»), қазіргі Бейжіңніңтатар [XX
ғ. басындағы] бөлігімен сәйкестендіріледі. Онымен және қытай бөлігімен Датын-хэ өзені ағып жатыр, Бай-хэ [Пейхо]
өзенінің саласы. – В. Бартольд.
407   Рамузиода қала шаршы аумақтарға бөлініп, отбасы отағаларына бөлініп бергені айтылады. Осы аумақтарда
салынған. – И. Минаев.
408   Потьеде: larons [франц. larrons – ұрылар] barons [барондар] деп айтылады. – И. Минаев. Потье барлық үш
қолжазбада да кездесетін оқылуды дұрыс санайды және күзет астананы ұрылардан емес, бүлікшілерден қорғауы тиіс деп
көрсетеді. – В. Бартольд.

118 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

көрсетілетін құрмет белгісі ретінде әрбір Мен сіздерге қала туралы айтып бердім, ал
қақпаны, мен сіздерге айтайын, бір мың адам енді ұлы ханның сарайы қандай екені туралы ай-
күзетеді409. тып берейін.

LXXXV [Б] ТАРАУ

Камбалу қаласында бүлік шығарғысы

келгендердің сатқындық әрекеттері және олардың

қолға түсіп, өлімге кесілгені туралы410

Төменде он екі адам іс басына тағайын- майтын еді. Не бір мықты, күшті дегендердің
далып, ел мен жерге өз қалауларынша билік ішінде де одан қорықпайтындары болмапты.
жүргізетіні туралы айтылады. Олардың ішінде Егер ол біреуді “мемлекетке қарсы қылмыс
Ахмах [Ахмед] есімді сарацин болыпты, ол жасадың” деп айыптаса, ол қалай ақталуға ты-
қабілетті де дана адам екен. рысса да, ақтала алмайтын, себебі, бәрі Ахмед-
Ұлы хан оның қолына барлық билікті беріп тен қорыққандықтан, байғұсты ешкім қолдамай-
қойған еді, себебі, оған деген ықыласы жақсы тын; сөйтіп, көптеген адамдарды ол әділетсіз-
болатын, не қаласа, соны істеуіне рұқсат ететін. дікпен өлтіріпті. Сонымен қатар, оған бір әдемі
Ахмет қайтыс болғаннан кейін, өзін тыңдап, әйел ұнаса, өз дегеніне жетеді екен; егер сұлу
әрбір сөзіне сенетіндей, барлық қалауын орын- әйел тұрмыста болмаса оған үйленетін, ал егер
дайтындай етіп, ұлы ханды сиқырлап қойғаны де өзіне ұнаған әйел тұрмыста болса, ол оны өз
анықталыпты. Ахмед барлық істі басқарып, қа- қалауын орындауға мәжбүрлейтін. «Пәленше
лаған адамын қалаған лауазымға тағайындай біреудің қызы әдемі» дегенді естісе, өз жең-
алатын, қылмыскерлерді жазалайтын; өзіне гетайларын араға салып, олар қыздың әкесіне
ұнамайтын адамнан құтылғысы келсе, ұлы ханға барып, оған: «Не жауап қайтарасың? Сенің
барып, оған: «Осындай адам өлім жазасына ла- қызың бар екен, оны баилоға, яғни Ахмедке
йықты, ол – Сіздің ұлылығыңыз, осындай адам- (оны баило411 деп атауының себебі – ол біздіңше
ды осылайша қорлады», – дейді екен. «нәмеңгер» деген мағынаны білдерді) тұрмысқа
Ұлы хан оған: «қалағаныңды жаса», – дейді бер, ал біз сені үш жылға осындай жердің бас-
де, Ахмед сол мезетте өзіне ұнамайтын адамды шысы етеміз немесе осындай лауазымға таға-
өлтірткізетін. йындаймыз», – дейтін.
Халық оның шектен асқан өкілеттілігін, Сөйтіп, әлгі адам өз қызын Ахмедке тұр-
сондай-ақ, ханның оның айтқанын ханның екі мысқа береді екен. Артынан Ахмед ұлы ханға
етпейтінін көріп-біле тұра қарсы келуге бата ал- барып: «Осындай лауазым орны бос немесе

409   Рамузиода: «Дегенмен, жұлдызшылардың сөздерінен кейін, қытай халқы күдіктенеді». – И. Минаев.

410   Бұл тарау тек Рамузионың баспасында ғана бар; дегенмен Потьенің әділ ескертуімен Марко Полоның өзі жазғаны
туралы күмән келтіруге болмайды. Мұнда Құбылайдың мұсылман министрі Ахмедтің (1282) өлтірілгені туралы айтыла-
ды; осы оқиға егжей-тегжейлі қытай жазбалары мен Рашид әд-Динде баяндалады. Қытайлардың сөзінше, өлім туралы
істі тергеу құпия кеңестің мүшесі Полоға тапсырылған. Тараудың қорытынды сөздері, Марко Поло туралы айтылғанын
көрсетеді. – В. Бартольд.

411   Юлдың пікірінше, Марко Поло венециялық bailo терминін (елші, Константинопольдегі венециялық үкіметтің
өкілі; осыдан қазіргі balios – Түркиядағы еуропалық өкіл сөзі шыққан). – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 119

осындай кезде босайды, соған осындай адамды ұлы ханға баяндама жолдайтын, ал хан сол жер-
тағайындауға болар еді», – дейтін, ал ұлы хан ден бұйрықтар беретін.
болса оған: «қалағаныңды жасай бер», – деп жа- Ванху [Ванчжу] мен Ченху өзара келісіп, өз
уап беретін, сөйтіп, әлгі адам сол мезетте әлгі ниеттерін белді деген катайлықтарға білдірген,
лауазымға тағайындалатын. Біреуін атаққұмар- олар ортақ келісімге келіп, басқа қалалардағы
лық жеңсе, енді бірі қатты қорыққандықтан қы- жолдастарына да жолдаған, айтулы күні алаумен
зын береді екен, барлық әдемі әйелдерді жары арнайы белгі берілген кезде, барлық сақалдылар
ететін немесе өз дегеніне көндіретін. Оның жойылуы тиіс еді, дәл осындай белгіні басқа
жиырмаға жуық ұлы болыпты; олардың барлы- қалаларға да беріп, сол жерлерде де осындай
ғы биік лауазым иесі екен; олардың кейбіреуі төңкеріс жасалу керек еді. Сақалдыларды қырып
тастаймыз деп уәделескендері, катайлықтардың
әкесінің атын пайдаланып, зинақорлық пен зұ- жаратылысынан сақалдары жоқ еді, ал татарлар,
лымдық жасауға әдеттенген екен. сарациндер мен христиандар сақал жіберетін.

Сол Ахмед көп байлық жиыпты: белгілі бір Барлық катайлықтар ұлы ханның басқаруын
лауазымды иеленгісі келген кез келген адам оған қолдамайтындығын айта кетейін, себебі, ұлы
үлкен сыйлық әкелетін. хан көбінесе катайлықтардың басшысы етіп та-
тарлар мен сарациндерді қоятын; оның мұнысын
Ол осылайша жиырма екі жыл билік еткен катайлықтар жақтырмайтын, өйткені оларды құл
екен. Ақырында жергілікті адамдар, яғни катай- деп санайтын және оларға тиісінше қарым-қаты-
лықтар [қытайлықтар] әйелдері мен өздері көр- нас танытатын. Ұлы хан Катайды заңды түрде
ген әділетсіз зәбір-жапаға төзе алмай, оны өл- емес, күшпен иеленгендіктен, катайлықтарға се-
тіріп, үкіметке қарсы көтеріліске шығуға бел нім білдірмейтін және елді татарлар мен сара-
буған. циндерге, христиандар мен өзінің руынан шық-
қан, өзі сенетін жергілікті емес адамдарға берген
Олардың арасында Ченху [Чжаньи] есімді
бір қытайлық бар еді, ол мың адамға басшылық

ететін. Ахмед оның анасын, әйелі мен қызын болатын. Түн ортасында, жаңағы аталған Ванху
зорлаған екен. Соған қатты кектенген Ченху мен Ченху келісілген уақытта сарайға кіреді.
Ванху412 есімді тағы бір қытайлықпен бірге оны Ванху отырып, жарықтандыруды бұйырыпты.
өлтіруге бел байласқан; Ванху он мың адамға Одан кейін ескі қаланың жаушысын түн ішінде
басшылық етеді екен. Олар ұлы хан Камбалуда келіп қалған ұлы ханның баласы Шыншыннан
үш ай тұрып, Ксанду қаласына үш айға қоныс [Шимкимнан] Ахмед-баилоға жіберілген сияқты
аударған кезде, өз ниеттерін жүзеге асыруға ке- көрсетіп: «Сізді Шыншын өзіне шақыртып жа-
ліскен. Ұлы ханның баласы Шыншын [Шимким] тыр», – дегізіпті. Аң-таң болған Ахмед сарайға
да өзінің әдеттегі тұратын жеріне кетіп бара асыға жүгіріпті, өйткені Шыншыннан қатты
жатқан. Қалаға бас боп Ахмед қалдырылған; қа- қорқатын еді. Қалаға кіре берген бетте күндіз-
жет болған кезде ол Ксандудағы413 [Шандудағы] түні қала күзетіндегі он екі мың сарбазға бас-

412   Ванчжу; Рашид әд-Дин бойынша, соңғы тоғыз жыл ішінде Ахмедтің лауазым бойынша серігі болған. Астыртын
сөз байласқандардың ішінде қытайлықтар сиқыршы Гаохэшан мен офицер Чжанъиді айтады; Марко Поло Чжанъиді
Ченхумен сәйкестендіреді. – В. Бартольд.

413   Шанду; XXV тар. түсініктемені қар. – И. Минаев.

120 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

шылық ететін Когатай414 есімді татарды кезде- барлық катайлықтардан жауап алып, бүлік ба-
стіріпті. Когатай [Турхан] Ахмедтен: «Мына жа- стаушыларды тауып, өлтіріпті. Қастандық
рым түнде қайда бара жатырсыз?» – деп сұ- жасауға басқа қалалардан қатысқандарды да
рапты. анықтағаннан кейін оларды да өлтірткен. Ұлы
«Мен жаңа ғана қалаға келген Шыншынға хан Камбалуға қайтып оралған соң, болған
кетіп барамын», – деп жауап берген екен Ахмед. оқиғаның себебін білгісі келіп, жексұрын Ахмед
«Ол маған айтпастан, байқатпай қалай келді пен оның ұлдары осыған дейін жоғарыда
екен?» – деген Когатай бірнеше сарбазын алып, айтылғандай көп жауыздық пен басбұзарлық
Ахмедтің артынан барады. Катайлықтар: «Ах- жасағандығын; «өзі мен оның жеті ұлы (оның
медке шамамыз келсе, қалғанынан қорықпай- барлық ұлдары мейірімсіз, қаскөй емес еді) зор-
мыз» деп бекінген-ді. Ахмед сарайға кірген бет- лап кеткен әйелдерді санамағанда, көптеген
те, жарықтың өткірлігінен Ванхуды Шыншын адамдардың әйелдері олардан жапа шеккенді-
екен деп қалып, тізе бүгіп жатқан сәтінде, семсе- гін» естіген. Сосын ұлы хан ескі қаладағы
рін ұстап дайын тұрған Ченху оның басын ша- Ахмедтің жиған бар байлығын жаңа қалаға апа-
уып тастайды. рып, өзінің қазынасына қосуды бұйырыпты, ол
Сарайдың кіре берісінде кідірген Когатай өте көп байлық еді. Сосын Ахмедтің мәйітін
мұны көріп: «Опасыздық!» деп айқай салыпты; жерден қазып алып, далаға, иттің талауына лақ-
сол сәтте ол Ванхуға cадақ оғын тартып жіберіп, тырып тастауға бұйырған; ал өз әкесі секілді
тұрған жерінде415 сеспей қатырыпты, онан кейін жауыздық жасаған ұлдарының тірідей терісін
өз адамдарын шақырып, Ченхуды тұтқындапты; сыпыруды бұйырған екен416.
«Осы мезгілде қалада кім де кім өз үйінен та- Ұлы хан сарациндердің кез келген күнәні
былмаса, өлімге кесіледі» деп жариялапты ол. жасауға, тіпті заң талаптарынан тыс адамды да
Татарлар қастандық әрекеттерін бастағанын өлтіруге де болады дейтін жексұрын сектала-
көрген, оның үстінде бірі өлтіріліп, екіншісі тұт- рының заңдарын қайта қарастырып, Ахмед пен
қынға алынғандықтан, бір сәтте басқарушысыз оның ұлдары жасаған зұлымдықтарды күнә деп
қалған катайлықтар үйлерінде қалып, өзара санағысы келмеген сарациндерді жек көріп,
уәделескендей, басқа қаладағылардың көтеріліс- оларды өзіне шақырып алыпты да, олардың заңы
ке шығулары үшін белгі бере алмаған екен. Кога- бойынша рұқсат етілгеннің көбіне тыйым салып,
тай сол мезетте ұлы ханға жаушы жіберген екен. оларға татарлардың заңы бойынша үйленуді,
Ұлы хан оған тұтқынға түскен адамды мұқият аңды бауыздап емес, қарнын жарып417 союды бұ-
тергеп, жасаған әрекеті мен кінәсына сәйкес йырыпты. Осының бәрін Марко Поло көзімен
жазаға тартуды бұйырыпты. Таңертең Когатай көріп, куә болған екен418.

414   Рашид әд-Динде осы қолбасшының аты – Туркан. – В. Бартольд.

415   Қытай деректері бойынша Ванчжу тұтқынға алынып өлімге кесіледі, мұны үлкен батылдықпен қабылдайды, бірақ
Марко Полоның баяндауы Рашид әд-Диндікімен бірдей. – В. Бартольд.

416   Ахмедтің ұлдарының тағдыры туралы Рашид әд-Дин де сол сөздерді айтады. Рашид әд-Диннің көрсетуінше,
Құбылайдың ызасын келтіргені, ұлы ханға көпестер сыйлыққа беруі тиіс болған Ахмед жасырған асыл тастың оның же-
сірінен табылуы. – В. Бартольд.

417   Ханның осы әрекеті, Рашид әд-Диннің айтуынша, жеті жыл бойы сақталды және мұсылман көпестері Қытайға ке-
луін тоқтатты, осыдан мемлекет кедендік салықтан айрылды. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 121

LXXXVI ТАРАУ

Ұлы ханның он екі мың салт аттыға

өзін күзетуді бұйырғаны туралы

Біле білсеңіз, ұлы хан өз құзырлығын үстелдерге отырады. Олардың әйелдері де осы
асқақтату мақсатында он екі мың салт аттыдан ретпен тізе бүгеді. Ұлы хан ұлдарының, жиенде-
тұратын күзет ұстайды; бұл салт аттылар quesi- рі мен туыстарының әйелдері сол жақ қапталда,
tam [«ке-зитам» деп оқылады] деп аталады, төменірек жайғасса, олардан кейін барондар мен
француз тілінен аударғанда, «өз тақсырына адал рыцарьлардың әйелдері отырады. Əркімде ұлы
салт атты» дегенді білдіреді419. Оларды ұлы хан хан бекіткен тәртіп бойынша, қай орынға жай-
біреуден қаймыққаннан ұстайды дей көрмеңіз; ғасатынын біледі. Үстелдер өте көп және олар
күзеттің үстінен төрт басшысы қарайды, әр үстел басында отырған адамдардың барлығы
басшының қол астында үш мың адамнан бар. Əр ұлы хан назарынан тыс қалмайтындай етіп
үш мың салт атты күзет хан ордасында үш күн, қойылған421.
үш түн қызметін атқарады; сол жерден ас-суын Бұл бөлмеден тыс жерде қырық мыңнан ас-
ішеді; үш тәуліктен кейін олар кетеді; басқалары там адамға тамақ беріледі; осында мол азық-тү-
келіп, үш күн, үш түн күзетеді; осылайша, лік алып келінеді, кейбір қонақтар жат жерлер-
түгелімен өз қызметтерін алмаса атқарып болған ден ғажайып заттарды да алып келеді; осында
соң, бәрін қайтадан басынан бастайды420. иеліктері бар, бірақ өзінде барынан көп иелік-
Ойын-сауық үстінде ұлы ханның отырысы терге қожайын болуды қалайтын адамдар да ке-
былай сипатталады: оның үстелі басқаларға леді; олар ұлы хан үлкен қабылдау немесе айран-
қарағанда биігірек; оңтүстікке бетін беріп, сол- асыр той ұйымдастырған күндері әдейілеп ке-
түстік жақта отырады; сол жағында үлкен әйелі, леді.
оң жағында көп төменіректе ұлдары, жиендері Ұлы хан отырған422 бөлменің қақ ортасында
мен император тұқымына жататындар жайға- таза алтыннан жасалған үлкен тостаған тұр; сол
сады; бастары ұлы ханның аяғының тұсында бо- тостағанның ішіне бір бөшке шарап сыяды; оны
лады; басқа бектер төменірек қойылған басқа айналдыра бұрыштарында кішірек тостағандар

418   Осы тараудың басында берілген түсініктемені қар. – И. Минаев.

419   Потье: кезито; Бартоли: куэсти тан; Рамузио: казитан; Латын аудармасында: квиэзитани. Бұл сөздің (моңғ. кэшик-
тэн) шынында мұндай мағынасы жоқ, кэшик «кезек, кезектесу» деген мағынаны білдіреді. – В. Бартольд.

420   Рамузиода тағы: «Күндіз тоғыз мыңдық, әрине, тек ханның тапсырмасымен немесе өз қажеттілігімен болмаса, са-
райдан әртүрлі жаққа кетіп қалмайды. Маңызды жағдайда, кешігіп жатса, мысалы әкесі, бауыры не туыстарынан біреу
өлсе, рұқсат ұлы ханның өзінен сұралуы керек. Ал түнде олар үйлеріне қайтады». – И. Минаев.

421   Рамузиода: барлығы үстел басында отыр екен деп қалмаңыз, сарбаздар мен барондардың көпшілігі кілем үстінде
тамақтанады, себебі оларға үстелдер жоқ». – И. Минаев.

422   Рамузиода: «...Үстел үстінде көркемделген, әдемі, үлкен және қымбат зат тұр; ол төрт бұрышты кебеже түрінде жасалған; әрбір

қырының ұзындығы үш қадам және жануарларды бейнелейтін алтындатылған жұқа өрнекпен тамаша безендірілген, ал ортасы бос,

және онда үлкен әрі қымбат тостаған тұр (мәтінде pittaro. Бальделлиде: «Traduce Fra Pipino vas aureum») [Фра Пипиноның аудармасы

(латын тіліне) – алтын сауыт]; оның ішіне бөшке кіреді, және оған шарап құяды. Сол кебеженің әр бұрышында көлемі күбідей болатын

тостаған тұр. Біреуінде бие сүті, келесісінде түйе сүті, басқаларында тағы басқа сусындар. Осы кебежеде ұлы ханның сусын ішетін

тостағандары тұр. Олардың кейбірі вернике деп аталатын тамаша алтыннан жасалған. – И. Минаев.

122 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

бар. Үлкен тостағаннан шарап немесе басқа су- іше бастаған кезде аспаптар ойнайды425, бұл жер-
сындар алтын ыдыстарға құйылады423; олардың де аспаптар өте көп; ал ұлы хан қолына тостаған
әрқайсысына құйылған шарап сегіз-тоғыз алса, барлық бектер мен сол жердегі барлық
адамға жетеді; осындай бір ыдыс үстелге екі адамдар тізе бүгіп, бастарын иеді. Одан кейін
адамның ортасына қойылады; сол екі адамның ұлы хан іше бастайды және ұлы хан сусын іше
әрқайсысының өз тостағаны, яғни өзі ішетін бастаған кезде, дәл осы көрініс қайталанады.
тұтқалы кішкене ыдысы бар, сол ыдыспен ол Тамақ туралы ештеңе де айтпаймын; бұл жерде
үлкен алтын ыдыстан шарапты көсіп алады. Екі тағамның көп болғаны туралы бәрі сенері сөзсіз.
әйелінің арасына да бір үлкен ыдыс және екі Тағы да айта кетейін, бектер мен рыцарьлар
тұтқалы кішкене ыдыстар қойылады. Біле мұндай жерге тек әйелдерімен бірге ғана келеді,
білсеңіздер, сол сауыттар мен сол кішкене ыды- ал олардың әйелдері олардың өздерімен бірге
стар өте қымбат. Ұлы ханда алтын және күміс тамақтанады.
ыдыстар өте көп; өз көзімен көрмегендер сол Барлықтары тамақтанып болғаннан кейін
ыдыстың қанша көп екендігіне сенбейді де424. үстелдерді жинап тастайды; сол кезде ұлы

Ас пен сусынды ұлы ханға көптеген бектер ханның бөлмесіне көптеген сайқымазақтар мен
әперіп тұрады, ал олардың ауыздары мен бишілер кіреді, ұлы ханның атын атап, оның
мұрындары, айтайын сіздерге, тамаша жібек мәртебесін асқақтатады, ал қалғандары олар
және алтын маталармен жабылған; ондағысы – қойған көріністерге күліп, көңіл көтереді.
олардың иістері мен тыныстары ұлы ханның Осының бәрі аяқталған соң, бәрі үйлеріне тарап
тамағы мен сусындарына түспес үшін. Ұлы хан кетеді.

LXXXVII ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы хан өзінің туған күніне орай өткізетін

ұлан-асыр той сипатталады

Барлық татарлар өздерінің туған күндерін Ұлы хан туған күнінде алтынмен тоқылған
тойлайды. Ұлы хан қыркүйек айының 28 жұл- шұға киеді, оның он екі мың бегі мен рыцарьла-
дызында туған. Татарлар туған күнін жаңа жыл- ры да ұлы хан сияқты киінеді; олардың шұғасы
ды тойлағандай етіп тойлайды, ол туралы мен сондай қымбат болмаса да, түсі дәл сондай,
кейін айтып беремін сіздерге. алтындатылған жібек матадан жасалған; бәрі де

423   Рустичано: «үлкен алтын вернике»; Потьеде: «Үлкен алтын верниго»; Бартоли: «алтын верникати сауыттар». –
И. Минаев. Юлдың пікірінше, вернике сөзі, арабтың бернийя, парсының берни сөзі – саз бен шыныдан жасалған сауыт.
– В. Бартольд.

424   Рамузиода: «Сондай-ақ, сарай салтын білмейтін жатжерліктерді өздеріне лайықты жерлерге апару үшін бірнеше
барон тағайындалады. Барондар залды ары-бері аралап, кімге не керегін қарап жүріп, қызметшілерге шарап, сүт пен ет
және тағы басқасын беруді бұйырады. Əр есіктің екі жағында, не дұрысы, ханның болуы мүмкін барлық жерде екі зор
денелі адам тұрады, олар алыптай болып көрінеді, қолдарында таяғы бар; олар табалдырықты ешкім басып кетпей, аттап
өтуін бақылайды; ал басып кеткенді шешіндіреді, ал олар болса киімін ақша төлеп алуы керек; немесе, оны шешіндіріп
жатып, бірнеше рет соғып-соғып жібереді. Мұны білмейтін жатжерліктердің жанына барондарды қояды; олар жатжер-
ліктерді кіргізіп, ескертеді; табалдырықты басып кету – жаман ырым, сондықтан осылай жасайды. Шығар кезде көбі ша-
рап ішіп, абайламағаннан бұған мән бермейді». – И. Минаев.

425   Рамузиода айтылады, сусын құюшы бақауыл үш қадам артқа шегініп, тізерлейді. – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 123

алтыннан жасалған жалпақ белдік тағады. Бұл мың бек пен рыцарьға киімді хан жылына он үш
киімдердің барлығын оларға ұлы хан сыйға рет сыйға тартады; олардың киімдері өзінікі
тартқан; бұл киімдер асыл тастары мен інжуін сияқты аса қымбат. Олардың қымбат екенін де
қоса бағалағанда, он мың бизанттан426 да қымбат түсіну қиын емес; әлемде ұлы ханның мырза-
тұрады; ондай қымбат киімдер көп427. Он екі лығын қайталай алатын басқа билеуші жоқ.

LХХХVІІІ ТАРАУ

Тағы да сондай бір оқиға туралы

Ұлы ханның туған күнінде жер жүзінің Сол күні пұтқа табынушылар, христиандар,
барлық татарлары; ұлы хан жерлер мен елдерді сарациндер мен бүкіл халық болып, ұлы ханның
сыйға тартқан барлық облыстар мен елдердің та- ұзақ жасап, дені сау, бақуатты болуы үшін өз
тарлары оған қомақты сыйлық әкеледі, ұлы хан- құдайларына ғибадат жасап, дұға оқиды.
ға кімнің қандай сый жасайтыны алдын-ала бел- Ұлан-асыр той мен дыр-думан кешке дейін
гілі болады. Сонымен қатар, жерлерді басқаруға созылады. Ал енді ол туралы айтқаным жеткілік-
берілуінен үмітті жандар да осында келіп ұлы ті болар: бәрін жақсы сипаттап бердім, енді мен
ханға үлкен сый-сияпат көрсетеді. Ұлы хан сіздерге басқа бір мереке туралы айтып берейін,
тағайындаған он екі бек жерді өз қалауларынша ол жылдың басында ұйымдастырылады және
үлестіреді. “ақ мереке” деп аталады.

LХХХІХ ТАРАУ
Осы тарауда ұлы хан жылдың басында ұйымдастыратын

мереке туралы айтылады

Бұл жақтың жыл басы ақпаннан басталады. сыйлықтар жасайды; тартуларын жыл бойы ұлы
Ұлы хан мен оның құзырындағылар оны былай ханның байлығы мол болсын, көңілі хош болсын
тойлайды: дәстүр бойынша барлығы ақ киім деген тілекпен береді. Тағы да бір айта кетейін
киіп, ерлері мен әйелдерінің әрқайсысы қолынан сіздерге, бектер мен рыцарьлар, барша жұртшы-
келгенше жасанады. Ақ киім бақыт әкеледі деп лық бір-біріне ақ заттарды сыйға тартады, бір-
саналады, сондықтан да, жыл бойы бақыт пен бірлерімен құшақ айқастырып, көріседі, жыл
береке кірсін деген оймен ақ киеді. Сол күні бойы бақыт пен жақсылық болсын деген тілек
бүкіл халық, барлық елдер, барлық облыстар айтысады.
мен барлық патшалықтар, ұлы ханнан жерлерін Осы күні, біле білсеңіздер, ұлы ханға жүз
басқаруға алған билеушілері оған алтын-күміс, мыңнан астам қымбат, жылқылар да сыйға тар-
інжу, асыл тастар мен кез-кез ақ матадан үлкен тылады428. Түрлі аң-құстың бейнесі кестеленген

426   LVIII тар. түсініктемесін қар.

427   Рамузиода, осы бектер «адалдығы үшін ханға жақындатылған және куечитари деп аталады» (кэшиктэн, LXXXVI
тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд.). Рамузиода тағы «13 мейрамда» және ары қарай, «осы киім жыл сайын тігілмей-
ді, азды-көпті он жылға киіс береді». – И. Минаев.

428   Рамузиода: «барлығы ақ емес, бірақ олар бәрінен көп; ақ жылқылар бұл елде жиі кездеседі. Олардың салты бар,
тоғызы сыйға тартылады және осы салт мүмкіндігінше сақталады. Егер облыс жылқыларды жіберсе, олар тоғыз реттен

124 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

жабулары бар бес мың пілді шығарылады; әрбір оқылады429. Барша жиналғандар осылайша төрт
пілдің үстіне әдемі, қымбат екі қобдидан рет бас иеді. Осыдан кейін безендірілген
қойылған, сол қобдилардың ішінде ұлы ханның алтарьға бет бұрады; Ол жерде ұлы ханның аты
ыдысы мен сол жиынға арналған ақ түсті қымбат жазылған қызыл түсті түтікше мен бөлмені та-
ат-әбзелі бар. маша хош иіске бөлейтін түтіндеткіш тұрады;
Шеруге түйелер де шығарылады; оларға да сол түтікшеге барып, хош иісті түтінді
жабулар жабылған, үстеріне сыйға тартылатын нұрланған жүзбен бір-бір сорған соң, өз орында-
түрлі жүктер артылған. Пілдер де, түйелер де рына оралады. Осыдан кейін ұлы ханға арналған
ұлы ханның алдынан өтеді, осындай ғажайып аса қымбат сыйларын тарту етеді. Ұлы хан
салтанатқа басқа еш жерде куә бола алмайсың. тартулардың бәрін көріп болғаннан кейін үс-
Мереке күні таңертең үстел жайылып болғанша, телдер қойылып, барлықтары алдында айтылған
ұлы ханның қабылдауына патшалар мен герцог- ретпен үстел басына отырғызылады. Оң жақ
тар, маркиздер мен графтар, барондар мен ры- шынтағы тұсына үлкен әйелі отырады, ол жерге
царьлар, жұлдызшылар, дәрігерлер мен құсбе- одан басқа ешкім жайғаспайды; басқа қонақтар
гілер және басқа да шен-шекпенді адамдар, мен сіздерге осыған дейін айтып өткен тәртіппен
түрлі халықты, жерді басқарушылар, әскери отырғызылады; қонақтардың әйелдері, мен сіз-
бастықтар келеді, кіруге рұқсат етілмеген адам- дерге айтып өткенімдей, патшайым жаққа отыр-
дар сарайдың сыртында, ұлы ханды көре ала- ғызылады. Олардың түскі ас кезіндегі тамақт-
тындай жерде тұрады. Олар мынандай тәртіп бо- ануы мен сіздерге осыдан бұрын басқаны сипат-
йынша қатар түзеді: ең алдымен, ұлы ханның таған кезде айтып кеткенімдей тәртіпте ұйым-
ұлдары, жиендері және императордың руынан дастырылады. Ал түскі астан кейін көзбояу-
шыққандар, онан кейін патшалар, герцогтар, шылар, ойыншылар келіп, өз ойындарын қояды,
онан кейін барлық басқа да адамдар белгіленген оның мән-жайына сіздер осыған дейін де қанық-
ретпен қатарға тұрғызылады. тыңыздар; осының бәрі аяқталған кезде,
Барлықтары өз орындарын тапқан кезде, барлығы өз үйлеріне қайтады.
жасы үлкен діни қызметкер тұрып: «Иіліп, Мен сіздерге ақ мереке туралы айтып бер-
кұрмет көрсетіңдер», – дейді. Оның осы сөзінен дім, ал енді ұлы ханның жомарттығы, оның кей-
кейін іле-шала барлық қонақтар бастары жерге бір барондар үшін өзі белгілеп өтізуді бұйырған
жеткенше иіліп, ұлы ханға арнап мадақ айтады, мерекелері үшін арнайы киімді сыйлайтыны ту-
ұлы ханның бақуаттылығын сұрап, Құдайға дұға ралы айтып берсем.

тоғыз бас болады, яғни, 81 жылқы, дәл осылай тоғыз рет тоғыз алтын зат немесе шыға мен басқа заттардың тоғыз кесегі
беріледі». – И. Минаев.

429   Рамузиода: «Содан кейін прелат айтады: «О Құдай, патшамызды қуаныш пен бақытта ұзақ жылдарға қорғап,
сақта». Барлығы былай жауап береді:«Я, Құдай, бере көр!» Сондай-ақ, прелат екінші рет айтады: «Құдайым, оның иелік-
терін көбейтіп, даңқын шығар, оған бағынышты халықтарды бейбітшілік мен молшылықта сақта, оның иелігіндегі
барлық жерлер гүлденсін». Барлығы былай жауап береді: «Я, Құдай, бере көр!». Осылайша төрт рет дұға оқиды». –
И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 125

ХС ТАРАУ

Мұнда айран-асыр тойға келетін

он екі мың барон сипатталады

Ұлы хан он екі мың баронды жинап алыпты; туралы сипаттап бердім, барлығы жүз елу алты
олардың аттары кеситэн [кэшиктэн], оның мағы- мың қымбат киім сыйға тартылған екен; жазып
насы «патшаның жақын және сенімді малайла- есептемесеңіз, сол сый киімдердің құнын есеп-
ры»430 дегенді білдіреді; билеуші олардың әрқай- тей де алмайсыздар; аяқ киімге де көп ақша жұм-
сысына түрлі-түсті, қымбат, інжумен, асыл та- салған.
стармен, түрлі құнды заттармен әшекейлендіріл- Осының бәрін ұлы хан өз тойының дәрежесі
ген он үш түрлі бағалы, әсем киім-кешекті, ал- мен мәртебесі артуы үшін ұйымдастырған еді.
тын белдік пен түйенің былғарысынан жасалып, Мен сіздерге тағы да бір ұлы ғажайып тура-
күміспен күптелген қымбат та әдемі етікті сыйға лы айтып берейін: ұлы патшаның алдына үлкен
тартады; сол әдемі және тамаша киімдерді431 арыстанды әкеледі432; ешқандай шынжырланба-
киіп алған адам патшаға ұқсап кететін. Қай ме- ған арыстан ұлы ханды көрген кезде, оны өзінің
рекеде қандай киім кию керек екені де белгілен- тақсыры етіп мойындағандығының белгісі ре-
ген. Барондардікі секілді он үш түрлі киім ұлы тінде, бой ұсынып жата кетеді. Иә, бұл шыны-
ханда да бар, алайда, оның киімдері әлдеқайда мен де, таңқаларлық жайт.
қымбатырақ, мәртебесі жағынан бөлек. Барон- Ал енді бұл туралы айтқанымыз жеткілікті
дар қалай киінсе, хан да солай киінеді. болар, енді ұлы ханның аңшылық құруы туралы
Мен сіздерге он екі мың баронның әрқайсы- айтып берсек сіздерге.
сы өз патшасынан сыйға алған он үш түрлі киімі

ХСІ ТАРАУ
Ұлы ханның жабайы құстарды өзіне
сыйға тарту тәртібін белгілегені туралы

Ұлы хан Катай астанасында тұратын мау- ханға дейін жету үшін отыз күншілік [жол] жү-
сымдарда, яғни, желтоқсан, қаңтар, ақпан айла- ретіндер осылай істейді, ұлы ханның қарама-
рында өз төңірегінен алпыс күншілік жер ау- ғында ондайлар өте көп еді. Ал ұлы ханға жету
мағында аңшылық құруды бұйырады. Иелікте- үшін алпыс күн жүретіндер жер арасы қашық
рінде жерлері барлар қабан, марал, бөкен, керма- болғандықтан, оған ет жібермейді: олар ұлы
рал, аю мен басқа да аңдарды аулап әкеліп, ұлы ханға өңделген былғары жібереді, ал ұлы хан сол
ханға тарту етулері тиіс екені бекітіліп, бұйы- былғарыны әскерінің қажеттілігі мен жабдығы
рылған. Ал ұлы ханға сыйға тартылатын аңдар- үшін қолданады.
дың ішкі құрылысы алынып тасталады, олар ар- Аңға шығу туралы айтып бердім, ал енді ұлы
баларға салынып, ұлы ханға жіберіледі. Ұлы хан ұстайтын жабайы аңдар туралы айтып берейін.

430   Кеситэн (кэшиктэн) – моңғ. барон немесе бек лауазымының атауы. LXXVI тар. қар. – И. Магидович.

431   Бенедоттода қосымша: Осы киімдер әрқашан дайын тұрады, бірақ оларды жыл сайын жаңадан тікпейді, себебі,
олар сақталып тұра береді. Мәселен, он жылға жуық. – И. Минаев.

432   Потьеде: «мейрам күні». – И. Минаев.

126 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ХСІІ ТАРАУ
Бұл тарауда аң аулауға үйретілген арыстан, барыс, қасқырлар

және ақсұңқар, сұңқар, басқа да құстар туралы айтылады
Ұлы ханның аңшылық пен аң аулауға үйре- әкеле жатқанда, жаның сүйсіне қарайсың. Ұлы
тілген барыстары бар; оның қасқырлары жетіп ханның түлкі, қасқыр, бөкен, кермарал сынды
артылады, олар да аң аулауға үйретілген. Ұлы аңға салатын қырандары да бар, олар аң аулауда
ханның арыстандары Вавилондағы433 арыстан- сұмдық сұңғыла көрінеді. Ең үлкен әрі мықты
дардан да ірі. Олардың жүні жылтырап, қара, ақ қырандарды қасқырға салады. Ондай қырандар
және қызылжалқын жолақтары төгіліп тұрады. қандай үлкен болса да, қасқырды ала береді.
Олар жабайы қабан, бұқа, есек, марал, кер- Айтқым келгеннің барлығын сипаттап бер-
маралдар мен тағы да басқа аңдарды аулауға үй- дім, ал енді ұлы хан ұстайтын тамаша иттер жа-
ретілген. Жанына кішкентай ит434 ілесе жүгіріп йында айтып берейін.
келе жатқан тор ішіндегі жабайы аңды арбамен

ХСІІІ ТАРАУ
Аңға салатын иттерді күтетін ағайынды екі жігіт туралы
Ұлы ханның екі бегі бар, олар туған ағайын- иттердің көптігіне сан жетпейді. Ұлы хан аң ау-
дылар; бірінің есімі Баян, ал екіншісінің есімі лауға шыққан кезде, оның бір жағында ау ұста-
Минган435. Олар cunici [куничтер деп оқыла- ған он мың адам мен бес мың иті бар бір ағасы
ды]436, яғни «меделян» тұқымдас иттерінің қа- жүреді де, ал екінші жағында – өзінің он мың ау-
раушылары деп аталады; олардың әрқайсысы он шылары мен өз иттері бар екінші ағасы жүреді.
мың адамды басқарады; он мың адам бірыңғай Олардың аралары өте жиі, бірінен кейін бірі жү-
қызыл түсті киімде, ал екінші он мың адам – бір- ріп отырады, олар жүріп келе жатқан көш тұтас
дей көгілдір киім киген, олар ұлы ханмен аң бір күншілік жолға созылады және кез келген
аулауға шығарда үнемі осылай киінеді. Сол он аңды жібермейді. Аңшылық салтанатқа, иттер
мың адамның екі мыңының әрқайсысы бір, екі мен аңшыларға қарап, еріксіз сүйсінесің, ал тегі-
немесе одан да көп аңшы иттерді ұстап жүреді; стікте бір-бір ақсұңқар ұстаған бектерінің орта-
демек, сол иттердің жалпы санын есепке алсақ, сында шауып келе жатқан ұлы ханға қараған

433   ХІІІ тарауда берілгендей, мұнда Марко Поло немесе оның хикаясын жазушы Бабылды “Мысыр” деп атайды. –
В. Бартольд.

434  Рамузиода: «Оларды желге қарсы апару керек, әйтпесе, аңдар иісін сезіп, қашып кетеді». – И. Минаев.

435   Баян, Минган – Баян – Байа, Байя, Баим; Минган – Мингам, Нинган, Манган. – И. Минаев. Қытай және мұсылман
жылнамаларында бұл атаулар кездеспейді. – И. Магидович.

436   Латын аудармасы: цинуци; Потье: ciinici [куниси болып оқылады]; Бартоли: тинучи; Рамузиода:чивичи. Онда
иттердің үш түрі аталады: cani da paisa, яғни түсініктемедегі түсіндірілуі «da presa, о cani da guingere» – тазы [?], құмай
тазы мен төбет. Потье: Куничи – қыт. «цзюань-чжи» жақын, – ит білгірі. Юл осы сөзді моңғолдікі деп санайды, бірақ ол
ұсынған түсіндірулерді сәтті шыққан деп мойындауға келмеді. – В. Бартольд. Рамузиода: «Екі ағайынды да шарт бойын-
ша ұлы ханның сарайына күн сайын, қазаннан бастап наурыздың соңына дейін, бөденені санамағанда жүз бас жабайы
құс және шамасы келгенше балық әкелуі керек: әрбір құсқа үш адам бір отырғанда жеп қоятындай балық келеді». –
И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 127

сәтте, көз ала алмай қаласың, иттер болса, бір Мен сіздерге иттерді қалай ұстайтыны тура-
жағынан аю, марал, кез келген аңдарды қуалап лы айтып бердім, ал енді ұлы ханның қалған үш
бара жатады!437 айды қалай өткізетіні туралы айтып берейін.

ХСIV ТАРАУ

Бұл тарауда ұлы хан аңдар мен құстарды аулауға

қалай аттанатыны туралы айтылады

Үш ай, яғни, желтоқсан, қаңтар және ақпан тарды күзететін адамдар барлық жерге қо-
айларын аяқтап, наурыз айы келгенде, ұлы хан йылған; құстар қайда ұшса да, қажет болған
оңтүстікке438 қарай екі күншілік жол қашық- жағдайда әлгі адамдар оларға көмектеседі.
тығындағы теңіз-мұхит жаққа [Сары теңізге] ке- Ұлы хан құстарының, сондай-ақ, басқа бек-
теді. терінің құстарының аяқтарында күміс сақина
Ол өзімен бірге он мың құсбегісін, бес жүз бар, сол белгісінде құс кімдікі, оны кім ұстай-
ақсұңқарын, пилигрим-сұңқарлары мен көпте- тыны жазылған; құсты ұстаған кезде сол белгі-
ген сұрбас сұңқарларын бірге алып кетеді; соны- ден иесін анықтап, оның қолына табыстайды; ал
мен қатар, су құстарына салатын қаршығаларын егер құстың кімдікі екені белгісіз болса, оны бу-
да алады. Олардың бәрін ол бір жерде ұстамай- ларгей440 бегіне апарып береді.
ды; оларды онда-мұнда қойып қояды, сөйтіп Ат, семсер, құс немесе басқа да жоғалған за-
аңшылық құрады, аулаған құстарын олжа ретін- ттар табылған жағдайда, оны да сол бекке апара-
де ұлы ханға тарту етеді. ды, ал бек табылған затты өзінде сақтайды; кім
Ұлы хан өзінің сұңқарлары мен өзге де де кім бір затты тауып алып, сол мезетте тапқан
құстарын алып, аң аулауға шыққан кезде, оны- затын әкеп бермесе, ол «ұры» саналады; ал зат
мен он мыңдай адам еріп жүреді; адамдарын екі- жоғалтқан адам бекке барып шағымданса, бек
екіден жұптастырып қояды; олар «тоскаор»439 оның жоғалған затын қайтарып беруді бұйыра-
деп аталады, біздіңше ол «күзетші» деген мағы- ды. Бек өз туын үнемі өзімен бірге алып жүреді
наны білдіреді; олардың қызметі – күзету; онда- және қашан да биіктеу жерге орнатып қояды, за-
мұнда жұп-жұбымен тұра қалған кезде, көп тын жоғалтқан адамдар туды бағдарға алып, бек-
орын алады; олардың әрқайсының ысқырығы ті оп-оңай тауып алады. Сондықтан, көбінесе
мен қалпақшасы бар, олар құстарды шақырып ештеңе жоғалмайды, ал жоғалып қалған зат бол-
алып, ұстап тұрады, ұлы хан «құстарды ұшы- са, табылған кезде иесіне қайтарылып беріледі.
рыңдар» деп бұйырған кезде, құсты жіберген Мен осыған дейін айтып өткен әлгіндегі
адамға оның ізімен жүру қажет емес, себебі, мен жолмен ұлы хан теңіз-мұхитқа441 қарай жүреді,
сіздерге осыған дейін айтып бергенімдей, құс- сол жерде аңшылық құратын тамаша жерлер өте

437   Рамузиода: «Екі ағайынды да». – И. Минаев.

438   Рамузиода: «verso greco». – И. Минаев.

439   Потьеде де солай; Рамузиода: тоскаоль; Бартоли: тостаэр. – И. Минаев. Тосқауыл түрік сөзі – қарауыл, жолдағы
күзет. – В.Бартольд.

440   Потьеде: буларгуза; Бартоли: буларгуджи; Рамузио: булангадзи. – И. Минаев. Буларгей – «бударгучи» болуы керек
(түрік.): жоғалған мүлікті іздеуші және күзетуші.

441   Потьеде: «Бас қала Камбалуктан [Ханбалық] екі күншілік жер». – И. Минаев.

128 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

көп; әлемнің ешбір жерінен ондай рахат тап- жерге ол әлдекіммен сөйлескісі келсе, соны
пайсың. шақырып алып сөйлеседі; ал үлкен залдың ар-
Ұлы хан төрт пілдің арқасындағы ағаштан тында кең әрі өте әдемі демалыс бөлмелері орна-
жасалған шатыр ішінде сапар шегеді; оның іші ласқан; бұл жерде ұлы хан ұйықтайды. Үлкен
тоқылған алтын түсті шұғамен, ал сырты ары- шатырдың қасында басқа бөлмелер мен шатыр-
стан терісімен442 қапталған. Ол өзімен ең жақсы лар да бар.
деген он екі ақсұңқарын бірге алып жүреді, серік Ал мен сіздерге айтып өткен екі зал мен хан
боп ерген бірнеше бек оның көңілін әңгімемен демалатын бөлменің сипаты мынадай: әрбір за-
аулап отырады. Сөйтіп, ол піл үстіндегі шатыр лда хош иісті ағаштан жасалған үш бағана тұр;
ішінде сапар шексе, бектері оның көңілін аулап, қара, ақ қызыл түсті, жолақ-жолақ, әдемі келген
әңгіме шертеді. «Патша, тырналар ұшып келе арыстан терілерімен қапталған. Оларды жаңбыр
жатыр», – дейді олар патшаға. Сол мезетте, ол да, жел де бүлдіріп, зақымдай алмайтындай етіп
шатырдың үстіңгі жағын ашуды бұйырады да, жасаған. Іш жағы ақ тышқан мен бұлғынның те-
тырналарды көреді. Өзі қалаған ақсұңқарды рісімен қапталған; бәрі де терілердің ішіндегі ең
таңдап алып, аспанға ұшырады, көбінесе, ақсұң- қымбаты мен жақсысы. Шынымды айтсам, ер
қар тырнаны іледі; ал ұлы хан оның бәрін өзінің адамның тонын тігуге арналған жақсы бұлғын
шатырынан қызықтайды, бұл – ханға керемет терісінің құны екі мың безант, ал қарапайымы  –
рахат сыйлайтын хан ермегінің бір түрі. Барлық бір мың бизант444 тұрады. Татарлар оны патша
басқа бектері мен рыцарлары ұлы ханның айна- былғарысы деп атайды, ол  – сусардай445 кішкен-
ласында шауып келе жатады. Ұлы ханның ермегі тай аңның терісі. Сол екі түрлі терімен ұлы хан-
мен рахатындай әлемде ешкім ондай қызық- ның екі залы қандай керемет етіп қапталып, та-
тарды бастан кешпеген шығар. маша жабдықталғанын көріп, таңдай қағасың.
Ал ұлы хан Каччар модунға443 келген кезде, Осы бөлменің қасындағы ұлы ханның ұйықтай-
сол жерде тігілген шатырлар дайын тұрады, тын бөлмесінің сырты арыстанның терісімен, ал
оның айналасында жүрген он мыңнан астам іші – ақ тышқан, бұлғынның терілерімен қап-
адамның бәрі ханның ұлдары, бектері мен әйел- талған; барлығының қаптамасын өте жақсы, та-
дері. Ал оның шатыры мынандай: жиындар өте- маша деуге болады. Барлық бөлме мен залда
тін шатырға бір дегенде он мың салт атты сыя- ішіндегі жіптер – өте қымбат, жібек жіптер.
ды; ал оның есіктері оңтүстік жаққа қарайды. Мәртебесі кіші патшалар бұл үш шатырдың
Бұл жерге бектер мен басқа да адамдар жинала- құнын төлей алмас еді.
ды; қасында батысқа қарап тұратын екінші ша- Сол шатырлардың қасында дәл осындай сал-
тыр бар; сол шатырда ұлы хан отырады. Осы танатпен жабдықталып, тамаша жиналған ша-

442   Рамузиода: «Ұлы хан аңшылыққа шыққанда, жиі тоқтайды, себебі, буынына тұз жиналып (құяң) ауырады». – И. Минаев.

443   Каччар модим, Каксиар мудэн, Какциа медим, Каратар модун, Хаччатриодун, Чомордин, Чаморди», Тархар мундо,
Какцармодин. – И. Минаев. Юл бойынша Каччар-Модун – (моңғ.) «кацар» – ел және «модун» – орман, яғни «орман елі»,
«ормандағы тұрақ». Кейде Марко Поло «Каччар-Модун» деп атаған жерді, Маньчжуриямен шекаралас Бежіңнен
солтүстік-шығысқа қарай орналасқан «Модун-хотонмен» (Орманды қала) теңдестіреді. – В. Бартольд.

444   LVIII тар. түсініктемесін қар. – И. Минаев.

445   Рамузиода: «ал жануар rondes деп аталады, үлкендігі сусардай (faina). – И. Минаев. Юлдың пікірінше, Рамузио-
дағы rondes сөзі, қателікпен французша roi des сөздерінен шыққан. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 129

тырлар орналасқан. Ұлы ханның әйелдерінің өнерші, ешбір шаруа сұңқарларды да, саят
шатырлары да аса қымбат. Ақсұңқар, сұңқар, құстарын да, аң аулайтын иттерді де ұстауына
басқа да құстар мен аңдарға арналған шатырлар болмайды, ал басқа облыстар мен басқа жерлер-
да бар мұнда. Бұл ордадағы халық иін тіреседі. де адамдар қаласа иттерді де, саят құстарын да
Халқы көп шоғырланған қала да осы. Қала халқы ұстай алады және сол жерде тұратын адамдар-
жан-жақтан жиналған, олардың бәрі бала-шаға- дың қалауы бойынша, аңды да аулауына рұқсат.
ларымен бірге келген. Ұлы ханмен бірге бұл қа- Ұлы хан билік ететін барлық жерлерде біліп қой-
лаға оның дәрігерлері, жұлдызшылары, құсбегі- саңыздар, ешбір патша, ешбір бек және ешбір
лері мен басқа шендегі қызметкерлері де келген. адам қоян, марал, кермарал мен бөкендерді және
Мұндағы салтанат астананікінен бір де кем емес. наурыздан бастап қазанға дейін төлдейтін басқа
Ұлы хан ол жерде көктемге дейін тұрады, да аңдарды аулауға шыға алмайды; ал кімде-кім
шамамен олардың көктемі біздің Пасха мейрамы осы тыйымды тыңдамаса, оған қатты өкінетін
басталған кезде басталады; осы уақытта ол көр- болады. Ұлы хан осылай бұйырды және оның
шілес жерде аң аулайды, тырна, аққу, басқа да бұйрығына, мен сіздерге айтайын, бәрі бағына-
құстарға саятшылық жасайды; ал әр жерлерге ды; көптеген жағдайларда қоян, кермарал және
қойылған адамдар оған көп жабайы құс әкеліп мен осыған дейін айтып өткен басқа да аңдарды
береді. Ол үнемі көңілді, рақатта уақытын өткі- адамдар көрсе де, оларға ешкім тиіспейді және
зеді, кімде-кім өз көзімен оның әсемдігін, оның оларға ешқандай да жамандық жасамайды.
істері мен ойын-күлкісін көрмесе, ол адам менің Ұлы хан сол жерде Пасхаға дейін мен сіз-
осыған дейін айтқаныма сенбеуі де мүмкін. дерге айтқандай дәл осындай [салтанатпен] тұ-
Тағы да бір нәрсе туралы айта кетейін: ұлы рады, ал онан кейін барлық өз адамдарын алып,
хан тұратын жерден жиырма күншілік қашық- келген жолымен Канбалуға446 қайтады және жол
тықта айналада ешкім, ешбір көпес, ешбір қол- бойы аң аулап, рақатқа батады.

ХСV ТАРАУ447
Ұлы хан өзінің халық алдына шығуына орай
ұлан-асыр тойды қалай жасайтыны туралы

Ұлы хан өзінің астанасына, Камбалу [Хан- жасалады. Уақытты шаттықпен өткізіп, той той-
балық] қаласына қайтып келген соң, бас сарайда лап, өз әйелдерімен көңіл көтереді. Сол үш күн-
үш күннен артық тұрмайды; ұлы ханның халық нің бәрінде де ұлы ханның салтанатына таң қа-
алдына шығу салтанатына орай ұлан-асыр той лудан танбайсың448.

446   Потьеде: «естігендеріңіздей, өзінің астанасы Камбалукқа [Ханбалық], Катайдың басты қаласына».  – И. Минаев.

447   Осы жерден бастап CLXXXIV тарауға дейін И. П. Минаевтің жазбасында Рамузионың мәтініне сілтеме жасалмай-
ды. Осы жерде келтірілген мәтіннің үзінділері В. В. Бартольдқа тиесілі; орыс тіліндегі аудармасында, италиян тілін
түсінбегендіктен, басқа аудармалар қолданылған, әсіресе, Юлдың аудармасы. Потье мәтініндегі көшірмеден басқа, келесі
түсініктемеде, аудармашының қолжазбасында CLXXVII тарауға дейін бірде-бір түсініктеме берілмейді. – И. Магидович.

448   Потьенің мәтінінде: «өзінің Ханбалықтағы сарайынан шығып, жоғарыда айтылғандай, ол бақтары, бамбук сарай-
лары бар және сұңқарларды торда ұстайтын өзі тұрғызған Чианду [Шанду] қаласына аттанады. Жазғы ыстықта ол сонда
тұрады; бұл жер салқын. Ол онда 1 мамырдан 28 тамызға дейін тұрады, жоғарыда айтылғандай, ақ биені сүтпен бүркеуді
бастайтын кезде астанасы Камбалукқа кетеді. Ол онда қыркүйек бойы тұрады және өзінің туған күнін тойлайды; ал кейін
қазан, қараша, желтоқсан, ақпан бойы тұрады, олардың Жаңа жылын тойлайды, бұларша «ақ мейрам», ол туралы

130 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Қаланың іші-сырты үйлер мен ығы-жығы өте көп келетіндіктен, олар ешқашан бос бол-
халық. Қандай да бір қақпа көрінсе, ол да сол майды. Егер де зинақор әйелдердің өзінің саны
қалаға жапсарлас бір елді мекен; үлкен-үлкен он осынша көп болса, Канбалудағы халықтың саны
екі елді мекендегі адамдардың санын санап шы- қанша екенін біле беріңіз.
ғу қиынға соғары сөзсіз; қала түбіндегі елді ме- Əлемдегі басқа ешбір қалаға осыншама көп
кендердегі халық саны қаланың ішіндегі адам- қымбат та бағалы заттар әкелінбейтін болар.
дардан да көп, онда саудасын жүргізген көпестер Əуелі, Үндістаннан не әкелінетінін айтайын: ол
тұрады, ал кейбір көпестермен бірге, өз шаруа- жақтан асыл тастар, інжу, басқа да қымбат за-
ларымен жүрген адамдар да сол жерге уақытша ттар әкелінеді. Катайдан болсын, басқа облы-
дем алып алу үшін тоқтайды, ал ұлы хан қабыл- стардан болсын, қымбат та жақсы заттар осында
дауына келетін адамдар саны қыруар көп; кө- әкелініп жатады; мұның бәрін бұл жерде тұра-
пестер де, басқалар да осында өздерінің істері- тын тақсырлар, олардың әйелдері мен, бектер,
мен келеді, себебі, бұл жердегі халық негізінен қыруар көп әскери адамдар мен ұлы ханның са-
саудамен айналысады. райға келетін адамдары пайдасына жаратады.
Бұл жердегі [қала түбіндегі елді мекендер- Сондықтан да, мен сіздерге айтып кеткенім-
дегі] үйлер мен сарайлар ұлы ханның сарайы се- дей, мұнда тек ең қымбат, бағасы ең жоғары за-
кілді болмаса да, қаланың ішіндегі үйлер мен са- ттарды жеткізеді және олардың көптігі соншама,
райлар секілді өте жақсы салынған. әлемдегі ешбір басқа қалаға мұндай мол мөл-
Қайтыс болған адамдарды қалада жерлемей- шердегі заттар әкелінбейтін шығар, сірә; бұл
ді, ал егер пұтқа табынушы қайтыс болған болса, жерден көп тауарлар сатып алынады да, сатыла-
оны мәйіттерді өртейтін жерге апарады, ол қала ды да. Күн сайын, біле білсеңіздер, осында жібек
түбіндегі елді мекендердің арғы жағында орна- мата тиелген мыңнан астам арбалар келеді; ал-
ласқан; басқаларын да қала түбіндегі елді мекен- тын жіп қосылған шұғалар мен жібек маталар
дердің артына жерлейді. осында тоқылады.
Күнәһар әйелдер, яғни, ақша үшін адамдар- Қала маңына алыс-жақын орналасқан басқа
мен жыныстық қатынасқа түсетін, оларға осын- екі жүз қала бар, ол қалалардың барлығынан да
дай қызмет көрсететін әйелдер қалада өмір сүре халық осы жерге сауда жасау үшін келеді; мұнда
алмайды; олар қала түбіндегі елді мекендерде жаныңа керектің бәрін табасың.
тұрады, айтсам сенбейсіздер, олар бұл жерде өте Мен айтып кеткеннің бәрі тек осы Кан-
көп! Шамамен жиырма мыңдай жезөкше әйел балуға тиесілі болуының себебін түсінген шы-
бар. Олардың барлықтары да ақша үшін тәнін ғарсыздар. Енді ол сіздерге түсінікті болды. Ал
саудалайды, оларға көпестер де, шетелдіктер де енді дәл осы Канбалу қаласындағы ақша сарайы

жоғарыда рет-ретімен және анық айтылған. Сосын мұхит-теңізге [Сары теңізге] кетеді, жоғарыда айтылғандай, бірінші
наурыздан бастап, мамырдың ортасына дейін аң аулайды және өзінің еліне үш күнге қайтып оралады; өзінің әйелдерімен
бірге тойлайды, сыртқа шығады, той-думан өткізеді. Осы үш күнде ұлы хан беретін ұлан-асыр той тамаша өтеді. Жыл
бойы ол былай өмір сүреді: алты ай өзінің басты қаласында, бас сарайында тұрады, яғни қыркүйек, қазан, қараша
(желтоқсан; мәтінде тастап кеткен), қаңтар, ақпан; кейін ұлы аңшылыққа, теңізге кетеді, онда наурыз, сәуір, мамыр айла-
рында болады; сосын өзінің Камбалудағы сарайына қайтып, үш күн тұрады. Содан кейін сол жерде өзі тұрғызған, бамбук
сарайы бар, Чианду қаласына барады; ол онда маусым, шілде, қарашаны өткізеді; ал кейін басты қаласы Камбалукқа
қайтып келеді. Жыл бойы осылай: алты ай бас қалада; үш ай аңшылықта; және үш ай ыстық болғанда бамбук сарайында
тұрады. Осылай рақаттанып өмір сүреді, ал кейбір кезде онда, не мұнда өз қалауымен барып тұрады». – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 131

туралы айтып берейін және ұлы хан қалай тыннан көп ақша жұмсай алатыны туралы да
осыған дейін айтылғаннан және әлі де айтыла- әңгімелеп берейін.

ХСVI ТАРАУ
Ұлы ханның тиын ақшаның орнына

қағаз ақша жұмсайтыны туралы
Канбалуда [Ханбалық] керемет ақша сарайы майды, себебі, қабылдаудан бас тартқан жағ-
орналасқан, оның ғажайыптығы сол, ұлы хан ал- дайда, өлім жазасына кесілуден қорқады. Ұлы
химия туралы жақсы біледі449 және оның себебі ханның құзырындағы барлық адамдар, мен сіз-
де бар. Мынадай ақша шығаруды бұйырады: тұт дерге айтайын, сол ақшаларды төлем ретінде
ағаштарының қабығын, жібекқұрттар қорек ете- қабылдауға ынталана келіседі, себебі, олар қайда
тін жапырақтар мен қабық пен өзегінің арасын- барса да, төлем ретінде сол ақшаны сұрайды: та-
дағы нәзік жерінен қағаз сияқты бума жасауды уарларды, інжу-асыл тастарды, алтын-күмісті
бұйырады: ең алдымен, шағын ливрдың450 жар- сатып алған кездеде пайдаға асады; яғни, әлгі
ты құнына немесе шағын ливрге, болмаса, жар- қағазға бәрін сатып алуға болады және басқа за-
ты күміс бақыр тиын451, немесе бір күміс бақыр ттарды сатып алу үшін, әлгіндей ақшамен есеп
тиынға бағаланатын кішкентайларын [кішкен- айрылысасың; қағаздың құны он безант, ал сал-
тай тілімшелерді]; сондай-ақ, екі, бес, он бақыр мағы бойынша бір безант та болмайды. Көпес-
тиын және бір безантқа, үш безантқа және онан тер жылына бірнеше рет інжу, асыл тастарымен,
әрі осылайша он безантқа452 дейін бағаланатын алтын-күміс, басқа да бағалы заттарымен, ал-
кішкентай тілімшелерді кесіп қоюды бұйырады; тынды жібек маталарымен келіп, соның бәрін
барлық сол бумаларға ұлы ханның мөрі басыл- ұлы ханға сыйға тартады. Ұлы хан өзіне жиырма
ған. Оның бұйрығы бойынша, әлгіндей ақшаның адамын шақыртып алады да, көпестер әкелген
көп жасалатыны соншалықты, сол ақшаға сыйлықтарды қарап, бағалап, сол сыйлықтардың
әлемдегі бар байлықты сатып алуға болар еді. нақты құнын төлеп беруге бұйырады, бұл тап-
Сол қағаздарды мен сіздерге осыған дейін сипат- сырманы орындау үшін осының жай-жапсарын
тап бергенімдей етіп дайындайды да, ұлы хан- жақсы білетін арнайы адамдар шақыртылады.
ның бұйрығы бойынша өзі патшалық ететін об- Олар заттарды қарап болады да, әкелінген зат-
лыс, патшалықтар мен елді мекендерге таратады тардың құнын төлейді, ал көпестер сол ақшаны
және ешкім де оларды қабылдаудан бас тарта ал- қуана қабыл алады, себебі, ұлы ханның жерле-

449   Құндылығы аз заттарды алтынға немесе күміске (осы жағдайда – толыққанды қағаз ақшаға) айналдыра алады. –
И. Магидович.

450   Рустичано – торнезель, Потьеде тунезель, турнуа сөзінің [livre tournois, XXX тар. жоғ. қар.] қысқартылған [бұрма-
ланған] түрі. Юлдың сөзінше, торнезе немесе торнезель Венецияда шамамен 3 тиынға сәйкес келген. – В. Бартольд.

451   XXX тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд.

452   LVIII тар. түсініктемесін қар. Рамузиода тағы: «Осы қағаздар таза алтыннан немесе күмістен болғандай, сондай маңыздылықпен және
салтанатпен шығарылады; қағаздың әр түріне өздерінің аттарын жазып мөр қою үшін шенеуніктер қойылған. Барлығы тиісінше
жасалғанда, тақсыр тағайындаған басты шенеунік өзіне сеніп тапсырылған мөрді алып киноварьмен бояп, қағаздың бетіне қояды,

оның формасы ең соңғы қағазға қызылмен ізі түседі; осыдан кейін ақша шынайы болып саналады. Егерде біреу ақшаны қолдан жасайтын бол-

са, өлім жазасына кесілетін еді. – В. Бартольд.

132 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

рінде ол ақшамен кез келген заттарды сатып ала- да бір нәрсе туралы айта кету керек: егер кімде-
ды. Шынымды айтсам, көпестер жылына бірне- кім, қандай да бір ыдысты, не болмаса белдікті,
ше рет құны төрт жүз мыңдай безантты құрай- немесе қандай да бір басқа затты жасау үшін ал-
тын заттарды әкелсе, ұлы хан оларға осылайша тын, болмаса, күмісті сатып алғысы келсе, ұлы
ақша төлейді. Мен сіздерге тағы бір нәрсе тура- ханның тиын сарайына барады да, оның құнын
лы айта кетейін: «қаладағы асыл тастары, інжу,
алтын, күмісі бар адамдар ұлы ханның тиын са- төлейтін ақшаны алып барып, сарайдың басқа-
райына байлығын тапсырсын» деген бұйрық рушысынан сатып алатын сол алтын мен күміс
жылына бірнеше рет беріледі, олар солай істейді үшін есеп айырысады.
де; асыл заттарын тапсырған олар орнына қағаз
ақша алады. Солайша, ұлы хан өзіне қарасты Мен сіздерге ұлы ханның байлығы әлемдегі
барлық жерлердің бүкіл алтынына, күміс, інжу барлық патшалардан неге көп болатындығының
сынды асыл тастарына иелік етеді. себебі туралы айтып бердім. Ал енді мына бір
дерек аса бір таңдай қақтырарлық мәлімет бо-
Мен сіздерге айту керек болған тағы бір лып табылады: әлемдегі кез келген патшаның да

нәрсе туралы айтып берейін: егер айналымда байлығы ұлы ханның байлығына жетпейді.
көп жүрген қағаз ақша жыртылып қалса, не бол- Ұлы ханның қағаз ақшаны қалай жасайты-
маса, жарамсыз болып қалса, оны тиын сарайы- ны туралы айтып бердім, ал енді ұлы ханның
на апарып, жаңа ақшаға айырбастайды, бірақ бұйрығы бойынша өз билігін жүргізетін ұлы
жүзден үшеуін ұстап қалады. Кітабымызда тағы тақсырлар туралы айтып берейін.

ХСVІІ ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы ханның
барлық істерін тындыратын он екі барон сипатталады453

Ұлы хан он екі атақты бегін таңдап алып, айтып берген он екі бектің қалауы мен бұй-
оларға отыз төрт облыстағы барлық істерді бас- рықтары бойынша орындайды.
қаруды тапсырған. Олардың дәстүрлері мен тәр- Он екі бек өз билігін былайша жүргізеді: об-
лыс билеушілерін өздері таңдайды; лайықтысын
тіптері мынандай еді. таңдайды да, ұлы ханға ұсынады; ұлы хан таң-
далған адамды бекітеді де оған тиісті алтын тақ-
Ең алдымен, әлгі он екі бек Канбалу [Хан- таша454 сыйлайды. Əскерлер қайда баруы тиіс
балық] қаласында бір сарайда тұратыны туралы екенін де осы он екі бек шешеді; қайда баруды
айтайын. Сарай зәулім де тамаша; онда ішкі бөл- дұрыс деп тапса, әскерлерді сол жерге жібереді;
мелер де, тұрғын үйлер де жетерлік.

Əрбір облыстың өз судьясы мен өз хатшысы әскерді қандай мөлшерде жіберу керек деп шеш-
бар: олардың әрқайсысы сарайдағы өз үйлерінде се, сонша әскер жібереді, бірақ әрбір жолы ұлы
тұрады және өздеріне бекітілген облыстың бар- ханның келісімін алып отырады. Басқа облыс
лық істерін тындырады, сол істерді мен сіздерге орталықтарында да олар дәл осылайша билік

453   Ұлы ханға жақын адамдарды Марко Поло еуропалықтардың: «барон», «бек» лауазымдарымен атайды. Алдыңғы
тарауда (ХС тарауда) оларды атау үшін моңғолдың «кеситан» («кешиктэн») сөзін қолданады.

454   Scieng – түсініктемешілердің ойынша, Марко Поло император билігі тұсындағы «он екі кеңесінің» мүшелерін біл-
дірген «сян» сөзін Қытайдың он екі облысын білдіретін «син» сөзімен қосып қолданған.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 133

етеді. Олар scieng деп аталады, оның мағынасы ақ қояйын; ол туралы біздің осы кітабымызда ке-
«ұлы сот», тек ханның билігі ғана олардан биік йін айта жатармын. Оны қоя тұрып, ұлы хан өз
тұрады. Кімге көңілі түссе, соған көп жақсылық жаушыларын қалай жіберетіні және оларға ат-
істей алады. тарды қалай дайындап тұратыны туралы айтып
Облыстардың нақты атауларын атап өтпей- берсем.

ХСVІІІ ТАРАУ
Канбалудан кез келген облыстарға
көптеген жолдар салынғаны туралы

Канбалудан бастау алатын жолдар әртүрлі йін дайын тұратын аттар бар, осы жерде жаушы-
облыстарға бастап апарады. Канбалудан, шыны лар дем алып, ұйықтауға арналған сарайлар да
сол, әртүрлі облысқа қарай сайрап жатқан жол- бар. Ұлы ханның барлық облыстары мен патша-
дар көп, олардың бірі – бір облысқа, екіншісі – лықтарында жаушыларға осындай жағдай жа-
екіншісіне апарады; әр жолдың бойында, қайсы- салған. Үй-тұрағы кездеспейтін иен дала болса
сы қайда апаратыны жазылғаны баршаға белгілі. да, ол жерде ұлы ханның жаушыларына арнал-

Ұлы ханның жаушысы Канбалу қаласынан ған бекеттер, сарайлар мен басқа керектің бәрі
қай жолмен шықса да, жиырма бес милден кейін бар және басқа бекеттердегі сияқты ат пен ер-
[40 шақырымдай] бір бекетке жетеді, олар ондай тұрманды дайындап қоюды бұйырған, отыз бес
жаушыны «янб»455 деп атайды, ал бізше ол «атты миль қашықтықта орналастырылған бекеттер де
пошта»; әрбір бекетте үлкен де тамаша үй тұра- бар, ал кейбір қырық мильден асқан жерлерде де
ды; жаушылар дем алып алу үшін сонда тоқтай- бекеттер бар457.
ды. Керуен сарайларда тамаша жібек көрпелер- Ұлы ханның жаушыларының кез келген же-
мен жабдықталған төсек-орындары бар, ішкі дел сапарлары кезінде, осылайша, өздеріңіз
жабдығы бай ол аялханада жаушыға қажеттінің оқып отырғандай, тынығатын жерлер ұйымдас-
бәрі бар; ол жерге патша тоқтаса да жарасады. тырылған. Əлемдегі ешбір патшада, ешбір ко-

Əрбір бекетте тұратын аттардың саны төрт рольде мұндай салтанатты дәулет пен ас та төк
жүздей; бұл – ұлы ханның бұйрығы; мұндай мол байлық болмаған. Шынымды айтсам, сол
жерде ұлы ханның тапсырмасымен суыт келе бекеттердің барлығында жаушылар үшін екі
жатан жаушыларға арналған аттар үнемі дайын жүзден астам ат458 дайын тұрады, ал сарайлар са-
тұрады. Барлық басты облысқа апарар жолда ны, мен сіздерге айтайын, он мыңнан астам және
жиырма екі миль456 сайын дайын ат тұрады, ал әр олардың бәрі де ер-тұрманға бай. Осындағы сән-
отыз миль сайын бекеттер бар: әрбір бекетте салтанаттың таңырқарлығы сондай, ол туралы
жаушыларға арналған үш жүзден төрт жүзге де- айтып берудің немесе сипаттаудың өзі бір күш459.

455   Янб – түріктің «ям» сөзіне сәйкес келеді, (бұдан орыс тіліндегі «ямщик» сөзі шыққан). – В. Бартольд.

456   Потьеде XXV, Бартолиде де солай. – В. Бартольд.

457   Бенедоттода қосымша: Ұлы хан осында адамдарын тұру үшін және егінді жинау үшін, сондай-ақ, хабар жеткізу бе-
кеттерінде қызмет етуі үшін жібереді. Осылайша үлкен ауылдар орналасады.. – К. Кунин.

458   Потьеде: «300 000 аса». – В. Бартольд.

459   Бенедеттода қосымша: азыққа келсек, оларда ол жеткілікті; олар көбіне күріш, арпа және тарыны азық етеді,
әсіресе татарлар катайлықтар мен Манги [Манзи] шет ауылының тұрғындары; Осы елдерде көрсетілген өсімдіктер жүз

134 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Осы әңгімеме қатысы бар тағы да бір нәрсе Бекеттерде мынандай бір дәстүр қалыптас-

туралы айтып өтуді ұмытып барады екенмін: қан: ұлы хан бекет маңындағы қаладан әлгі бе-
әрбір екі бекеттің арасында, әрбір үш миль са- кетке неше ат қоя алатындығы туралы сұрауды
йын қырық үйден тұратын кенттер кездеседі; бұйырады; қала оған «жүз ат бере аламын» деп
бұл жерлерде ұлы ханның жаяу жаушылары тұ- жауап береді; ұлы хан сол бекетке жүз атты қою-
рады, олардың қызметі мынадай: белдеріне қо- ды бұйырады, онан кейін басқа қалалар мен бас-
ңырауы бар үлкен белдік тағады; оны жаушы қа қорғандардан «қанша аттарды шығарып қоя
келе жатқанын алыстан естірту үшін жасайды; аласыңдар» деп сұрайды, олар қанша шығарып
өздері үнемі ат үстінде, күніне кем дегенде, үш қоя аламыз десе, соншасын бекетке қоюды бұ-
йырады461. Барлық бекеттерге аттарды дайындау
миль шабады; үш миль сайын оны ауыстыратын дәл осындай әдіспен ұйымдастырылған, сон-
келесі біреуі күтіп тұрады; жаушының келе дықтан бұның өзі ұлы ханға ешқандай шығынға
жатқаны алыстан естіледі, оның келуін алдын түспейтін еді; тек иен далада орналасқан бекет-
ала басқасы күтіп тұрады; келген бойда барлық терге ол өзінің меншік аттарын қоюды бұйы-
затын келесі жаушыға табыстап, затшыдан бір рады.
жапырақ қағаз алады да, көзделген бағытқа ша-
уып жөнеледі, үш мильден кейін бірінші жаушы Қандай да бір бүлік шығарған ел немесе бек,
секілді ол да ауысады. Ұлы хан дәл осылайынша болмаса, ұлы хан үшін басқа бір маңызды жаңа-
сол жаяу жаушылары арқылы бір тәуліктің ішін- лықты жеткізу керек болған кезде жаушылар кү-
ніне екі жүз, кей кездері екі жүз елу миль ат үс-
де он күншілік жерден хабар алып отырады; сол тінде еңсереді, мұның қалайша жасалатыны ту-
жаяу жаушылар бір күннің ішінде он күншілік ралы айтып берейін сіздерге: жаушыға осынша
жерден хабар жеткізіп отырады; екі тәуліктің миль жүріп өту керек болған кезде оған, мен сіз-
ішінде олар жиырма күншілік қашықтықтан да дерге осыған дейін айтып өткенімдей, тақташа
хабар жеткізеді. Жиырма күншілік жерден хабар [пайцза] мен ақсұңқар беріледі. Егер де жаушы-
жеткізу жиі болып тұрады460; Ұлы хан олардан лар екеу болса, екеулері де белгілі жерден мық-
алым-салық алмайды, оған қоса, өз қазынасынан ты, жақсы шабатын жүйрік аттарға отырып, жол-
сыйлықтар мен бекеттердегі жаушыларға арнал- ға аттанады; іштерін, бастарын мықтап орап ала-

ған аттардан тұлпар сыйға тартады. ды да, шамалары келгенше шауып отырады; со-

есе көп егін береді. Бұл адамдар нанды білмейді, бірақ, айтылған астық түрлерін сүтпен не етпен бірге пісіріп, осы
күйінше жейді. Бұл жерлерде бидай бітік өспейді; жинауға келетінінен шелпек немесе басқаларын пісіреді. Олардың
елінде егіншілікпен айналысуға келетін өңделмей қалған жер жоқ. Малдың айтарлықтай саны өсіп, көбейген, олар жолға
шыққанда әрқайсысы жеке пайдалануы үшін өзімен бірге алты, сегіз не одан да көп жылқы алады. – К. Кунин.

460   Рамузиода тағы: «Жеміс піскен кезде, оларды таңертең Камбалу [Ханбалық] қаласында жинап алады, ал келесі
күні кешке, қашықтығы он күн болатын Шанду қаласына, ұлы ханға әкелінеді. Бір-бірінен үш мильге артта қалып отыра-
тын бекеттердің әрқайсысында жаушының келу сағаты мен аттанған сағатын жазып отыратын бітікші бар, дәл осылай
барлық хабар жеткізу бекеттерінде жасалады. Əр ай сайын барлық хабар жеткізу бекеттерін тексеріп, қай жаушылардан
ынта көрінбесе, жазалайтын шенеуніктер бар. – В. Бартольд.

461   Рамузиода: «Қала үнемі 400 хабар жеткізу аттарын ұстамайтынын біліп қойыңыздар, бірақ әр айда жұмысқа жібе-
рілетін 200 жылқы ұстайды және осы айда қызметке жіберетін басқа 200 жылқы жемделеді; келесі айда жемделген
жылқылар хабар жеткізу бекетіне жіберіледі. Ал басқа 200 жылқы жемделеді. Кей жерде өзен не көл кездесіп, жаушылар
мен аттарына одан жүзіп өту керек; сол кезде көрші қалада үш немесе төрт қайық дайын тұрады». – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 135

дан жиырма бес мильдей жердегі бекетке жет- лар екі жүз елу мильдік жолды өткереді де, ұлы
кенше шабады, осы жерде бұлар үшін басқа, тың ханға хабар жеткізеді, ал керек болған жағ-
тұлпар аттар дайын тұрады. Ойланбастан сол дайларда және мәліметтер өте маңызды болса,
тұлпарларға міне сала, сол мезетте-ақ, аттың кү- бірден үш жүз мильге дейін де шауып келе алады
ші жеткенше, жылдам шаба жөнеледі; сөйтіп, ке- жаушылар462.
лесі бекетке дейін шауып барады; бұнда да Ал енді жаушылар туралы әңгімемізді до-
оларға тың аттар дайындап тұрады, олар сол да- ғарсақ; олар туралы бәрін анық айтып бердім сіз-
йын тұрған аттарға отырады да, әрі қарай жолын дерге, енді ұлы ханның өз құзырындағы адам-
жалғастырады, сөйтіп, күні бойы шаба береді. дарға жылына екі рет көрсететін ұлы рақымы ту-

Айтып өткенімдей, дәл осылайша жаушы- ралы айтып берейін.

ХСІХ ТАРАУ
Ұлы ханның талғажау етер наны, не болмаса малы жоқ адамдарға

қалай жәрдемдесетіні туралы
Ұлы хан өзінің барлық жерлеріне, патша- жазда жасалады, ал қыста ол адамдарға мал та-
лықтары мен облыстарына жауын-шашыннан, ратады; пәленшенің малы қырғынға ұшырапты
бұршақтан немесе қандай да бір апаттан астық дегенді білген кезде ол сол адамға мал беруді
бүлініп қалмады ма деп сұрау үшін жаушыларын бұйырады, сөйтіп, әлгі адамға көмектеседі де,
жолдайды. Кім қиын жағдайға душар болып одан бір жыл бойы алым-салық алмайды.
нансыз отырғанын біліп алады да, сондай адам- Осылайша, өздеріңіз оқып біліп отырсыз-
дардан бір жылдық алым-салықты алмауды дар, ұлы хан өз құзырындағы адамдарға көмек
бұйырады, оған қоса, өзінің азық-түлік қорынан беріп, оларға қолдау көрсетеді.
тұқым мен азыққа астық беруді бұйырады. Ұлы Мен сіздерге бұл туралы сипаттап бердім, ал
ханның сондағы рақымы шексіз еді! Осындай іс енді әңгімемізді басқаға бұрайық.

С ТАРАУ
Ұлы хан жол бойына ағаш отырғызатыны туралы
Жаушы хабар таситын, ал көпестер мен бас- көпестер мен жаушылар үшін жасалған, олар
қа халық жүріп өтетін үлкен жолдардың бойын- үшін ағаштардың отырғызылуы өте ыңғайлы
да ұлы хан әрбір екі қадам сайын ағаштарды еді; сондай-ақ, барлық патшалықтар мен барлық
отырғызуды бұйырған. Сол ағаштар мен сіздерге облыстарда жолдардың бойында ағаштар отыр-
айтайын үлкен болғандығы сондай, оларды алы- ғызылған.
стан байқауға болады. Ұлы хан оны адасып кет- Жолдардың бойында отырғызылған ағаштар
пейтіндей, кез келген адамға жол көрініп тұру туралы айтып бердім сіздерге, ал енді басқа нәр-
үшін жасап қойған. Сол сияқты, ешкім жүрмей- селер туралы айтып берсем.
тін жолдарда да ағаштар отырғызылған; ол

462   Рамузиода: «Егер іс өте маңызды болса, олар түнде де жүреді. Ал егер ай жарығы түспесе, бекеттің адамдары ке-
лесі бекетке дейін олардың алдында шамдарымен жүгіріп отырады. Дегенмен, жаушылар түнде күндізгідей тез жүре ал-
майды, себебі, алдында шаммен жүрген адамдар қалып қояр еді. – В. Бартольд.

136 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СІ ТАРАУ
Бұл тарауда ұлы ханның құзырындағы адамдардың

қандай шарап ішетіні туралы айтылады
Катай облысындағы бүкіл халық жақсы дәм- шарап ыстық болғандықтан, оны ішкен кезде
деуіштер қосылған күріштен жасалатын шарап қандай да болмасын басқа шараптан да тез
ішеді; сол шарап кез келген басқа шараптан да масаясың. Ал енді мұны қоя тұрып, отын сияқты
жақсы болып шығады; өзі таза, өзі дәмді сусын; жанатын тастар туралы суреттеп берейін.

СІІ ТАРАУ
Бұл тарауда отын сияқты жанатын тастар туралы айтылады
Катай облысының түкпір-түкпірінде қара Сол тастарды отынға пайдалану ағашқа үнем
тас кездеседі, оларды, кен қазған сияқты, таулы және арзан.
жерден қазып алады; сол тастар отын секілді жа- Ол туралы айтып бердім, ал енді басқа бір
нады. Олардың қызуы ағаш отынның қызуынан нәрсе – ұлы ханның нанды қалай арзан бағамен
әлдеқайда күшті, қызуы таң атқанша сақталады. жинайтыны туралы айтып берейін.

СІІІ ТАРАУ
Ұлы ханның көп астықты қалай жинайтыны және оны өз халқына

қолдау көрсету үшін таратып беретіні туралы
Ұлы хан астықты көп және арзан кезінде өте тады. Нанды бәріне жететіндей етіп шығарады
көп мөлшерде сатып алып, үлкен үш-төрт жыл және нан бәріне беріледі; кез келген адамда нан
бұзылмай сақталатын астық қамбасына салуды жеткілікті мөлшерде болады. Осылайша ұлы хан
бұйырады. Ол кез келген нанды жинайды: би- өз халқының қамын ойлайды, ол өз халқының
дайды да, арпаны да, тарыны да, күрішті де, қара нанды қымбатқа сатып алғанын қаламайды; сол
тарыны да және кез келген басқа нан өнімін өте сияқты, ол өзі патшалық ететін барлық жерде
көп мөлшерде жинайды. Сөйтіп, нан тапшылы- бұл мәселеге ерекше назар аударады.
ғы басталып, нанның бағасы көтерілген кезде Бұл туралы айтып бердім сіздерге ал енді
ұлы хан жинап алған астықты былайша сатады: ұлы ханның қалай садақа беретіні туралы айтып
егер де бір өлшем бидайдың құны бір безант463 берейін.
болса, ол сол бір безантта төрт өлшем астық са-

СІV [А] ТАРАУ
Ұлы ханның кедейлерге садақа беретіні туралы
Ұлы хан өз халқына нанды қалай тарататы- беретіні туралы айтып берейін. Қаладағы жейтін
ны туралы айтып бердім сіздерге, ал енді Канба- нандары болмай қалған кедей адамдарды анық-
лу [Ханбалық] қаласында ол садақаны464 қалай тауға бұйрық береді; бір кедей отбасында алты

463   Безант – араб динары. В.Бартольдтың LVIII тарауға түсініктемесін қараңыз. – И. Магидович.

464   Бенедоттода қосымша: Оның қолында Камбалуктағы [Ханбалықтағы] бақытсыздыққа ұшырап, кедейлікке душар
болған және еңбекке жарамсыздығынан азықты қажет ететін сыйлы да құрметті отбасылардың тізімі бар. – К. Кунин.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 137

адам, екіншісінде – сегіз, немесе он, немесе одан бір рет қана емес, жылда осылай болып
аз не көп жан болады делік, оларды асырау үшін тұрады466.
ұлы хан бидай мен басқа да нанды таратып беру- Асқан мейірімділігіне байланысты, ұлы хан-
ге бұйырады және оларға нан немесе бидай мо- ның өзінің кедей халқы үшін жаны ашып тұра-
лынан беріледі. Сарайға нан сұрап келген кез ды; ал халқы ханды құдайдай көреді.
келген адамға, мен айтайын, сұрағандары бері- Ал енді басқа нәрселер туралы айтып бере-
леді, сұраушылардың өтініштерінен бас тарту йін сіздерге. Канбалу қаласын қойып, Катай қа-
деген болмайды; наны жоқ кез келген адамға нан ласына сол жердегі ұлы және бай заттарды си-
беріледі465. Біле білсеңіздер, күн сайын отыз паттап беру үшін барайық.
мыңнан астам адам нан сұрап келеді және де бұл

СІV [Б] ТАРАУ

Камбалу [Ханбалық] қаласындағы

жұлдызшылар туралы467

Канбалу қаласында христиандар, сарацин- ғысы жұлдыздардың орналасуы мен үрдістердің
дер мен катайлықтар [қытайлықтар] арасындағы даму барысы және ғаламшарлар мен белгілердің
ұлы хан жыл сайын жоғарыда аталған кедейлер- орналасуы бойынша ауа райының қандай бола-
ге көрсетілетін көмек сияқты, бес мыңға жуық тынын, белгілі бір жылда аспандағы айдың ық-
жұлдызшылар мен балгерлерді де ішер ас, киер палымен қандай өзгешеліктер мен қандай ерек-
киіммен жабдықтайды, қалада олар өз өнерінен шеліктер болатынын, мысалы, айдың қандай
басқаға көңіл бөлмейді. Олардың қолдарында жағдайында күн күркіреп, дауыл тұратынын, сол
барлық белгілер, сағат пен бір жылдың сәтсіз сияқты, жер сілкіністерінің, жаңбырдың болжа-
жерлері жазылған астролябия бар. мын, адам өлімі мен аурулардың жайын, өлше-
Христиандар, сарациндер мен катай жұл- мін, соғыс, ұрыс-керіс пен қандай да бір қастан-
дызшыларының әрбіреуі сол астролябия бойын- дықтардың орын алатынын болжап, анықтайтын
ша әр айдың орналасуын, әр жылдың сипаты еді. Аспандағы жағдайды көрген кезде соған
мен оның қалай өтетінін қарап, болжайды: онда- сәйкес әрбір айдың жағдайларын өздерінің көр-

465   Бенедоттода осы сөйлемнің орнына: уақыты келгенде, осы отбасылар ұлы ханның барлық шығындарын есептей-
тін және сол үшін сарайда тұратын шенеуніктерге жүгінеді. Сонда олар алдыңғы жылы қанша азық алғаны туралы
қағазды көрсетіп, келер жылға дәл сондай мөлшердегі азық беріледі. – К. Кунин.

466   Рамузиода: «Оларға киімді де береді, сол үшін ұлы хан киім жасалатын барлық жүн, жібек пен қарасораның жар-
тысын алады. Осы материалдардан оның бұйрығымен осыған арналған үйде әртүрлі маталар тоқылады. Барлық
қолөнершілер онда аптасына бір рет жұмыс істеуі тиіс болғандықтан, ұлы хан осы маталардан киім тіктіріп, жоғарыда
айтылған кедей отбасыларға қажеттеріне қарай, қысы-жазы таратады. Тағы ол киіммен өзінің әскерін жабдықтайды және
әр қалада жүнді маталар тоқытады, сол үшін жүннің жартысы алым ретінде алынады. Татарлар пұтқа табынушылардың
дінін қабылдағаннан бұрын, өздерінің алғашқы ғұрыптары бойынша, садақа бермейтін. Ал оларға қандай да бір кедей
қайыр тілеп кеп тұрса,оны ғайбаттап: «Құдай салған қарғысыңмен ары кет, егер ол сені мені жақсы көргендей көрсе,
сенің қамыңды жасар еді», – деп қуып жіберетін. Бірақ пұтқа табынушылардың даналары, әсіресе жоғарыда аталған
бақсылар (LXXV тар. қар.), кедейлерге қайырымдылық көрсету – жақсы іс және пұттар бұған риза болатынын айтқан
соң, ұлы хан кедейлерге көмек көрсету үшін барлық айтылған шараларды қабылдады. – В. Бартольд.

467   Осы және келесі тарау тек Рамузиода ғана. – В. Бартольд.

138 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ген бейнелеріне сай етіп сипаттайды да, құдай өз дар шоғыры мен сұрақ қойған сәттегі аспандағы
еркімен жағдайды біраз немесе едәуір өзгерте шоқ жұлдыздардың үйлесімділігін сәйкестіріп,
алады деп болжайды. Олар төрт бұрышты кел- бастаған ісінің жақсы немесе қиындыққа тап бо-
ген ерекше тақташаларға «осы жылы болуы латынын айтып береді.
мүмкін» деп күтілетін жағдайлардың бәрін жаза- Татарлар өздерінің жас мөлшерін он екі
ды; ол тақташалар «такуини»468 деп аталады жылдан тұратын шеңберлерге сәйкес санайты-
және оларды болашағын болжағысы келген кез нын айтып өткен орынды болар; бірінші жылды
келген адамға арзан, [венециялық] бақыр тиынға олар арыстанның атауымен атайды, екіншісін –
сатады. Болжаулары дәл келген жұлдызшылар өз бұқаның, үшіншісін – айдаһардың, төртіншісін –
ісінің, өз өнерінің шеберлері деп танылып, иттің469 және тағы-тағылар. Сөйтіп, жылдар
оларға ерекше құрмет көрсетіледі. саны он екіге дейін жетеді.
Сондай-ақ, егер кімде-кім пайда табу үшін Осылайша, егер де біреуден қашан туғанын
қандай да бір алыс елге саудамен я басқа бір мақ- сұрасаңыз, ол сізге: «мен арыстан жылы, осын-
сатпен барғысы келсе, оның бастаған ісі қалай дай күні немесе осындай жұлдызға қараған түні,
аяқталатыны туралы алдын-ала болжап білуін осындай сағатта, осындай минутта тудым», –
қаласа, сол үшін жұлдызшылардың біріне ба- деп жауап береді; себебі, жаңа туған нәрестенің
рып, оған: «Өз кітаптарыңыздан көріңіздерші, әкесі осындай мәліметтердің бәрінің кітапқа жа-
аспандағы жағдай қалай болып тұр екен қазір, зылуын мұқият бақылап, тексеріп отырады. Он
себебі, мен осындай бір істі бастағым келіп жүр- екі жылды білдіретін он екі белгі бойынша есеп-
ген еді немесе саудамен пәленше жерге барғым теу аяқталған кезде, олар бірінші белгіден ба-
келген еді», – дейді. Сол кезде жұлдызшы әлгі стап қайтадан он екіге дейін аңдардың атаулары-
адамның қай күні, қай айда және қай сағатта ту- мен белгіленген жыл санауын жалғастырады.
ғанын сұрайды, сөйтіп, әлгі адам туған жұлдыз-

СІV [В] ТАРАУ
Татарлардың470 діні және олардың
жаны мен мінезі жайлы пікірлері

Осыған дейін айтып өткеніміздей471, бұл – олар фимиам кадилосымен, күн сайын сол тақ-
пұтқа табынатын халық, олардың құдайларына ташаға табынады: қолдарын жоғары көтеріп,
келер болсақ, олардың үйлерінің қабырғасын- құдайдан өздеріне парасат пен денсаулық беруін
дағы биік жерде Құдай Тағаланың, аспандағы тілеп, тістерін үш рет шықырлатады472, басқа
Құдайдың аты жазылған тақташа ілініп тұрады, игілік сұрамайды. Төменде, еденнің үстінде

468   Арабтың таквин сөзі (күнтізбе). – В. Бартольд.

469   Шынына келгенде, он екі жылдық айналым келесі ретпен саналады: тышқан, сиыр, барыс, қоян, айдаһар, жылан,
жылқы, қой, мешін, тауық, ит және доңыз жылы. – В. Бартольд.

470   Юлдың пікірінше, «катайлықтардың» болуы керек. Татарлардың Натигай құдайы туралы айтылатын жерді Юл ке-
йін қосылған толықтыру деп санайды. – В. Бартольд.

471   LXXV тар. қар. – В. Бартольд.

472   Мәтінде «sbattono i denti»; Юл Марсденнің мысалымен, «battono i fronii» (тізе бүгіп иіледі) орнына берілген, қайта
көшірушінің қателігі деп санайды. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 139

бүкіл жер бетіне иелік ететін, жер бетіндегі ріледі; ал ұлы хан ұсталғандарды босату үшін
барлық заттардың құдайы Натигайдың473 суреті белгілеген мерзімде, яғни, ол үш жылда бір рет
тұрады. Оған олар әйелдері мен балаларының сотталғандарды босатады, бірақ босатылса да,
тағдырын тапсырып, оған да дәл осылайша «ка- кейін тануға болатындай етіп, олардың бір беті-
дилоны» ұстап, тістерін шықырлата табынып, не таңба салады.
қолдарын көтереді; одан жағымды, қолайлы ауа Мұнда, әлемнің басқа жерлеріне қарағанда,
райын, жемісті береке, ұлдарының көп болуын, кең тараған көзбояушылық пен ойындарға қазір-
сондай-ақ, тағы басқа да игіліктерді сұрайды. гі ұлы хан тиым салған. Ұлы хан оларға: «Мен
Олар адамның жанын мәңгілік деп санайды, сендерді қолыма қару алып бағындырдым, сон-
себебі, адам қайтыс болған кезде ол басқа тәнге дықтан, сендердің иеліктеріңнің барлығы – мені-
өтеді деп ойлайды; адамның осы өмірде адал не кі. Егер де сендер мүлікті жүлдеге қойып ойын
арам өмір сүргендігіне байланысты, адамның ойнайтын болсаңдар, сендер менің мүлкімді
жаны одан да жақсыға өтеді, не болмаса, өмі- ойынға саласыңдар деген сөз», – деген.
рінде жаман адам болса, онан да асқан жаман Қарапайым адамдар мен ақсүйектердің ұлы
тәнге өтеді деп санайды. Егер де қайтыс болған ханға келген кезде өз-өздерін қалай ұстауы керек
адам кедей болса, тірісінде қарапайым өмір екендігі туралы айтпай кетуге болмайды. Ұлы
сүрсе, қайтыс болғаннан кейін ақсүйек жанның хан тұратын жерге жақындай берген кезде қара-
әйелі туған баланың тәніне қонып, өзі де келесі пайым адамдар сол жерге жарты миль қалған
өмірде ақсүйек болады; одан кейін патшайым- кездің өзінде-ақ, ұлы ханның биік дәрежесіне
нан туып, патша болады; сөйтіп, әрбір жаңа өмір көрсеткен құрмет ретінде, байсалды кейіппен
басталған кезде, рухани саты бойынша жоғары тоқтай қалады; ешқандай да дыбыс, шу, адам-
көтеріле береді де, ақырында Құдай деңгейіне дардың қатты сөйлеген дыбыстары естілмейді.
дейін жетеді. Ал егер де ол осы өмірде жаман- Əрбір барон немесе ақсүйек үнемі өзімен
дықпен өмір сүрсе, ақсүйектің ұлы келесі өмі- бірге шағын да әдемі ыдысты алып жүреді; ол
рінде шаруа баласы болып туады, одан кейін ит хан сарайына кірген кезде жерге түкірмеу үшін
болып туады да, әрбір келесі өмірде жеккөрі- қажет, себебі, ешкімнің еденге түкіруіне болмай-
нішті, харам нәрселерге қарай төмендей береді. ды; түкіргеннен кейін ол сол ыдысты жабады да,
Олар бір-бірімен көркем тілде сөйлеседі; бір жағына қойып қояды. Сондай-ақ, олардың
бір-бірімен амандасқанда әдеппен, көтеріңкі кө- әдемі етіктері бар, сол етіктерін ұлы ханға
ңіл-күймен, жайдары жүзбен амандасады, өзде- барған кезде өздерімен бірге алып жүреді; ұлы
рінің абыройын жоғары ұстайды, тамақ жегенде ханның ауласына жетіп, хан шақырған кезде,
де өте таза тамақтанады. Əкесі мен анасына үл- залға беттей бергенде, сол әдемі ақ кебістерін
кен құрмет көрсетеді; егер де бір ұл ата-анасын киіп алады, ал өздерінің сыртта киген етіктерін
қорласа, немесе ата-ананың мұқтажына көмек- малайларға беріп қояды; ондағысы сыртта киіп
теспесе, ондай ата-анаға қайырымсыз ұлдарды келген етіктерімен алтын қосылып тоқылған та-
жазалайды. маша нақыштағы, түрлі-түсті жібек кілемдерді
Ұсталып қалған және түрмеге отырғызыл- былғамау үшін осындай тәртіп орнатылған.
ған кез келген қылмыскер тұншықтырылып өлті-

473   LXX тар. түсініктемесін қар. МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

140

СV ТАРАУ
Бұл жерде Катайдың үлкен облысы мен
Пулисанчи [Хайхэ] өзені туралы әңгіме басталады

Сол ұлы хан Марко мырзаны батысқа жау- көпірдің екі жағында да мәрмәртастан қаланған
шы етіп жіберді. Ол Ханбалықтан [Канбалудан] қабырғалар көрінеді; олар былайша қойылған:
шықты да, төрт ай батысқа қарай жүріп кетті; көпір басталатын жерде мәрмәртастан жасалған
бара жатқандағы және келе жатқандағы көрген- бағана тұр, оның астында сондай мәрмәртастан
білгенінің бәрін сіздерге айтып береді. Қаладан жасалған арыстан мүсіні бар, ал тағы бір сондай
шыққан сәттен он мильден кейін [15 шақырым- арыстан мүсіні бағананың үстіне қойылған;
дай жер] Пулисангинз474 атты үлкен өзен баста- арыстанның екі мүсіні де әдемі, үлкен, аса шебер
лады, ол теңіз-мұхитқа қарай ағады, сол өзенмен жасалған. Сол бағанадан бір жарым қадам жүр-
жүзіп, көпестер жоғары қарай көтеріледі. сең, дәл осындай екі арыстаны бар тағы бір ба-
Өзеннің үстінде тамаша, тастан салынған ғана көрінеді; бағаналардың арасына адамдар
көпір орнатылған. Бүкіл әлемде ондай тамаша суға құлап кетпес үшін көпірдің бір шеті мен
көпір жоқ. Пулисангинз көпірі мынандай: ұзын- екінші шетіне дейін сұр мәрмәртастан жасалған
дығы үш жүз, ал ені – сегіз қадам; сол көпірдің тақталар қойылыпты. Бұл өзі соншалықты әде-
үстімен бір дегенде он салт атты өте алады, ол мі, сүйсінуге тұрарлық жер.
жиырма төрт тас күмбезінің және жиырма төрт Мен сіздерге сол әдемі көпір туралы айтып
су диірменінің үстінде тұр; сұр түсті өте тамаша бердім, ал енді жаңа әңгімемді бастасам.
мәрмәртастан мықты да керемет етіп салынған;

СVІ ТАРАУ
Бұл жерде Жиги [Чжосянь] деп аталатын

үлкен қала туралы сипатталады

Көпірден батыс жаққа қарай отыз миль жүр- діріледі. Саяхатшыларға арналған керуен сарай-
сең, жол бойынан тамаша керуен сарайлары кез- лары да көп.
деседі, сол жол жүзім алқаптары мен далаларды Қаладан бір миль жүрсең, екі жолға кез бо-
басып өтіп, Жиги475 атты әдемі, үлкен қалаға апа- ласың: бірі – батысқа қарай апаратын жол, ал
рады. Онда пұтқа табынушылардың аббаттық- екіншісі – оңтүстікке қарай барады; батысқа бет-
тары өте көп шоғырланған. Халқы саудамен тейтін жол Катайға, ал оңтүстікке беттейтін жол
және қолөнермен айналысады. Ол жерде жібек
және алтын маталар, тамаша сандал476 да көп өн-

474   Пулисанши, Пулисангинз. Парсы сөзі пули сенгин – «Тас көпір». Таньцзиньның маңындағы Байхемен байланыса-
тын Хуаньхе (Хуньхе) өзені туралы айтылады, көпір соның үстінде... Кейбір саяхатшылар оны Қытайдағы ең әдемі көпір
деп санайды. – В. Бартольд. Дегенмен, ол бұзылып, басқа көпірмен ауыстырылды. Сары теңіздің Ляодун шығанағына
құятын Хайхе өзенінің саласына жататын бұл өзеннің қазіргі атауы – Юндинхэ. – И. Магидович.

475   Жиги, Джогуи, Гинги, Джингуи; Потьеде – Жиужиу, Чжочжоу. –В. Бартольд. [Жиги – қала, кезінде Чжаосянь деп
аталатын. Ханбалықтан (Бежіңнен) оңтүстік-батысқа қарай орналасқан] – И. Магидович.

476   Юлдың көрсетуі бойынша, – жібек мата түрі. Сандал – бұл жағдайда Марко Поло жібек мата түрлерінің бірін атай-
ды. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 141

Манги477 атты үлкен облысқа апарады. Батыс халықты кездестіресің478. Ал енді бұған қосар
жолмен Катайға дейін тағы да бір он күндей жү- ештеңе жоқ, сондықтан бұл әңгімені қоя тұрып,
ресің; жол бойынан әдемі қалалар мен қорған- Таян-фу [Тайюань] патшалығы туралы айтып бе-
дарды, сауда және өнеркәсіптік қорғандарды, та- рейік.
маша жүзім алқаптары мен еңбек етіп жүрген

СVІІ ТАРАУ
Осы тарауда Таифу [Тайюань] патшалығы туралы айтылады
Гингиден [Чжосянь] он күншілік жол жүрсе- Таян-фу қаласынан ел ішімен жеті күн ба-
ңіздер, Таян-фу479 патшалығы мен облыстың ба- тысқа қарай жүресің; онда қалалар мен бекіні-
сты қаласы басталады. Біз келген Таян-фу қа- стер өте көп; сауда жақсы дамыған және өнер-
ласы үлкен әрі әдемі шаһар, бұл жерде сауда кәсіп те жақсы жолға қойылған. Түрлі елдерге
жақсы дамыған, сондай-ақ, өнеркәсіп те керемет барып пайда табатын көпестер де көп. Жеті
дамыған; осы жерде ұлы ханның әскерлеріне күншілік жол жүргеннен кейін Пиан-фу480
арналған қыруар көп ер-тұрман түрлері жасала- қаласы да көрінеді. Қала үлкен, бай, ол қалада
ды. Осы жерде тамаша жүзім алқаптары да өте көпестер де өте көп; халқы барынша саудамен
көп, шарап та көптеп өндіріледі; бүкіл Катай және өнеркәсіппен айналысады. Осы жерде жі-
облысында тек осы шарап қана бар; бұл қаладан бек өте үлкен мөлшерде өндіріледі.
шығарылатын шарап бүкіл облысқа апарып са- Ал енді бұл қала туралы әңгімелеуімізді қоя
тылады. Осында жібек те баршылық; бұларда тұрып, Качиан-фу481 деп аталатын үлкен қала ту-
тұт ағаштары мен көптеген жібек құрттары да ралы айтып берейік, әңгімені Каикуи-фу482 деп
бар. аталатын атақты қорғаннан бастасақ.

477   Манги – Манзи, Хуанхэ (Сары) өзені алабынан оңтүстікке қарай орналасқан Қытай бөлігі. – В. Бартольд.

478   Рамузиода тағы: «айтылған он күннің тоғызын жүріп өткен соң, басқаларынан да көркем әрі үлкенірек қала бар,
оның аты Ақбалық; осы жерде ұлы ханның аңшылыққа шығатын жерлері бітеді. Мұнда тақсырдан, оның отбасы мен
құсбегіде жазылғандардан басқа ешкім аң аулай алмайды. Осы жерлердің маңында ақсүйектердің барлығы аң аулай ала-
ды. Ұлы хан бұл елге аң аулауға бұрын ешқашан келмеген.Сондықтан жабайы аңдар көбейіп кеткен, әсіресе, қояндар осы
ауылдың барлық егінін жеп қойған. Мұны ұлы ханға жеткізіп, ол бүкіл сарайымен бірге келіп, аңдардың барлығы
қырылып жойылды. – В. Бартольд. Марко Поло туралы жазбалардың бірінде бұл жерде Ақбалық (“Ақ қала”) қаласы ту-
ралы айтылады. Сөз Чжендин қаласы туралы болуы мүмкін. Рашид әд-Дин бойынша моңғолдар да «Ақ қала» атаған: Ча-
ган-билсагун. – В. Бартольд.

479   Рустичано: Тайанфу, Тайфу, Танианфу; Потье: Тианфу. Тайюань-фу Таян-фу – кейінгі аумақтық бөлінісі бойынша
Шанси облысының (шет аймағының) астанасы болған қала. – В. Бартольд. Қала Фэньхэ өзенінің алқабында, Хуанхэ
өзенінің сол жақ саласында орналасқан. – И. Магидович.

480   Пиан-фу – Шанси провинциясындағы Пинъян-фу. – В. Бартольд. Пинъян қазір Линьфэнь, Фэньхэ өзенінің
төменгі ағысының алқабында, орта Хуанхэнің орта ағысында (36° с. е.), Тайюаньнан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан.
– И. Магидович.

481   Качиан-фу – Шанси шет аймағындағы бұрынғы Пучжоу-фу қаласы, сол заманда Хочжан-фу аталған. – В. Бар-
тольд. Бұл қаланың қазіргі атауы – Юньчэнь. – И. Магидович.

482   Каикуи-фу – Цэнчжоу (қаз.Цзиньчэн) немесе Дачэн-гуань (Танхинь-гуань) бекінісі. – В. Бартольд.

142 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СVІІІ ТАРАУ

Осы жерде Каяу [Цзиньчэн] туралы айтылады

Пиан-фудан [Пинъян] батысқа қарай екі «қош келдіңдер!» деп жауап беріп, оларға құр-
күншілік жол жүрсең, Качиан-фу483 деп аталатын мет көрсетіп, «барлық жағдайларыңды жасап бе-
тамаша бекініс көрінеді, оны ескі заманда Ал- ремін», – деген екен. Осылайша, өздеріңіз есті-
тын484 деген патша салған. Сол бекіністе әдемі гендей әулие Иоанның жеті малайы Алтын пат-
сарай мен сол облыстың барлық патшаларының шаға қызмет ете бастапты. Олар патша қолында
тамаша суреттері жинақталған үлкен бөлме бар. екі жыл өмір сүріпті; патша оларды адал қыз-
Сол суреттерге тек сүйсініп қана қарайсың; су- меттері үшін жақсы көріпті.
реттер осыған дейін билік еткен патшалардың485 Ал енді тағы не айтсам екен сіздерге? Патша
бұйрығы бойынша салынған. оларға туған ұлдарына сенгендей сеніпті. Ал
Алтын патша, дәлірек айтқанда, сол бір па- енді сол арам пиғылды малайлары не істегені ту-
тша мен әулиенің арасында болған қызық бір хи- ралы тыңдаңыздар. Бұл оқиғаның нәтижесі,
каят туралы айтып берейін; ол хикаяны осын- опасыздық пен сатқындықтан ешкім құтыла ал-
дағы ел аузынан естідім. Жергілікті адамдар Ал- майды дегенге саяды. Бір күні Алтын патша бі-
тын патша әулие Иоанмен486 соғысқан деседі. раз малайларын ертіп, серуенге шыққан екен,
Əулие Иоанмен соғысқан кезде, Алтын патша қасында жаңағы жеті малай да бар. Олар сарай-
жау ала алмайтын мықты бекініске бекініп алып- дан бір мильдей жер ұзап шығып, патша
ты, оған әулие Иоанн ыза болып, қатты ашу- нөкерлері оны құтқара алмайтынын болжаған
ланған деседі. уақытта, арамза малайлар семсерін суырып:
Əулие Иоанға оның жеті487 малайы Алтын «Бізбен жүр, немесе сені өлтіреміз!», – деген
патшаны тірідей ұстап әкелеміз деп уәде береді. екен. Оған патша қатты аң-таң болып: «жан
Əулие Иоанн бұған келісіпті де, «әкелсеңдер үл- қалқаларым, не деп тұрсыңдар өзі? Мені қайда
кен сыйлық беремін», – депті. Жеті малайы апармақсыңдар сонда?», – деп сұрапты.
әулие Иоанмен қоштасып, салт әскермен жолға Əлгілер болса, іркілместен: «Біздің патша-
шығыпты; Алтын патшаға келген кезде оған: мызға, әулие Иоанға жүр», – деп жауап берген
«біз Сізге қызмет еткіміз келеді», – деген екен. екен.
Келгендердің бұл сөзін жылы қабылдаған патша

483   Каикуи немесе Тхаиджинның орнына қате кеткен, [Цзисянь немесе Дачэньгуань]; Потьенің мәтінінде мұнда Ка-
тай. – В. Бартольд.

484   Жергілікті патшалар – 1125-1234 жылдары Солтүстік Қытайды иеленген Цзинь династиясының билеушілері тура-
лы айтылады («Алтын»). Моңғолдарда бұл династияның барлық хандары «алтын хандар» деп аталды. – В. Бартольд.

485   Рамузиода тағы: «Ол айбынды және ұлы тақсыр еді; ол осы жерлерде болғанда, оған жеке қызмет көрсетушілер
тек сұлу қыздар болатын, олардың көпшілігін сарайда ұстайтын. Олар оны оңай апара алатын, себебі, ол жеңіл еді және
барлығы патшаның ыңғайы мен ғанибеті үшін жасалатын». – В. Бартольд.

486   Керейлердің Уан ханы, жоғ. қар. LXIV тарау. Уан ханның атасы Мэргуз хан шүршіттерге (яғни, Цзинь династия-
сына қарсы) қарсы шықты, тұтқынға алынып өлім жазасына кесілді, бірақ, Уан ханның өзі ешқашан шүршіттермен
соғыспаған және оған уан лауазымын (патша) Цзинь династиясының адал одақтасы болды. – В. Бартольд.

487   Потьеде: XVII, Рустичанода төменде – «сегіз», ары қарай – «он үш». – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 143

СІХ ТАРАУ
Əулие Иоанның Алтын патшаны тұтқындауды бұйырғаны туралы

Мұны естіген Алтын патша қатты ашула- йырыпты, оған бағалы киім беріп, құрмет көр-
нып, қайғыдан жүрегі тоқтап қала жаздайды. сетіпті.
«Рахмет сендерге, қалқаларым, – деген екен Бұдан кейін оған: «Көрдің бе, патша, енді
аналарға, – мен сендерге үйімде құрмет көрсет- менімен соғысатындай адам емессің», – деген
тім, сендер болсаңдар мені қас жауымның қолы- екен.
на бергілерің келеді. Егер де сендер бұлай істей- «Иә, рас айтасың, патша, – деп жауап берген
тін болсаңдар, бұл үлкен жауыздық әрі опасыз- екен Алтын патша. – Мен сенімен дауласа ал-
дық болады», – дейді. маймын!» – депті.
Малайлар болса: «Солай болу керек», – деп «Ал енді мені түсінетін болсаң, – дейді
жауап беріпті. әулие Иоанн. – Ендігі жерде сенен ештеңе де та-
Олар Алтын патшаны әулие Иоанға апарған лап етпеймін; тек өзіме қызмет етіп, мені патша
екен, ал әулие Иоанн оларды көріп, қатты қуа- ретінде құрметтеуді бұйырамын саған».
нып кетіпті де: Əулие Иоанн Алтын патшаға ат, ер-тұрман,
«Сенің келгенің жақсылыққа емес», – депті. жол көрсетушілерді беруді бұйырып, оны қоя
Алтын патша не айтарын білмей, үндемей қа- берген екен.
лыпты. Əулие Иоанн оған: «Сарайдан шығып, Осыдан кейін Алтын патша қайтадан өз пат-
мал бақ» деп бұйырыпты; әулие Иоанн осылай- шалығына келіпті, содан бастап әулие Иоанның
ша өзінің Алтын патшаға деген жек көрінішін досы әрі қызметшісі болып келген екен. Ал енді
көрсетіп, оны мүсәпір күйге түсіргісі келген оны қоя тұрып, басқа бір оқиға туралы айтып бе-
екен. Екі жыл Алтын патша мал бағыпты; одан рейін.
кейін әулие Иоанн оны өзіне алып келуді бұ-

СХ ТАРАУ
Бұл тарауда Каракорон [Хуанхэ] атты ұлы өзен туралы айтылады

Сол бекіністен батысқа қарай жиырма миль- ған; көпестер де сауда-саттығын ерекше қызу
дей жүрсең, алдыңнан Караморан488 өзені шыға- жүргізеді. Бұл жерде зәнзәбілмен жібек те өте
ды; оның үлкендігі соншалықты, ол өзен арқылы көп. Ал енді жабайы құстың көптігі сонша-
көпір салуға да келмейтін; сол өзеннің арнасы лықты, таңдай қақпай қалмайсың. Бір венеция-
кең, терең және теңіз-мұхитқа құйылады. Өзен- лық бақыр тиын берсең – бір аспрдан489 сәл аздау
нің бойында қалалар мен бекіністер көп салын- ақшаға – үш қырғауыл сатып алуға болады490.

488   Рустичанода: Каракорон, Караморан; Латын аудармасында: Катаметам, Карамора, Каркаморан; Потье: Караморам.
Харамурэн («Қара өзен») – Сары теңіздің моңғолша атауы [Хуанхэ]. – В. Бартольд.

489   Юлдың айтуынша, аспр термині түркіше ақша мағынасында қолданылады; венециялық тиынға қарағанда оның
құндылығы төменірек. Юл осы сөзбен басқа да ұсақ тиындар аталуы мүмкін санайды. – В. Бартольд.

490   Рамузиода тағы «Аталған өзен маңайында биік қамыстар көп өседі,оның биіктігі кейде бір, кейде жарты футқа же-
теді, және тұрғындар оны пайдасына жаратады». – В. Бартольд.

144 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Өзеннен батысқа қарай екі күншілік жол алтын және түрлі жібек маталарды тоқумен ай-
жүрсең, Качиан-фу491 деп аталатын атақты қала налысады.
көрінеді. Сол жердің тұрғындары да Катайдың Ал енді бұған алып-қосарым жоқ, сондық-
халқы сияқты пұтқа табынушылар. Қала тан одан ары барып, Кенжиан-фу деп аталатын
тұрғындары сауда-саттықпен және өнеркәсіппен айбынды қала туралы суреттеп айтып берейік.
айналысады; қалада жібек мата көп. Осы жерде

СХІ ТАРАУ

Бұл тарауда Кенжин-фу [Сиань] деп аталатын

үлкен қала туралы айтылады

Канчиан-фу [Юнцзи] қаласынан батысқа қа- лады. Əрі арзан, әрі молшылықта өмір кешуі
рай сегіз күн бекіністер, саудамен және кәсіпші- үшін адамға керектінің бәрі осы жерден табыла-
лікпен айналысатын қалалар, тамаша бау-бақ- ды. Қала – батыста. Жергілікті халық – пұтқа та-
шалар мен алқаптарды бойлай жүресің. Бұл елде бынушылар.
тұт ағаштары өте көп; бұл – жапырақтарымен Қаланың сыртында Мангалай патшаның са-
жібек құрттары қоректенетін ағаштар; халқы – райы тұр, оның сипаты мынандай: ол өзен-көлі,
пұтқа табынушылар. Бұл жерде аң мен түрлі жа- батпағы мен бұлағы бар жазықтықта тұрып көз
байы құстар көп ауланады. тартады; оның айналасын жуан да биік қабырға
Ал сегіз күннен кейін, мен сіздерге айтқа- қоршап тұр, әлгі қорғанның айналасының ені
нымдай, Кенжиан-фу492 деп аталатын үлкен және бес миль. Сол сарай аса көркем, одан асқан
айбынды қала кездеседі. Қала үлкен, атақты, көрікті сарайды тілеудің өзі артық болар. Сарай
патшалықтағы ең басты қала. Ескі заманда бұл бөлмелері мен залдары алтыннан соғылған өр-
патшалық үлкен, бай әрі мықты болатын, ол жер- нектермен әшекейленіп, суреттермен тамаша бе-
ден мейірімді де батыл патшалар көп шыққан. зендірілген.
Енді бұл жерде ұлы ханның баласы Манга- Мангалай өз халқын заңға сәйкес әділ басқа-
лай493 патшалық етеді. Əкесі оған патшалыққа рып отырған билеуші, халқы оны жақсы көреді.
билік етуді тапсырып, оны патша етіп тағайын- Сарайдың айналасында әскері тұрады, олар аң
дады. Қала сауда-саттықпен, өнеркәсіппен айна- аулап, көңіл көтереді. Ал енді осы патшалықты
лысады. Оларда жібек көп; осында кез келген ал- былай қойып, Кункун [Наньчжэн] деп аталатын
тын және жібек маталар тоқылады. Əскерлерге елді мекен туралы айтып берсек сіздерге.
қажетті барлық ат-әбзелдері де осы жерде жаса-

491   Рустичанода: Качианф, Качианфу, Канчианфу, Каканфу. Потьеде: Касианфу. Качиан фу – СVІІ тараудың
түсініктемесін қараңыз. – В. Бартольд.

492   Рустичанода: Кенжианфу, Кенжинфу, Канчанфу, Кежианфу; Потьеде: Кенжианфу; Рамузиода: Кендзанфу, яғни
Сиань-фу [Сиань]. Кенжиан-фу – Шаньси шет аймағының астанасы, кезінде Қытай астанасы болатын. Моңғол
үстемдігінің алғашқы жылдарында Киняжао-фу атанған (Рашид әд-Дин жазбаларында Кенджанфу деп аталады). –
В. Бартольд.

493   Мангалай – Құбылайдың үшінші ұлы, 1280 жылы қайтыс болған. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 145

СХІІ ТАРАУ
Мұнда Катай мен Мангидің494 шекаралары туралы айтылады

Мангалай патшаның сарайынан батысқа шылық пен аңшылықты кәсіп етеді. Бұл жердің
қарай тамаша тегістікпен үш күншілік жол жүр- ормандарында, біле білсеңіздер, жабайы аңдар
сең, көптеген қалалар мен бекіністерді көресің, өте көп: арыстан, аю, қасқыр, марал, кермарал
жол бойында олар өте көп кездеседі; сол жерде дейсің бе, аң біткен жетіп артылады. Жергілікті
саудамен және өнеркәсіппен айналысатын адам- халық аңшылықтан көп пайда табады.
дар тұрады, олар жібекті өте көп шығарады; ал Тау мен алқап, ормандарды артқа тастап, са-
үш күннен кейін Кункун495 облысының үлкен пар шеккен жиырма күншілік496 жол үстінде ал-
таулары мен үлкен алқаптары басталады. Бұл дыңнан қалалар мен бекіністер, керуен сарайлар
жақтың таулары мен алқаптарында қалалар мен мен аялханалар көптеп кездеседі.
бекіністер салынған. Жергілікті халық пұтқа та- Ал енді бұл елді қоя тұрып, басқа облыс ту-
бынушылар, егіншілікпен айналысады, отын- ралы айтып берейін. Ал, тыңдаңыздар.

СХІІІ ТАРАУ
Бұл жерде Акбалак Манги [Акбалык-Манзи]

облысы сипатталады

Сол жердегі тау арасымен жиырма күн жүр- насы: «Мангимен шекаралас қала»498 дегенді
сең, сол маңнан Акбалек Манги497 деп аталатын білдіреді.
облыс көрінеді, ол тегістікте орналасқан және Сол тегістікпен екі күн жүресің, ормандары
бұл жерде қалалар мен бекіністер өте көп. Бұл мен бекіністері көп тамаша жерлерді көп көре-
сің; ал тағы да екі күн жүрсең, биік таулар, үлкен
облыс батысқа қарай орналасқан. Жергілікті ха- алқаптар мен ормандарды басып өтесің. Батысқа
лық пұтқа табынушылар, саудамен және қол- қарай он екі күн жүргенде, қалалар мен бекіні-
өнермен айналысады. Бұл облыста зәнзәбіл көп стер көп кездеседі. Жергілікті халық – пұтқа та-
өседі, ол бүкіл үлкен Катай облысында сатыла- бынушылар, егіншілік, аңшылық және малшы-
ды, халық оны тез алып қояды; сол жердің тұр- лықпен айналысады; бұл жерлерде арыстан, аю,
ғындарына ол аса көп табыс әкеледі, зәнзәбілді сілеусін, кермарал мен бөкендер, маралдар мен

сатудан пайда шаш етектен түседі. Оларда бидай жұпар суы [құдыр] алынатын аңдар да бар.
да, күріш те, әртүрлі нан өнімдері бар. Нан көп Ал енді бұл елді қоя тұрып, түсінікті етіп
әрі бағасы да арзан; жері өте құнарлы. Басты және рет-ретімен басқа елдер туралы айтып бе-
қала Акмалик Манги деп аталады, оның мағы- рейік.

494   Акбалек Манги – Акбалак Манги, Акмалик Манги, Акбалак Манзи, Манзи СVІ тараудың түсініктемесін қараңыз.
– В. Бартольд.

495   Рустичанода: Куйкон; Потьеде: Кункун. Шанси шет аймағының оңтүстік-батыс бөлігіндегі Ханьчжун облысы
және Ханьшуй өзенінде орналасқан Янцзының сол жақ саласындағы аттас қала. – В. Бартольд.

496   Потьенің қолжазбаларының бірінде: VIII күн. – В. Бартольд.

497   Мәтінде Ханьцзян өзені бойындағы Ханьчжун облысындағы жер туралы айтылатыны туралы түсініктемешілердің
ойлары бір жерден шығады. – В. Бартольд. Наньчжэн қаласы орналасқан жоғарғы Ханьшуй алабы. – И. Магидович.

498   Былай түсінген жөн болар: «Акбалук Манги, «Манги мен шекаралас Ақ қала». – В. Бартольд.

146 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

СХІV ТАРАУ

Осы жерде Синда-фу [Чэнду] туралы айтылады

Мен сіздерге сипаттаған таулардан асып, пір бар, оның ені сегіз қадам, ал ұзындығы өзен-
батысқа қарай он екі күн жүрсең, тегістік пен нің ұзындығындай жарты миль; бір шетінен
Манги [Манзи] облысымен шекаралас Сандин- екінші шетіне дейін екі жағында да мәрмәртас-
фу499 атты облыс көрінеді, басты қала да солай тан жасалған бағаналар тұр, сол бағаналардың
аталады; қала айбынды һәм үлкен; бұл қалаға үсті ағаштан жасалып, безендіріліп, түрлі-түсті
ұлылығы асқан әрі бай патшалар көп баратын. бояулармен сырланып, шатырмен жабылған.
Қаланың айналасы жиырма мильдей болады; ол Сол жерде ағаш үйшіктер көп, ондағы жергілікті
былайша салынған: облыстың патшасы өзінен халық саудамен, қолөнермен айналысады502. Үй-
кейін үш ұл қалдырып, қаланы үш бөлікке бөл- шіктер, мен сіздерге айтайын, ағаштан жасалған.
ген. Қаланың әрбір бөлігінің өз қабырғасы бар, Оларды таңертең құрып, кешке жинап алады.
ал барлық бөліктердің айналасында үлкен қала- Осы жерде ұлы ханның салық сарайы503 да
ның қабырғалары тұр. Барлық үш ұлы да патша бар, ол жерде оның табыстары, көпірдің үстінде
болатын, олар көптеген жерлерді иеленген, ал сатылатын тауарлардан түскен баж жиналады
олардың әкелері құдіретті әрі бай адам еді. Ұлы және сол баждың мөлшері, мен сіздерге айта-
хан сол патшалыққа ие болған, сол үш патшаны йын, мың бизанттай болады. Жергілікті халық –
да тақтан түсіріп, өзі билік ете бастапты500. пұтқа табынушылар.
Үлкен қаланың ортасында үлкен өзен ағады Сол қаладан шыққан соң, тегістіктер мен
[Миньцзянның саласы]; ол жердің суы тұщы, алқаптар арқылы бес күн жүрсең, қалалар мен
балығы да көп. Ені екі мильдей болатын өте бекіністер өте көп екенін көресің. Жергілікті
терең өзен; ол алысқа, теңіз-мұхиттың өзіне де- халық егіншілікпен айналысады. Жабайы аңдар,
йін сексен-жүз күндей ағатын «Киан-суй»501 өзе- атап айтқанда: арыстан, аю, және тағы басқа-
ні. Өзен бойында қалалар мен бекіністер көп лары кездеседі. Халқы қолөнершілер, тамаша
салынған. Өз көзімен көрмеген адам өзен арна- сандал мен басқа да маталарды шығарады, адам-
сымен қаншама көп кеменің жүзіп жататынына дары сол Синданың504 өзінен шыққан. Ал бес
мүлде сенбейді де. Көпестердің өз тауарларын күннен кейін Тебет [Тибет] деп аталатын
сол өзеннің жоғары жағы мен төменгі жағына қайыршылық күйге түсіп кеткен облыс бастала-
тынбай таситынын көрер едің. Арнасы теңіз се- ды. Ол туралы кейін айтылады.
кілді кең; қалада өзен үстіне тастан салынған кө-

499   Сандин-фу– Синда-фу, Чэнду-фу, Сычуань шет аймағының негізгі қаласы. – В. Бартольд.

500   Марко Поло өз заманына ХІІІ ғасырда болмаған Чжоу династиясының (907-960) билеушілерін жатқызады. –
В. Бартольд. Қытайдағы «Үшпатшалық» моңғол шапқыншылығына қатысы жоқ оқиға.  – И. Магидович.

501   Киан-суй – Янцзы өзені («Көк өзен»).Чэнду қаласы оның салаларының бірінде орналасқан. – В. Бартольд.

502   Потьенің түсініктемесі бойынша, бұл көпір қазір жоқ. – В. Бартольд.

503   Рустичанода: couiereque, Потьеде — couvert, түсініктемеде: «кеден ғимараты». Юлдың ойынша, былай оқыған
жөн: comereque немесе comerc, латынша commercium,(«кеден» мағынасында) шығыс тілдеріне кірген (арабша кумрук;
түрікше помрюк). – В. Бартольд.

504   Сандин-фу (Чэнду-фу) қаласы туралы айтылады. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 147

СХV ТАРАУ

Бұл тарауда Тебет [Тибет]505 туралы айтылады

Мен сіздерге айтып кеткенімдей, бес күннен дыбыс. Аттар сол дыбыстан жиі үркеді, байла-
кейін қатты жұтап, қайыршылық күйге түскен нып тұрған қайыс ноқтаның өзін үзіп, қаша жө-
облыс басталады; көптеген соғыстардан кейін, неледі. Ондай жағдайлар жиі болып тұрады. Са-
Мангут хан506 оны жұтатып жіберген. Осында тыр-сұтырға үйренбеген аттардың көздерін
қалалар, бекіністер мен ауылдар көп, олардың орап, барлық төрт аяғын байлап тастайды; сөй-
бәрі талқандалып, ойраны шығарылған. тіп, олар қатты дыбысты естісе де, ешқайда қа-
Биік бамбуктар бұл жерде ерекше қалың шып кете алмайды. Осылайша, мен сіздерге ай-
өседі; оның қалыңдығы үш қарыс, ал биіктігі он тып бергенімдей, адамдар өздерін де, өздерінің
бес қадамға дейін жетеді. Бір түйіннен екінші тү- малдарын да арыстандардан, аюлардан және
йінге дейінгі ара қашықтығы үш қарыс. Кө- басқа да жыртқыштардан қорғап, сақтайды; олар
пестер мен басқа да саяхатшылар сол ел ішімен бұл жерде өте көп.
жүрген кезде бамбуктарды ала кетеді де, қыста Сол ел ішімен жиырма күн жүресің; бұл
отынға пайдаланады; әлгі бамбуктар жанған кез- жерде керуен сарайлары да, ешқандай азық-тү-
де сатыр-сұтыр еткен қатты дыбыс шығарады, лік те жоқ; осы жерде жиырма күн болсаң, бар-
дыбысының қаттылығы сондай, арыстан, аю лық жиырма күн жейтін азығыңды өзіңмен бірге
сияқты басқа да жыртқыштар қатты қорқып, алып шығып, малға да азықты дайындап алып
әрмен қашып кетеді және оттың қасына қайтып жүруің керек; жыртқыш аңдар жиі кездесіп қа-
маңайламайды да. Жыртқыштар мұнда өте көп, лады және олар ештемеден қорықпайтын нағыз
ал жергілікті адамдар өз малын жабайы жырт- тағылар; олардан сақтанып жүрмесең, өте қауіп-
қыштардан қорғау үшін от жағады. ті. Бұл жерде бекіністер мен ауылдар да әжеп-
Жанған бамбуктардың сатыр-сұтыр қатты тәуір көп.
дыбысы алысқа естілуінің сыры мынада: оларды Олар өз әдет-ғұрпы бойынша, қалай үйле-
жап-жасыл кезінде кесіп алып, бірнешеуін отқа нетіндігі туралы айтып берейін сіздерге. Шы-
салады; отта біраз жатып, қызған кезде қақ орта- нымды айтсам, бұл жерде ешкім пәк қызға үй-
сынан иіле бастайды да, бір кезде шатыр етіп сы- ленбейді; олардың айтуынша, егер де қыз көп ер
нады – сол кезде қатты дыбысы маңайға жайыла- адамдармен төсектес болмаса, оның құны еште-
ды; ол дыбыс он миль қашықтықтағы жерден де ңе де тұрмайды; сондықтан да, үйлену салттары
естіледі; бұрын мұндайды естімеген адам да мынадай: осында мен сіздерге айтайын, жатжер-
қатты шошып қалады, расымен де, қорқынышты ліктер келеді де, уақытша тұрып қайту үшін ша-

505   Тебет (Тибет) – Марко Поло үшін бұл осындай атауы бар таулы ел емес, тек 1254 жылы Урянкатай (Қытай
құжаттарында – Улянхэтай, «Менги-каан дәуіріндегі бас қолбасшы» – Рашид әд-Диннің айтуы бойынша) басқарған
моңғол жасақтарының біріжеткен Тибет таулы өлкесінің оңтүстік-шығыс бөлігі. – И. Магидович.

506   Мангут-хан – ұлы хан (каан) Мөңке (Менгю), 1251–1260 жылдары билік еткен Шыңғыс ханның немересі,
Құбылайдың ағасы және ізбасары. – В. Бартольд.

148 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

тырлар орнатады; сол сәтте ауылдар мен бекіні- Мен сіздерге олардың некелері туралы ай-
стердегі кемпірлер оларға жиырма шақты, қы- тып бердім, ол туралы айтпай қалуға болмайтын
рықтан аз, кейде одан көп, өз қыздарын алып ке- еді. Осында он алты мен жиырма төрттен бастап,
леді де, оларды жолаушылардың еркіне тастап жас кезіңде келгенің дұрыс.
кетеді; ал жолаушылар болса, сол қыздармен ра- Жергілікті халық – пұтқа табынушылар,
қатқа батып, уақытын өткізеді, бірге өмір сүреді; олар өте мейірімсіз де қатал; ұрлық жасау мен
сол жерде қалауларынша ойнап-күлсе де, кетер қарақшылық етуді күнә деп санамайды; әлемде
кездерінде өздерімен бірге алып кете алмайды; дәл осындай әжуашыл әрі қарақшы халық жоқ.
ал сосын жолаушы кетуге дайындала бастаған Олар аң аулап, жабайы құс атып күн көреді; мал
кезде, қызға өз тартуын қалдырып кетуі тиіс; он- бағумен және диқаншылықпен айналысады. Бұл
дағысы кейін қыз тұрмысқа шығатын кезде, өзі- елде жұпар иіс шығаратын кішкене аңдар көп,
нің болашақ жарына оның көңілдесінің болған- оларды жергілікті тұрғындар гюддери507 деп
дығын дәлелдеу үшін керек. Əрбір қыз, сөйтіп, атайды. Сол қаскүнемдерде тамаша иттер де өте
мойнына жиырмадан астам түрлі сыйлықтарды көп; олар әлгі аңдарды көп аулайды, сондықтан
тағып жүруі тиіс: мойнында таққан сыйлықтары да оларда жұпар су да мол. Олар ұлы ханның қа-
неғұрлым көп болса, оның көңілдестері де көп ғаз ақшаларын ұстамайды, сондықтан да ақша-
болған деген сөз, егер көңілдесі көп болса, оған ны тұздан жасайды; киімдері аң терісінен жасал-
қуана-қуана үйленеді. Ол басқаларынан тартым- ған, кенептен, не болмаса жүннен тоқылған, жұ-
дырақ болып көрінеді және тезірек тұрмысқа пыны болып келеді. Олардың өз тілдері бар және
шығады: бір қыздың көп еркектері болса, демек, елдің атауы – Тебет. Облыс аумағы үлкен, сон-
ол басқа қыздарға қарағанда, сұлуырақ болғаны. дықтан да, ол туралы мен сіздерге тек қысқаша
Ал тұрмысқа шыққан соң, ол қыз жарына адал ғана сипаттап берейін, назар салып тыңдаса-
болып, ері әйелін қатты жақсы көреді, егер көзі- ңыздар, нұр үстіне нұр болар еді.
не шөп салса, үлкен күнә деп саналады, ал ондай
күнәні жасаудан бәрі қорқады.

СХVІ ТАРАУ

Тағы да Тебет [Тибет] облысы туралы

Тебет үлкен облыс; жергілікті халық пұтқа құмды алтын да өте көп. Осында даршын508 да
табынушылар; олардың тілдері де ерекше тіл; ел мол. Маржан сатып аламын деушілер де жетер-
Мангимен [Манзимен] және басқа да облыстар- лік, ал маржандар өте қымбат тұрады; оларды
мен шекаралас. Жергілікті халық ұрлыққа қатты сән үшін әйелдерінің және пұттардың мойында-
бейім. рына іліп қояды. Сол облыста камлот509 пен өзге
Осы үлкен облыста сегіз патшалық бар, ал де алтын, жібек маталар тоқылады, бұл жерде
қалалар мен бекіністер бұл елде баршылық. біздің еліміздің тұрғындары естіп-білмеген
Мұнда өзен-көлдер мен таулар көп, сол сияқты, дәмдеуіштер бар.

507   Гюддери – моңғолдың «кудери» сөзі, жұпар су алынатын құдыр, LXXXIV тар. түсініктемесін қар.  – В. Бартольд. 

508   Оңтүстік Қытайда және Тибет таулы өлкесінің оңтүстік-шығыс бөлігінде, шынымен де, даршын ағаштарын
өсіреді. – И. Магидович.

509   Камлот – мақта-матадан немесе жүннен жасалып, өңделген қатқыл мата. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 149