Әлемнің_әралуандығы_туралы_кітап_2

асыл түркімен жылқылары86 мен жақсы, қымбат қымбат маталар тоқылып, басқа да көптеген за-
қашырлар бар екенін айтайын. Мұнда армяндар ттар әзірленеді. Бұл жердегі қалалардың атауы:
мен гректер87 өмір сүреді; қалалар мен қалашық- Комо, Кассери, Севасто88; басқа да қалалар мен
тарда аралас-құралас тұрады; олар саудамен, қалашықтар89 өте көп; барлығын атап жату
қолөнер кәсібімен айналысады. ұзаққа созылып кетуі мүмкін; барлық қалалар
Білсеңіздер, осы жерде әлемдегі ең жұқа әрі осы жерде патшалық ететін левант [шығыс]
көркем кілемдер өңделіп шығарылады. Сондай- татарларының меншігінде. Бұл облысты былай
ақ, қызыл және басқа да түрлі-түсті аса жақсы, қойып, Ұлы Арменияны сипаттауды бастасақ.

ХХІІ ТАРАУ
Мұнда Ұлы Армения сипатталады

Ұлы Армения – үлкен ел; ол әлемдегі ең ең жақсы шипалы бұлақтар бар. Бұл елде армян-
жақсы «бокаран»90 деп аталатын жүн матаны дар өмір сүреді. Бірақ, олар татарларға бағы-
өңдеп шығаратын Арзинга91 қаласынан бастау нады. Онда қалалар мен қалашықтар көп.
алады. Қалада тамаша моншалар мен әлемдегі Бұл елдің ең керемет қаласы – Арзинга

арқылы Курдың төменгі ағысына қарай өтті, одан – Тебриз арқылы – Күрдістанға жол тартты. Кіші Азия мен Армян тау
жоталарының өткен облыстарының христиан дінін ұстанбайтын мейірімсіз жергілікті халықтардың сипаттамаларын жи-
нады. – И. Магидович. Гайтон (Хайтон, Хетум І), Кіші Арменияның патшасы (1224–1268), XIII ғасырдың ортасында ұлы
ханның ордасына барып қайтты. Ол үшін Алдыңғы және Орталық Азияның ішкі аймақтарын солтүстік-шығыс және
оңтүстік-батыс бағытын екі рет кесіп өтті. Оның жинаған материалдарын өзі емес, туысы, армян тарихшысы Хайтон
өңдеді. – И. Магидович. Марко Полоның «Түркмениясы» мен Гайтонның [Хайтонның] «Түркиясының» негізін парсы
моңғолдарына вассалды тәуелділікте болған Кіші Азиядағы түрік-сельжұқтар салған. – В. Бартольд.

86   Гайтон жүйрік аттары мен елдің бай болғаны туралы айтады (Баккер, 149). Юл... Азияда түрікмендік деген атпен та-
нымал болған жылқылар Каспий теңізінен шығысқа қарай орналасқан елден шығады; Кіші Азияда Осман
империясының кез келген облысына қарағанда жылқылар аз. – И. Минаев.

87   Гайтон елде, тұрғындардың үш түрі болғанын айтады: гректер, яковиттер және түріктер. Бірақ, Бержеронның
мәтінінде армяндар да аталып, былай делінген: «Түркия патшалығында төрт халық бар, гректер, армяндар, яковиттер,
олар христиандар, саудамен, жер өңдеумен айналысады, және түріктер бар, олар гректерден осы мемлекетті тартып алған
сарациндер » (Бержерон,17). – И. Минаев.

88   Қолжазбаларда келесі нұсқалар кездеседі: Комо, Коме, Конье, Койне, Гойно, Гомо, Гоньо, Гонио. – Кассери, Казери,
Казенет, Кассерия, Кассори, Кайссария. – Севасто, Саваст, Сабаста, Севаста. Латын аудармасында: «Əулие Блазий [Ва-
силий] Христос үшін азап шегуді қабыл алған Сабаста»; Рамузиода: «осында танымал әулие Бьяджо мырза азап шекті».
Потьенің мәтінінде Кони, Саваст, Казери яғни Конья, Сивас және Кайсарие [Кайсери] қалалары аталады... – И. Минаев.

89   Потьеде: «chasteaux d’evesques» [епископтардың қорғаны]. – И. Минаев.

90   Рустичано – бокаран, Потье – богеран, түсініктемелерде: bougran – жүнді мата. Бұл сөз туралы Юл өзінің баспасын-
да көлемді түсініктеме жариялады; дегенмен, терминнің мағынасы анықталмаған. Марко Полоның бокараны, жаңа
француз тіліндегі bougran [жабыстырылған мата] емесі анық. – И. Минаев.

91   Ардзинга, Ардзингал, Арсинга, Арсенга, Ардзинога, Артинга, Арчинтан, яғни, Эрзинган [Эрзинджан, түрік
Армениясының батыс бөлігінде] Эрзинганда өмір сүрген Клавихо, былай дейді: «мұнда тамаша мешіттер мен бұлақтар
көп». – И. Минаев. Клавихо, Руй Гонсалес (1412 ж. қайтыс болды), Темірге келген кастиль елшісі, Самарқанд қаласында
болып қайтқан. 1403 жылы Кадистен шығып, отанына 1406 жылы қайтты. Оның үш жылдық саяхаты туралы «ұлы
Темірдің тарихы» атты өзі өңдеген күнделік бірінші рет 1582 жылы баспадан шықты. Орыс аудармасы (испан мәтінімен
бірге) 1881 жылы «1403–1406 жж. Самарқандқа Тимур сарайына саяхат күнделігі» атымен жарияланды. – И. Магидович.

50 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

[Эрзинджан]. Онда архиепископ өмір сүреді. Сон- Ұлы Армения жерінде, сіздерге тағы да айта

дай-ақ, Аргигон мен Дарзизи92 атты қалалар да бар. кетейін, биік тау басында Нұх кемесі94 тұр.

Ұлы Армения – үлкен ел. Жазда, сіздерге ай- Өзінің оңтүстік-шығысында Ұлы Армения

тайын, осы жерге левант татарларының бір тобы Мосулмен95 шектеседі. Сол жерде христиандар,

келеді. Себебі, жаз бойы мал біткен шөбі шүйгін, якобиттер және несториандықтар өмір сүреді.

кең жайылымда емін-еркін жайылады; жаз мез- Олар туралы мен кейінірек айтып берермін.

гілінде бұл жерді татарлар мекен етіп, өз табын- Солтүстікке қарай гүржілер өмір сүреді, олар ту-

дарын жаяды, бірақ қыстамайды. Себебі мал ралы да кейінірек айтылады. Гүржі шекарасын-

қатты суық пен қарға шыдамайды. Сондықтан да майдың [мұнайдың] көзі бар әрі өте мол – ол

да, татарлар малға керекті жайылым мен шөбі майды бір дегенде жүздеген кемеге96 тиеп кете

бар жылы жерге қарай көшіп кетеді93. беруге болады. Бұл майды тағам ретінде қолда-

92   Аржирон, Арсион, Арсус, Арсирон, Ардзирон [Эрзурум]. – Дарзизи, Дарсизи, Ардзичи, Дарчизим, Дарзирим, Ар-
зис, Дарзиз (Арджиш [Эрджиш Ван өзенінің солтүстік-шығыс жағасында орналасқан]).  – И. Минаев.

93   Рамузиода қосымша: «Бір сарай бар; ол Пайпурт [Байбурт] деп аталады, күміс кендеріне бай; сарай Трепезоннан
[Трабзон] Тавриске [Тебризге] барар жолда орналасқан»... кен ошақтары солтүстік-батыс жақтағы [Байбурттан
Гюмюшанға] жерлерде жатыр. – И. Минаев.

94   Арарат тауында. Рамузиода: «Cондықтан ол Нұх кемесінің тауы деп аталады; ол кең әрі ұзын; екі күнде оны айна-
лып өту мүмкін емес. Шыңында мәңгі қар жатады, сондықтан ешкім оған шыға алмайды. Қар ешқашан соңына дейін ері-
мейді; жаңасы үсті-үстіне түсіп жиналады. Ал төменіректе, баурайға қарай қар еріген жері шұрайлы, мұнда шөп мол:
малды алыстан айдап жаяды, және мұнда ешқашан жемге тапшылық жоқ. Қар ерігендіктен, батпақ көп. Парроттан ба-
стап (1829), [Үлкен] Араратқа шықандар көп. Араратқа шығу мүмкін емес деген болжам көптеген ортағасырлық саяхат-
шыларда кездеседі. Және олардың көбі мұнда Нұх кемесі орналасқан деп айтады: Сэр Джон Мандевиль...; Гайтон [Хай-
тон]...»; Рубрук. Ол туралы Шарденге де айтылған болатын. – И. Минаев. Фр. Паррот. Дерптік (Юрилік) университеттің
профессоры (енді Тарту мемлекеттік университеті), орыс альпинисттерінің бірі. 1829 жылы Үлкен Арараттың шыңына
(5156 м. теңіз деңгейінен жоғары) шықты. – И. Магидович. «Сэр Джон Мандевиль», ойдан құрастырылған ағылшын ры-
царі, оны Льеж қаласынан XIV ғ. белгісіз француз авторы (қазір – Бельгия) жиырма жыл бойы Жақын Шығыс, Үндістан,
Орталық Азия мен Қытай елдеріне саяхаттады деп көрсетеді (1323–1343 жж.). – И. Магидович. Рубрук Гильом (Рейсбрук
Уиллем, 1220–1230 жылдар аралығында туып, шамасы,1270 жылы дүниеден өтті) француз тақуасының туған жері
Фландрия болатын, ІХ Людовик «Əулиенің» ұлы ханға жіберген елшісі (1253–1256 жж.). Оның «Шығыс елдеріне саха-
тын» орыс тіліне Плано Карпинидің «Моңғол тарихымен» бірге А. И. Малеин аударды. Шарден Жан (1643 ж. туып, XVII
ғасырдың бірінші ширегінде қайтыс болған) француз шығыстанушысы, гугенот (1681 ж. діни қудалаудың кесірінен
Англияға жер аударылған), ассириологияның негізін қалағандардың бірі, мамандығы – зергер. 1665–1670 және 1671–
1677 жж. сауда жүргізу мақсатымен Иран арқылы саяхат жасаған (Иранда бес жыл тұрды). Екінші саяхат кезінде Иранда
маңызды археологиялық олжалар тапты, ал оның серігі, француз суретшісі Грело оның нұсқауымен бірқатар құнды су-
реттемелер жасаған. – И. Магидович.

95   Рамузиода: Меридин тіркескен. – И. Минаев. Мардин, қазіргі кезде оңтүстік-шығыс Түркиядағы аттас уәлаяттың
орталығы. – И. Магидович.

96   Рамузиода кемелердің орнына: «түйелер» деп тұр. Бұл жерлердегі петролея [мұнай] туралы Р. Монтекроче (Баккер,
299) айтады. Рамузионың мәтінінде мұнайдың емдік қасиеті кеңірек анықталады. Жақпа май ретінде оны адамдар
көптеген ауырулардан қарсы қолданған. Барбаро (Рамузио, ІІ, 109) оны түйелерге жағатын дәрі ретінде көрсетеді. –
И. Минаев. Барбаро Джозафато (XV ғасыр), Шығыс Еуропа мен Батыс Азияға сапар шеккен венециялық саяхатшы.
Оның саяхаттарының сипаттаулары барған жерлерінің тарихы мен тарихи географиясы үшін құнды дерек көзі болып та-
былады. Əсіресе, сауда және дипломатиялық мақсаттармен көп жылын өткізген Иран туралы жинаған деректері
маңызды. – И. Магидович. – Рамузио верно заметил неуместную подмену паронимов: лат. cameli, ит. cammello, фр. cha-

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 51

нуға болмайды. Оны тек отқа тамызуға, не бол- және ел ішінде оны тек отқа тамызу үшін пайда-
маса, қышыма қотыры бар түйелерге қолдануға ланады. Ұлы Арменияны қойып, гүржі жері ту-
болады. Майды сатып алушылар алыстан келеді ралы айтып берейік.

ХХІІІ ТАРАУ
Мұнда Гүржі патшалары мен олардың істері сипатталады

Гүржі елінде патша әрдайым97 Дәуіт-Мәлік алғанда, осы елдің үстін кесіп өте алмаған. Себе-

деп аталады, [французша] Дәуіт – патша деген бі, жолдары тар әрі қауіпті: бір жағында теңіз,

сөз; ол татарларға бағынады98. Бұрын осы жердің екінші жағында биік таулар мұнартады. Сол тау-

патшалары туғанда, оң жақ иығында99 қыранның ларды атты жолаушы асып өте алмайтын. Тау

белгісі болған-мыс. мен теңіз арасындағы жол өте тар. Арасы небәрі

Гүржілер көрікті, батыл адамдар, құралайды төрт льеге101 созылады. Бірнеше адамның өзі бұл

көзге атқан мерген және шайқастарда мықты жа- жерде бүкіл әлемге қарсы тұра алады. Сол себеп-

уынгер. Олар грек дін жолын ұстанатын христи- ті де, Ескендір осы жерден асып өте алмаған.

андар. Шаштарын [католиктік] дін қызметкерле- Жау шауып, арттан шабуыл жасамауы үшін ол

рі100 секілді қысқа қылып қырқады. осы араға мұнара салдырып, қамал тұрғызады;

Ескендір Зұлқарнайын батысқа қарай бағыт ол жерді Темір қақпа102 деп атаған. «Алексан-

meau “верблюд” на тюрк. keme “корабль”. – А. Г.

97   Потьенің мәтінінде бұл сөз жоқ. Потье өте дұрыс байқау жасайды, (I,39 б., 1 т.) бұл ат Грузия тарихында француз
тарихындағы Людовик сияқты жиі қайталанады. Марко Поло, 1269 жылға дейін өмір сүрген V Давидті айтуы мүмкін
(Ханыковты қар. 397 б.). Осы жерде Марко Поло қолданған арабтың «мелик» сөзі, гүржілерден емес, моңғолдар мен
арабтардан алынған деп ойлауға негіз бар. – И. Минаев. И. Минаев сілтеме жасайтын мақаладағы Н.В. Ханыковтың
қателігі немесе нақтыланбағаны: Марко Полода елді 1247–1270 жылдары басқарған VII Давид Улу туралы немесе Тама-
ра патшайымның немересі, 1259 жылы моңғолдарға қарсы көтерілістің басында тұрған Грузия патшасы (1247–1293) –
Давид Нарини туралы айтылады. – И. Магидович.

98   Рамузиода былай берілген: «облыстың жартысы татар патшасына, ал қалғаны өзінің беріктігі арқасында Давид
патшаға бағынған. Осы облыстағы ормандардың барлығы шамшатты». – И. Минаев.

99   Юл осы туралы келесіні айтады: Оның иығында кішкене крест белгісі бар, «factus est principatus super humerum
ejus», [латын. «оның көмегімен билеуші болды»], және оның қабырғаларының барлығы бөлінген емес қосылғанын айта-
ды. Басқа жерде, ол осы ғажайып туралы ханға қызмет етіп жүрген адамдардан сұрастырған соң, өз ойын өзгерткені
көрсетіледі». Бұл жерде [Юлдың дәйексөзінде] Иверияның патшасы Александр туралы айтылады. Деректер XVII ғ. бі-
рінші жартысында Грузияда болған миссионер [Кристофоро] Kacтеллидің қолжазба естеліктерінен алынған. Қолжазба
Палермоның қалалық кітапханасында сақтаулы тұр. – И. Минаев.

100   Бартолидің мәтінінде: «е i cavagli hanno piccoli al modo de’greci» [«гректердікі секілді, жылқылары да кішірек»]. Аудар-
машы cheveux [шаш] chevaux [жылқымен] шатастырған. – И. Минаев (Осыған Бальдели нұсқаған болатын, І.12. – В. Бартольд).

101   Бартолидің мәтінінде: «төрт жүз лье, яғни ХІІ миль». Рамузиода: «төрт миль», quattro miglia. –
И. Минаев. Ортағасырлық миль – ⅓ лье, 1½ шақырымға шамалас. – В. Бартольд.

102   Жабайылардың Парсы еліне шабуылының алдын алу үшін Ескендір салған Темір қақпа туралы Рубрук та айтады.
Гайтон (Баккер, 171) және Р. Монтекрочеден (сол жерде, 288) қар., Номудтардың еліндегі Александрдың қорғаны туралы
Вамбери мен О’Донован баяндайды («Орта Азияға саяхат», орыс аудармасы. СПБ., 1865, 30 бет. – В. Бартольд.). – И. Ми-
наев. Темір қақпа (Каспий қақпасы), оңтүстік-шығыс Дағыстандағы тар өткел, Үлкен Кавказдың шығыс сілемі мен Кас-
пий теңізі және Дербент қаласының маңы. Ескендір Зұлқарнайын жасағының ешбірі осы өңірге дейін жетпеген. – И. Ма-
гидович. Иомудтар – түрікмен тайпасы, Түркменияның батыс бөлігінде, Əму-Дарияның (солтүстік шығысында)

52 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дрия» кітабында103 бұл жер туралы екі таудың Татарлар да бұл елді біржолата бағындыра

арасында Ескендір татарларды абақтыға жапқан алмаған.
Осы жерде әулие Леонард атындағы әйелдер
деп айтылған; ол татарлар емес, құмандар104 мен
басқа тайпалар болатын. Ол кезде татарлар бол- ғибадатханасы106 бар. Сол ғибадатханадан мына-
дай бір ғажайыпқа куә боласың: тау суынан жи-
маған. налатын үлкен көл107 бар; көлдің жанында киелі
Бұл елде қалалар мен ескі қалашықтар же- Леонард атындағы шіркеу тұр. Таудан ағып келе-
тін суда, әншейінде, үлкен-кіші балық атаулы
терлік; жібек мата көп, жібек пен алтын маталар мүлдем көзге түспейді; ауыз бекітудің бірінші
осы елде тоқылады; мұндай әдемі маталарды еш күнінен бастап, ауыз бекіткен барлық күндері
жерден көрмейсің. Бұл жерде әлемдегі ең жақсы

ақсұңқарлар105 мекендейді. Мұнда не бір нәрсе- киелі сенбі мен таңғы Пасхаға дейін балық көбе-
лер баршылық. Халық сауда-саттық, қолөнер йеді. Ал басқа кезде балық мүлдем болмайды108.
кәсібімен айналысады. Таулар, сайлар, қамалдар Сіздерге айтып өткен тау басындағы теңіз

жетерлік. Глевешелан109 деп аталады; оның ұзындығы жеті

сағасынан Горган өзеніне дейінгі аралықты (оңтүстік-батыста) мекендеген. Қазіргі уақытта иомудтердің жартысы
түрікмен ұлтына сіңіп кетті (Түрікмен КСР кезінде) жартысы солтүстік шығыс Иранда, Атре және Горган өзендерінің
алаптарында өмір сүреді. – И. Магидович. Вамбери Арминий (1832–1913), венгер шығыстанушысы. (лингвист-
түркітанушы, этнограф және тарихшы), Иран мен Орта Азияға саяхат жасаған. Оның «Шығыстың өмірі мен әдет
ғұрыптарының очерктері» (1877) және Бохара [Бұхараның] немесе Трансоксанияның [Мәуренахрдың] тарихы, ежелгі за-
маннан қазіргі уақытқа дейін» (2.тт, 1873) кітаптары орыс тіліне аударылған.

103   Александрия (Александриада), Ескендір Зұлқарнайын туралы грек повесі ІІ ғасырдың соңы, немесе б.з. ІІІ ғ. ба-
сында бірнеше рет грек тіліне, еуропа елдерінің басқа тілдерінде өңделіп, шығарылған болатын: бірқатар ортағасырлық
поэмалар, повестер мен Ескендір Зұлқарнайын туралы рыцарлық романдар бар. Рустичано мәтінінде «Александрияның»
қай нұсқасы туралы айтылғанын анықтау қиын. – И. Магидович.

104   Құмандар (командар) басқалай айтқанда қыпшақтар, түркі халықтарының бірі. ХІ ғасырдан бастап, шығыста Ер-
тістен батысқа қарай, Балхаш өзенінің алқабынан Днепрге дейін, Дешті-Қыпшақ деп аталатын ұлан-ғайыр дала мен
шөлді аумақтарға көшіп жүрді. ХІІІ ғасырдың бірінші жартысында (1219–1236 жж.) қыпшақтарды өздеріне бағындырған
моңғолдар осы территорияны басып алған, бірақ көп ұзамай ассимиляцияланған. – И. Магидович.

105   Рамузиода «avigi деп аталады» (Балделлиде ІІ, 29 – arigi). – И. Минаев.

106   Рамузиода «di monachi» (яғни, ерлер ғибадатханасы). – И. Минаев.

107   Рамузиода «айналасы төрт күндік жол». – И. Минаев. Юлдың айтуы бойынша бұл анықтамаға Эриваниден [Ере-
ваннан] солтүстік батысқа қарай тек Севан көлі ғана сәйкес келеді. Мұнда айтылғанға ұқсас аңыздар бірнеше көлдер ту-
ралы қайталанады; Ханыковтың ойынша, бұл қар ерігендіктен судың көтерілуіне байланысты болған. Мұндай құбылыс
ораза кезіне жиі түседі. – В. Бартольд.

108   Рамузиода: «көл il lago Geluchalat» деп аталады. – И. Минаев.

109   Рамузиода теңіз di Abaccu деп аталады. Көлемі екі мың сегіз жүз миль; ол өзенге ұқсайды және басқа теңізбен бай-
ланыспайды; онда тамаша қалалары мен қамалдары бар аралдар көп; мұнда Персияны тонаған татарлардан қашып кел-
ген халық тұрады; халық өзін қауіпсіз сезінетін аралдар немесе тауларда паналаған. Елсіз аралдар да бар. Теңізге құятын
өзендердің сағасында балық мол, әсіресе, бекіре, арқан балық және т.б. үлкен балықтар бар. – Аталуының нұсқалары:
Глевешалан, Гелукелан, Жеушелан, Глебаш, Желюш, Чекикелан, Гелукерар, Джелукелаз, Гебакела, Джелуке, Желушалат
[және т.б.]. Бұл атауда gelle сөзіндегідей, Гилян ауылының аты тұрғаны анық. Гилян теңізі мен гилян жібегі туралы ай-
тылады (яғни, Каспий) – И. Минаев. Абакку, XIV ғ. басқа мәтінде – Абако – Баку қаласы. Марди-ди-Абакку – Бакин теңізі,
яғни, Каспий. Марко Поло «Кітабының» француз түсініктемешісі Анди Кардьенің көрсетуі бойынша Азия бойымен

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 53

жүз миль; ал келесі теңізге110 дейін осы жерден рін112 әкеп алды. Бұл жерден желл113 деп атала-
он екі күншілік жол жүру керек. Бұл жерде Еф- тын жібек мата әкелінеді.
рат және басқа өзендер111 ағады; ал айналаның Арменияның солтүстіктегі шекаралары ту-
бәрі тау мен құрлық. Генуялық көпестер ол жер- ралы айтып бердік. Ал енді оңтүстік-шығыстағы
ге жақында ғана жүзіп бара бастады; өз кемеле- шекаралар туралы айтайын.

ХХІV ТАРАУ
Мұнда Мосул сипатталады

Мосул114 дегеніміз үлкен патшалық, онда көптеген халықтар тұрады. Атап айтқанда115, мұ-

1318–1330 жж. Қытайға дейін саяхат жасаған францискандық монах Одерико Порденоне кейде Каспийді «Бакук теңізі»
деп атайды. – И. Магидович. Гилян, Иранның тарихи облысы, Каспийдің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан, күні
бүгінге дейін Ирандағы жібек шаруашылығының негізгі аймағы болып табылады.  – И. Магидович. Юл мәтініндегі жібек
«гелле» (ghelle) деп аталады, басқа мәтіндердегі атауы да осыған ұқсас. (Минаевтағыдай «желл» емес). Кордье seta ghella
(гиляндық жібек) сөзі танымал италияндық сауда нұсқаулығында, яғни Франческо Бальдуччи Пеголотти 1340 ж.
құрастырған Азияға жол көрсеткішінде кездесетінін айтады. – И. Магидович.
110   «any other sea» («кез келген басқа теңіз») Юл бұл тіркесті дұрысырақ аударады, себебі, Каспийден бірдей аралықта
Қара теңіз бен Парсы шығанағы орналасқан.
111   Рамузиода: «Осы Абакку теңізіне Гердиль (Herdil), Гейкон (Geichon), Кура, Аракс және басқа да үлкен теңіздер
құяды. – И. Минаев. Юл Рамузио мәтінінде осы оқылуды бермейді. И.Минаев пен Бартольд қандай өзендер екенін, яғни,
«Жейхун» мен «Еділ» екенін түсіндірмейді. Дегенмен, Рамузиода Əму-Дария мен Еділ туралы айтылғаны белгілі.
Италяндық түпнұсқадағы Geichon атауын Гейкон (Минаевтағыдай) деп емес, Жейхун деп берген дұрысырақ. Ол Əму-
Дарияның арабша аты – Жейхунға сәйкес. Бірақ, бұл өзен Каспийге емес, Аралға құяды, ал ол туралы Марко Поло да,
ортағасырлық батысеуропалықтар да мүлдем білмеген. (өзен туралы тек араб авторларында ғана Х ғ. басынан бастап кез-
деседі) ал жаңа заманда Əму-Дария (немесе оның сағасы) Каспий теңізіне құяды деген түсінік XVIII ғасырға дейін (1715
ж. Бекович-Черкасскийдің орыс экспедициясына дейін) болды. – И. П.Магидович.
112   Юлдың айтуы бойынша Каспийге апаратын генуялық жолдар туралы дерек өте аз сақталса да, Марко Полоның
көрсетуі күмән тудырмайды және 1375 жылғы белгілі каталондық картадағы Каспий маңы бекеттерінің көптігімен
дәлелденеді. Генуялықтар өз кемелерін Каспийге тек жақсы танымал жолдар арқылы ғана апара алды (ең болмағанда Х
ғ.): Қара және Азау теңізі – төменгі Дон – өзенаралық сүйретпе жол – төменгі Еділ. – И. Магидович.
113   Рустичано: желл; латын аудармасында: гелле; Потьеде: жеель; Бартолиде: геле; Рамузио: геллье. «Бұл аймақта та-
маша қала Тифлис бар; айналада христиандар, армяндар, гүржілердер, аздаған сарациндер мен еврейлер тұратын
қамалдар мен ауылдар баршылық. Осында жібек пен басқа да маталарды жасайды; халық қолөнермен айналысады және
татарлардың ұлы патшасына бағынады» (Рамузио). – И. Минаев.
114   Мосул, Мозюль, Мансул, Мезюль, Монсул, Моксул осы кезеңде моңғолдарға бағынышты еді. – И. Минаев. Мосул
(Рашид әд-Динде Мавсиль) Тигрдің орта ағысындағы күні бүгінге дейін Жоғары Месопотамияның басты қаласы (қазір –
солтүстік Ирак). Мосул мемлекетін (Мавсиль) XIII  ғ. ортасында Хулагу хан басып алған. Мосулдың соңғы ханы қарт ата-
бек Бадр ад-Дин Лулу (1165–1261) Хулагумен одақ құрып, оның сеніміне кірген; бірақ оның ұлы және мұрагері, мелик
Салих Хулагуға қарсы көтерілісті бастап, меликтың қанын төкпеуге уәде берген моңғол қолбасшысынан жеңіліс тауып,
бағынады. Елханның өз уәдесінде тұрғаны туралы Рашид әд-Дин былай баяндайды: «Хулагу хан Салихқа қатты ашулан-
ды, оны сыртынан құйрық маймен қаптап, киізбен орап, мықты арқанмен байланған күйі жазғы күннің көзіне тастауды
бұйырды. Бір жұмадан кейін, майға құрт түсіп азаптан жан тапсырғанша бейшараны тірідей жей бастайды. Оның үш жа-
сар ұлы бар еді; Баланы Тигр өзенінің бойында қақ айырып тастау үшін Мавсилге (Мосулға) жібереді. Денесін ескерту
ретінде қаланың екі жағына іліп қояды» (Рашид әд-Дин «Жылнамалар жинағы). – И. Магидович.
115   Латын аудармасы: «ad plagam orientalem in confinio majoris Hermeniae» [Ұлы Арменияның шекарасының шығыс
жағында]. – И. Минаев.

54 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

сылман-арабтар және басқа да халықтар бар. риандар мен якобиттер.Мосулдық118 деп атал-
Олар христиан дінін ұстанады. Бірақ, Рим Шір- атын барлық жібек мата мен алтын мата осы жер-
кеуінің толық талаптарына сай емес, біраз нәр- ден шығады. Тағы да бір айта кетерлік жайт –
сеге жеңілдік береді. Бұларды несториандықтар қымбат дәмдеуіштерді көптеп, тіпті үйіп әкеле-
және якобиттер116 деп атайды. Олардың өз патри- тін барлық бай көпестер осы патшалықтан шық-
архы бар; ол жатолик117 деп аталады. Сол патри- қан, және оларды мосулдықтар119 деп атайды.
арх архиепископтарды, епископтарды, аббаттар- Тауларында кардтар120 өмір сүреді; олар хри-
ды [ғибадатханалардың басшыларын] және өзге стиандар – несториандар мен якобиттер; алайда,
де тұлғаларды [рухани тұлғаларды] тағайындай- араларында Мұхаммедке сыйынатын сарацин-
ды. Ол Үндістанның, Катайдың барлық елдеріне, дер де бар. Ол адамдар батыл әрі қатігез. Жолын-
Бодакқа [Бағдадқа] Рим апостолы [папа] жібере- да кезіккен көпесті тонау үшін ойланып жатпай-
тіндей дін қызметкерлерін жібереді. Мен сіздерге ды121. Мосулды қойып, Бодак деп аталатын үл-
айтқан осы жердегі барлық христиандар – несто- кен қала туралы айта кетсек.

116   Несториандықтар – 431 жылы үшінші бүкіл әлемдік Эфес соборында еретик саналып, православ шіркеуінен
аластатылған константинопольдық патриарх (428-431 жж.) Несторий (450 ж. қайтыс болды) негізін салған шығыс
христиандық діни ілімнің ерушілері. Оның пайымдауынша: «Христостың пенделік және Құдайға тән табиғатын ажырату
керек, Иса Мәсіх Құдайға айналған адам; сондықтан Несторий Мәриямға Құдай Ана атауын беруге қарсы болатын»
(Ш. Диль. История Византийской империи. – М., 1948, 25 б.). Марко Полоның Азияда несториандардың ілімін таратқаны
туралы айтуы шындыққа келеді. Қазіргі кезде осы діни сенімнің ерушілері аздаған ассириялықтардың (айсорлар) ара-
сында бар. Ең алдымен солтүстік Иракта. – И. Магидович. Якобиттер (яковиттер), дінбұзар деп айып тағылып, 451 ж.
бүкіл әлемдік Халкидондық соборда православтық шіркеуден аластатылған шығыс христиандық діни ілім, монофизит-
терден бөлініп шыққан ағымның ерушілері. Олар Христостың біртұтас (monos) табиғаты (physis) туралы, яғни оның
бірыңғай құдайға тән болмысы туралы үйрететін, православ шіркеуіне қарағанда Христостың екі жақты болмысын мо-
йындайды. – И. Магидович.

117   Католикос. Латын аудармасы: Jatolior [оқылуы: ятолиор]; Потье: Atolic; Бартоли: Jacolic; Рамузио: Jacolit [атолик,
жаколик, жаколит]. – И. Минаев.

118   Латын аудармасы: мезелли; Потье: мозолен; Бартоли: мозолини; Рамузио: мосулини, муслин; атауы осы қаланың
атына байланысты қойылуы мүмкін. Дегенмен, бұл атпен тек осы матаны ғана атай бермеген. – И. Минаев.

119   Латын аудармасы: месалини; Потьеде: мозолен; Бартоли: мозолин; Рамузио: мосулини. Марсден мен Бартолидің
пайымдауынша (мослем немесе мұсылман сөзінің ұқсастығынан қателік кетуі мүмкін) сөздің бұрмалануы мүмкін. По-
тье, мозоленді «Мосул елінен» дегенді білдіреді десе, Юл келесіні айтады: «папа IV Иннокентидің (1244)
доминикандықтарға арналған Палестинаға хатында шығыс христиандардың әртүрлі топтары анықталады: якобиттер,
несторийлер, гүржілер, гректер, армяндар, марониттер мен мозолинилер». – И. Минаев. Марониттер, монофелиттердің
ресми шығыс христиандық діни сенімінің ерушілері, бұл сенімді провославие мен монофизит дініндегілерді бітістіру
мақсатымен 638 жылы византиялық император Иракли қалыптастырады. Кейінірек, бұл дін 680–681 жж. бүкіл әлемдік
Константинополь соборында жоққа шығарылды. Морониттердің монофелиттік діни сенімінің негізін шіркеу аңызында
VII ғ. «патриарх Марон» қалады. Орта ғасырларда морониттер Жақын Шығыстың бірнеше қалаларында таралған бола-
тын. XVI ғасырдан бастап, олар Рим папасының діни билігін мойындайды, дегенмен, діннің кейбір өзгешеліктерін
сақтаған. Қазіргі уақытта бірнеше мың марониттің басты қонысы Ливанда. – И. Магидович.

120   Бұл атау Бартолидың латын аудармасында кездеседі. Потьеде – кард; Рамузиода – курди, яғни күрдтер. Кейінгі сая-
хатшылар осы сипаттамамен келіседі. Р. Монтекроче оларды куртр деп атайды. Ал парсының «куртр сөзінің мағынасы
французша қасқыр сөзіне сәйкес келеді» деген (Баккер, 300). Осы этимология бойынша (қате) курд қасқыр дегенді білді-
реді. [ал шын мәнінде] курт парсы сөзі емес, түрік сөзі. Парсыша қасқыр – гург. – И. Минаев.

121   Рамузиода тағы: «Осы облыстан кейін Мус пен Меридин [Муш пен Мардин] деп аталатын басқа облыс бар; осы

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 55

ХХV ТАРАУ
Мұнда үлкен Бодак [Бағдад] қаласын қалай

алғаны туралы баяндалады

Бодак122 – үлкен қала. Римде әлемдегі бар- жол. Үндістанға бағыт алған көпестер сол өзен
лық христиандардың басшысы тұратыны сияқ- арқылы Киси124 қаласына дейін түседі де, Үнді
ты, бұл қалада әлемдегі барлық сарациндердің теңізіне шығады. Дәл осы өзенде сіздерге айта
халифы өмір сүреді. Қаланың ортасында үлкен кетейін, Бодак пен Киси арасында, Басра125 атты
өзен [Тигр] ағып жатыр; сол өзенмен Үнді те- үлкен қала бар. Қаланың айналасы шоқ-шоқ
ңізіне [Парсы шығанағына] қарай төмен түсуге тоғай. Сол жерде әлемдегі ең тамаша құрма же-
болады. Өзен арқылы тауар тиеген көпестер іл- місі өседі.
гері және кейін өтіп жатады. Бодактан Үнді те- Бодакта түрлі жібек пен алтын маталар то-
ңізіне дейін біле білсеңіздер, он сегіз күншілік123 қылады: нассит, нак, кремози126; ол маталардың

жерде мақта көп өседі, одан бокасин мен басқа да әртүрлі маталар жасалады. Мұнда қолөнершілер мен көпестер тұрады,
олардың барлығы татарлардың патшасына бағынады». – И. Минаев. Муш (қазір түрік қаласы) Армян таулы өлкесінде,
Ван өзенінен батысқа қарай, Қарасу өзенінің алқабында (Ефраттың жоғарғы жағында), Мардиннің солтүстігіне қарай
175 км жерде және соңғысынан Армяндық (Шығыс) Таврмен бөлінген. Осы екі қала XIII–XVI ғасырлардың белгілі бір
кезеңінде Рамузио мәтінінде айтылған бір облыс әкімшілігіне кіруі мүмкін; бірақ, мұндай бірлестік туралы басқа тарихи
куәгерліктер сақталмаған. – И. Магидович.
122   Бодак, Бодаш, Бодае, Бода, Балдах, Балдатум, Балдахум, Балдакум, Балдак (латын аудармасында: «қасиетті жазба-
ларда Сузами деп аталатын»); яғни Бағдад... – И. Минаев.
123   Рамузиода былай оқылады: «он жеті күн». – И. Минаев.
124   Кизи, Куйши, Кис, Чизи, Хизи, Ашизи, Куинси, Альшис (бұл жерде Латын аудармасында Лираска былай қосады:
«бұл мемлекетте және оның қалаларында әлемдегі ең үздік желаяқтар дүниеге келеді»), яғни, Киш деп аталатын аралда
орналасқан қала. Қала Якуттың айтуынша көрікті әрі бақшалары көп. Мұнда Үндістаннан немесе Фарсыдан [Персия]
келе жатқан кемелер тоқтайтын немесе кері қайтатын. Ол омандық билеушінің иелігінде еді. Мұнда маржан ауланатын.
Марко Поло Киш туралы «жеке таныстығының негізінде» баяндамайды, немесе, айтылған ақпараттың қателігін оның
баяндауының қысқалығымен түсіндіруге болады: Киш Тигр жағасында емес, Парсы шығанағындағы аралда орналасқан.
– И. Минаев. Қазіргі карталарда бұл арал Кейш, Кейс деп аталады. Якут (1179–1229) – көрнекті араб географы-энцикло-
педияшысы, көптомдық «Географиялық сөздіктің» авторы. – И. Магидович.
125   Баскра, Бастра, Бассара, Базера, Балсара.
126   Потьеде: назиш, нак, кермезис. Рамузиода: дамасктар [өрнекті мата мен барқыт]. Сол жерге тағы қосылған:
«Үндістаннан алынған маржан христиан елдеріне жеткізіліп, көп жағдайда Балдахта тесіледі. Осы қалада Мұхамед заңы, нек-
романтия, физика, астрономия, геомантия мен физиогномика зерттеледі». Насиджды Ибн-Батута Нак деп те атайды. – И. Ми-
наев. Кремози немесе кермезис, – парсыша кермез сөзінен шыққан матаның аты (матаға түс беретін жәндік Quercus cocciferа
атты емен ағашында мекендейді); бізде кармозин деп аталатын бұл мата тек түсімен ғана емес сондай-ақ, сапасымен де
өзгешеленеді [Даль сөздігінде – жұқа, жарқын, алқызыл шұға]. Юл де осыны айтқан: материя бастапқыда қызыл түсті бола-
тын, бірақ, бұл атаумен бірдей сападағы басқа да маталарды атайтын болған. – И. Минаев. Некромантия – өлілерді дұғалау
мен бал ашу үшін шақырудың сиқырлы «өнері». Геомантия – сиқырлы фигуралар мен белгілер, жердегі сызықтар арқылы бал
ашу. Физиогномика – адамның бет әлпетіне қарап мінезін анықтау туралы «ғылым» («адамның жүзі – жанының айнасы»);–
И. Магидович. Ибн-Батута, дұрысырақ Ибн-Баттута – ұлы араб саяхатшысы, Танжерде туған.; көп жылға созылған жер шар-
лауы кезінде Солтүстік Африка, Африканың теңіз маңындағы аймақтарынан Мозамбик бұғазына дейін, Батыс Азияның
барлық елдерін, Шығыс Еуропаны, Орталық Азияны, Үндістанды және Тропикалық Азия мен Қытайдың бірқатар аралдарын,
ал кейініректе Сахараны басып өтіп, (Тимбукту қаласындағы) Сенегал және Нигер өзендеріне дейін жетті. – И. Магидович.

56 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

бетіне әртүрлі үлгідегі аңдар мен құстардың су- жасап, оны күшпен алған. Бұл ұлы іс болатын.

реті салынған127. Жаяу жүргіншілерді санамағанда, Бодакта жүз

Бұл бүкіл елдегі ең атақты әрі ең үлкен қала. мың атты жауынгер болған. Алау қаланы басып

Бодак [Бағдад] халифында, шынымды айтсам, алған соң, халиф мұнарасын ашады, мұнара ал-

алтын, күміс және асыл тастар бәрінен де көп128. тын-күміс пен өзге де байлыққа толы екен; адам

И. Т. бері 1255 ж. қазіргі кезде билік ететін баласы осыншама байлықты бір мезгілде ешқа-

патшаның ағасы, татарлардың ұлы ханы Алау шан, ешқандай жерден көрген емес. Алау сол

[Хулагу] үлкен әскерімен келіп, Бодакқа шабуыл байлыққа қарап таң қалыпты129. Халифты ша-

127   Бұл сөйлем Потьенің мәтінінде баспаға беруші араб, мұсылмандар жануарларды өзінің маталары мен басқа да

бұйымдарында бейнелемеген деп ойлағандықтан шығарылған болатын. Бірақ, бұл ақпарат Рамузионың мәтінінде

қайталанған, онда Бағдадта әртүрлі жануарлардың пішіні бейнеленген дамаск пен барқыт жасалғаны айтылады. – И. Минаев.

128   Рамузиода халиф туралы оқиға бөлек тарауда баяндалады. Тарауда былай айтылады: «татар бектері билігін жүргізе

бастағанда төрт ағайынды болған: Мангу атты үлкені астанада патшалық ететін; көп күш жұмсап Катай [Қытай] мен басқа

да көрші елдерді өзіне бағындырған, дегенмен, мұны қанағат қылмай, одан да зорын қалады. Осылайша бүкіл әлемді

өздеріне бағындырып, төртке бөлуді шешті: осы мақсатпен бірі шығысқа, екіншісі оңтүстікке, қалғандары басқа елдерге

кетті. Олардың бірінің Улаудың [Хулагу] жолы оңтүстікке түсті. Хулагу қалың қол жинап, облыстарды өзіне бағындырып,

1250 жылы Балдах [Бағдад] қаласына жетті. Қаланың үлкен қамалы мен адам көптігін біліп, қаланы күшке қарағанда

қулықпен алған дұрысырақ деп пайымдады. Оның жаяу әскерін санамағанда жүз мың салт аттысы болды. Қаладағы ха-

лиф пен оның халқына әскер саны аздай көрінді. Қалаға жақындамай тұрып Хулагу әскердің жартысын қаланың басқа

жағына, ал бір бөлігін қарсы бетіндегі орманға жасырды, қалған әскерімен қаланың қақпасына келіп жетті. Халиф аз ғана

әскерді көріп, мұны елемеді. Құдайдың жазғанына сеніп, әскерді талқандау үшін өз адамдарымен бірге қаладан асығыс

шығып кетті. Мұны көрген Улау, шегінгендей болып, жауды ағаштар мен орманды қорғанда жасырылған әскерге алдап

апарды; осылайша жау қоршауда қалып талқандалды, ал халиф пен қала алынды. Хулагу Бағдатты кейінірек 1258 жылы

жаулап алды. Бағдатты жаулап алуы және соңғы аббасидтің трагедиялық өлімі туралы басқа да ортағасырлық саяхатшы-

ларда айтылады: Гайтон [Хайтон] (Баккер, 182); Рикольдо Монтекроче (295), Ол туралы Жуанвиль және Пахимер айтады,

Оссон, ІІІ, 244б. Рашид әд-Динде [ІІІ, 33–35 б.] бұл толықтырулар кездеспейді. Дегенмен, Оссонда келтірілген Никби мен

Гаммердағы Вассаф деректері [«Елхандардың, яғни Персиядағы моңғолдардың тарихы, Дармштадт 1842–1843 (Hamm er-

Purgstall, «Geschichte der Ilhane»)]. Армян тарихшылары мысалы, Магакия, соңғы аббасидтың өлімі туралы егжей-тегжей

айтады. (Патканов басылымын қар., 28 б.) Варданның айтуынша, Хулагу халифты өз қолымен өлтірген. – И. Минаев. Ху-

лагу хан өлім жазасына кескен соңғы аббасид – Бағдад халифы Мустасим. Ол Мұхаммед пайғамбардың ағасы Аббас не-

гізін қалаған араб династиясының (750–1258) ресми есеп бойынша 37-халифы. Жуанвиль Жан (1224–1317), француз жыл-

намашысы, 7-крест жорығының қатысушысы. 1309 жылы аяқталған «Жан сир де Жуанвильдің мемуарлары немесе нағыз

христиан королі Əулие Луидің тарихы мен жылнамасы» (Людовик ІХ) кітабының авторы. Бұл автор Бағдат оқиғасын өз

көзімен көрмеген және өзінің «Мемуарларының» осы бөлігінде сенімді дерек бере алмайды. Пахимер Георгий (1255–

1308), Михаил Палеолог VIII (1261–1282). Византиялық империяны қалпына келтірген дәуірде өмір сүрген византиялық

тарихшы. Магакия (Магакий) – ХІІІ ғ. армян тарихшысы. «ХІІІ ғ. инок Магакияның моңғолдар тарихы» кітабының авто-

ры. Вардан Аревелци (1201–1289), ұлы армян тарихшысы. К. Патканов өзінің «Армян дереккөздері бойынша моңғол та-

рихы» еңбегінде Вардан мен Магакияның кітаптарын қолданған. Рашид ад-Дин бойынша, Хулагу соңғы Бағдад халифын

өз қолымен өлтірмей, бұл істі бес моңғолға тапсырған. – И. Магидович.

129   Рашид ад-Дин бойынша (ІІІ, 44 б.), Хулагу хан, халифтың сыйға тартқан «екі мың шапан мен он мың динарына

[күміс ттиоылмна, д8ы1/2. грамм күміске жуық], сирек кездесетін заттарына, асыл тастармен көмкерілген әшекейлер мен маржанға
көңілі Хулагу хан сыйлықтарға ықылас білдірмеді, барлығын сонда тұрғандар мен әмірлерге сыйға беріп:

«Сенің жеріңдегі байлық менің қызметшілеріме тиесілі, ал сен көмілген қазыналар туралы айт, олар қандай және қайда».

Халиф сарайдың дәл ортасында алтынға толы суайдынның барын мойындады. Оны қазғанда, ол әрқайсы жүз миткаль

болатын сары алтынға толы болып шықты [салмақ өлшемі, шамамен 41/4 грамм]. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 57

қыртып алып, оған: «Халиф, сен осыншама зынаңды қатты ұнататын едің ғой, ендеше, бұдан
байлықты не үшін жинадың? Бұл байлықты не былай саған енді ешқашан одан басқа азық бол-
істемексің? Əлде сенің жауың екенімді, үлкен майды!»  – деген екен.
әскерімді алып, сені жоюға келе жатқанымды Мұнараға қамалғаннан соң, халиф төрт күн-
білген жоқпысың? Егер мұны білсең, неліктен нен кейін өлген екен130.
осы байлықты өзіңді де, сенің қалаңды да қорғап Егер өз елі мен халқын қорғап беру ақысына
беретін атты және жаяу әскерге таратпаған- жауынгерлеріне таратып бергенде, Халиф хал-
сың?», – деп сұрапты. қының алдында абыройлы болар ма еді, тонауға
Халиф не деп жауап қайтарарын білмей, үн- түсіп, мұндай масқара өлім құшпас па еді.
дей алмай қалыпты. Сонда Алау тағы да: «Өз Одан кейін басқа халиф мүлде болмаған131.
байлығыңды жақсы көретініңді байқадым ха- Мен сіздерге олардың істері мен әдет-ғұ-
лиф, оны өзіңе қайтарып беремін, ауқатың осы рыптары туралы тағы да айтып берер едім, бірақ
болсын», – деген екен. Алау халифты дәл сол ұзаққа созылар түрі бар. Сондықтан, бұл әңгі-
мұнараға жауып тастап, оған су мен тамақ бер- мені есте қаларлық ғажайып хикаятты жалғас-
меуді бұйырыпты. «Халиф, – деген екен оған – тыру үшін біраз қысқартайын.
өз байлығыңды қалағаныңша қорек қыл, қа-

ХХVІ ТАРАУ
Мұнда Торис [Тебриз]132 атты айбынды қала туралы сипатталады

Торис133 дегеніміз Ирак134 еліндегі үлкен қа- лы айтып берейін. Торис халқы сауда һәм қол-
ла; ол жерде басқа да қалалар мен қалашықтар өнермен айналысады; бұл жерде өте қымбат ал-
көп. Бірақ Торис бүкіл облыстағы қала біткеннің тын, жібек маталар әзірленеді. Торис жақсы жер-
ең жақсысы. Сондықтан, сіздерге осы қала тура- де орналасқан; мұнда Үндістаннан, Бодактан

130   Рашид ад-Дин бойынша (ІІІ, 45 б.), 1250 ж. 28 ақпанда халифты алтынның қай жерде жатқанын көрсеткеннен кейін
бес күн өткен соң «үлкен ұлымен және бес қызметшісімен бірге өлтірді». – И. Магидович.
131   Потье мен Юл басылымында осыдан кейін халифтың христиандарға қарым-қатынасы туралы хикая берілген.
ХХVII тарауды қар. – В. Бартольд.
132   Тебриз – орта ғасырлардағы ірі әзербайжан орталығы. Бағдад халифатын бағындырғаннан кейін елхан Хулагу Теб-
ризді өз иеліктерінің астанасы сайлады. – И. Магидович.
133   Торис, Тауриз, Тхорис, Таурициум, Тхауризиум, Тауризиум. Одорик Фриульдіктің айтуынша әлемдегі ең жақсы
қала Тавриз деп аталады...; мұнда тауарлардың алуан түрі мол; қаланың орналасуы қолайлы: «бүкіл әлем оған тауарла-
рын жібереді». Жолаушыларды қабылдайтын үйлерінің, медреселерінің мешіттерінің сән-салтанаты, базарларының
байлығы туралы Ибн Баттута сипаттайды. Якуттың да сипаттауы осындай. Шарденге қала үлкен және бай болып
көрінбеді... Белл өзі көрген мешітке айналдырылған ескі ғибадатхана туралы айтады. Николас, Николай Долфинес,
«тақуаның саяхаты» (Черчил, VII, 617,727), Карери (осы кітапта IV, 112). – И. Минаев. Францискандық тақуа Одерико
Порденоне (1286–1331) Азияға саяхаттаушы. – И. Магидович. Белл (орыс деректерінде Бель, толық тегі Белл-оф-Энтиэр-
мони) Джон, орыс қызметінде жүрген ағылшын хирургы, (1716–1718) Артемий Волынскийдің Иранға және (1719–1721
Лев Измайловтың Қытайға елшілігінің қатысушысы. – И. Магидович. Черчил – «Кемемен сапар мен саяхаттар»
кітабының ағылшын құрастырушы (Лондон, 1752). – И. Магидович.
134   Ирак, Арак, Хирах. – И. Минаев. Юлдың көрсетуінше, Тебриз қаласы ешқашан Иракқа кірмеген, кітаптағы
қателікті Тебризді мұсылман жазушылары «Иранның билеушілері» деп аталған елхан-Хулагуидтердің астанасы
болғанымен түсіндіруге болады. – И. Магидович.

58 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

[Бағдадтан], Мосулдан, Кремозордан135 және етеді; армяндар да, несториандар да, якобиттер
көптеген басқа да жерлерден тауарлар жеткізіле- де, гүржілер де,
ді; осы жерге басқа елдің тауарларын сатып алу Парсы елінің тұрғындары да, сондай-ақ,
үшін латын көпестері136 келіп тұрады. Сондай- Мұхаммедке сыйынатындар да бар; қалалықтар
ақ, асыл тастар саудаланады, мұнда олар жетіп тауриздер137 деп аталады.
артылады. Əр жерден келетін көпестер өз табыс- Қаланың айналасында әртүрлі дәмді жемі-
тарының басым бөлігін осы жерден табады. стер көп өсетін ғажайып бақтар бар. Тористік са-
Жергілікті жұрт көбінесе, шаруамен аз айна- рациндер мейірімсіз, нашар адамдар.
лысады және бұл жерде алуан түрлі халық мекен

ХХVІІ ТАРАУ
Бағдаттағы ғаламат таңғажайып һәм тау жайында138

Сіздерге Бодак пен Мосул арасында болған христиандарды жек көріпті; шынымды айтсам,
ғажайып оқиға туралы айтып бергім келеді. И. Т. әлемдегі барлық сарациндер христиандарды жек
бері 1275 ж.139 бастап, Бодакты халиф билегенін көреді.
және ол христиандарды иттің етінен жек көргені Бір күні халиф өзінің данагөйлерімен бірге
туралы айту керек; оны күндіз-түні мазалаған христиандарға мін тағудың себебін тауыпты. Ол
бір-ақ нәрсе: қайтсе, өз елінің христиандарын мынау еді: евангелиенің бірінде, егер де христи-
сарацинге айналдырса, ол дегені болмаса, біржо- ан бойында қыша дәніндей сенім болса, оның
лата көздерін жойса деген ой болатын. Осы Құдайға арналған дұғасынан екі тау қосылады141
жөнінде күн сайын өз моллаларымен және деп жазылған жері екен. Осы жазуды тапқанда,
қазылармен140 ақылдасады екен; олардың бәрі ол қатты масайрады: енді барлық христиандар

135   Кремозор – дұрыс атауы Гармеир – Иранның шығыс бөлігіндегі таулы өлке, қазіргі уақытта – Ауғаныстан
аумағының оңтүстік-батыс бөлігі.

136   Потьеде: «генуялықтардың өзі». – И. Минаев.

137   Латын аудармасы: «сол жерлерде кейбіреулері Мұхамедке табынады, бұлар – таурициндер деп аталатын жергілікті
тұрғындар. Бартолиде да осылай берілген, бірақ, атауы: тауридзини. Рамузиода: «Мұхамедке табынатын халық пен тау-
ризин аталатын қала тұрғындары әртүрлі тілде сөйлейді. – И. Минаев.

138   Ғажайып туралы хикая, христиан әдебиетінде көрініс тапқан келесі үш тарауда баяндалатын әйгілі христиан
аңызы нұсқаларының бірі. (Николай Лесков. Тау. Египеттік хикаят. (Ежелгі аңыздар бойынша). – шығармалар жинағы:
12 томдық, 10 т. – М.,1989, – 3.б. – 82). – И. Магидович.

139   Жылы қате, себебі, 1258 жылы Бағдадта халифтар болмаған, қала болса жұтаған.

140   Рустичанода «register» [?] мен «casses» [?]; Потьеде: «prestres de sa loy» [сөзбе-сөз: оның заңының тақуалары]; Бар-
толи: «consigleri saracini» [сарациндік кеңесшілер]; Рамузио: «il consiglio de’savj» [даналар кеңесі]. Regisle Рустичано
мәтінінің сөздігінде: имам... Casses – қазы болуы керек. Юл басқадай түсінік береді: ол бұл сөзді партугалдықтардың ca-
xiz, caxix сөзімен байланыстырады және араб тіліндегі «кашиш» сөзінен шыққанын көрсетеді. Əдетте португалдықтар
«caxi» сөзімен мұсылман діни тұлғаларды атаған. (Дегенмен Юл басқа түсінік береді, яғни «кази» сөзімен
жақындастырады – В. Бартольд.). – И. Минаев. Имам, осы жағдайда – мұсылмандарда жоғары діни тұлға. Парсылар мен
түріктерде – қазы, арабтарда – кади сөзіне сәйкес келеді. Құран, шариғат пен адат (мұсылмандық жалпы құқық пен жер-
гілікті құқық). негізінде әрекет ететін қазы. – И. Магидович.

141   Евангелийде басқалай айтылған: «... расымен айтам сіздерге: қыша дәніндей сенімдеріңіз болса, тұрған тауға:
«Осы жерден басқа жерге жылжы десеңдер, ол жылжиды және сендер үшін мүмкін емес нәрсе болмайды». – Мф. 17:20.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 59

сарациндер қатарын көбейтеді немесе өмірле- тиансыңдар, сондықтан араларыңда тым құры-
рімен қоштасады. мағанда біреулеріңде нақ сенім болуы тиіс. Сен-
Халиф елдегі барлық христиандарды, несто- дерге айтайын дегенім мынау: ана тұрған тауды
риандарды және якобиттерді (олар елде өте көп жылжытасыңдар, – деді де, ол жақын жерде кө-
болған екен) шақырып алыпты. Олар келген соң, рініп тұрған тауды нұсқады,  – немесе мен сен-
евангелиенің сол оғаш тұсын көрсетіп, осыған дердің барлықтарыңды аяусыз қырамын. Егер де
дейін айтылған жерін оқытыпты. сендер тауды жылжыта алмасаңдар, бойларыңда
«Ал, осы айтылған шын ба?» – деп сұраған еш сенім жоқ деген сөз, олай болса, мен сен-
екен халиф, оқып болған соң: «Шынымен де, дердің барлықтарыңның көздеріңді жоямын не-
рас!» – деп, жауап берген екен христиандар. месе сендер біздің пайғамбарымыз Мұхаммед
«Егер де, христианда қыша дәніндей ғана сыйға берген қасиетті сенімді қабылдайсыңдар.
сенім болса, оның Құдайға арналған дұғасынан Сенімдерің болсын, даналық танытыңдар; мен
екі тау қосылады ғой?» сендерге он күн мерзім беремін; егер де берілген
«Шынымен солай деп тұрмыз», – дейді хри- мерзімнің ішінде сендер айтқанымды орындама-
стиандар. саңдар, мен сендердің барлықтарыңды қырып-
«Олай болса, мен сендерді сынайын, – деді жоямын».
халиф. – Мына сендердің барлықтарың да хрис- Халиф айтарын айтты да, үндемей қалды.

ХХVІІІ ТАРАУ
Халиф сөзінен кейін христиандардың

көңіліне үрей ұялағаны туралы

Христиандар халиф сөзін естіп алды да, үр- ерінбей-жалықпай Жаратушы Иеден осындай
пиісіп қалды; өлімнен қанша қорықса да, Жара- зор қауіп төнген кезде өздеріне жәрдемдесуін сұ-
тушылары өздерін қиын сәтте жәрдемсіз қал- рап жалбарынды. Сегіз күн, сегіз түн барлық
дырмайтынына кәміл сенген еді. Олар хрис- христиандар: ері де, әйелі де, ересегі мен жас ба-
тиандардың арасындағы ең даналарымен, өзде- ласы да ғибадат қылып, дұға оқыды. Сөйтіп,
рінің прелаттарымен ақылдаса бастады; сол олар дұға оқып жатқан кезде, Құдайдың елші пе-
жиынға епископтар да, архиепископтар да, дін ріштесі адал өмір сүретін бір епископқа аян бер-
қызметшілері де көп келді. Дін қызметшілері ді.
Жаратушы Ие осы істе жәрдемдесіп, егер де, Періште епископқа: «Сен пәленше деген
халифтың айтқанын орындамаған жағдайда бел- бірбеткей адамға бар142, ол тауға «жылжы» деп
гіленген қатал, мейірімсіз өлімнен құтқарсын айтса, тау сол сәтте жылжиды!» – деді.
деп құлшылық етіп, Құдайға сыйынудан басқа Ал оның айтқан адамы кебісші болатын; ол
ешқандай амал ойлап таба алмады. ақылды, есті, адал да шыншыл адам еді; күнә
Сонымен не болды дейсіздер ғой? Күндіз де, жасамайтын, үнемі ауыз бекітетін; күнде шір-
түнде де христиандар шынымен де ғибадат етіп, кеуге ғибадатқа барып жүретін, және Хрис-

142   Рустичано: «осындай cralantur [?] (жиегінде créature) [тіршілік иесі], Бір көзі бар jaus [?] (жиегінде oeuil) [көз]. Ла-
тын аудармасында: «осындай кебісшіге». Потьеде: «бір көзді христиан етікші». Бартоли мен Рамузиода: «етікші»; Раму-
зиода «аты белгісіз қыңыр адам». Ладзари ескі француз мәтінін былайша аударады: «бір ғана көзі бар адам». Шардерон
да осылай аударған: «бір ғана көзі бар тірі жан иесі».

60 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

тостың ризалығына бөлену үшін адамдарға тегін әсемдігі соншалықты, бұдан сымбаттысын
нан тарататын. Ол таза әрі адал өмір сүретін; аңсаудың өзі артық еді. Сөйтіп, әлгі рақымды
христиан біткен алыс-жақын маңнан одан өткен адам әйелдің аяғын көргенде, әдемілігіне қы-
жақсы адам таба алмас еді. зығып, еліре қарапты. Оған кебісті сатқысы кел-
Əлгі адамның әрекеттерінің бірі туралы ай- мей, сұлу қызды қайтарып жіберген екен.
тып берейін. Сол бір ізгі ісінен оның мейірімді, Əйел кетіп қалған кезде, кебісші өз ішінен
сенімге шынайы берілген және адал өмір сүретін ойланыпты: «Уа, опасыз, антұрған неме, не ту-
пенде болғанын аңғаруға болады. Ол Евангелие- ралы ойлап кеттің өзің? Өзімді азғырып отырған
ден: «Егер де көзің сені күнә жасауға еліктіретін шыққыр көзімнен өшімді алуым керек!». Солай
болса, оны түбінен ойып ал, сонда ол саған күнә деп, ол бізді алып, қайрапты да өз көзінің ең орта
жасатпайды»143, – дегенді көп естіген еді. тұсына сұғып алыпты; өз көзін өзі ойып алып,
Бір күні сол кебісшінің үйіне кебіс сатып содан кейін ешқашан жарық дүниені көре
алу үшін бір хас сұлу келеді. Алдымен үй иесі алмаған екен.
қыздың аяғына қарамастан, оған кебісті киіп Мінекей, өздеріңізге аян болғандай, кебісші
көруді ұсынады. Одан кейін қызға: «Аяқтарың- өз көзіне өзі қиянат жасаған екен. Шындығына
ды көрсет», – дейді. Сонда қыз оған аяқтарын келгенде, ол мейірімді де әулие адам болған.
көрсетеді. Шынымды айтсам, қыз аяқтарының Ал енді біздің хикаямызға оралайық.

ХХІХ ТАРАУ
Кебісші дұғасының қасиеттілігі туралы

епископқа аян түскені хақында

Əлгі аян епископқа бір емес, бірнеше рет мен Жаратушы Ие, болмаса, Аса Қасиетті Қыз
көрініпті; ол христиандарға аян туралы айтып әулие сынды мұндай ұлы ғажайыпты жасайтын-
берді; сонда христиандар епископтан кебісшіні дай ерекше ештемесі жоқтығын айтады. Ал хри-
шақыртуды сұрапты. Кебісші келген соң, хри- стиандар болса, оның Құдайға сыйынуын көзде-
стиандар одан «тауды жылжыт» деп Жарату- ріне жас алып тұрып сұраған екен. Соңында не
шыға сыйынуын өтінеді. Епископ пен хрис- болды дейсіздер ғой? Олар ұзақ жалынып,
тиандардың сөзін естіген кебісші өзінің дұғасы- ақыры, кебісші Жаратушыға дұға етуге келіседі.

ХХХ ТАРАУ
Христиандардың дұғасы
тауды жылжытқаны туралы

Уақыты келген кезде, христиандар – ері мен Айқышын алдында алып жүрді. Сол жазыққа
әйелі бар, кәрісі мен жасы бар, таңертең ерте барлық христиандар келді; әлгі жерге жүз мың-
ұйқыларынан тұрды. Шіркеуге барып ғибадат нан астам христиан жиналған екен; олардың
жасады; ғибадат жасағаннан кейін, Жаратушы барлығы Құдайдың Айқышының алдында тұр-
Иеге құлшылығын аяқтады да, тау орналасқан ды. Халиф та, басқа сарациндер қарасы да сол
жазыққа қарай шұбырды. Олар Құтқарушының жерден табылыпты; олар христиандарды өлтіру

143   Матвейдің Евангелиесі (Мф. 5:29). – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 61

үшін жиналыпты; таудың жылжитынына о ба- кезде, мойнынан крест табылған екен. Сарацин-
стан ешқайсысы сенбепті; христиандардың үл- дер оны басқа халифтармен бірге емес, басқа
кен-кішісі қорқақтап, қатты күмәнданса да, өз жерге жерлепті.
Жаратушысынан шынайы үміттенген еді. Бұл ғажайып осылай болған екен144.
Сол жазық халықтың көптігінен – христиан- Мұхаммед түсірген заңға сәйкес, олардың
дар мен сарациндерден иін тіресіпті. Сол сәтте заңына бағынбайтын адамдарға кез келген жа-
кебісші айқыштың алдына тізерлеп тұрып, қо- мандық жасауға, қандай да болмасын зиян келті-
лын аспанға созады; ол Құтқарушыға cол бір руге құқылы екен; бұл олар үшін күнә жасаған
таудың жылжытылып, христиандар өлім сынды болып саналмайды145; егер де билеушілері бол-
қатал жазаға тартылмауы үшін көп дұға жасап- мағанда, олар көп жамандық жасаушы еді; әр
ты. Ол дұға қылып болғаннан кейін, жарты сағат елді мекендейтін бүкіл сарациндер дәл осылай
өтпестен тау қозғалып кетіп, біраз жылжыпты. жауыздық жасаудан тайынбайды146.
Мұны көрген халиф пен сарациндер айран-асыр Таурис [Тебриз] пен Бодакты [Бағдадты] бы-
таңғалыпты; көбі христиандыққа өтіпті. Халиф лай қойып, әңгімемізді Парсы елі туралы жал-
та христиан дінін қабылдапты. Ол қайтыс болған ғастырсақ.

ХХХІ ТАРАУ
Бұл жерде Парсы елінің үлкен облысы туралы хикая басталады

Парсы елі – үлкен ел, ал көне замандарда бұ- үш абыз148 Иса Мәсіх Құдайға149 бас июге барған
дан да үлкен әрі мықты болған. Соңғы кезде та- екен. Олардың мүрдесі де сол жерде, үш үлкен,
тарлар бұл елді талқандап, талан-таражға сал- тамаша мазарларда150 жерленген. Əрбір мазар-
ған. Мұнда Сава147 атты қала бар. Сол қаладан дың үстінде төртбұрышты ғимарат орнатылған.

144   Танымал орыс географы және саяхатшы Н.Ханыков мұсылмандар өз сенімінің арқасында Мекке қаласынан

жылжытқан онға тарта «кезбе» тауларды білетінін айтады. Оның айтуынша, оларға Əзірбайжандағы Савалан тауы мен

Самарқандтың жанындағы Шопан ата тауы жатады. – И. Минаев.

145   Потьеде: «олардың заңдары осындай қатал және қатігез». – И. Минаев.

146   Рамузиода тағы: «барлық христиандар, несториандар мен якобиттер осы кезден бастап таңғажайып болған күнді

тойлайды, сол күн жақындағанда ораза ұстайды». – И. Минаев.

147   Сава – Саба, Сабба, Сабада (Тегераннан шамасы жүз километр оңтүстік-батыстағы қазіргі Саве қалашығы). Белл [Белл

оф-Энтиэрмонти] қалада Ежелгі және ортағасырлық қирандылардың көптігін айтады. Лебренның (Le Bruyn...) саяхаттарында,

осы қаланың көрінісі бар. пБаайрғбаьмебдаредМыңейғниабра,д2а0тх8а:н«аТсөырнтыфңакрүсмахбе[з5і1/к2өкрмінжедуіы. Бқұөллжшеермтбуірралліык] жердегі батыста, діндарлардың
ойынша, Самуил (Нузхет) Шарден де айтады... оны Эмма-

нуиль деп атайды. Маңында мүсіндер мен емдік шөптері бар үңгір орналасқан. – И. Минаев. Лебрен, дұрысы аты – Де Брейн,

Корнелис (XVII–XVIII ғғ.), жеррорта теңізі елдеріне, Ресей, Алдыңғы және Оңтүстік Азияға (Индонезияны қосқанда) сапар шек-

кен голландық суретші-саяхатшы. Оның «Московиядан Персия арқылы Үндістанға саяхаты» (Амстердам, 1711 және 1714) атты

француз және ағылшын тілдеріне аударылған кітабы XVIII ғасырдағы саяхаттаулар туралы жазылған ең үздік кітап; бірақ, оның

Ирак пен Иранда жасаған қирандылардың сипаты мен қашалған жазулардың көшірмелері бұдан да құнды. – И. Магидович.

148   Евангели аңызындағы үш абыз, батыс еуропалық христиандарда – үш сиқыршы, үш король немесе үш әулие па-

тша: қария Мельхиор, орта жастағы – Бальтазар және жас, әлі сақалы шықпаған – Гаспар (осы аттарды католиктік шіркеу

қабылдаған) Бақсылардың табынуы туралы, Матвейдің Евангелиесін қараңыз (Мф. 2: 1–12). – И. Магидович.

149   Латын аудармасы: «Бетлекуде туған» [бұрмаланған Вифлеем]. – И. Минаев.

150  Латын аудармасы: «бір көркем ғибадатханада».

62 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Барлық үш мазар да біркелкі, дұрыс күтімге алатын болса – дәрігер деп, абыздар өзара жора-
алынған. Абыздардың мәйіті күні бүгінге дейін малдап барған екен.
бүтін, шаштары да, сақалдары да сол қалпы сақ- Олар нәресте туған жерге келіпті; үш
талған. Бірінші абыздың аты Белтазар [Балта- абыздың ең кішісі нәрестені көріп шығайын деп
зар], екіншісі Гаспар, үшіншісінің аты Мельхи- ішке кірген екен. Кірсе, нәрестенің жас шамасы
ор. Марко қала тұрғындарының көпшілігінен да, түрі де өзіне ұқсайды екен; ол сол жерден аң-
сол абыздардың кім болғаны жайында сұрастыр- таң болып шығыпты. Одан кейін екіншісі кіріп-
ған еді. Ешкім ештеңе білмейтін болып шықты, ті: нәрестенің жасы да, түрі де дәл оның өзі се-
тек кезінде абыздардың патша болғанын, көне кілді екен; ол да серіктеріне айран-асыр күйде
заманда осы жерде жерленгенін ғана айтыпты. шығады. Олардың артынан үшеулерінің ішіндегі

Ол тағы да мына нәрсе жайлы сұрапты: ең үлкені кіріп, ол да бірінші екі абыз көргенді
алда, үш күншілік жерде Қала Антишпарастан151 көріпті; сол жерден шығып, ойға батыпты.
қамалы бар-тын. Французша «отқа табынушы- Үшеуі жиналып, бір-біріне көргені туралы
лардың қамалы» деген мағынаны білдіреді екен. айтып береді; тағы да бір таңданып, «ендігі жо-
Шынымен де, сол жердің тұрғындары отқа табы- лы нәрестеге үшеуіміз бірге кірейік» деген ше-
нады152. Сондықтан, олар оттан қасиет көреді: шім қабылдапты. Үшеуі бірге кірсе, нәрестенің
елдің айтуынша, сол көне заманда, жаңағы үш шын мәніндегі дидарын көріпті. Нәресте бар-
патша жаңа туған Иса Мәсіхке153 бас иіп, жоғы он үш күндік екен. Үш абыз нәрестеге бас
сәлемдесуге барыпты да, оған үш түрлі сыйлық: иіп, оған алтынды, ливан мен смирнаны сыйға
алтын, ливан және хош иісті ағаш шайырын – тартқан екен. Нәресте сыйлықтардың үшеуін де
смирнаны154 сыйлапты. Егер алтынды алатын алып, оларға шағын жабық жәшік сыйлапты.
болса – жас нәресте жер бетіндегі патша, егер Сыйлықты алып, үш патша өз елдеріне қай-
ливанды алса – ол Құдайдың өзі, ал смирнаны тыпты.

ХХХІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Құдайға табынуға
барған үш абыз туралы баяндалады
Абыздар біраз күн жүргеннен кейін нәресте қалыпты олар. Ал нәресте болса, тасты бұларға
оларға не бергенін көргісі келген екен; шағын абыздардың қабылдаған сенімі тастай мықты
жәшікті ашып қараса, ішінде тас жатқанын кө- болсын деген оймен берген екен. Нәресте үш
ріпті. «Бұл нені білдіреді екен», – деп, таң патшаның берген сыйлықтарының үшеуін де

151   Юлдың айтуынша: «Атиги Паристан қамалымен сәйкестендіруге негіз жоқ. Томашек болса, сенімді айтады: Қала
Антишпарастан, яғни Диз Габран, қала аль-Магус, Қумнан Кашанға қарай жолдағы бірінші бекет. – И. Минаев. Қум мен
Кашан – орталық Иранның қалалары: Қум – Дерьячейе-Немек өзенінен батысқа қарай, Кашан – оңтүстікке қарай
орналасқан. – И. Магидович.

152   Отқатабынушылар, абыздар немесе гебрлар – зороастризм дініне ерушілер – Иранның исламға дейінгі діні. –
И. Магидович.

153   Сиқыршылар туралы әңгімені арабтардың Evangelium Infantiae [«Балалық шақтың Евангелиесі»], Фабрициус қар.
173 б. – И. Минаев.

154   Ливан (Ладан) және Смирна (Мирра) – діни рәсімдерде қолданылған хош иісті шайырлар. И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 63

қабыл алғанын көрген кезде, олар бірауыздан: Осы отпен барлық құрбандықтар мен рәсімдерді
«Бұл нәресте Құдай, жер бетіндегі патша және жасайды. Егер от сөніп қалса, олар тағы бір жер-
дәрігер болады», – деген пікірге келіпті. Ал нә- де тура сондай отты ұстап тұрған өздері секілді
ресте болса, үш абыз да бір сенімді ұстанатынын отқа табынушылардың ғибадатханаларындағы
біліп, оларға сенімдері тастай мықты болсын де- мен сіздерге айтып отырған оттан ғана тұтатып
ген оймен ұсынған-тын. алады екен. Тіпті, дәл сондай отты тауып алу
Үш патша әлгі тасты бастауға тастай сала- үшін, он күндеп жүрген кездері де болыпты. Бұл
ды. Олар тастың өздеріне не үшін берілгенін біл- жақтағы адамдардың отқа ғибадат қылу тарихы
мепті. Əлгі тасты бастау басына тастаған сәтте, осындай болса керек. Көп адамдардың Марко
дәл сол жерге аспаннан жойқын от түскен екен. Полоға осы айтқандары мен қамал туралы айт-
Патшалар сол ғажапты көрген кезде аң-таң қандарының бәрі ақиқат; шындық. Тағы бір айта
қалыпты; мұның мағынасы ерекше зор еді. кетейін, сол үш абыздың бірі Савадан, екіншісі
Сонда олар әлгі отты өздерімен әкетіп, оны Авадан156, ал үшіншісі отқа табынатын қамалдан
дәулеті асқан, тамаша бір ғибадатханаға апарып еді.
қойыпты. Оны сол күйі сөндірмей, оған Құдайға Сіздерге барлығын егжей-тегжейлі айтып
табынғандай табыныпты; барлық құрбандықтар бердім, кейін Парсы елінің басқа да қалалары,
мен бастамаларға сол оттан155 алып жүріп, рә- олардың іс-әрекеттері, әдет-ғұрыптары туралы
сімдер кезінде міндетті түрде маздатады екен. баяндап беремін.

ХХХІІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Парсы елінің сегіз
патшалығы [облысы] сипатталады

Парсы елі дегеніміз – үлкен мемлекет; біле- оңтүстікке қарай орналасқаны – Кардистан,
білсеңіздер, бұл елде сегіз облыс бар. Олардың үшіншісі – Лор, төртіншісі – Сиельтан, бесіншісі
атаулары келесідей: Парсы елінің ең басындағы – Истанит, алтыншысы – Сераци, жетіншісі –
бірінші облыс Казум157 деп аталады, екіншісі – Сукара, сегізіншісі – Тунакан, ол Парсы елінің

155   Латын аудармасы: «Вифлеемде туған бала берген тасты лақтырған құдықтағы [жанып жатқан] алғашқы отқа бара
жатыр. – И. Минаев.
156   Дьава, Дзава. Бартоли: Ява. – И. Минаев. Ава – Савеның маңындағы қоныс. – В. Бартольд.
157   Нұсқалары: 1. Казум, Каскун, Казиум, Казам, Казуим, Каузум [немесе Козум], Эазум, Каузом [немесе Козом], Ка-
зибин. – II. Кардистан, Кордистан, Курдистан, Турдистам, Турдистан, Курдистам, Диетам. – III. Лор, Элор, Лаор. – IV.
Сьель, Сан [немесе Чьельсан], Джиельстеан, Сьельтан, Сьельстан [немесе Чьельтан мен Чьельстан], Кьестам, Чьель-
стам, Суолистан. – V. Истанит, Истаинт, Остайн, Истахинт, Истахнит, Истарик, Стайлло, Спаан. – VI. Чераии [немесе
Чераззи], Серази, Саррай, Жешаа, Дзерадзи, Джерадж бен, Чарази, Чьетадзи, Сирас. – VII. Сукара, Сускара [немесе Со-
укара, Соускара], – Доншарет, Сомхара, Сонхара, Сонкара, Сунхата [немесе Сомшара, Соншара, Суншата]. – VIII. Туна-
кан, Тунокан, Тунокаин, Тунокам, Тунекам, Тимольтан, Тимокам, Тонакаим, Тимокаим, Тьенохарим, Тунохаим, Туноха-
ин, Тимохайм, Тунохайм, Тинхаин [немесе Тьеношарим, Туношаим, Туношаин, Тимошайм, Тунашайм, Тиншана]. –
И. Минаев. Иранның тарихи аймақтары туралы айтылады – Казвин, Курдистан, Лур, Шулистан (Шираз бен Хузистанның
арасында орналасқан шулдардың елі), Испаган (?), Шираз, Шебангара (Шираздың оңтүстік-шығысындағы облыс; оның
билеушілері туралы Лэн-Пуль, Мусульманские династии, перев. В. Бартольда, 298 б. қараңыз) және Кухистан. И. Маги-
дович. Қазіргі Иранның әкімшілік бөлінісі тарихи облыстарға сәйкес келмейді.

64 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

шетінде орналасқан. Барлық аталған облыстар өлтіру туралы күнделікті естіп жатады; олар
оңтүстікте, тек біреуі ғана, қу ағаштың түбіндегі өздерін билеп тұрған шығыс татарларынан
Тунакан дегені – шығыс жақта орналасқан. ығады164, олай болмағанда, көпестер жергілікті
Бұл жерде жақсы деген жылқылар көп; адамдардан көп жапа шегер еді; әйткенмен де,
оларды Үндістанға апарып сатады. бұл билік тұсында да көпестер аз шығынға ұшы-
Біле білсеңіздер, олардың құны өте қымбат; рап жатқан жоқ; қару-жарағы мен садағы жоқ
кейбір жылқылар екі жүз торнайз ливрға158 саты- көпестерді олар жазым етеді немесе аяусыз то-
лады; бұл талай жылқыны сатып алуға татитын найды.
баға; әлемдегі ең сүйкімді есектер де осында; Олардың барлығы, шынымды айтсам, Мұ-
олардың әрбіреуі отыз маркадан159 сатылады. хаммед пайғамбар үмбетінен. Қаланы көпестер
Олар жорға жүгірісте алдарына жан салмай- мен қолөнершілер мекендейді; сауда-саттық,
ды, рас, тамаша шабады160. Бұл айтып отырған қолөнермен айналысады; алтын маталар мен
жылқыларды осындағы адамдар Кизиға161 және түрлі жібек маталар әзірлейді. Мақта да тап осы
Курмозға [Ормузға] апарады; бұл Үнді теңізі- жерден шығады. Бидай, арпа, тары, кез келген
нің162 жағалауында орналасқан қалалар. Сол нан түрі, шарап пен түрлі жеміс-жидек аса
жерден оларды көпестер сатып алады да, мол165.
Үндістанға әкетеді. Сол жақта оларды, сіздерге Бұл патшалықты жайына қалдырып, мен сіз-
айтып өткенімдей, қымбат бағаға сатады163. дерге Язди [Йезд] деп аталатын үлкен қала мен
Бұл жердің адамдары мейірімсіз, қарақшы- сол жердің істері, әдет-ғұрыптары туралы айтып
лары да өте көп; жергілікті тұрғындар адам берейін.

158   Livre tournois – ХХ ғасырдың басындағы 18 франкқа тең келетін ақша бірлігі. – В. Бартольд.

159   Сол заманның күміс маркасы ХХ ғасырдың басындағы 44 герман маркасына тең келетін. – В. Бартольд.

160   Рамузиода: «Оларды жылқыларға қарағанда көбірек алады, себебі олар, жемді аз жейді және үлкен жүктерді таси-
ды. Бір күнде ұзаққа шыдайды. Жылқылар да, қашырлар да жоғарыда айтылған есектердей бұған шыдамайды. Жергілік-
ті көпестер үлкен шөлдермен құмды жерлермен, ешбір шөбі жоқ, құдықтары мен тұшы су алыс қашықтықта орналасқан
облыстардан облыстарға аттанғанда – ұзақ жол жүруі керек, сондықтан осы есектермен жүргенді қалайды: олар тез және
жақсы жүгіреді, шығыны да аз. Түйелерді де алады: олар да үлкен жүктерді тасиды, шығыны да аз, дегенмен олар есек-
тер сияқты тез жүгірмейді.

161   Латын аудармасы: Ахизи мен Ахурмеза; Потьеде: Шихи мен Курмоза; Рамузиода: Ормус. – И. Минаев.

162   Киш, Парсы шығанағындағы аттас арал мен қала. Курмоз – Ормуз (Хормоз) Парсы шығанағындағы аттас арал мен
қала. – И. Магидович.

163   Рамузиода толықтырылған: «Бірқалыпты ауа райында туған олар, қатты ыстықтан онда көп тұрмайды». – И. Минаев.

164   Рамузиода былай айтылған: «шығыс билеушісінен» және ары қарай толықтырылған: «барлық қауіпті өткелдерде
көпестердің талабы бойынша жергілікті тұрғындар сапар шегушілердің қауіпсіздігі мен оларды қорғау үшін жақсы жол-
серіктерді беруі міндетті деп орнатылған». – И. Минаев.

165   Рамузиода ислам шарап тұтынуға тыйым салғандықтан сарациндер оны қайнатады, сосын, шарап – ішуге рұқсат
берілген тәтті сусынға айналатыны көрсетілген.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 65

ХХХІV ТАРАУ

Бұл тарауда Язди [Йезд] қаласы сипатталады

Язди166 Парсының өзінде орналасқан; бұл сындағы жолдары да жаман емес; ол жерден шіл
өте әдемі қала, аумағы кең, сауданың қаласы; жі- мен қырғауылды көп аулауға болады. Осы жер-
бек мата көп өндіріледі; ол язди167 деп аталады;
көпестер сол матаны сатып, мол пайда табады. ден өтіп жүретін көпестер құс аулаумен жиі ай-
Халқы Мұхаммедке табынады. Осы жерден шы- налысады. Сондай-ақ, осы жердің жабайы сүй-
ғып, жазық бойымен жеті күн168 алға жүргенде169 кімді есектеріне қарасаң, көз тояды.

жолда аялдауға болатын тек үш қана елді мекен Жеті күншілік жолдан кейін, Крерман [Кер-
кездеседі. Ормандары да тым жақсы, орман ара- ман] атты патшалыққа жетеміз.

ХХХV ТАРАУ
Осы жерде Керман патшалығы сипатталады

Крерман170 Парсы елінің өзіндегі көне алатын көрінеді. Бұл жерде171 болат желілері мен
патшалық. Бұл патшалықты билеушілері онданик172 те жеткілікті. Сол сияқты, керек бол-
мұрагерлік құқыққа сәйкес басқарған. Бірақ та- са, ат-әбзелді де жақсылап жинап береді: жүген,
тарлар өздеріне бағындырып алғаннан бері, бұл ер-тоқым, таға, садақ-семсер, қорамсақ; бұларда
жерді мұрагерлікпен иелік етушілердің дәурені кез келген қарудың өзіндік үлгілері бар.
таусылды; патшаны өз қалауы бойынша татар- Тұрмыстағы қыз-келіншектер аң-құстарды,
лар тағайындайды. Бұл патшалықта көгілдір кез келген пішіндерді жібек пен басқа да
ақық тасы бар, мұнда сол бір асыл тастың қоры маталарға сәнді етіп, кестелеп тігеді. Бектер мен
аса мол; оларды әсіресе, таулы жерлерінен көп атақты адамдар үшін өте әдемі перделерді асқан
табасың, жартастардың ішкі жағынан жұлып ептілікпен, әдемілігіне қарасаң көз тоймайтын-

166   Ясди, Ясдис, Падис. Потьеде: Засди. – И. Минаев. Ядзи – Йезд қаласы, бүгінгі күнге дейін сақталған аттас
останның (облыстың) орталығы. – И. Магидович.

167   Латын аудармасы: Ясди; Потье: Засди; Бартоли: Иаси. – И. Минаев.

168   Рамузиода: «сегіз күн». – И. Минаев.

169   Латын аудармасы: «Кремге [Керманға] қарай жазықпен». – И. Минаев.

170   Крерман, Креман, Крермайн, Кремайн, Крермам, Кремина, Крема, Кьермайн. – И. Минаев. Қазіргі Иранда аттас ос-
танның (облыстың) орталығы Керман қаласы бар. Х-ХІІ ғасырларда бұл тарихи аймақта алғашында өз алдына жеке
патшалық болған Буидтер династиясы (сол кезеңде өкілдері Иран аумағындағы басқа патшалықтарды билеген) билік ет-
кен, кейін селжұқтар келгенде Керман тағында Кавурд және оның ұрпақтары бекіген, ал 1186 жылы оғыздар яғни түрік
экспансиясының кезекті толқыны селжұқтарды құлатып, Ирандағы моңғолдардың пайда болуының алғы шартын жасады.

171   Жоғары сапалы темірдің шығатын жері. ХІІ ғ. танымал араб географы және картографы Идриси сапалы темір кені
Джируфттан (Джемальбарез жотасының оңтүстігінде орналасқан, Хелильруд өзені арқылы суарылады) солтүстік-
батысқа қарай орналасқан «суық таулардан» алынатынын көрсеткен. Джируфттан солтүстік-батысқа қарай және
Керманның оңтүстігінде, оңтүстік Иранның асқар таулары Кухе-Лалезар мен Кухе-Хезар (теңіз деңгейінен 4 374 және 4
420 м жоғары) орналасқан. Марко Поло «көрпе мен тон жамылып, қыстың суығынан әрең аман қалған», «Ұлы еңіс» ба-
сталатын дәл осы таулы аймақ болуы мүмкін.

172   Потьеде: andaine; Бартолиде: andanico, Рамузиода да солай. Юлдың пайымдауынша (1,93) ең жақсы қылыштар жа-
салатын үнді болатының түрі (парсы тілінде Хундувани).

66 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дай етіп кестелейді, сондай-ақ, жастық, құс өтесіздер; бұл жерлермен жүрудің өзі бір ға-
жастық, мамық төсек, жастықшалар да тігіледі. нибет: әрі жақсы, әрі көңілді; жолда жабайы
Тауларды173 мекендейтін сұңқарлардың ең құстар мен шілдер өте көп кездеседі. Жазық бо-
жақсысы осында, олар әлемдегі ең ұшқыр сұң- йымен жеті күн жүрген соң, үлкен тау көрінеді,
қарлар, біле білсеңіздер; өздері пилигрим174 сұң- одан төмен түсесің176; таудың етегімен екі күн
қардан кішірек, қарны мен мойындарының асты, жүріп барасың; кез келген жеміс түрі бұл жер-
борбайларының арасы қызыл түсті болып келе- лерде сыңсып тұр. Көне заманғы кенттердің қа-
ді. Сіздерге айтайын, ешбір құс атаулы сол бір зір орны қалған, жергілікті халық малын жайып
ұшқыр сұңқарлардың тырнағынан қашып құты- күн кешеді.
ла алмайды. Қыста Крерман мен сол құлди еңіс арасы-
Крерман қаласынан шыққан кездегі алғаш- ның суық болатыны соншалық, көрпе мен тон
қы жеті күнде175 қамал, қала, кенттерді басып жамылып, әрең аман қаласың.

ХХХVІ ТАРАУ
Мұнда Камади [Камадин] қаласы сипатталады

Сіздерге айтып өткенімдей, екі сағаттай айтайын, күн өте ыстық. Осы жерден бастала-
жолды еңсеріп, төмен түскен кезде тағы да үлкен тын облыс Реобарл178 деп аталады.
жазық кездеседі, ең алдымен Каменди177 қаласы Бұл жақта құрма, уылжып піскен алма, пісте
көзге шалынады; көне заманда ол өте үлкен мен өзге де жемістер өседі; біздің суық жақта
және жақсы қалалардың бірі болған екен. Ал олар жоқ179.
қазіргі кезде шағын әрі көркі де көмескі тартқан. Бұл жазықта180 орман шілдері (франколин-
Оны басқа елдердің жаугерші татарлары бірне- дер)181 деп аталатын ерекше құстар бар. Алайда,
ше рет талқандаған. Сол жазықта, мен сіздерге олар басқа елдердегі шілдерге ұқсамайды; олар-

173   Керман аймағын Деште-Лут шөлінен бөліп тұратын Кухбенан жотасы мен оның оңтүстік сілемі («Керман таула-
ры») туралы айтылады. – И. Магидович.

174   Falco peregrinus. – В. Бартольд.

175   Рамузиода: сегіз күн. – И. Минаев.

176   Таудың құламасы Хелильруд өзенінің аңғарымен «Джируфт қақпасы» деп аталатын тар өткел арқылы өтетін, оның
шыға берісінде Керманнан Парсы шығанағына бара жатқан жолда Рудбар аймағы орналасқан (Марко Полода «Реобарл»,
келесі тарау мен түсініктемелерін қар.). – И. Магидович.

177   Каманди, Камади, Каманду, Шаманд. – И. Минаев. Каменди – Камандин – «Джируфт қақпасындағы» сауда
қоймасы, кермандық тарихшы Мухаммад ибн Ибрахимның айтуына қарағанда осында Батыс және Үндістанмен сауда
жүргізетін шетелдік көпестер тоқтайтын.

178   Реобрал, Робарл, Беобарл, Реобарле, Реобарбе, Бебалес. – И. Минаев. Реобарл – Керманнан Бендер-Аббасқа бара
жатқан жолдағы Рудбар төңірегі. – В. Бартольд. Ормуз бұғазындағы порт қаласы. – И. Магидович. Рамузиода тағы: «осы
жазық ыстық, мұнда арпа-бидай мен басқа да астық өседі. – И. Минаев.

179   Рамузиода: «ұсақ алмалар мол болғандықтан, оны қорек қылатын көгершіндер де көп. Сарациндер жиіркеніп,
бұларды жемейді.

180   Рамузиода: «қырғауылдар».

181   французша francolin. Литтре [«Француз тілінің сөздігі» (1885-1886) авторы] бойынша francolino итал. тілінен
шыққан және: «үлкендігі қырғауылдай, құр тұқымдас құс». Еуропада көп елдерде оларды өлтіруге тыйым салынған;
«және осыдан francolin атауы шығатынын болжайды, яғни еркін (franchise), тыйым салынып қорғауға алынғанын білді-

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 67

дың шұбары да, қарасы да, ағы да бар; тұмсығы қалың дуалдармен қоршалған. Карандар деп
мен аяғы қызыл түсті. Осы жерден әртүрлі аң- атауының себебі мынада: олардың аналары –
дарды да кездестіруге болады; ең алдымен, сіз- үнді әйелдері де, әкелері – татарлар. Тонау үшін
дерге бұқалары туралы айтып берейін. Бұқалары шапқыншылық жасарда әлгілердің ғайбат-
өте үлкен және қардай аппақ. Ауа райының ыс- тарынан, жалақорлықтары мен шайтандай азғы-
тық болуына байланысты жүндері қысқа, жыл- руларынан күндіздің өзін тас түнек қараңғылық
тыр әрі тегіс; мүйіздері кішірек, жуан әрі өткір жауып, алыстан ештеме көзге көрінбей кетеді;
емес. Жауырындарының арасында екі алақан- осындай қараңғылықты олар жеті күнге дейін
ның мөлшеріндей өркеші бар. Бір қарағанда, соза алады. Жер жайын жақсы біледі; қараң-
олар әлемдегі ең әдемі жануарлар. Оларға жүк ғылықты жіберген соң, өздері де бірге ілесіп
артқан кезде нар сияқты жерге жата қалады, ал келе жатады; сондай кездері олардың санын оң
жүкті тиеп болғаннан кейін аяқтарына тұрып ке- мыңдап санауға болады, кейде одан да көп, кей-
теді, олар жүкті жақсы көтереді, себебі, өте де біраз кем; Тонауға барған жерін басып
мықты. Қойлары есектей ірі; құйрықтары жуан алғанда олардан адамның да, малдың да аман
әрі үлкен; кейбір қойлардың салмағы отыз фунт- қалуы екіталай; Артында ешнәрсе қалдырмай-
тай болады. Қойлары тамаша, семіз; еті дәмді. ды; Тірі жан баласын тұтқынға алып, қарттарын

Бұл жерде қалалар да, қамалдар да өте көп. өлтіріп, жастарын алып кетіп, құлдыққа сатады.
Жолында кездескеннің бәрін тонайтын қаңғыбас Олардың патшасының аты Ногодар183. Сол
карандардан182 қорғану мақсатында қала биік, Ногодар он мыңдық әскерімен184 ұлы ханның ту-

реді». – И. Минаев. Шарден Парсы еліндегі үлкен шілдер туралы баяндайды; оларды ең үлкен деп көрсетіп, еті өте дәмді
екенін қосады; жиі олардың үлкендігі балапандай болатынын айтады (Шарден, ІІ, 106). – И. Минаев.
182   Рамузио бойынша, Рустичано: «Се sunt Berouierz [?] que vont corant les pa’is» деп оқиды. Шартон, 280-бет «Ce sont
de Berouiers [?] qui vont courant le pays». Потьенің мәтінінде бұл жері жоқ, Юл оны аудармада жариялады. Бартолиде:
«ischerani, che vanno rubando» [?]. Караунас, Караонас, Карринкс, Караус, Карционас, Карро, Скарани, Камонас, Скерани.
Рамузиода осы атау туралы: «Олардың тілінде аралас дегенді білдіреді» (яғни үнді тілінде). Рамузио бойынша, олар Ма-
лабарда (төменде қар.) сиқырлауды үйренді. – И. Минаев. Караунас терминін моңғолдар, жатжерліктер мен моңғолдар-
дың араласып кетуінен қалыптасқан тайпаны атау қолданған. Марко Поло айтқан караунастар Парсы елінің шығыс
шекарасының бойымен көшіп жүрген; бұдан басқа, Жетісу мен Шығыс Түркістанның [Батыс Қытай] моңғолдары карау-
нас деп шағатайлықтарды, Темір мен оның ұрпақтарының қол астындағы азаматтарды атаған. – В. Бартольд. Шағатай-
лықтар – алғашында Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатай (1227–1242 жж. билік еткен) ұлысына (енші) кірген аумақтың
тұрғындары. Осы аумақ негізінен Шығыс Түркістан қазір Қытайға жатады, және Батыс Түркістан қазіргі Қазақстанның
бір бөлігінен (Балқаш өзенінен бастап төменгі Əму-Дарияға (Өзбекстан) дейінгі жерден) тұрады. – И. Магидович.
183   Ногодар, Нугодар, Ногадар, Коробар. – И. Минаев. Ханзада Нигудер, Жагатайдың (Шағатайдың) немересі,
Шыңғыс ханның шөбересі – Хулагуға қызмет етіп, 1269 жылы Барактың шабуылынан кейін оны сатып кетеді. Оның
жасақтары XIV ғ. бастап тонаушылық жасаған Үндістанмен шекаралас облыстарға бой тасалайды. – В. Бартольд.
В. Бартольдта осы жерде қателік кеткен: елхан Хулагу 1265 жылы қайтыс болған және оған емес, оның ұлы және
мұрагері Абага ханға опасыздық жасайды. Рашид әд-Дин бойынша (ІІІ, 72), Ханзада Негудер [Негудер-огул],
«Шағатайдың ұлы, Муджи Яяның ұлы», Абага ханды сатып кеткеннен кейін, бір жылға жуық Гүржияны кезіп, елханға
беріледі, Абага болса, оны елу моңғолдан күзет тағайындап қамауда ұстауды бұйырады. «Бір жылдан кейін, [Абага хан]
Барақты талқандаған соң, ол [Негудер] тұтқыннан босатылып, өлгенше [Абага ханның] ордасына барып тұратын. Негу-
дер 1278 жылға дейін қайтыс болды. – И. Магидович. 268.
184   Негудер туралы әңгімеде Марко Поло оқиға орын алғанға дейін қайтыс болған Шағатайды, расында да сол кезеңде
патшалық еткен Ұлы хан Құбылайдың туған інісі Хулагумен шатастырады.

68 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ған ағасы Жағатайға [Шағатайға]185 барып, сол орнынан тайдырып, өзі сол жерге қоныстанды.
жақта өмір сүрді. Жағатай оның ағасы еді. Мық- Ол жерде Ногодар ешкімнен ықпастан, өз
ты патша болатын. Ағасының қол астында адамдарымен өмір кешті; өз патшалығының
тұрған кезде, Ногодар опасыздық жасап, оны са- маңындағы барлық басқа татарлармен со-
тып кетті. Ол оқиға былай болыпты: Жағатай ғысты191.
Ұлы Арменияға барған кезде, Ногодар ағасын Сөйтіп, мен сіздерге жазықты тонау мақ-
тастап, өзінің он мың қандықол қанішерлерімен сатында қараңғылық жіберетін адамдар туралы
бірге Бадасиан186, Пашиай187 облыстары және да айтып бердім. Марконың өзі болса, мен сіз-
тағы бір облыс – Шессиемюр188 арқылы қашты; дерге айтайын, оларға тұтқынға түсіп қалды да,
оның көп малы мен көп адамы қырылды; құз- одан қашып шығып, Каносальми192 деп аталатын
шатқалды қия жолдар тым нашар еді. Ол әлгі қамалды сағалады; оның көптеген серіктері де
жерлерді басып алып, Үндістанға, Деливар189 тұтқынға алынды; қайсыбірін құлдыққа сатып
елінің шекарасына қарай өтіп кетті. Сосын жіберген болса, басқалары қаза тапқан.
Деливар [Дели] қаласын басып алды да, пат- Ал енді сіздерге басқа бір хикая туралы
шасын – даңқты әрі бай Асидиу190 сұлтанды айтып берейін.

185   Рамузиода: «Малобар облысына» деп айтылған. – И. Минаев.

186   Балдасиан – Бадазиан, Балдашайн, Бадашан, Бадахшан (Памир).

187   Пашнай – Пашнай немесе Биша облысы. Пашай, Баша. Потьеде: Пазиадир. XLVIII тарауды қар.

188   Кешемур, Шесмюр [немесе Кесмур], Кезимур.Потьеде: Ариора Шезьмюр..Шессисмюр – Кашмир.  – И. Минаев.

189   Даливар, Диливар. Рамузиода: Дели. – И. Минаев.

190   Азидин Сұлтан – Ханыковтың ойынша, делилік сұлтан Гияс ад-Дин Балабан, 1265–1287 жж.

191   Бенедоттода қосымша: Оның қол астындағылар, яғни татарлар терісі ақ бола тұра терісі қара үндіс әйелдерімен
қосылған, бұл некеден караондар деп аталатын балалары шыққан. Олардың тілінде караондар – «аралас» дегенді білді-
реді. Осы караондар Реобар [Рудбар] алқабы мен басқа да облыстарға шабуыл жасайтын. Және сіздерге мынаны білу ке-
рек, олар маабар тайпасынан түнек шақыруды және қараңғы төндіретін сиқыр мен сайтани өнерді үйреніп алған.
Өздерінің қарақшылық жортуы кезінде 30, кейде 40 күншілік жерге кетеді. Бірақ, көп жағдайда Реобар облысында
тоқтайды. Кормозға [Ормуз] сауда жасау үшін баратын барлық көпестер Үндістан жақтан келетін көпестерді күтіп,
өздерінің ұзақ саяхаттан арықтап біткен қашырлары мен түйелерін жемдеу үшін қыстауға Реобар жазықтарына жібереді.
Караондар осы қозғалысты бақылап, тұтқыннан шығу үшін төлейтін қаражаты жоқтардың барлығын өлтіреді немесе са-
тады. – К. Кунин.

192   Канозальми, Конозельми, Колозальми, Консальми, Толоформис. – И. Минаев. Юлдың пікірінше – Канат-аш-Шам,
Идриси – Джируфт пен Велашджирд арасындағы жолда (Керманның оңтүстік бөлігінде). Х ғ. географтарында (Истархи
және Ибн-Хаукал) бұл жер Канат-аш-Шах деп аталады («патша арнасы») – В. Бартольд. Велашджирд, қазіргі карталарда
– Минаб өзенінде орналасқан Гулашкерд, Ормуз бұғазына құяды, – Рудбар маңындағы ірі мекен. – И. Магидович. Истар-
хи, Абу Исхак, Ирандық Фарсистан облысының тумасы, Оңтүстік Азия елдерінде болған – Аравиядан Үндістанға дейін
– және Орталық Азияда; «Климат кітабының» авторы (952 ж. таман аяқталған), мұнда Иран таулы өлкесінің шөлді жер-
лері жақсы сипатталған. – И. Магидович. Ибн-Хаукал, Абу-л-Касим, Бағдат тумасы; 943 жылдан бастап, көп жылдар
бойы саяхаттап, көптеген мұсылман елдерінде – арабтар жаулап алған Испаниядан Үндістанға дейін және Үнді
мұхитынан Орталық Азияға дейін болды; Инд өзенінде Истархимен кездесті. Истархидің материалдары бойынша «Жол-
дар мен патшалықтар» (977 ж. аяқталған) кітабын жазды. Ибн-Хаукал – тік белдемділікке көңіл бөлген аздаған
географтардың бірі. – И. Магидович. Канат – жер асты арқылы су жіберетін канал, басқалай – кәріз. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 69

ХХХVІІ ТАРАУ

Мұнда ұлы еңіс туралы суреттеледі193

Оңтүстікке қарай созылатын жазықтың кө- қалалар мен қамалдар бағынышты. Патшасының
лемі бес күншілік жол194; одан кейін жиырма аты Руемедан – Акомат199.
миль [шамамен 30 км] нашар жолмен түсетін Ауа райы өте ыстық; күн күйдіріп жібереді;
басқа құлама басталады; жауыз қарақшылар жол ел салауаты жақсы емес. Егер жатжерлік бір
бойын торып жүретіндіктен, ол жер өте қауіпті. көпес бұл жерде о дүниелік болып кетсе, оның
Сол еңістен кейін тамаша, жаңа жазық бастала- бар мүлкін патшасы өзіне тартып алады. Бұл
ды; оның атауы Формоз195. Екі күншілік жолға жақта құрма мен басқа да дәмдерден шарап жа-
созылады. Өзендері керемет196; Құрма ағаштары, сайды. Сол шараптың дәмі тіл үйіреді; Ол сусын
құстың алуан түрі: франколиндер197, тотықұстар ішіп үйренбеген адамның ішін өткізіп, асқаза-
және өзге, біздің құстарға мүлде ұқсамайтын нын тазартады; одан кейін оны ішкен адам өз-
құстар да бар. өзін жақсы сезініп, тола бастайды. Бұл жақта
Тағы екі күн жүргеннен кейін теңіз – Мұхит біздің жақтың тағамын жемейді; адамдар бидай-
[Парсы шығанағы] көрінеді; сол теңіздің жаға- дан жасалған наннан, сол сияқты, еттен ауыра-
сында Кормоз198 қаласы орналасқан. Бұл жерде ды200. Ауырмас үшін тұздалған балық пен тунец-
кемежай бар. ті жейді; онымен қоса пиязды да тағамға қол-
Cіздерге айтайын, оған Үндістаннан өз ке- данады. Аурудың алдын алу үшін жейтіндері
мелерімен жүзіп келген көпестер келіп осы.
тоқтайды; олар тәтті-дәмділер мен асыл тастар- Кемелері іске алғысыз, талайы су түбіне кет-
ды, інжу, жібек, алтын маталарды, пілдің тістері кен, оның себебі, қабырға тақтайлары темір ше-
мен өзге де мол тауар әкеледі; осының бәрін гемен201 емес, үнді жаңғақтарының қабығынан
басқа көпестерге сатады. Ол көпестер алып- өрілген жіптермен шандып бекітілген. Əлгі қа-
сатқан тауарларын жердің түкпір-түкпіріне бықты олар аттың қылы секілді жіңішкергенше
әкетеді. Қалада сауда қайнап жатады; бұл – пат- соғады, сосын cол қылдан арқан еседі де, кеме-
шалықтың ең басты қаласы, оған басқа да лерін бекітуге қолданады202; ондай арқандар

193   Керманнан оңтүстікке қарай биік таулы аймақтан басталып, Ормуз бұғазының теңіз ойпатына дейін созылған. – И. Магидович.
194   Халильруд пен Минаб өзендерінің алаптары туралы айтылуы мүмкін. – И. Магидович.
195   Рамузиода: Ормус [Ормуз]. – И. Минаев. Қаланың, арал мен бұғаздың атауы, шамасы жақын жердегі жазық та со-
лай аталған.
196   Ормуз бұғазының ойпаты арқылы көптеген өзендер ағады. Айрықша маңыздылары Шурру мен Минаб.
197   XXXVI тарауды қар.
198   Рамузиода: Ормус, және қала жақын маңдағы аралда орналасқан делінген. (Ормуз, қазір Бендер-Аббас).
199   Руэмедан Аэомат, Маймоди Акомат, Потьеде – Рюомедан Ахомет. Рамузиода ол al Re di Chierm ain [Керман патша-
сына] бағынған. – И. Магидович. Юлдың пікірінше – Фахр ад-Дин Ахмед, Осы кезеңде Ормузда жалған билік еткен;
бәлкім, Марко Поло оны екі замандастарының бірімен Рукн ад-Дин Махмұдпен (1277 қайтыс болған) немесе Рукн ад-
Дин Масудпен (1290–1293) шатастырады.  – В. Бартольд.
200   Потье мәтінінде: «олар ауырғанда ет пен бидай нанын жейді; ал сау адам нанды не етті жесе, ауырып қалады». – И. Минаев.
201   Рамузио ағашы құрғақ және саз сияқты үгітіліп тұрады.
202   Арқандар койр деп аталатын кокос («үнді») жаңғағының жемісті қабығынан өрілетін (тамильдік «кайру» – арқан).

70 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

мықты келеді және тұзды судан бұзылмайды203. тек құрма ғана мамыр айына дейін сақталып тұ-
Кемелердің бір діңгегі, бір желкені және бір ес- рады. Қатты ыстық бәрін құртып жібереді.
кегі бар; едені атымен жоқ. Кемелерге тауарлар- Олардың кемелеріне шайыр жағылмайты-
ды тиегеннен кейін үстінен былғары жауып, нын, тек балықтың майымен205 ғана майланаты-
оның үстіне Үндістанға сату үшін әкетіп бара нын да айта кейтейін сіздерге.
жатқан жылқыларды байлайды. Оларда шеге жа- Еркек болсын, әйел болсын, дүниеден өт-
сайтын темір жоқ. Ал бұрандаларды ағаштан кенде, сіздерге айтайын, олардың туыстары қат-
жасап, кемелерді арқанмен байлап бекітеді; ты қайғырады206. Əйелдер қайтыс болған күйеу-
мұндай кемелермен жүзу өте қауіпті. Себебі, лерін төрт жыл жоқтайды. Күйеуі қайтыс болған
Үнді теңізінде дауылдар жиі болып тұрады, кезде жесір әйел күніне кемінде бір рет туыста-
сондықтан, олардың көбі суға кетіп жатады. ры мен көршілерін жинап, жоқтау айтады; жа-
Жергілікті халықтың терісі қара түсті, олар қын адамының о дүниелік болғанына төзе ал-
Мұхаммедке ғибадат қылады. Жаз мезгілінде май, қатты айқайға басып жылайды.
қалада ешкім тұрмайды; себебі, жаз аса қапы- Бұл қаланы қоя тұрайық. Үндістан туралы
рық; қатты ыстықтан адамдар өліп те жатады; осымен сөз тәмам; ол туралы кейін, орайы келген
халық өзен-суы мол бақтарды саялап кетіп кезде, келесі кітапта айтып берермін. Солтүстіктен
қалады; қатты ыстықтан онда да құтыла алмас қайтарымызда, ол туралы әңгімеге оралармыз.
еді, тек мына бір амал болмаса, оның мәнісі мы- Осыған дейін айтып өткен Крерман [Кер-
нандай: білсеңіздер, жазда жазықтықтың айна- ман] қаласына енді басқа бағыттағы жолмен ора-
ласындағы құм жақтан бірнеше рет аңызақ жел лайық. Тек Крерман қаласы арқылы ғана сіздер-
көтеріледі; ол желдің ыстық жалыны адамды ге айтқым келген елдерге жетуге болады. Біз елі-
өлтіріп жіберуі мүмкін; адамдар қатты ыстық нен аттанып бара жатқан Маимоди Акомат207 па-
келе жатқанын сезгенде, суға сүңгіп кетіп, осы- тша да Крерман патшасының қолдауымен жүр.
лайша жандарын аман алып қалады204. Кремоздан [Ормуздан] Крерманға дейінгі
Сіздерге айтайын, олар бидай, арпа және кез жолда тамаша жазықтар өте көп; әртүрлі тамақ-
келген басқа нан дақылын қараша айында себеді; тар да жеткілікті. Жып-жылы бұлақтар, шілдер
ал наурыз айында жинап алады; сол кезде басқа де өте көп; үлкен базарларда сауда қайнап жата-
да жемістерді жинайды; олар наурызда пісіп-же- ды, жеміс, құрма аса мол. Бұл жақтағы бидай-
тіледі; жерде ешқандай қылтанақ қалдырмайды; дың наны ащы, үйренбеген адам оны жей алмай-

203   Потьеде қосымша: «бірақ, дауылдарға шыдамайды». – И. Минаев.

204   Рамузиода: «Марко осы желдің ыстығының куәгері бола тұра, осы жерлерде болғанында орын алған оқиға туралы
баяндайды. Ормуз патшасы кермандық патшаға алым-салық төлемепті (мәтінде: al Re di Chiermain); Керман патшасы,
тұрғындары қаладан тыс жерде, құрлықта болғанда шабуылдауды шешеді және тұтқиылдан шабул жасау үшін 1600 атты,
5000 жаяу әскер жібереді. Бірде, әскер жолдан адасып, көздеген жерге жете алмай, түн батысымен Ормуздың маңындағы
орманға тоқтайды. Таңертең әскер жолға шыққанда сол жел көтеріліп, барлығын тұншықтырды; Патшаға осыны хабар-
лайтын ешкім болмады. Мұны білген Ормуз тұрғындары індет таралып кетпес үшін, денелерді көмуге шықты; Жел де-
нелерді күйдіргені соншалық, қол тигізсе кеудесінен бөлініп жататын; сол денелердің жанынан шұңқыр қазып, оларды
сонда тастау қажет болатын. – И. Минаев.

205   Шайырдың орнына Киттің майынан жасалған арнайы сылағыш пайдаланылатын. – И. Магидович.

206   Рамузио қосады: «жылауға шебер әйелдер бар, оларды әдейі жалдайды, олар біреулерді жоқтап қайғырады. – И. Минаев.

207   Юлда осы жерде де: Руомедам Ахомет; Потьеде: Рюомедам Ахомат. – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 71

ды; оның себебі, бұл жердегі су өте ащы. Сіздер- Ал енді солтүстікке таяу елдер жайында ай-
ге жаңа ғана айтып кеткен бұлақ сулары қайнап тайын; өз кітабымда оларды мынадай ретпен
жатады; олар көптеген аурулар мен қышыма келтірмекпін.
қотырға мың да бір ем.

ХХХVІІІ ТАРАУ
Жабайы елмен208 саяхаттаудың

қандай болатыны туралы

Крерманнан [Керманнан] шыққаннан кейін- йін, бұл су малдың да ішін жүргізеді. Үш күн бо-
гі жеті күншілік жол адамды зеріктіреді; үш күн йында бір үй кездестірмедік; айналамыздың бәрі
бойы шөл қысады, аз-маз судың дәмін татсаң, ол қу медиен, қуаңшылық. Бұл жермен аң жортпай-
судың өзі тым ащы, болмаса, шүйгін шөптей ды, оларға жейтін азық та жоқ209.
жап-жасыл; ащылығы сол, оны ешкім іше ал- Үш күншілік жолдан кейін басқа ел бастала-
майды. Əлгі судан бір ұрттаған адамның он рет- ды. Ол төрт күншілік жолға созылады; жол бо-
тен артық іші өтеді; ол суда тұз бар; кімде-кім йының жері құнарсыз, шөл дала; суы ащы; бұл
сол тұздың, кем дегенде, бір кішкентай бөлігін жерде ағаш та, мал да көзге түспейді; тек есектер
жеп қоятын болса, іші өтеді. Бұл жермен жолау- ғана қылаң береді. Төрт күншілік жол аяқтал-
шылаған кез келген адам өзімен ауыз суды ала ғаннан кейін Крерман патшылығы да бітеді; таяқ
жүреді. Малдың өзі суын ықылассыз, тек қатты тастам жерден Кобинан [Кухбенан] қаласы кө-
шөл қысқан кезде ғана ішеді; сіздерге айта кете- рінеді.

ХХХІХ ТАРАУ

Мұнда Кабана [Кухбенан] деген

үлкен қала сипатталады

Кобинан210 – үлкен қала; халқы Мұхаммедке Бұл жерде болаттан үлкен және керемет ай-
табынады. Бұл қалада темір, болат және болат- налар шығарылады. Көзге өте пайдалы туция212
тың ерекше бір түрі – онданик211 бар. жасалады.

208   «Жабайы ел» – XXXVIII-XL тар. сипатталады. Иранның оңтүстік-шығысындағы Деште-Лут шөлі. – И. Магидович.
209   Рамузиода: «Төртінші күні тұшы суы бар өзенге жетесің; ол жер астында ағады; кейбір жерлерде ағын жасаған те-
сіктер бар; солардан өзен көрінеді; содан кейін ол қайтадан жер астына жасырынады; онда су мол, шөл даладан
шаршаған саяхатшылар малымен бірге осында демалады. – И. Минаев.
210   Кобинан, Кобинам, Кабанат, Кабанант, Кобиан, Гобиам; Джобиан, [Куббенан немесе Кухбенан]. Потьенің пікірін-
ше, – Хуббис, Креманнан шығысқа қарай орналасқан. Юлдың ойынша – Макдиси (Х ғ. соңы) атап өткен Керман
облысының солтүстігіндегі Кухи-Банан... – В. Бартольд. Кухбенан (шетел карталарында жиі Куббенан) – Керманнан
солтүстік-батыста, Кухбенан жотасының батыс бөктерінде, Шураб өзенінің алабында орналасқан елді мекен.Юл бойын-
ша – ешқашан үлкен қала болмаған. Хуббис (шетел карталарында Хаббис) – Кухбенан жотасының шығысқа, шөлді далаға
қараған бөктерінде, Керман қаласынан шығыс, солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Макдиси (дұрысы Мукаддаси),
араб географы және Х ғ. екінші жартысында Азияға сапар шеккен саяхатшы, ол Иран таулы өлкесінің (985 ж. жуық)
шөлді даласын тамаша сипаттап берген. – И. Магидович.
211   Жоғ. XXXV тараудың түс. қар. – И. Минаев.
212   Тутия (Туция) – мырыш кенін күйдіргенде қалатын мырыш тотығы туралы. – В. Бартольд.

72 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Ал сподияның жасалу жолы мынау: сазды қонады, бұл – туция, ал оттың ішінде қалған саз
қызуы қатты пешке салып, бетіне темір тор – сподия. Бұл қаланы еңсеріп, алға қарай жүре
қояды; түтін мен бу саздан көтеріліп, сол торға берейік.

ХL ТАРАУ

Шөлмен қалай сапар шегеді

Кобианнан [Кухбеннен] шыққан соң, сегіз «Сол» ағашында талшын сынды жаңғақтар
күн шөл даланы кесіп өтуге тура келеді; қуаң- өседі, оның іші бос қуыс. Ағашы қатты және
шылық қатты; жеміс түгіл, айналада ағаш өс- букс216 секілді сап-сары.
пейді; суы ащы да, кермек; тамақ пен суды өзің- Айналадағы жүз милдік жерде мүлдем
мен бірге алып жүрсең болады; себебі, мұндағы ешқандай ағаш өспейді. Тек он мильдей жердегі
табиғи суды тек мал ғана ішеді. бір тұстан ғана ағаштар көзге шалынады.
Сегіз күншілік жолдан кейін Тонокаин213 об- Жергілікті жұрт бұл жерде Александр мен
лысына жетесің. Дарий217 арасында шайқас болған деседі.
Осы жерде қалалар мен қамалдар жеткілікті. Қалалар мен қамалдар дүниенің алуан
Парсы елінің214 солтүстік шекарасы осы түріне толы; бұл жердің ауа райы қатты ыстық
тұстан өтеді. Бұл арадан үлкен жазық көрінеді. та, қатты суық та емес; бәрі шамамен.
Жазықтың үстінде Сол ағашы215 тұр; христиан- Халқы Мұхаммедке дұға қылады.
дар бұл ағашты «Құрғақ ағаш» деп атап кеткен. Ерлері өте келбетті, алайда, жергілікті
Ал енді бұл ағаштың қандай ағаш екенін ай- жердің әйелдері өте сұлу болып келеді.
тып берейін. Ол үлкен және өте жуан; оның жа- Бұл елді былай қойып; екінші тау қариясы
пырақтарының бір жағы жасыл, екінші жағы мекендейтін ел – Милект [Мульхид] туралы ай-
аппақ. тып берсек дейміз.

213   ХХХІІІ тар. жоғарыдан қараңыз. – И. Минаев.

214   Тун және Кайн қалалары (яғни, Фердоус пен Кайен) Хорасан облысының оңтүстік шекарасында (Иранның
солтүстік-шығыс бөлігінде) орналасқан. Осылайша, Марко Поло Хоросанды Иранға жатқызбаған (оның заманы үшін
бұл қате болатын), немесе оны «Тунокайнға» қосатын, дегенмен, мұны дәлелдеуге келмейді, себебі Марко ешбір
хорасандық қаланы атамайды, тіпті орта ғасырларда әйгілі болған Нишапур сияқты қала да аталмайды. – И. Магидович.

215   Юл «сол» сөзі шығыс тілдерінен алынбағынын дәлелдейді. Бірақ «күн» дегенді білдіреді және шынар ағашын
«күн ағашы» деп атағанын көрсетеді. – В. Бартольд. Италянша күн – sole, латынша – sol. Шынар, немесе шығыс шынары
(Platanus orientalis, – шынар тұқымдас қалың ағаш. Бұл Марко Поло «Кітабындағы» күмән тудыратын жерлердің бірі –
түсініктемешілер арасында нәтижесіз үлкен талас тудырды. – И. Магидович.

216   Букс, немесе шамшат (Buxus sem pervirens), – сүрегі бозғылт-сары түсті өте қатты, мәңгі жасыл кішірек ағаш. – И. Магидович.

217   Ескендір Зұлқарнайын туралы аңыздардың бірі. Ол расында да б.з.330 жылы өзінің әскерімен бірге солтүстік-шығыс Иран
арқылы жүріп өткен еді. Бірақ, оның Дарий Коломанмен ІІІ соңғы шайқасы бұдан бір жыл бұрын Иранның солтүстік-шығыс
бөлігіндегі Арабелла (қазіргі Эрбиль) қаласында яғни Тун қаласынан батысқа қарай мыңдаған км жерде болды. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 73

ХLІ ТАРАУ
Бұл тарауда тау қариясы мен оның асасиндері 218 сипатталады

Көне заманда, Мулект219 елінде тау қариясы алтын жалатылған, әлемдегі ең қымбат дүние-
өмір сүріпті. Мулект [Мульхид] «арамдардың лермен безендірілген екен; сол жерден арықтар
тұрағы»220 дегенді білдіреді. Мен сіздерге Мар- қаздырыпты; олардың бірінде шарап, тағы бірін-
коның әңгімелерінің бәрін жеткізіп отырмын; ол де сүт, ал үшіншісінде бал, ал кейбір арықтардан
бұл аңызды біраз адамдардан естіген екен. Өз су ағып жататын көрінеді. Əлемдегі ең әдемі
тілдерінде қарияны Ала-один221 деп атайтын. Ол қыз-келіншектер де осы жерден табылыпты;
екі таудың ортасындағы алқапқа үлкен әрі тама- аспаптардың түр-түрінде ойнап, өлең айтып, би
ша бау-бақша өсіріпті; мұндай мәуелі бақты бұ- билегенде, өздеріне жететін жан болмайды екен.
рын-соңды ешкім көрмепті. Сол жерде әлемдегі Қария жан біткенге әлгі бау-бақшаны «жұ-
ең ғажайып жемістер өседі екен. Қария сол мақ» деп түсіндіріпті. Қария оны Мұхаммед са-
алқапқа әлемдегі ең жақсы, әдемі деген ғима- рациндерге жұмақты суреттеп бергендей етіп
раттар мен сарайларды салғызыпты; мұндай са- жасаған екен: кім де кім сол жұмаққа түссе, пері-
райлар бұрын-соңды мүлдем болмаған деседі: штедей хас сұлулар мен ағылып жатқан шарап

218   Исмаилиттердің діни мұсылман сектасы туралы айтылады (шиизмнің радикалды тармағы). ХІ ғасырдың аяғында
солтүстік Ирандағы Эльбрус тауларындағы Аламут қамалы («Қыран ұясы») исмаилиттердің басты орталығына айналды.
Сектаның негізін селжұқтардың ұлы сұлтаны І Мәлік-шахтың бұрынғы қолбасшысы Хасан Саббах қалады. ХІІ
ғасырдың басында Саббах Сириядағы исмаилиттердің тағы бір орталығын ұйымдастырды. Алғашында исмаилиттердің
қозғалысы лаңкестікке бағытталды, ал Саббахтың жанкешті жауынгерлерінің батылдығын үнемі нашаны қолданудан
есірткіге тәуелділігімен байланыстырды. Осыған орай, арабтар оларды «хашинин» деп атады. Исмаилиттердің
лаңкестігін бастан кешірген крестшілер, батысеуропалық тілдерге «жан алғыш» сөзінің синонимі ретінде кірген арабтың
осы сөзін «асасинға» (assasin) айналдырды. Саббахты олар «тау ақсақалы» деп атаған, себебі, жақын шығыстағы және
ортағасырлық лаңкестік әрекеттерді басқарған оның тауларда орналасқан резиденциясы туралы естіген еді (солардың бі-
рінде ұлы мемлекет қайраткері Иран Низам әл-Мүлк қаза тапқан). ХІІІ ғасырда исмаилиттер лаңкестік әрекеттен
уағыздаушылыққа көше бастады, бірақ, 1256 жылы Аламутты моңғолдар басып алып, талқандады. Ал секта
басшыларының көзі құртылды. Соның салдарынан исмаилиттердің орталығы Үндістанға көшіріліп, исмаилит
қозғалысы қалпына келді. Ал оның басшылары (Аға хандар) лаңкестікке жүгінбеді. – И. Магидович.
219   Мюлект, Мульцете, Мюллет, Мелете, Мулете, Миличье, Мулехет. Потье мәтінінде: «французша mulette: жердегі
құдай деп айтқысы келеді». Рамузио бойынша, Mulehet сарациндердің тілінде дінбұзарлар тұратын жерді білдіреді, ал
Mulehetici – дінбұзарлар, «siccome appresso li Cristiani Patarini» [христиан-патариндерге ұқсас; олар туралы CLXXIV-тар.
Түсініктемені қар.]. Араб сөзі мульхид (көпше түрде – мелахида) – дінбұзар туралы айтылады. – В. Бартольд.
220   Арам – араб сөзі «харам», сондай-ақ, тиым салынған, заңсыз. – В. Бартольд.
221   Ала ад-Дин – 1255 ж. өлтірілген исмаилиттердің немесе ассасиндер сектасының басшысы; Оның мұрагері ұлы
Рукн ад-Дин 1256 ж. моңғолдарға беріледі. Ассасиндердің басты сарайлары Кухистанда әсіресе Мазендераннан
оңтүстікке қарай тауларда орналасқан. Ала ад-Дин Мухаммад 1255 жылдың соңында Ширкухта (Йезден оңтүстік
батысқа қарай орналасқан тау) ұлы Рукн ад-Дин Хуршахтың кеңесімен өлтіріледі. Одан кейін, Рукн ад-Дин асасиндерінің
біріне Ала ад-Динді өлтірген жан алғышты жарып өлтіруді бұйырады, ал жан алғыштың ұлдарын алаңда өртейді. Рукн
ад-Дин 1256 жылдың қарашасында елханға берілді. «Хулагу хан Хуршахты көргенде, оның ысылмаған жас әрі ақымақ
екенін ұғады. Оның көмегімен исмаилиттердің қарсылығын басу үшін, уәделермен алдап, үміттендіреді». «Оны ұлы
ханға қызмет ету үшін жібереді [Ұлы хан Мөңкеге]». Оның өлімі туралы әртүрлі әңгімелер бар. Ханға Хуршахтың келуі
туралы хабар жеткенде, оны жолда өлтіру үшін жаушыларды жібергені анық. (Рашид әд-Дин, III, 27–32). Мазендеран –
Каспий теңізі мен Эльбрус жотасы арасында орналасқан Иранның солтүстік облысы. – И. Магидович.

74 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

пен сүттің, бал мен судың саф бұлағын көреді. рып, ерекше күтіміне алыпты. Олар күзет секіл-
Сондықтан да, қария бау-бақшаны Мұхаммед ді қызмет атқаратын және олардың пайғамбары
сарациндерге жұмақты сипаттағандай етіп Мұхаммед жұмақты дәл мен сіздерге айтқандай
жасаған екен; сол жердегі сарациндер әлгі бау- етіп сипаттағанын білетін. Тағы да не айтып бер-
бақшаның жұмақ екеніне сенетін. Əлгі «жұмақ- сем екен сіздерге? Қария сол жұмаққа боз-
қа» тек асасин222 болғысы келген адам ғана кіре балаларды өз қалауы бойынша төрттен, оннан,
алатын. Бау-бақшаға кірер аузында берік қамал жиырмадан кіргізіп тұруды бұйырған, оларды
бар; бұл әлемде ол қамалды ешкім ала алмайды; ерекше айла қолданып кіргізеді екен; ең алды-
бұл жерге басқа кіретін жер жоқ. мен, оларды ішкізіп, мас қылады, сосын ұйықтап
Қария сол жердегі он екі жастан жиырма қалған кезін пайдаланып, бау-бақшаға апарады;
жасқа дейінгі бозбалаларды өз сарайына алды- олар сол жерде оянатын.

ХLІІ ТАРАУ

Тау қариясы өзінің асасиндерін қалай тәрбиелеп,

өзіне бағындыратыны туралы

Бозбала оянып, мен сіздерге сипаттап берген- оған бас ұрады; ал қария болса, олардан: «Сен-
нің бәрін көргенде, шынымен де, жұмаққа түс- дер қайдан келдіңдер?» – деп сұрайды. Бозбала-
кеніне шүбәсі қалмайды, үрдің қыздарындай әйел лар: «Жұмақтан келдік», – деп жауап қатып, бә-
заты қашан да қасынан табылады: ойнап-күліп, рін сипаттап береді; олар сол жердің жұмақ се-
өлең айтып, бозбаланың әрқайсысының көңілін кілді екенін айтады. Себебі, олар өз ата-бабала-
тауып, кез келген тілек-қалауын орындайды; боз- рынан Мұхаммед пайғамбардың жұмақты қалай
бала нені қаласа, қария бәрін ойластырған; бозба- сипаттағаны туралы біледі; ал ол жерде болма-
ла ол жерден өз қалауы бойынша ешқашан кетпес ғандар әлгілердің әңгімесін естігеннен кейін,
еді. Өзінің таудағы сарайын тау қариясы тамаша әрине, жұмаққа барғылары келеді; олар жұмақ-
күтімде ұстады, іші байлыққа толы еді, ол жерде ты көрсе болды, сосын тіпті, өз өмірлерін өлімге
тамаша өмір сүруге болатын; ол қарапайым қиюға да дайын; сол жұмаққа түсетін күн қашан
таулықтарға өзін пайғамбармын деп жариялады, келеді екен-ау деп, асыға күтеді. Қария маңғаз
әлгілер болса, соған шынымен де сенді. адамның біреуін өлтіргісі келсе, өз асасинде-
Қария өз қызметшілерінің бірін біреуді өлті- рінің арасынан сынға түсушіні таңдайды; ол
руге жұмсағысы келсе, өзі қалаған бозбалаларды үшін араларынан ең үздіктерін таңдап алады да,
шарапқа тойдыруды бұйырады. Əлгілер ұйықтап жақын жердегі елдерге адамдарды өлтіру үшін
қалған кезде, оларды сарайына әкелуді бұйы- жібереді; әлгілер оның бұйрығын орындайды;
рады. Бозбалалар сарайда оянған кезде, алдымен қайсысы аман қалса, сол патша сарайына қайтып
айран-асыр болып, сосын мұңға батады, себебі, оралады; ал кей кездері біреуді өлтіргеннен ке-
олар өз еркімен жұмақтан ешқашан да шықпас йін өздері де тұтқынға түсіп қалып, өз өздеріне
еді. Олар қарияға барып, оны пайғамбар көріп, қол салатын жағдайлар да болып жатады.

222   Діни сектаның аты «хашишин» болған, естен тандыратын сусын «хашиш» (гашиш) атауынан шыққан.
Исмаилиттердің кісі өлтіруі барлық жерге мәшһүр болғаны соншалық, олардың сектасының атынан француздардың as-
sassin – жан алғыш сөзі шыққан). – В. Бартольд. Гашиш – үнді қарасорасының аналық күлтесінің басынан алынатын хош
иісті шайыр тәрізді зат; ағзаға кері әсер ететін елестер тудырып, масайтатын есірткі. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 75

ХLІІІ ТАРАУ

Асасиндердің қалай жауыздық жасағандары туралы

Аман қалғандары өз әміршісіне келіп, істің ал енді оны кім және қалай өлтіргені туралы ай-
қалай орындалғаны туралы тәтпіштеп айтып бе- тып берсем.
реді; қария той жасап, керемет сауық-сайран Тағы бір айтылмай қалған нәрсе: бүкіл елде
ұйымдастырады; ол кімнің ержүрек екенін жақ- сол қарияның айтқанын екі етпей тыңдап, бұй-
сы біледі; өйткені, әрбіреуінің артынан кімнің рығымен өмір сүргендер көп болған: Дамаскіден
қандай екенін айтып келетін аңдушысын қойған бастап, Күрдістанға дейін223 оның ықпалындағы
болатын. Олар берілген істе кімнің ерекше қа- адамдар саны жеткілікті еді.
Ал енді бұл туралы емес, қарияның қайтыс
тыгездік танытқанын жеткізеді. Егер де қария болғаны жайлы айтып берсем сіздерге.
Ол 1262 жылы224 болған еді; шығыс татарла-
маңғаз адамның бірін, не болмаса жалпы бір
адамды өлтіргісі келсе, өзінің асасиндерінен бі- рының патшасы Алау [Хулагу] қарияның қолы-
реуді таңдап алады да, қай жерге жібергісі келсе, мен жасалған барлық жауыздық істері туралы бі-
сонда жібереді. Оған: «Мен сені жұмаққа жібер- ліп қойып, оның көзін құртқысы келеді. Өзде-
гім келеді, сондықтан да сен ана жерге бар да, рінің бектерін жинап алып, үлкен әскер жасақ-
осы адамдарды өлтір, ал осы бұйрықты орындау тап, қамалды225 алуға жіберді; олар үш жыл бойы
барысында өзіңді біреу өлтіретін болса, сен сол сол бекіністі қоршап тұрыпты; қамалдың ішінде
мезетте жұмаққа түсесің», – дейді. Олар әрқа- азық-түлік жеткілікті болса, бек әскерлері ол қа-
шан қарияның айтқанын екі етпестен орындап, малды ешқашан ала алмаған болар еді, бірақ үш
қолынан келгенше жанын салады. жылдан кейін қамалдың ішіндегілердің азығы

Тау қариясы кімді өлтіргісі келсе, сол адам таусылыпты. Сол кезде Ала-один қария өзінің
өлімнен құтыла алмайтын еді. Шынымды айт- адамдарымен бірге ұсталып, өлтірілген екен; со-
сам, көптеген патшалар мен барондар сол қа- дан бері күні бүгінге дейін қария да, асасиндер
рияға алым-салық төлеп, онымен достық қарым- де болмаған. Қарияның әмірлігі мен оның баяғы
қатынас орнатқан екен. заманда жасаған жауыздықтарына тосқауыл қо-

Мен сіздерге тау қариясы мен оның аса- йылған226. Ал енді оның бәрін былай қойып,
синдерінің іс-әрекеттері туралы айтып бердім, әңгімемізді ары қарай жалғастырсақ.

223   «Тау ақсақалын» қолдаушылар мәтінде көрсетілгеннен де ары қарай шығысқа таралды. Рашид ад-Дин бойынша
(ІІІ, 26–27), «дінбұзарлар қамалының» бірқатары Кухистанда, соның ішінде – оның шығыс бөлігінде (мысалы Тун) және
Орталық Хорасанда (мысалы Торшиз) болған. – И. Магидович.
224   Рамузиода да сол жыл берілген: Латын аудармасы мен Бартолиде MCCLXXVII. Потье мәтінінде М. CC. XLII,
шығарушы жақшаның ішіне түзету енгізген: 1242 жылды 1252 өзгерткен. – И. Минаев. Құлағудың Аламутқа жорығы
1262 жылы емес, 1256 жылы болды. – В. Бартольд.
225   Аламут қамалы ІІІ Ала ад-Дин Мұхаммедтың тұсында емес, оның ұлы Рукн ад-Дин Хуршах билеуші болған кезде құлады.
226   Рашид әд-Динде (ІІІ, 32) былай айтылады: «Хуршахты аттандырған соң, осы өлкеде, оның барлық туған-туыстары
мен ерушілерін, бесікте жатқан сәбиден бастап, ерлер мен әйелдерді Абхар мен Казвинның арасындағылардың барлығын
қырып-жойды. Осы өлкеде исмаилиттердің билігі жүз жетпіс жеті жыл бойы жалғасты...» Абхар Казвиннен 75 км
батысқа қарай орналасқан. Басқа аймақтарда исмаилиттердің үлкен топтары сақталған. – И. Магидович.

76 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ХLІV ТАРАУ
Мұнда Сапурган [Шибарган] сипатталады

Сол бір қамалдан227 шыққан соң, тамаша те- Алты күннен кейін, осыған дейін айтып кет-
гістіктер мен алқаптардан өтіп, шөбі, жайылымы кенімдей, Сапурган230 қаласына жетесіздер; қала
шүйгін, жемісі мәуелеп өскен, молшылықта күн берекеге, молшылыққа кенелген. Əлемдегі, мен
кешкен ел арасымен жүресің. сіздерге айтайын, ең жақсы қауындарды осы
Əскер228 бұл жерге қуана аялдайды; молшы- жерден табасыз. Олар мұнда өте көп өседі.
лық бұл жерлерге нәсіп болған. Елді кесіп өту – Қауынды кептіру әдісін айтып берсем сіздерге:
алты күншілік жолды алады; бұл елде қалалар қауынды жіңішке тілімдерге кесіп, күн көзіне
да, қамалдар229 да бар. Халқы Мұхаммедке дұға қойып кептіреді; сол кезде ол балдан да тәтті бо-
қылады. лады. Кепкен қауынды сату үшін маңайдағы
Арасында шөлдер де кездеседі, олар елу-ал- елдердің барлығына апарады. Сондай-ақ, бұл
пыс мильге созылады; онда су жоқ, суды жерде жабайы аң мен құстың түр-түрі өте көп.
өздеріңізбен алып жүру керек; ал мал сол шөл Бұл қаланы қойып, Балк [Балх] қаласы туралы
даладан шығып, суы бар жерге жеткенше жем- айтып берейік.
суатсыз қалады.

ХLV ТАРАУ
Осы тарауда Балк [Балх] деп аталатын

үлкен әрі атақты қала сипатталады

Балк – үлкен, атақты қала, баяғыда ол бұдан лар, мәрмәр тастан жасалған тамаша ғимараттар
да үлкен әрі керемет шаһар еді. Татарлар мен көп болатын; олардың бәрі жермен-жексен тал-
басқа шапқыншылардың тонауы мен талан-тара- қандалған231.
жына көп түсіп, көп қиратылған екен; көне за- Осы қалада Ескендір Дарийдің232 қызына
манда сіздерге айтайын, сол қалада әдемі сарай- үйленген.

227   Бұл жерде Аламут туралы емес, аты белгісіз бекініс туралы айтылады. – И. Магидович.

228   Рамузиода: «Улаудың [Хулагу] әскері. – И. Минаев.

229   Түсініктеме берушілер шығыс Кухистаннан Шибарганға апаратын жол Марко Поло заманындағы Иран таулы
жоталарының солтүстігіндегі ірі қалаларды – Нишапур, Гератты басып өтуі тиіс еді, Марконың бұлар туралы айтпауы
түсініксіз. Түсініктеме берушілердің ешбірі осы жөнінде қонымды пікір айтпады. – И. Магидович.

230   Сапурган, Сопурган, Сарпуган, Сапургам, Сопургам, Сопунга. – И. Минаев. Шапурган – Балхтың (қазіргі
Ауғанстан) маңында арналасқан Шибирган қаласы. – В. Бартольд. Балх, қазіргі атауы Вазирабад, Банди-Баба өзенінің
төменгі ағысында орналасқан. Шибарган одан батысқа қарай, Сари-Пуль өзенінің төменгі ағысында орналасқан; екі қала
да – Əму-Дариядан оңтүстікке қарай, құмға сіңіп кететін өзендерде, Ауғанстан Түркістанында (солтүстік Ауғанстан). –
И. Магидович.

231   Балх – Ауғаныстанның солтүстігінде Балх шет аумағында орналасқан әлемнің ең ежелгі қалаларының бірі. Ежелгі
Бактра, негізін Ескендір Зұлқарнайын қалаған эллинистикалық мемлекет – Грек-Бактриялық патшалықтың (б.з.д. 130 ж.
120 жыл өмір сүрген қала) астанасы. VII ғасырда Балхты ислам дінінің үстемдігін орнатқан арабтар жаулап, кейін билік-
ке селжұқтар келеді. 1221 ж. қаланы Шыңғысхан басып алып, қиратты. – И. Магидович.

232   Аңыздардың бірінде, Бактрияда Александр Македониялық, жеңіліс тапқан парсы патшасы III Дарий Кодоманның
қызы, сұлу Роксанаға үйленеді.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 77

Бұл жердің жергілікті халқы Мұхаммедке әскерлерден, соларға деген үрейден және түрлі
дұға оқиды дегенді естіген едім. жиындардан тау қамалдарына бой тасалап, қа-
Шығыс татарларының жерлері осы қалаға шып кеткен.
дейін созылып жатады және Парсы елінің де Бұл жерде, мен сіздерге айтайын, су жетер-
шығыс пен солтүстік-шығыс жағындағы шека- лік, қыр құстары, арыстандар234 да бар; алайда,
ралары осы қаланың бойымен өтеді. он екі күн бойы азық таппайсың, сондықтан да,
Бұл қаланы былай қойып, Доган233 елі тура- бұл жермен жүретін жолаушылар өздері үшін де,
лы айтайық. Балктан шығыс пен солтүстік-шы- аттары үшін де азық-түлікті өзімен бірге ала
ғысқа қарай он екі күн жүресің, ол жерде елді жүреді.
мекен жоқ, себебі, халық түрлі жауыздардан,

ХLVІ ТАРАУ

Бұл тарауда тұзды тау туралы айтылады

Он екі күн өткен соң, Тайкан235 қорғанын лады. Кабактарда отырып, шарап сіміргенді
көресіздер; сол жерде үлкен нан базары бар. Бұл сүйеді; олардың қайнатылған шарабы аса жақсы.
бір ғажайып ел; оңтүстікке қарай биік таулар Бастарын ештеңемен жаппайды; тек ені он ала-
кездеседі, олардың барлығында тұз қоры бар; қандай болатын жіппен орайды. Өздері жақсы
отыз миль аралығындағы барлық жерлерден саятшылар, қыр құстарын аулайды. Ал атып ал-
әлемдегі ең жақсы деген сол бір тұзды алу үшін ған аңдардың терісінен киім киеді, олар басқа
адамдар келеді. Үлкен темір күректермен бөлме- киімді білмейді; тері жастанып ұйықтайды; киім
се, әлгі тұз әсіре қатты; бұл жерде тұздың көп мен аяқ киімді теріден тігеді; аңды атып алған
болғаны соншалықты, ол бүкіл әлемге, бүкіл адам сол аңның терісін де илеп, іске жарата ала-
жер жүзінің тіршілігіне жететіндей мөлшерде ды.
десе болады. Үш күннен кейін Скасем236 деген бір бектің
Бұл қаладан шығыс пен солтүстік-шығысқа қаласы көрінді; тауда оның басқа да қалалары
қарай жүрсең, осы елдің көптеген елді мекенде- мен шағын қалалары237 бар. Қала арқылы үлкен
рін кездестіруге болады. Жемістер, жүзімдіктер, өзен өтеді. Бұл жерде жайралар көп; аңшылар
нан да аса мол. Мұхаммедке табынатын жергі- оларды ит салып аулайды; ондайда жайралар иін
лікті жұртты қатыгез қарақшыларға теңеуге бо- тіресіп біріге қалады да, сес көрсетіп, арқалары

233   Догана, Гана, Сана. – И. Минаев. (анықталмаған. – В. Бартольд.
234   Осы жерде Марко Поло басқа тараулардағыдай Арыстандар деп кез келген ірі мысық тұқымдастарды – арыстан-
дар, жолбарыстар, барыстар мен қабыландарды атайды. Сондықтан, арыстандардың Азияда ХІІІ ғасырда таралғаны ту-
ралы оның «Кітабына» сүйенуге келмейді. – И. Магидович.
235   Тайкан, Сайкам, Тайкам, Тайхас, Тхайкан. – И. Минаев. Талькан немесе Тайкан [Таликан] қаласы, Балхтан
Бадахшанға барар жолда орналасқан. Балх пен Талькан арасындағы жолды саяхатшылар тезірек өтетін (6–7 күн). –
В. Бартольд. Бұл жерде Балхтан Бадахшанға барар жолда орналасқан Талькан (қазіргі Ауғаныстандағы Талукан) қаласы
туралы айтылады.
236   Сказем, Скасем, Сказунен, Сканс. – И. Минаев. (Талуканнан Бадахшанға барар жолда тұрған Кишм қаласы)
(қазіргі Ауғаныстанның аттас Памир маңы тарихи аймағының орталығы). Кишм – Каттаган ауылындағы солтүстік-
шығыс Ауғанстандағы кішірек елді мекен (Файзабад қаласынан оңтүстік-батыста).
237   Түпнұсқада caustiaus [castiaus] ХХ тар. қар. – В. Бартольд.

78 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

мен қос бүйіріндегі инелерімен иттерді айтар- қаладан шығып, үш күн жүрген кезде, адам
лықтай жаралайды. Скасем деген үлкен облыс, тұратын үңгірді кездестіре алмайсың; азық та, су
бұл жердің тілі де ерекше238. Халқы таулы жер- да жоқ. Осының бәрін жолаушылар өздерімен
лерді малына жайылым қылады; жатақ-жайлары бірге алып жүреді. Ал үш күннен кейін Баласиан
кең әрі жайлы239. Таулар топырақтан тұрғандық- [Бадахшан] облысына кез болатының анық;
тан, олар сол таулардың ішінен оп-оңай үңгір қазір мен сіздерге сол облыс туралы айтып бер-
қазып алады. Мен сіздерге жаңа айтып берген сем.

ХLVІІ ТАРАУ

Осы жерде Баласиан [Бадахшан] сипатталады

Баласиан халқы240 – мұсылмандар. Тілдері – патшалықтан тастарды алып шығатын болса, ба-
ерекше. Патшалық үлкен, билеушілері мұрагер- сымен де, мүлкімен де толық жауап береді. Па-
лік құқықпен таққа отырады, олар Ескендір па- тша асыл тастарды басқа патшалар мен бектерге,
тша мен Парсы елінің ұлы әміршісі Дарий пат- атақты адамдарға, болмаса, алым-салық ретінде,
шаның қызынан тарайды. Ұлы Ескендірді бар- ал кейбіреулеріне өз достығының белгісі ретінде
шасы құрмет тұтқандықтан, оны сарацинше жібереді; сондай-ақ, балаши өте қымбат та құн-
Зюлькарн241 деп атаған, бұл французша Алек- ды болғандықтан, оларды алтын мен күміске са-
сандр дегенді білдіреді. тады. Егер асыл тастарды өндіріп, таратуға рұқ-
Сол облыста балаши242 деп аталатын асыл сат берілетін болса, олар көптеп шығарылатын
тастар бар; олар әдемі де қымбат тастар; олар тау еді, олай болғанда, бағасы да арзандап, құны
құздарында пайда болады. Халқы, сіздерге айта- қазіргі кездегідей қымбат болмас еді, сондықтан,
йын, алып құздарды күміс кенін қазғандай патша ол тастарды өзінің рұқсатынсыз ешкімнің
тереңдете қазып, төменге түседі; Шигхинан243 шығармауы үшін қатаң бақылау орнатқан.
тауында патшаның әмірі бойынша, үңгірлерден Біліп қойсаңыздар, осындағы таулардың
патшаның өзі үшін лағыл тастар [балаши] өнді- қойнауынан көк тас244 өндірілетін тастар да бар;
реді; жан баласы өзі үшін асыл тастан алмайды, көк тастың сапасы өте жоғары, оны әлемдегі ең
себебі өлімнен қорқады. Егер кім де кім сол тамаша асыл тас десе де болады. Ал сол көк та-

238   Ишкашим Памир маңы тарихи облысы, қазіргі уақытта Тәжікстан Республикасының Таулы Бадахшан автономды
облысында, елдің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Пяндж өзені жағалауында, Ауғанстанмен шекаралас орналасқан. Жергі-
лікті тұрғындары Марко Поло көрсеткеніндей, «ерекше тілде» сөйлейді (Шығыс ирандық топ). – И. Магидович.

239   Мұнда ХХ ғасырға тән жергілікті таулықтардың екі жақты отырықшылығы – қыстық және жаздық, дұрыс
көрсетіледі. Жазғы жайлауда тасымалданатын үй емес (киіз үй, шатыр т. б.), тұрақты баспана салынады. – И. Магидович.

240   Балазиан, Балашан, Бадазиан, Балачан, Балашам, Балаша, Баласка, Балаксиам. – И. Минаев. Баласиан –
Бадахшанның тарихи Памир маңы облысы, бүгінгі күні Тәжікстан мен Ауғанстан арасында бөлінген. – И. Магидович.

241   Зюлькарн – Зұлқарнайын (қос мүйізді) – Александр Македониялық ислам әлемінде осы атпен белгілі, аты Құранда
аталып, бірқатар аңыздардың кейіпкері болып табылады. – В. Бартольд.

242   Балаши – лағылдар («балахш» сөзінен – лағыл – В. Бартольд.

243   Сигинан, Сигуйнан, Сигуман, Сигвинан, Сичинан. – И. Минаев. Шигхинан – Шугнан туралы айтылады, қазіргі
Тәжікстандағы Пяндждың оң жағалауындағы тарихи аймақ Шугнан туралы айтылады. – И. Магидович.

244   Көк тас – лазурит туралы айтылады (ежелгі заманнан бері Бадахшаннан (Хорасаннан) алынатын ляпис – көк тас).
– И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 79

сты өндіруге негіз болатын тастар басқа тастар мен қамалдары биік тауларда, адамға асу бермес
секілді кендердің ішінен табылады. Осында кү- жерлерде247 орналасқан. Жергілікті тұрғындар
міске бай кен орындары орналасқан таулар да құралайды көзге атқан мерген әрі жақсы
бар. аңшылар; жергілікті жұрт аң терісінен тігілген
Суық ел; біліп қойсаңыздар, бұл елде жақсы, киім киеді, себебі, бұл жерлерде шұға өте қым-
жүйрік жылқылар көп; олар тағаланбаған245 қал- бат тұрады. Бай-шора еркектер мен әйелдердің
пы таулардың арасында жүреді. Əдемі, сұрбас киетін шалбары мынандай: кейбір шалбарды
сұңқарлар [Falco sacer] да сол тауларды мекен- тігу үшін әйелдер жүзден астам аршын [брас]248
дейді, олар аса ұшқыр болып келеді; балабандар қағаз матаны, кейбіреулері сексен, ал тағы біреу-
[балобандар, Falco cherrug], әртүрлі жабайы аң- лері алпыс аршын қағаз матаны пайдаланады;
құстар да өте көп. Бұл жерлерде бидай бітік мұны бөкселерін толық, жуан қылып көрсету
шығады; тамаша, кебексіз арпа да осыннан та- үшін жасайды; бұл жердің ер адамдары толық
былады. Бұл жерде зәйтүн майы жоқ, олар май- әйелдерді жақсы көреді.
ды күнжіт246 пен жаңғақтан алады. Бұл патшалық туралы айтып бердім сіздер-
Бұл патшалықта тар өткелдер мен асусыз ге, ал енді оны қоя тұрып, басқа патшалық тура-
жерлер өте көп, сондықтан, жергілікті халық жау лы баяндауға көшейін. Ол оңтүстікке қарай, бұл
шабады деп қорықпайды. Олардың қалалары жерден он күншілік жерде орналасқан.

ХLVІІІ ТАРАУ
Бұл тарауда Басиан [Пашай] сипатталады

Баласианнан [Бадахшаннан] оңтүстікке қа- нады, пұтқа дұға оқиды, терісінің түсі қара, дуа
рай он күндей жүрсеңіздер, Пасиайға249 келесіз- мен дуагерліктің сан түрін біледі. Ер адамдар
дер. Бұл жердің тілі ерекше. Халқы пұтқа табы- құлақтарына інжу мен басқа да асыл тастары бар

245   «Осы облыста Ескендірдің аты Буцефал тұқымынан шыққан жылқылар болғаны айтылады; Олардың барлығы
маңдайындағы белгісімен туады; жылқының барлық тұқымы патшаның ағасына тиесілі еді. Ол жылқыларын патшаға
бергісі келмеді, сол үшін өлтірілген болатын. Ал оның әйелі ашынғандықтан осы жылқылардың тұқымының барлығын
жойып жіберген; осылайша, бұл жылқылар жоғалып кеткен. – И. Минаев.
246   Күнжіт (Sesamum indicum), күнжіт тұқымдас субтропикалық майлы өсімдік; оның дәнінен жоғары сапалы ас майы
алынады. – И. Магидович.
247   Осы тауларда қойлар көп, табыны 400, 500, 600 бас қойға жетеді; олар жабайы, оларды көп аулағанына қарамастан,
саны азайып кетпейді. Бұл таулар өте биік; таңертең шықсаң, басына кешке қарай ғана жетесің. Таудың басында кең
жазықтар, шөп, ағаш пен сай-салаға ағатын мөлдір бұлақтар мол; осында алабалық пен басқа да еті нәзік балықтар мекен-
дейді. Тау басындағы ауа өте таза және мұнда өмір сүрген тамаша; қалалардағы, алқаптар мен жазықтарда тұратын адам-
дар ауырғанын сезінсе тауға кетеді, тауда екі-үш күн тұрған соң, жақсы ауаның әсерінен жазылып кетеді. Марко мұны өз
басынан өткізген: осы елде бір жылға жуық ауырған.Кеңес бойынша тауларға барып, тез жазылған. – И. Минаев.
248   Brace (Потьеде brasse). Литреда [оның сөздігінде]: «ұзындық өлшемі, кере созылған екі қол ұшының арасына тең
немесе 1 метр 62 см, шамасы (екі қадам); оны екі қадамға тең болатын, геометриялық қадам деп те атайды». – И. Минаев.
249   Рустичано: Базиан мен Пашай; Латын аудармасы: Басциа; Бартолиде: Бастиам, Бастиаз; Потьеде: Басиан; Рамузио:
Баша. Жоғ. қар. (XXXVI) – Пашиай. – Юлдың көрсетуі бойыша, қазіргі кезде Пашай тайпасы ислам дінін ұстанады және
басым бөлігі Пянджшира алқабында, сондай-ақ, оңтүстікке қарай тұрады. XIII ғасырда бұдан да көлемді аумақты алуы
мүмкін. – В. Бартольд. Пянджшир – Панджшер, шығыс Ауғанстандағы таулы өзен, Кохистан облысында, Кабулдың сол
жақ сағасы (Инд жүйесі). – И. Магидович.

80 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

алтын, күміс сырға, сақина тағады. Олардың қу- Енді біз бұл елді қоя тұрып, Шесинмюр
лығы басым әрі өздерінше ақылды халық. [Кашмир] деп аталатын басқа ел туралы айтып
Өте ыстық ел. Халқы ет және күрішті азық берейік, ол осы жерден жеті күншілік жерде
етеді. орналасқан.

ХLІХ ТАРАУ

Бұл тарауда Шесмюр [Кашмир] облысы сипатталады

Кесимюрдің250 халқы да пұтқа табынады, Дәстүрге сай, араларында өз диуаналары
тілдері өзгеше бөлек; өздері сайтани дуаның сан бар: олар жалғыздықта өмір сүреді; ас пен суға
түрін біледі; таң қаласың – пұттарын сөйлетеді, келер болсақ, оған өте төзімді; жалпы, адал келе-
ауа райын дуа айтып өзгертеді, керек болса, дү- ді; өз сенімдері бойынша күнә деп танылғанның
ниені қап-қараңғы қылып та жібереді. бәрінен бойларын аулақ ұстайды. Жергілікті ха-
Осының бәрін көрмегендер олар дуа қолда- лық диуаналарды қасиет дарыған ұлы адамдарға
нады дегеніме сенбеуі де мүмкін. Бұлар – ең балайды; олар ұзақ өмір сүреді әрі өздерінің пұт-
мықты пұтқа табынушылар, пұтқа табынушы- қа деген махаббатына орай күнәлі іске бармай-
лық осылардан негіз алады. ды. Діндерінде аббаттықтар мен ғибадатханалар
Бұл жерден Үнді теңізіне дейін жетуге бола- көп251.
ды. Жергілікті адамдардың өңі қара, арықша Біздің елімізден әкелінетін коралдар мұнда,
келген, ал әйелдері қара болса да әдемі. Олар ет басқа жерлерге қарағанда, көбірек сатылады.
пен күріш жейді. Елдегі ауа райы аса ыстық та, Бұл облыстың елі туралы айтып болсақ, енді
суық та емес, қоңырсалқын. Қалалар мен қала- алға қарай жылжымаймыз, себебі, алға қарай
шықтар көп кездеседі; орман мен шөл далалары жүрсек, Үндістанға келеміз. Ал қазір Үндістан
бар. Ал бекіністі өткелдердің көптігі соншалық- туралы айтып жатқым келмейді; қайтар жолда
ты, халқы ешкімнен қорықпай, өз бетінше өмір сіздерге ол туралы бәрін рет-ретімен айтып бе-
сүреді; өз патшалары бар; патша қарамағында- ремін. Қазір Балдашианға [Бадахшанға] ора-
ғыларын өз қалауынша соттап, жазаға тартады. лайық, әйтпесе, енді барар жер қалмады.

L ТАРАУ

Бұл тарауда Бадасианның [Бадахшанның]

үлкен өзені туралы айтылады

Бадасианнан солтүстік-шығыс пен шығысқа Халқы батыл, Мұхаммедке дұға оқиды.
қарай он екі күн өзен252 арқылы жүзесің, өзен Он екі күннен кейін одан басқа бір шағын
жолы бадасиандық билеушінің ағасының менші- облысқа жетуге болады.
гіндегі жер. Қалалары мен шағын кенттері бар- Ол облыстың көлемі тым үлкен емес: қай
шылық. жағына бет алсаң да, бар болғаны үш күншілік

250   Кешемур, Хезинмур, Шесмюр, Кезимур, Кьезимар, Кьезьема, Кезьемур, Тхезимур, Шезимюр, Кесимум, Кесмур.
Рамузиода: «Баштан жеті күндік жол». – И. Минаев. Кесимюр – Кашмир туралы айтылады. – И. Магидович.

251   Рамузиода: «Осы жердің адамдары жануарларды өлтірмейді және қан төкпейді; ал ет жегілері келгенде, сол жерде
тұратын сарациндерге малды сойғызады». – И. Минаев.

252   Пяндж өзенін құрайтын өзендер туралы айтылады (Вахандария, Вахджир). – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 81

жол; ол – Вахан253 деп аталады. Халқы мұсыл- өспейді; азығыңды өзіңмен бірге алып жүресің.
ман, өз тілінде сөйлейді, батыл шайқасады. Бұл жер биік әрі суық болғандықтан құс ұш-
Иеленушісінің аты – Нон254, бұл французша граф пайды. Қатты ызғардан оттың жарығы да бәсең,
дегенді білдіреді; ол Бадахшан патшасына бағы- түсі де өзгеше, басқа жерлердегідей емес, құс еті
нышты. Жабайы аң мен құс атаулы көп. де дұрыс піспейді.
Солтүстік-шығысқа қарай таулармен үш күн Бәрін былай қойып, солтүстік-шығыс пен
жүрсең, елдің айтуынша, әлемдегі ең биік жерге шығысқа қарай жүрген сапарымызда кездестір-
жетуге болады. Таудың сол биігіндегі тегістік- геніміз туралы сіздерге айтып берсек.
те255 тамаша өзен256 ағып жатыр. Əлемдегі ең Айтып кеткенімдей, бастапқы үш күннен ке-
жақсы жайылым да осы жерде; ең жаман деген йін259, қырық күн бойы тау арасымен және тау
малдың өзі он күннің ішінде семіріп кетеді. баурайымен солтүстік-шығыс пен шығысқа қа-
Мұнда жабайы аңдар өте көп. Сол сияқты, үлкен рай жүресің; бұл жер де елсіз, жайылымсыз.
жабайы қойлар257 да өріп жүреді; олардың мүйіз- Азық-түлікті жолаушылар өздерімен алып жүре-
дерінің ұзындығы алты алақандай, одан кішірек ді. Бұл жер – Болор260 елі деп аталады.
– төрт немесе үш алақандай болатын мүйіздер де Адамдары таулы жерді мекендейді. Пұтқа
кездесіп жатады. Сол мүйіздерден бақташылар табынатын жабайы адамдар; аңшылықпен айна-
тостаған жасап, тамақ ішуге пайдаланады; мал лысады; аң терісінен киім киеді. Өздері мейірім-
қамайтын қоршауларды258 жасайды. сіз.
Памир деп аталатын тегістікпен он екі күн Бұл елді былай қойып, Каскар [Қашқар]
жүресің; жол бойы елсіз жер, бір қылтанақ шөп облысы туралы айтып берейін.

253   Вахан – Пяндждың екі жағалауында орналасқан тарихи аймақ, қазіргі кезде Ауғанстан мен Тәжікстан арасында
бөлінген. – И. Магидович.
254   Нон – белгісіз лауазым. Юлдың ойынша, вассалдық билеушіге немесе кіші ініге берілетін тибеттік «ноно» лауазы-
мы туралы айтылады. – В. Бартольд.
255   Алтай аңғары (Алай және Алайдың арғы жағындағы жоталардың арасында орналасқан) және орта ағысында Вахш
пен Сурхоб деп аталатын Қызылсу өзені туралы айтылады. – И. Магидович.
256   Рамузиода: «Екі таудың арасында үлкен көл бар, сол көлден жазық даламен тамаша өзен ағады». Памирде үлкен
деп айтуға болатын тек бір өзен – Қаракөл бар; бірақ ол ағынсыз. Бұл XIX ғ. соңында дәлелденген. Ағынды өзендер де
бар, Қаракөл болмаса Рамузио мәтінінде, олардың қайсысы туралы айтылып отырғаны белгісіз. – И. Магидович.
257   Жабайы қой – арқар (Qvis ammon). Оның Памирлік түрі, Өте ірі денесі мен мықты мүйізі арқылы ерекшеленеді,
XIX ғ. Марко Полоның құрметіне – Ovis Poli атанған. – И. Магидович.
258   Рамузиода: «Оған (Марко Полоға), мұнда қасқырлар көп екенін және олар қойларды жарып кететіні туралы;
мүйіздер мен сүйектердің көп болғаны соншалықты, олады қар жауған кезде өткен-кеткендерге жол көрсету үшін
жолдың шет-шетіне үйіп жинайтыны айтылған еді.
259   Рамузиода: «Аталған 12 күнді жүріп өткен соң, тағы 40 күн жол жүресің». – И. Минаев.
260   Облыстың жергілікті атауы Кафиристан деген атпен белгілі. – В. Бартольд. Болорды Кафиристанмен сәйкестендірудің
дұрыстығы екі талай. XIX ғасырдың саяхатшылары Кафиристан деп, Памирдан ғана емес, Гиндукуштан оңтүстікке қарай, Ка-
бул өзенінің сол жақтағы сағасының алабында (басым бөлігі Кунар өзенінің алабында) орналасқан Ауғанстанның шығыс облы-
сын атаған. Осы арада, мәтінде Памирден солтүстік-шығысқа немесе шығысқа қарай қырық күншілік жолдан кейін Кашмирдің
сипаты туралы айтылады. «Болордың» географиялық орналасуын былайша анықтаған дұрыс: Памирдың шығыс шеткі аймағы,
яғни, Сарыкөл жотасы және Тарымды құрайтын, өзендер басталатын Ақсайбашы, Қашқар, Кандартаг пен Раскем жоталары.
Осы облысқа қолданған «Болуло» атауы алғашқы рет қытай саяхатшысы Сюань-Цзянда (б.з. VII ғ.) кездеседі. – И. Магидович.

82 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

LІ ТАРАУ
Бұл тарауда Каскар [Қашқар] облысы туралы айтылады
Көне замандарда Каскар261 жеке патшалық шығып, саудамен бүкіл әлемді аралайтын көпес-
болатын, ал қазір бұл ел ұлы ханға бағынышты. тердің санына жете алмас едің.
Жергілікті халқы – мұсылмандар. Қалалары мен Жергілікті халқы нашар, сараң; ас-су ішкен-
шағын қалалары жетерлік. Каскар – аумағы ора- дері де сүйкімсіз. Бұл жерде несториандықтар
сан үлкен әрі даңқы әуелеп тұрған қала. Бұл өмір сүреді; олардың өз шіркеулері мен заңдары
елдің аумағы солтүстік-шығыс пен шығысқа бар. Жергілікті халықтың қарым-қатынас тілі
қарай созылып жатыр; жергілікті халқы сауда- ерекше. Бұл облысты аралап шығу үшін бес
мен һәм қолөнермен айналысады; тамаша бау- күнің кетеді. Ал енді бұл облысты қойып, Самар-
бақшалары, жүзім алқаптары, құнарлы жерлері қан [Самарқанд] туралы айтып берсем.
бар. Мақта да көп өседі262 бұл жақта. Осы жерден

LII ТАРАУ
Осы тарауда Санмаркан [Самарқанд] атты

үлкен қала туралы айтылады
Санмаркан263 – үлкен, атақты қала; онда хри- қасиетті тасын алып, оны шіркеудің қақ орта-
стиандар мен сарациндер, ұлы ханның264 жие- сындағы бас діңгектің астына қойыпты.
нінің құзырындағы адамдар тұрады; ұлы хан мен Күндердің күнінде Жағатай қайтыс болып,
жиені бір-бірімен қас, сондықтан, өзара көп ол туралы сарациндер де естіпті; өздерінің қа-
соғысқан. Қала солтүстік-батыста орналасқан. сиетті тасы христиан шіркеуінде екеніне наразы
Мінеки, мынадай ғажайып оқиға болған еді. болып жүрген олар, өздеріне тиесіліні күшпен
Ұлы ханның қандас бауыры Жағатай [Шағатай] тартып алуға бел буады; сан жағынан христиан-
христиандықты қабылдағанына көп уақыт бол- дардан он есе көп еді, сол себепті, тасты тартып
маған265, ол осы елге де, көптеген басқа елдерге алу оларға еш қиынға түспепті. Сарациндердің
де өз билігін жүргізген. Самарқандтағы христи- арасындағы ең беделді дегендері қасиетті Иоанн
андар өз патшаларының христиандықты қабыл- шіркеуіне келіп, христиандарға тасты алып кете-
дағанына қатты қуанып, үлкен шіркеу салыпты, тіндіктерін мәлімдеген: «Орнына не сұрасаңдар
сол шіркеуге Иоанн Шомылдырушының атын да береміз», – деп, тасты өздерінде қалдыруды
берген екен. Олар сарациндердің бір тамаша, сұрапты; егер әлгі тасты орнынан қозғаса, шір-

261   Каскар – Қашқар туралы айтылады. – В. Бартольд. Мәтінде Қашқар елі ретінде бүкіл Қашқария емес, (Лобнор ала-
бында орналасқан Шыңжаң өлкесінің оңтүстік бөлігі), орталығы Қашқар жазирасындағы, бастыс қала маңындағы облы-
сы айтылады. – И. Магидович.

262   Рамузиода қосымша: «зығыр мен қарасора». – И. Минаев.

263   Самаркан, Сармакан, Санмаркан – Самарқанд. – И. Минаев.

264   Потьеде: «Кайду деген (Caidou)». Шыңғысханның үшінші ұлы және каан (ұлы хан) лауазымының мирасқоры
Үгедейдің немересі (Огедей) – Хайду туралы айтылады. Үгедей 1227 бастап 1241 ж. дейін билік етті. – И. Магидович.

265   Рамузиода: «125 жыл бұрын». – И. Минаев. Шыңғыс ханның екінші ұлы (яғни Құбылайдың інісі емес, ағасы)
Шағатай туралы айтылады. 1242 жылы қайтыс болған. Оның ислам мен мұсылмандарға қарсы болғаны белгілі, алайда
христиан дінін қабылдауы туралы деректер жоқ. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 83

кеу қирап қалар еді. Сарациндер болса, өздеріне Құдайымыз Иса Мәсіхтің әмірімен тастың
алтын да, күміс те керек емес: «Тек тасымызды үстінде тұрған бағана құдды астында тас
қайтарып алсақ болды», – деп жауап берген екен. тұрғандай, үш алақандай болатын биіктікке өз-
Артынша былай болыпты: ұлы ханның тағы дігінен ауаға көтерілген екен. Сол күннен ба-
бір жиені патша ретінде сайланған еді; сарацин- стап, күні бүгінге дейін бағана сол қалпын
дер одан екі күннен кейін христиандардан киелі сақтап тұр.
тасты өздеріне қайтарып беруді бұйыруды сұрап, Бұл әлемдегі ең ұлы ғажайып саналып кел-
көндіріпті. ген, және қазірдің өзінде сол даңқын сақтап ке-
Бұйрықты естіген христиандар әрі қатты леді.
ашуланып, әрі не істерлерін білмепті. Сол кезде Осы оқиғаны былай қойып, алға қарай жүре
мынадай бір ғажайып оқиға болған екен: тасты берейік те, Яркан облысы туралы айтайық [Яр-
қайтаратын күн келіп жеткенде, кенд].

LІІІ ТАРАУ
Осы жерде Шаркан [Яркенд] облысы сипатталады

Яркан266 облысы бес күншілік жерде орна- тылған еді. Бұл жақтың ас та төк молшылығын267
ласқан. ғана айтып өтуге болады, ол туралы біздің кіта-
Жергілікті тұрғындары – мұсылмандар; бымызда басқа назар салуға тұрарлық нәрсе жоқ,
олардың бәрі де ұлы ханның жиенінің құзырын- сондықтан, оны қойып,
дағы адамдар; бұл туралы осыған дейін ай- Хотан туралы айтып берейік.

LІV ТАРАУ
Бұл тарауда Хотан268 атты үлкен облыс сипатталады

Хотан облысының көлемі шығыс пен сол- Молшылықтың ортасы:269 мақта көп егіліп,
түстік-шығысқа қарай сегіз күншілік жолға со- бітік өскен; жергілікті тұрғындардың жүзім ал-
зылады, ол ұлы ханның меншігіндегі жер; мұнда қаптары мен бау-бақшалары бар; халқы момын,
мұсылмандар тұрады және бұл жақтың қала- сауда, қолөнермен айналысады.
лары мен шағын қалалары көп. Бұл мекен туралы айтып бердік сіздерге, ал
Бүкіл патшалықтың астанасы да, елі де Хо- енді Пеин [Пима] деп аталатын басқа облыс ту-
тан деп аталады, бұл өзі атақты қала. ралы баяндайық.

266   Яркан, Шаркан, Каркан, Кархам, Кархан, Харкам. – И. Минаев. Яркенд – қазіргі Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр авто-
номды ауданында орналасқан қала. – И. Магидович.
267   Рамузиода: «әсіресе, мақта мол. Халқы шебер, қолөнермен айналысады. Ішетін суынан көбінің аяғы мен алқымы
ісінген. – И. Минаев.
268   Хотан – Қашқарияның аттас алқабы мен қаласы, бүгінгі күні Шыңжаң-Ұйғыр автономды ауданына (Қытай) кіреді.
– И. Магидович.
269   Рамузиода: «мұнда мақта, зығыр, қарасора, астық өседі, шарап пен басқалары да бар». – И. Минаев.

84 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

LV ТАРАУ

Осы тарауда Пеин [Пима]270 облысы туралы айтылады

Облыс көлемі шығыстан солтүстік шығысқа Олардың мынадай бір салты бар: егер де
дейін бес күншілік жолға созылады. Жергілікті күйеуі басқа жаққа кетіп, онысына он екі күн
халқы Мұхаммедті құрмет тұтады және ұлы хан- уақыт өтсе, әйелі басқа жар тауып алуға құқылы,
ға бағынышты. Қалалары мен шағын қалалары күйеуі де кеткен жағында басқа әйелге үйлене
көптеп саналады. Пеин – ең атақты қала және алады.
патшалықтың астанасы. Бұл жақтың өзенінде Қашқардан бастап осы жерге дейінгі және
яшма мен халцедон тастары көп. Бәрі – мол- бұдан ары барлық облыстар Ұлы Түркияның271
шылықта; мақта мол. Халық сауда-саттықпен, иелігіне жатады. Мұны былай қойып, Чиарчиан
қолөнермен айналысады. [Черчен] облысы туралы айтып берсек.

LVI ТАРАУ

Осы жерден бастап біз сіздерге

Чиарчиан [Черчен] облысы туралы айтып береміз

Чиарчиан272 – Ұлы Түрік еліндегі облыс, ол алып, екі-үш күншілік жердегі құмға кетіп қала-
солтүстік-шығыс пен шығысқа қарай созылып ды. Олар шөлдің қай тұсында су барын, ол жаққа
жатыр. Жергілікті халқы – мұсылмандар. Бұл кетсе, малы қырылып қалмайтынын да жақсы бі-
жерде қалалар мен шағын қалалар өте көп. Яш- леді. Олардың ізіне түсу мүмкін емес; жүрген
ма мен халцедонға толы өзен де бар; тастарды жолды жел лезде құммен жауып тастайды да, із-
Қытайға апарып сатып, одан пайда түсіреді. Тас- түзін ешкім таба алмайды. Бұлар жаудан осы-
тар бұл жерде көп, олардың бәрі тамаша тастар. лайша қорғанады; егер одақтас әскер келіп жат-
Бұл – құмды ел; Хотан мен Пеиннің [Пима], са, жергілікті адамдар құмға тек малды ғана
Пеин мен осы екі араның бәрі қалың құм; Бұл айдап әкетеді, себебі, жаудың әскері малдарын
жердің суының басым бөлігі кермек те ащы, ал сойып, жеп қойғанын қаламайды; ал жау әскері
тұщы су сирек кездеседі. келген кезде, бір түйір зат қалдырмай, бәрін
Бұл елге жау шабатын болса, жергілікті ха- өздерімен алып кетеді. Чиарчианан құм аралап
лық әйел, бала-шағасы мен барлық мал-жанын бес күншілік жол жүресің, бұл жердің суы өте

270   Пейн, Пен, Пем, Пэн, Пени, Пеим, Пейн, Пейм. – И. Минаев. Пеим (Пима) – (қыт. Би-ма), Хотаннан шығысқа
қарай, Кэрии [Керии] өзенінде орналасқан қала. – В. Бартольд. Пима (Бима) атауы алғаш рет Үндістаннан Қытайға
қайтып бара жатқан жолда осы алқапқа саяхаттаған VII ғасырдың қытай саяхатшысы Сюань-Цзянда кездеседі. Оның
көрсетуінше, Пима 330 ли жерде немесе Хотаннан шығысқа қарай орналасқан; сондықтан түсініктемешілер (Бұған Бар-
тольд та қосылады) Пима Керия мен Ниядарья өзендері аралығында, Текті-Мекен (Такла-Макан) шөлінің оңтүстік
қиырындағы жерде екі үлкен саланың арасында орналасқан деп болжайды. – И. Магидович.

271   Ұлы Түркия – Түркістан. Яркенд, Хотан, Тима қалалары орналасқан аймақтың тарихи атауы – Шығыс Түркістан. –
И. Магидович.

272   Чарчан, Сиарсиан, Сьярчам, Сьярчан, Каршиан. (Хотаннан Лобнорға бара жатқан жолда орналасқан Черчен –
В. Бартольд.) – И. Минаев. Чиарчиан – Черчен (қыт. Цемо), Текті-Мекен (Такла-Макан) шөлі арқылы ағып, мезгіл-мезгіл
кеуіп қалатын Черчен өзенінде орналасқан Хотан мен Лобнор өзені аралығындағы қала. Марко Поло Черчен облысы деп
құмдардың маңындағы (Құмқатты) шұраттардың тобын атауы мүмкін, олар туралы Марко жергілікті тұрғындар жау
шапқыншылығынан қорғанатын жері ретінде айтады. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 85

ащы, жаман, тұщы су тек кей жерлерінде ғана мен шектесіп жатыр; шөл даланы кесіп өту үшін
кездеседі. Осы облыс жайлы кітабымызда айтуға керекті азық-түлікті осы арадан ала кетеді.
тұрарлық ештеңе де жоқ. Бес күншілік жолдан Оны қоя тұрып, алда не болғаны туралы ай-
кейін үлкен қала кездеседі, ол үлкен шөл дала- тып берейік.

LVII ТАРАУ

Осы тарауда Лоб 273 қаласы сипатталады

Лоб дегеніміз – үлкен қала, іргесінен шөл тәулік жүрсең ғана ауыз суына жетесің. Үш-төрт
дала басталып кетеді. Қалаға кіре беріс «Лоб жердегі суы татымсыз, ащы, ал басқа жерлердің
шөлі»274 деп аталады және ол шығыс пен солтүс- суы жақсы, барлығы жиырма сегіз су көзі бар.
тік-шығысқа қарай созылып жатыр. Лоб ұлы Қорек болмағандықтан аң-құс мекен етпейді. Біз
ханның меншігіндегі қала. Жергілікті тұрғын- мынадай бір ғажайыпқа куә болдық: сол шөлде
дары – мұсылмандар. Кім шөл дала арқылы түн ішінде жолдастарыңның бірі ұйықтап, не
жүрер болса, осы жерде аз-кем демін алып, ма- болмаса, басқа бір себептермен қалып қойса,
лын суғарып, әлдендіріп алу үшін бір жұмаға оны жын иектейді екен; жол-жөнекей жолдаста-
тоқтайды. Бір жұмадан кейін мал-жанға жетер- ры атын атап шақырып тұрғандай елестеп, сол
ліктей азық қорын275 жинап, қаладан шөл далаға жерге жетем дегенше, жындар оны жол таба ал-
бет алады. мастай жерге алып кетеді, ол адасып өледі
Сіздерге айтайын, бұл шөл дала – ұлы дала; екен276.
бір жыл жүретін болсаң да, оның о шеті мен бұ Тағы бір айта кетерлік жайт: адамдар ол
шетін турасынан кесіп өте алмайсың дейді біле- жерде күндіздің өзінде де, көптеген саз аспапта-
тіндер; белгілі жолдың өзін бір айда әрең ең- ры ойнап тұрғандай, кей кездері тіпті дабыл
сересің. Барлық жерде тау, құм мен алқаптар; ай- қағылған сияқты болып277, жындардың дауыста-
наладан ешқандай азық таппайсың. рын жиі-жиі еститін көрінеді.
Бір тәулік бойы жүрсең, көп мөлшердегі Шөлді кесіп өткен кезде, осындай қиыншы-
тұщы су қорына тап боласың; елу не болмаса лықтарға тап боласың. Ал енді, шөл даланы бы-
жүз адамға жетерлік ауыз суын табуға да бола- лай қоя тұрып, одан кейін орналасқан облыстар
ды; бүкіл шөл дала бойы көретінің осы: бір туралы сипаттап берейік.

273   Лоб – мұндай атауы бар қала белгісіз. Шөл даланың қиырында Черчен қаласы орналасқан. Ары қарай солтүстікте
ешқандай «үлкен қаланың» қалдықтары қалмаған, тек жансыз құмдар жайылып жатыр. – И. Магидович.
274   Лоб шөлі – Гоби шөлі туралы айтылуы мүмкін, себебі, Лобнор көлі Гашундық Гобимен шектесіп жатыр; оның
оңтүстік шегінде, көлге қарай Сулэхэ өзені ағып жатыр. – И. Магидович.
275   Рамузиода: «көптеген жақсы есектер мен түйелерге азық-түлігі бар жүк артады, ал шөлге өткенге дейін азықты та-
уысса, есектер мен түйелерді сойып жейді». – И. Минаев.
276   Рамузиода: «Кей жағдайда, түнде адамға келе жатқан топтың шулаған дауысы естіледі, өзінің серіктері екен деп
сол жаққа барғанда, таң атқанда адасып, қақпанға түскенін көреді... Кейбіреулердің айтуынша, шөл даламен өткенде,
қарсы алдынан әскер келе жатқанын көреді, қорыққанынан, тоналмас үшін қашады, ал дұрыс жолдан тайған соң, қалай
қайтып оралатынын білмей, аштан өледі». – И. Минаев.
277   Рамузиода: «сондықтан топ болып жүру әдетке айналған; ал ұйықтардың алдында, қайда бару керектігі
көрсетілген белгі қояды; жолдан адасып кетпес үшін малдың мойнына қоңырау іледі». – И. Минаев.

86 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

LVІІІ ТАРАУ

Бұл тарауда Таңғұт278 сипатталады

Мен айтқан даламен отыз күн жүрсең, ұлы барлық жерде өртеп жібереді; тағы да бір айта
хан Сасионның279 қаласына жетесің. Елдің аты – кетейін сіздерге, өлікті өртеуге үйден шығарып
Таңғұт; жергілікті халық пұтқа табынады, хри- бара жатқан кезде, оның туыстары жолдың бо-
стиан-несториандар да бар, сарациндер де осын- йына ағаштан үй салады, ол үйді жібек және ал-
да. Пұтқа табынушылардың өз тілі болады. Қала тын маталармен жабады, маңынан өтіп бара
солтүстік-шығыс пен шығыстың арасында орна- жатқан кезде тоқтап, сол жерде өлген адамға ша-
ласқан. Жергілікті халық саудамен емес, егінші- рап пен тағамды молынан тарту етеді; жергілікті
лікпен айналысады. Мұнда аббаттықтар мен ғи- тұрғындардың айтуынша, осындай құрмет пен
бадатханалар көп, бұлардың барлығында түрлі сый-сияпат көрсетудің мәні өлген адам о дү-
пұттар да жетерлік; халық оларға түрлі заттарды ниеде де сый-құрметке бөленсін деген оймен жа-
апарып, құрбандық шалады және барынша құр- салынады; мәйітті өртейтін жерге әкелген кезде,
мет көрсетеді. Балалары бар адам пұтқа құрбан- оның туыстары қағаздан281 адам мен аттардың,
дық шалу үшін арнайы қой семіртеді; жылдың түйе мен безант282 сияқты тиындардың пішінін
соңында немесе пұттың мерекесі кезінде қойды кеседі; одан кейін олардың бәрін мәйітпен бірге
семірткен адам балаларымен бірге құрбандықты өртейді. Бұлай істеудің мәні, қағаздан қанша пі-
пұтқа апарып, сол жерде рәсімдерін жасайды; шін кесілсе, о дүниеде қайтыс болған адамның
одан кейін қойды сойып, етін қуырады да, дайын соншама құлы, мал-жаны болады деген сенім-
болғанда асқан құрметпен пұттың алдына апа- нен туған. Тағы да бір айта кетейін сіздерге,
рып қояды. Ұлдарының амандығы туралы дұға мәйітті өртеуге апара жатқандардың алдындағы
оқылып, діни қызмет аяқталғанға дейін қой еті адамдар әртүрлі саз аспаптарында ойнап бара
пұттың алдында тұрады; олардың айтуынша, жатады.
«пұт сол еттен жейді». Дұға оқылып болып, рә- Тағы бір айтарым, пұтқа табынушы қайтыс
сім аяқталғаннан кейін, олар пұттың алдына қо- болған кезде, жұлдызшыны шақырып, қайтыс
йылған әлгі етті үйіне, болмаса, басқа бір өздері болған адамның қай жерде, қашан, қай айда, қай
қалаған жерге апарып, туған-туыстарын тамаққа күні, қай сағатта туған – осының бәрін оған ай-
шақырады, ет желініп болғаннан кейін сүйек- тып береді, ал жұлдызшы бәрін мұқият тыңдап
терді жәшікке280 салып қояды. алады да, жынын шақырып, бақсылық рәсімін
Өлген пұтқа табынушылардың мәйіттерін бастайды және өз рәсімін аяқтаған соң, мәйітті

278   Таңғұт – Таңғұт патшалығы (қыт. Сися), Хуанхэның, Эдзин-гол және Сулехе өзендерінің орта ағысы, Кукунор
өзенінің алабында орналасқан, солтүстік-шығыс тибеттіктер, яғни таңғұттар мекендейді. Таңғұт патшалығы Х–ХІІІ ғ.
өмір сүрген, оны 1227 жылы моңғолдар жаулап алды. – И. Магидович.

279   Сасион, Сашион, Саджон (Шачжоу. – В. Бартольд). – И. Минаев. Сасион – Шаджоу қаласы, Данхе (Сулехе ө. са-
ласы) өзенінің төменгі ағысында орналасқан қазіргі Даньхуа. – И. Магидович.

280   Рамузиода: «ал пұтқа табынатын абыздар басын, аяғын, ішек-қарны мен терісін, еттің белгілі бір бөліктерін ала-
тын». – И. Магидович.

281   Рамузиода: «ағаш қабығынан жасалған». – И. Минаев.

282   Безан немесе бизант; Юлдың пікірі бойынша, Марко Поло және басқа да ортағасырлық авторлар бұл терминді ортағасырлық

арабтардың динары деген мағынада түсінетін – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 87

қай кезде өртеген дұрыс болатынын айтады. Кей апарып тұрады; тамақты мәйіт салынған жә-
кездері мәйітті бір жұма бойы, кейде тіпті бір ай, шіктің алдына қойып, өлік «жеп болды-ау» де-
не болмаса, алты айға дейін өртемейді; барлығы генше қалдырып кетеді. Мұның себебі, «мә-
айтылған кезде оны үй ішінде ұстайды және дуа- йіттің жаны тамақты жейді». Мәйіт өртелгенге
гер: «Ал енді өртеуге болады», – дегенге дейін дейін оған осындай құрмет танытылады. Олар-
қайтыс болғанның туыстары мәйітті жақпайды. дың тағы да бір істейтін амалдары туралы айтып
Мәйітті өртегенге дейін үйде ұстау тәртібі мына- берсем сіздерге: кей кездері бақсылар: «Бір тыл-
дай. сым себептерге байланысты мәйітті есіктен шы-
Өлікті қалыңдығы алақандай тақтайлардан ғарған дұрыс болмайды», – дейді, ондай жағ-
жасалып, нық шегеленген, үстіне жазу жазылған дайда, олар мәйітті басқа есіктен шығарады, ал
жәшікке салады, мәйіттен шыққан жаман иіс үй көптеген жағдайларда мәйітті шығару үшін
ішін алып кетпес үшін, жәшіктің үстін камфора- қабырғаны сындырып, өлікті қабырға арқылы
мен және өзге де дәмдеуіштер жағылған мата- шығарады. Мен сіздерге сипаттап бергенімдей,
лармен жауып қояды. әлемдегі барлық пұтқа табынушылар мәйіттерді
Тағы да бір айта кетерлік жайт: әлгі арнайы өртеп жібереді.
салынған үйде қайтыс болған адам неше күн Бұларды қойып, солтүстік-шығыста, жазық-
жатса, туыстары оны сонша күн «тамақтандыра- тың екінші шетіндегі басқа қала туралы айтып
ды»; оған тірі адамға әкелгендей тамақ пен су берейік сіздерге.

LІХ ТАРАУ
Бұл жерде Камул [Хами] сипатталады

Бұл күнде Камул283 – облыс, ал көне заманда Басқа жерден келген қонақтарға олар үнемі
патшалық болған еді; бұл жерде қалалар мен оң қабақ көрсетіп, жолаушы келсе қуанады;
қорғандар көп, ал басты қаласы «Камул» деп әйелдеріне жат жерліктің барлық тілектерін
аталады. Бұл ел екі жазықтың ортасында орна- орындауын бұйырады да, өздері шаруаларымен
ласқан; бір жағында үлкен жазық, ал екінші кетіп қалады; сөйтіп, екі-үш күн бойы үйлеріне
жағында сәл кішірегі284, үш күншілік жолға со- келмейді, ал қонағы оның әйелімен ойнап-кү-
зылады. Жергілікті тұрғындар пұтқа табынушы- леді: онымен өз әйеліндей рақаттанып өмір
лар, олар өзгеше тілде сөйлейді; егіншілікпен сүреді.
айналысады; тамақ пен сусыннан таршылық Бұл қалада ғана емес, бүкіл облыста әйел-
көрмейді; нанды өтіп бара жатқан жолаушы- дері келген қонақтың құмарын қандырып жатса,
ларға сатады. Халқы жайдары – көңілді, үнемі күйеулері оған ұялып, намыстанбайды. Əйелдері
саз аспаптарында ойнап, ән салады, би билейді әрі сұлу, әрі көңіл көтергенді ұнатады.
және жақсылап тамақтанғанды ұнатады.

283   Камул –Хамул, (Хами. – В. Бартольд.). – И. Минаев. Гоби шөлінің қиырындағы Тянь-Шанның шығыс тау сілемде-
рінің маңындағы қала мен аттас алқап. Хами – Ұлы Жібек жолының маңызды түйіні болды. Қазіргі Қытайдың Шыңжаң-
Ұйғыр автономды ауданының солтүстік-шығыс шекарасының маңында орналасқан. – И. Магидович.
284   Үлкен Дала – Лоб шөлі (Гашундық Гоби), «кішірек дала» – Карлыгдак жотасынан солтүстік-шығыс шөлді-далалық
аймақта орналасқан. – И. Магидович.

88 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

Кезінде татар ханы Мөңке285 патшалық құр- олардың тілектерін қабыл ететінін, осы үшін
ған кезде, Камул әйелдерінің жат жерліктердің олардың бидайы бітік шығып, шаруалары дұрыс
қойнына салынатын дәстүрі бар екендігін естіп, жүретінін айтқан екен.
бұл дәстүрге қатаң тыйым салыпты, бұйрықты Мұны естіген Мөңке: «Масқараға батып
орындамай, бұзғандарды қатаң жазалаймын деп өмір сүргілерің келсе, өздерің қалағандай өмір
қорқытыпты286. сүре беріңдер!» – депті. Сөйтіп, олар ежелгі дәс-
Бұйрықтың шыққанын білген Камул жұрты түрлерін жалғастырып, күні бүгінге дейін соны
қатты қамығыпты287; өзара кеңес құрып, бір ше- ұстанады екен.
шім қабылдаған екен: мол сый-сияпатпен Мөңке Камулды былай қойып, солтүстік және сол-
ханға барып, одан ата-бабасы өсиет етіп қалдыр- түстік шығыстағы басқа облыстар туралы айтып
ғандай өмір сүрулеріне рұқсат беруін сұрапты; берейік, сол жерлер, біле білсеңіздер, ұлы хан-
олардың аталары жат жерліктерге әйелдерін, кез ның иелігіндегі жерлер болып табылады.
келген жақсы мүлкін сыйласа ғана құдайлары

LX ТАРАУ
Мұнда Гингинталас облысы сипатталады

Гингинталас облысы288 шөл даланың шетін- жерде қорғасын мен онданиктің бай кендері290
де, солтүстік пен солтүстік-шығыста289 орналас- көп. Соның ішінде саламандра291 өндіретін желі
қан, ол ұлы ханның иелігіне кіреді, аумағы он де бар. Біліп қойсаңыздар, саламандраны аңмен
алты күншілік жолға созылады. Мұнда қалалар шатыстырып алмағайсыз, оның жөні былай: кез
мен бекіністер өте көп; бұл жақта үш түрлі ха- келген тіршілік иесі төрт элементтен292 тұра-
лық өмір сүреді: пұтқа табынушылар, мұсыл- тындықтан, жан иесінің ешбіреуі де от ішінде
мандар және христиан-несториандар. Облыстың тіршілік кеше алмас еді. Адамдар саламандра-
солтүстік шекара шенінде таулар мұнартады, ол ның не екенін білмегендіктен, оны көбінесе аң

285   Мангу-хан – Мөңке немесе Меңгу Шыңғысханның немересі, Құбылайдың туған ағасы және ізашары (1251–1259
ж.) – В. Бартольд.

286   Рамузиода: «жат жерліктер тұрақтайтын қоғамдық үйлер салынатын болса». – И. Минаев.

287   Рамузиода: «Үш жыл патшаның бұйрығын орындап, жеріне де егін шықпай, көп бақытсыздыққа душар болған-
дарын көреді». – И. Минаев.

288   Жингинталас, Гингинталас, Хингинталас, Шинжинкалэз, Хингугталас, Сингуйкалас, Джингинталас, Хинхинта-
лас, Чинджитала, Кинкиталас, Чинчиталас. – И. Минаев. Гингинталас – көне Қытайдағы облыс, орналасқан жерін
анықтау қиын. В.Бартольдтың болжамы бойынша бұл облыс сол кезеңде Ұлы Жібек жолында тұрған Юймынь және Ань-
си, Сучжоу қалаларының аймағында орналасуы мүмкін (қаз. Цзюцюань). – И. Магидович.

289   Потьенің мәтінінде: «entre maistre at tremontaine», солтүстік-батыс пен батыс арасында», Шартон мен Юлдың ау-
дармасында дәл осылай. – В. Бартольд.

290   Онданик – темір кені. Жоғарыдағы XXXV тар. қар. – И. Минаев.

291   Саламандра – ежелгі аңыз бойынша отта өмір сүре алатын жануар. Қазіргі уақытта саламандра деп, кесірткелер
тәріздес құйрықты омыртқалы жануарларды атайды. Бұл жағдайда тараудың ары қарайғы мәтінінде көрсетілгендей тас-
кендір кен орны туралы айтылады. – И. Магидович.

292   Ежелгі грек материалист философы Эмпедоклдың төрт элементы немесе төрт стихиясы, ол табиғаттағы барлық
құбылыстардың негізінде «төрт түп-тамыр» барын көрсетеді: от, ауа, су және топырақ. Бұл ілімді ортағасырлық
философтардың көбі қолдаған. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 89

екен деп ойлайды, бірақ бұл олай емес. Менің реді де мата тоқиды; одан тоқылған мата, мен
бір досым болған-тын, оның аты Зюрфикар293, сіздерге айтайын, мүлде ақ түсті емес; сосын
өте ақылды түрік еді; ол ұлы ханның бұйрығы оны отқа салса, біраз уақыт өткеннен кейін қар-
бойынша үш жыл бойы осы облыста өмір сүр- дай аппақ болып шығады; ал егер де сол матадан
ген; осы жерде ұлы хан үшін саламандра, болат, бір дақ көрінсе, немесе ол қалайда болмасын
онданик шығаратын. Ұлы хан кім-кімге болсын былғанып қалса, оны отқа қайтадан салып, біраз
осы облысты басқаруға және сол жерден сала- ұстап тұрады, сол кезде ол қайтадан қардай
мандра өндіруге тек үш жыл мерзім кесіп бере- аппақ294 болып шығады.
тін. Менің досым сол істің жай-жапсары туралы Саламандра табиғаты туралы басқалардан
айтып берді, мен де іс барысын өз көзіммен естігендеріңіздің бәрі жалған, тек ол туралы
көрдім. Таудан сіздерге айтқан сол желіні тапқан менің айтып отырғаным ғана нағыз ақиқат.
кезде, оны сындырып [кесектерге бөліп], ұсақ- Римде, мен сіздерге айтайын, ұлы хан апо-
тайды, одан кейін әлгі зат мата жіптері сияқты столға [папаға] сыйға жолдаған мата бар, сол ма-
тарқатылған кезде, оларды кептіріп, үлкен мы- таға Иса Мәсіх Құдайымыздың денесі орал-
стан жасалған үккішке салып ұнтақтап, жуады, ған295.
одан мен сіздерге айтқан тәрізді жіптері қалады, Бұл облысты былай қойып, солтүстік-
ал сазын керексіз болған соң, лақтырып тастай- шығыс пен шығыста орналасқан басқа облыстар
ды. Жіптері жүннен иірілген секілді; оларды иі- туралы айтып берсек сіздерге.

LXI ТАРАУ
Бұл тарауда Суктан [Сучжоу] облысы туралы айтылады
Мен сіздерге сипаттап берген облыстан Сіздерге жоғарыда айтып кеткендей, басты
шығыс пен солтүстік-шығысқа қарай жүрсек, облыс «Таңғұт» деп аталады. Бұл жерде тағы да
жол бойынан айтуға тұрарлық, кітабымызда екі облыс бар. Тауында рауғаш көп өседі; кө-
тоқталып өтуге лайықты ешбір тұрғынжай тап- пестер оларды сатып алып, бүкіл елге тарата-
пайсың. Ал он күннен кейін Суктур296 облысы ды297. Жергілікті халық298 саудамен айналыспай-
басталады; сол жерде қалалар, шағын қалашық- ды, тек егіншілікпен шұғылданады.
тар өте көп; ең басты қала Суктан [Сучжоу] деп Ал енді бұл мекенді былай қойып, Капичион
аталады. Бұл қалада христиандар да, пұтқа табы- [Ганьчжоу] қаласы туралы айтып берсек.
нушылар да тұрады. Олар ұлы ханның құзы-
рындағы адамдар.

293   Зюрфикар, Суффикар, Сурфикар, Ультикар, Дзуфикар. – И. Минаев. (арабтардың жалқы есімі – Зульфикар – В. Бартольд.).
294   Таскендір (тау зығыры) туралы айтылады. – В. Бартольд.
295   Қасиетті мата – Иса Мәсіхтің денесі оралған мата. Тұпнұсқада le saint suaire. – В. Бартольд.
296   Суктан, Сюктюир, Суктин, Суктам, Суктур, Сиччин, Сункур, Сиктин, Суккуир, Суркуир. – И. Минаев. Суккуит –
Сучжоу қаласы (қаз. Цзюцюань). Ұлы Жібек жолында тұрған Ұлы Қытай қорғанының солтүстік-батыс бұрышындағы
қала. – И. Магидович.
297   Рамузиода: «Саяхатшылар тауға тек осы жердің малымен барады; ол жерде улы шөп өседі, оны жеген мал өледі,
осы жердің малы бұл шөпті біледі және жемейді. – И. Минаев.
298   Рамузиода: «Бүкіл ел үлкен, ал халқының терісі қара». – И. Минаев.

90 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

LХІІ ТАРАУ

Бұл тарауда Канпичион [Ганьчжоу] қаласы туралы айтылады

Канпичион299– Таңғұттың өзіндегі үлкен, ай- да әлемдегі барлық пұтқа табынушылар аңды да,
бынды қала, облыстың ең маңызды да, бас құсты да өлтірмейді.
қаласы болып табылады. Осы бес күнде өлтірілген аң етін жемегені
Жергілікті халық пұтқа табынушылар, ара- былай тұрсын, ет атаулыдан бас тартады300 және
сында мұсылмандар да бар; христиандар да басқа күндерге қарағанда, адалырақ өмір сүреді.
баршылық; бұл қалада үлкен де, тамаша үш шір- Олар отыз әйелге дейін алады, тағы біреуле-
кеу тұр; өз дәстүрлері бойынша, пұтқа табыну- рі отыздан да көп әйел ала береді, оның бәрі
шыларда да ғибадатханалар мен аббаттықтар адамның байлығына байланысты, қанша әйелді
жеткілікті; пұттар да жетерлік; биіктігі он қадам асырай алуына байланысты болады. Əйелдеріне
болатын пұттар да бар; ағаш, саз бен тастан малды, құлдар мен ақшаны сыйға тартады, кім
жасалған пұттарға алтын жалатылған, олар өте қанша бере алса, сонша береді. Бірінші әйелді,
берік етіп соғылған. Үлкен, алып пұттың айнала- біле білсеңіздер, үлкен әйел деп санайды.
сында көптеген кішкентай пұттар көзге шалына- Сіздерге тағы да бір нәрсені айта кетейін:
ды, олар сол үлкен пұтқа бас иіп, дұға оқып егер де әйелінің көркі нашар болып, немесе ол
тұрғандай. өзіне ұнамай қалса, оны қуып жібере алады.
Пұтқа табынушылардың барлық іс-әрекет- Олар өздерінің немере қарындастарына да, әке-
тері туралы мен осыған дейін тіс жарып айтпап лерінің әйелдеріне де үйлене береді301.
едім, енді сол жайлы сөз қозғайын. Біз ауыр күнә деп санайтын көптеген іс-
Олардың басшылары басқаларға қарағанда амалдар оларға күнә болып көрінбейді; мал се-
адал өмір сүреді. Кез келген нәпсіқұмарлықтан кілді өмір сүреді.
бойын аулақ ұстайды, бірақ оның өзін үлкен кү- Оны былай қойып, солтүстікке қарай орна-
нә деп санамайды; ал енді біреулер әйелмен жы- ласқан басқа елдер туралы айтып берсек.
ныстық қатынаста табиғи жолдан тыс әдістерді Никколо, Маттео мен Марко айтуға да
қолданған болса, ондайларды бірден өлім жаза- тұрмайтын бір іспен сол қалада бір жыл тұрған.
сына кеседі. Сөйтіп, оны былай қойып, солтүстікке, ал-
Олардың ай санауы біздің ай санауымыз пыс күншілік жерге қарай аяңдайық.
сияқты басынан бастап есептеледі; кейбір айлар-

299 Каписьон, Канпицион, Канпитуи, Канчипу, Кампитион, Кампичон, Канпичон, Шанписьон, Кампион. – И. Минаев.
(Ганчжоу-фу. – В. Бартольд). Канпичион – Ганьчжоу (Ганчжоу-фу) кейінірек Чжанье деп аталған, Ұлы Жібек жолындағы
Хэйхэ өзенінде орналасқан қала туралы айтылады. – И. Магидович

300   Рамузиода: «біздегідей, [католиктарда], жұма, сенбі және қасиетті әулиелер мейрамының қарсаңында». – И. Минаев.

301   Потьеде: «тек анасына ғана емес». Латын аудармасында және Бартолиде: «Немере қарындастары мен апайлары-
на». – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 91

LХІІІ ТАРАУ

Осы жерде Езина [Эдзина] қаласы туралы айтылады

Канпичионнан [Ганьжчоу] он екі күн жүр- қаннан соң қырық күн, біле білсеңіздер, жазық-
сеңіз, Езина302 қаласына келесіз. Ол құмды пен303 солтүстікке қарай жүресің, дем алып алуға
жазықтың бас жағында, солтүстікте, Таңғұт об- болатын ешбір тұрғынжай не аялхана таба ал-
лысында орналасқан. Жергілікті халқы пұтқа та- майсың: адамдар бұл жерлерді тек жаз айында
бынушылар; олар түйе мен әртүрлі малдарды мекен етеді; бұл жерде жабайы аңдар мен жаба-
көп өсіреді. Бұл жердің сұңқарлары тамаша: ба- йы есектер көп.
лабандар [балобандар] мен сұрбас сұңқарлар Кейбір жерлерден шоқ қарағай бастары
көп. Жергілікті халық саудамен емес, диқаншы- қылтияды304.
лықпен һәм малшылықпен айналысады. Қырық күннен кейін тағы бір облыс бастала-
Бұл жерден өзіңмен бірге қырық күнге же- ды, ол қандай облыс екенін сәл кейін білесіздер.
терлік азық-түлік алып шығасың; жолға шық-

LХІV ТАРАУ
Бұл тарауда Каракорон [Қарақорым]

қаласы сипатталады

Каракорон қаласының305 өңірі үш мильге306 татарлар солтүстікте, Чиорчиде307 өмір кешеді.
созылған, татарлар өз елінен жорыққа шыққан Бұл елде кең жазықтар бар, ол жерде ешқандай
кезде осы қаланы ең бірінші болып басып алған. үй-жай да, қалалар мен бекіністер де жоқ, бірақ
Мен сіздерге олардың іс-әрекеті туралы, әлемді суы мол, тамаша жайылымдар, үлкен өзендер
қалай билеп-төстей бастағанын, жер жүзіне қа- көп кездеседі. Олардың өз бектері болмаған,
лай таралғанын айтып беремін. Біле білсеңіздер, олар ұлы патшаға салық төлейтін еді, оны өз тіл-

302   Эзина, Эзанар, Эджина, Эдзима. Эцзина (Эдзина) – Қарақорымға барар жолдағы Эцзин-гол өзенінде орналасқан
қала. Қаланың қирандылары сақталған. – В. Бартольд. Эцзина [Эдзина], Эцзин-гол [Эдзин-Гол] өзенінде, Ганьчжоу-фу
дан [Чжанъе] солтүстікке қарай Қарақорымға барар жолда. Г. Е. Грумм-Гржимайлоның пікірінше Харчеджи-хана-хото
қирандылары Эцзина қаласының қалдықтары болып табылады, ол Эцзин-голдың сол жақ жағалауында өзеннен бірнеше
шақырым жердегі және Хара-могты шатқалынан солтүстікке қарай орналасқан. (Г. Е. Грумм-Гржимайло Описание путе-
шествия в Западный Китай, т. II, СПб., 1899, стр. 62 салыстырыңыз). – В. Бартольд.
303   Оңтүстік және Орталық Моңғолияның шөл далалары туралы айтылады. – И. Магидович.
304   Рамузиода: «Жоғарыда аталған барлық облыстар мен қалалар, яғни Сачион, Хамул, Чинчинталас, Суккуир, Кам-
пион мен Езина ұлы Таңғұт облысына тиесілі». – И. Минаев.
305   Каракорон, Каракором, Тартарон, Карокатон, Каракоран, Каракорам, Харохарон, Карахоран, Кархоран. Каракорон
– Қарақорым, Шыңғысханның ұлы, Ұлы хан Үгедей салған Орхон өзенінің жағасында аттас ескі ұйғыр қаласының
қирандыларының маңындағы моңғолдардың астанасы (Селенга өзенінің саласы). Қарақорымның қирандылары қазіргі
Моңғолияда орналасқан. – И. Магидович. Рамузиода: «Қала айналасында мықты үйінді қорған бар, мұнда тастар жоқ;
қорғанның жанынан тамаша сарай көрінеді, онда басшы тұрады». – И. Минаев.
306   Ортағасырлық миль – шамалы 1½ шақырым. – В. Бартольд.
307   Чорча, Сиорча, Георгия Чикорча, Фучорча, Джорца. Чиорчие – Чорче (Джорце) туралы айтылады, чжурчдардың
аумағы, яғни манчьжур тегінен шыққан халық туралы. Шекаралары мен бұл аумақтың нақты орналасуы белгісіз. –
И. Минаев.

92 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

дерінде Унекан308 деп атайтын, оның мағынасы – талақай таратып, бөліп жіберуге бел буды да
әулие Иоанн; әулие Иоанн кім десеңіз, қуаты әскер басыларын сол істі орындап келуге жібер-
мен құдіреті туралы бүкіл әлем білетін әулиенің ді. Əулие Иоанның ойын естіген татарлар
дәл өзі. Татарлар оған алым-салық төлеп, он қапаланып қалды да, бас біріктіріп, әулие Иоанн
малдың бірін беретін. өздеріне зиян келтірмес үшін солтүстікке қарай,
Татарлар тез көбейіп кетті; әулие Иоанн қу далаға кетіп қалды. Оған ашуланып, алым-
олардың тым көптігін көріп, өзіне қастандық жа- салық төлеуді қойды. Сөйтіп, олар осылайша бі-
сап жүрер деп сескеніп, түрлі айла ойластыра ба- раз уақыт өмір сүрді.
стады; ақыры әулие оларды әртүрлі елдерге ту-

LXV ТАРАУ
Шыңғыстың [Шыңғыс хан] алғашқы

татар ханы болғаны туралы

1187 жылы309 татарлар өздеріне патша сай- олар көптеген халықтарды жаулап алған. Халық-
лап алды да, оны татарша «Шыңғыс хан» деп тың басқарылуы жақсы, патшаның қайырымды
атаған еді. Шыңғыс хан батыл, ақылды да екенін көрген басқалар олардың қатарына ынта-
айбынды адам болатын; оны патша етіп сайла- лана қосылатын. Шыңғыс хан бүкіл жер жүзіне
ғаннан кейін, бөтен елдерде шашырап жүрген шашырап, бытырап жүрген адамдарды өзіне жи-
бүкіл татарлар оған келіп, өзінің тақсыры етіп нап алып, әлемді бағындыруды көздеді.
таныған. Сол Шыңғыс хан елді жақсы басқарған Шыңғыс хан әулие Иоанға өз елшілерін жі-
еді. Тағы да не айтсам екен сіздерге? Татарлар- берген, ол И. Т. бері 1200 ж.310 болған еді; елші-
дың көптігі сонша, көрген адам таң қалар еді. лері арқылы әулиенің қызын әйел етіп алғысы

Өзінің қарамағындағылардың қарасынан келетінін айтқан. Шыңғыс хан оның қызына
жер қайысатынын көрген Шыңғыс хан олардың құда түскісі келгенін естігенде әулие Иоанн
қолына садақ пен басқа да өздерінің қаруын қатты ашуланған екен:
ұстатып, бөтен елдерді жаулауға аттандырған. «Шыңғыс ханның мұнысы барып тұрған
Олар сегіз облысты бағындырған; бірақ халқына арсыздық қой! – дейді ол сонда.  – Менің қызыма
еш зиян келтірмеген, олардан ештеңе тартып ал- құда түспекші! Əлде ол менің малайым, менің
маған, тек басқаларды бағындыру үшін өздері- құлым екенін білмей жүр ме екен? Оған былай
мен ертіп кеткен. Сөйтіп, өздеріңіз естігендей, деп айтып барыңдар: қызымды өртеп жіберсем

308   Унекан, Умкан, Унхан. – И. Минаев. Унекан – Оң хан туралы айтылады, немесе Уаң хан, христиан-кереиттердің
ханы, Шыңғысханға дейінгі кезеңдегі моңғолдардың ең құдіретті билеушісі. Керейлер Селенга өзенінің алқабында
көшіп жүрген. – В. Бартольд.

309   Рамузиода: 1162 ж. – И. Минаев. Шыңғыс ханды 1194 жылы түрлі тайпалардағы қолдаушылары хан қылып жария-
лады. 1201 жылы өзінің басты қарсыласы Жамұханы жеңіп алып, моңғолдардың жалғыз билеушісі болды. – В. Бартольд.

310   Шыңғысханның Уаң ханға қарсы әскери әрекеттері (Марко Поло “Əулие Иоанн” деп көрсеткен) 1203 ж.,
Шыңғысханды Уаң ханның қызына сәтсіз құда түсіргендіктен және Жамұха мен Уаң ханның ұлы Саңғұнның қастық
әрекеттерінен кейін орын алған оқиға. – В. Бартольд. Саңғұн аз ғана әскермен наймандардан құтылып аман қалуы
мүмкін. Ол Тибетке өтіп, тибеттіктерден Қашқарияға қашып, Шыңғыс ханға бағынған жергілікті билеушілердің қолынан
қаза табады. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 93

де оған тұрмысқа бермеймін; ал менің жеке «Кетіңдер және қайтып келмеңдер», – деп
сәлемім мынау: оны сатқын деп танып, өз патша- жекіре бұйырыпты. Осының бәрін елшілер
сына опасыздық жасағаны үшін өлім жазасына мұқият тыңдап алып, сол мезетте кетіп қалыпты.
кесу керек!». Өз тақсырларына келіп, оған әулие Иоанның
Одан кейін елшілерге: сөздерінің бәрін ретімен айтып беріпті.

LXVI ТАРАУ
Шыңғыс хан өзінің халқын Əулие Иоанға қарсы

жорыққа шығуға жабдықтағаны туралы

Шыңғыс хан әулие Иоанның әдепсіз бала- ұстап алып өлтіру үшін бар амалдарды жасауға
ғаттарын естіген кезде жүрегі толып, жарылып бел буған екен. Ол барлық жерлер мен басқа ел-
кетуге шақ қалған екен; ол, мен сіздерге айта- дерде жүрген өз адамдарын шақыртып алып,
йын, айбарлы адам болған еді. Артынан айна- қаруландырыпты; оның бұл іске бар күшін сал-
ласындағылардың бәрі еститіндей дауысын қа- ғаны соншалықты, мұндай үлкен әскерді бұрын-
тайтып, былай дейді; егер әулие Иоанн өзіне ар- соңды ешкім көрмеген екен.
нап айтқан балағаттарының өтеуі ретінде айып Осылайша, өздеріңіз көріп отырғандары-
құнын төлемесе, онысы осы кезге дейін төленіп ңыздай, екі жақ та қатты дайындалыпты. Артық
келген кез келген құннан қымбатқа түспесе, сөзсіз айтар болсам, біліп қойыңыздар,
оның ел билеуден бас тартатынын, болмаса, өзі- Шыңғыс хан өзінің барлық адамдарын алып,
нің әулие Иоанға құл ма, жоқ па екендігін көр- әулие Иоанның Тандук311 деп аталатын үлкен,
сету үшін оған қарсы жорыққа аттанатынын жа- әйгілі жазығына келіп, сол жерде аялдапты;
рия етіпті. Адамдарын шақырып, осыған дейін әскерінің көптігінен жер қайысатыны соншалық,
ешкім естіп-білмеген дайындық жасай бастап- сол шайқасқа келген әскердің санын ешкім біл-
ты. Əулие Иоанға қолынан келгенше қорғанып меген де екен.
қалсын деп, бар күш-қуатын жинап, Шыңғыс Əулие Иоанн келе жатыр деген хабар келіп-
ханның өзі оған қарсы жорыққа шықты деп, сә- ті; Шыңғыс хан қуанып кеткен екен; кең жазық
лем жолдаған екен; ал әулие Иоанн болса: шайқасуға өте ыңғайлы, ол жауын осы жерде
«Шыңғыс хан келе жатыр», – дегенді естіген кез- асыға тосып тұрған еді.
де, мүлде мән бермей, күліп қойып, назар аудар- Ал енді Шыңғыс хан мен оның халқы ту-
маған да екен. «Əскери адамдар емес олар», – ралы баяндауды тоқтатып, әңгімемізді әулие
депті ол, ал іштей Шыңғыс хан келген кезде, оны Иоанн туралы жалғастырсақ.

LXVII ТАРАУ
Əулие Иоанның Шыңғыс ханға қарсы жорыққа шығуы

Аңыз әңгімелерде Шыңғыс хан бүкіл адам- қарсы шыққаны туралы айтылады; сөйтіп, дәл
дарымен әулие Иоанға қарсы келе жатқанын біл- сол Тандук деп аталатын жазыққа жеткенше аял
ген кезде, ол да өз адамдарымен Шыңғыс ханға таппай, Шыңғыс ханға жетуге жиырма миль қал-

311   Тендук, Тандук, Тендут, Кандук, Тендух, Тандух, Рендук. (LXXIV тар. қараңыз). – И. Минаев. Тандук – тарихи
аймақ, орналасқан жері белгісіз. Ұлы Қытай қорғаны мен Хуанхе өзенінің жағалауында тұрған оңғұттар халқының елін-
дегі Кендук аймағы болуы мүмкін деген болжам бар. – И. Магидович.

94 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ған жерде өзінің бүкіл әскерін тынықтырып «Патша, – депті олар, сосын Шыңғыс ханға
алуға тоқтағаны туралы айтылады; сол жерде екі – осы таяқтарға қарашы; бір жартысында сенің
жақ та ұрыс болатын күнге дейін, шайқас кезінде атың жазылған, ал таяқтың екінші жартысында
сергек әрі ширақ болу үшін күш жинап, дем әулие Иоанның аты жазылған; осылайша біз өзі-
алыпты. Сөйтіп, осылайша Тандук [Тендук] деп міздің сиқырымызды аяқтадық, ал енді кімнің
аталатын жазықта екі бірдей ұлы әскер кездес- таяғы екіншісіне қарай жүретін болса, сол же-
кен екен. ңеді».
Бір күні Шыңғыс хан өзінің жұлдызшы- Шыңғыс хан мұны тезірек көргісі келіп,
ларын, христиандар мен сарациндерді шақырып жұлдызшыларға өзіне көрсетуді бұйырыпты.
алып, шайқаста жеңіске жететін өзі ме, әлде Христиан-жұлдызшылар Забурды алып, діни
әулие Иоанн ба, осыны біліп беруді бұйырыпты. өлеңдерді оқыпты да, сиқырын бастапты, сол
Жұлдызшылар бал ашып, бәрін айқындапты. кезде Шыңғыс ханның аты жазылған таяқ оны
Сарациндер Шыңғыс ханға болжау айтып ешкім қозғамаса да, әулие Иоанның таяғына қа-
бере алмапты, ал христиандар оған бәрін болжап рай жүріп кетіп, оның үстіне шығып алған екен;
беріпті; олар таяқты алып, екіге бөлген екен; со- бұған сол жерде болған адамдардың бәрі куә бо-
сын таяқтың бір ұшын бір жаққа, екінші ұшын лыпты.
екінші жаққа қойып, ешкім де сол бөліктерді Мұны көрген Шыңғыс хан қатты қуанып ке-
қозғамаған; сосын таяқтың бір жағына Шыңғыс тіпті; христиандардың шындықты болжап берге-
ханның атын, ал екінші жартысына әулие Иоан- ні үшін оларды үнемі құрметтеп, өтірік айтпай-
ның атын жазыпты. тын, шыншыл адамдар ретінде сыйлапты.

LХVIII ТАРАУ

Бұл тарауда Əулие Иоанн мен Шыңғыс хан арасында болған

үлкен шайқас туралы айтылады

Екі күннен кейін екі жақ та мұздай қарула- өзіне бағындырыпты; алты жыл өткен соң, Кан-
нып, жан алысып, жан берісетін ұрыс басталып- ги бекінісін312 алу жорығында тізесіне садақтың
ты; сол шайқастан асқан қатыгез шайқас болма- оғы тиіпті, сол жарақаттан қайтыс болған екен.
ған екен; екі жақ та үлкен шығынға ұшырапты, Өкінішті-ақ, ол ержүрек әрі ақылды адам болған
ал соңында Шыңғыс хан жеңіпті де, әулие Иоанн еді.
өлтіріліпті. Сіздерге татарлардың алғашқы билеушісі
Сол күннен бастап Шыңғыс хан әлемді жау- Шыңғыс хан туралы суреттеп бердім, олардың
лап алуға аттанған екен. әулие Иоанды қалай жеңгені жайында да айтыл-
Сол шайқастан кейін тағы алты жыл ды, ал енді олардың мінез-құлқы мен дәстүрлері
патшалық құрып, қыруар бекіністер мен елдерді туралы айтайын.

312   Канги, Каагуи, Кальцикуй, Каликуй, Калакуй, Калькуй. Рамузиода: Тхайгин және қосымша: «Алтай тауларында
жерленген». – И. Минаев. Шыңғысхан 1227 жылы Таңғұтқа жасаған жорығы кезінде табиғи өлімнен көз жұмады. Оның
денесі Моңғолияға әкелініп, Бурхан-халдун тауында жерленген. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 95

LXIX ТАРАУ

Бұл тарауда Шыңғыс ханнан кейін патшалық

еткен хандар туралы айтылады

Шыңғыс ханнан кейін Куи-хан патша бо- Патша қайтыс болған кезде, оның барлық ең
лыпты, үшінші хан – Баку хан, төртінші хан Ал- жақсы деген аттарын өлтіреді, оның мәнісі – ең
тон-хан, бесінші хан – Мөңке хан, алтыншы хан жақсы аттары патшаға о дүниеде қызмет етсін
барлығының ішіндегі ең ірісі әрі ең мықтысы деген сенімнен туған. Мөңке хан қайтыс болған
Құбылай хан313 еді. Бесеулерінің күшін біріктір- кезде, оның мәйітін апара жатқан жолда кездесіп
сең де, христиан, сарацин патшалардың барлы- қалған жиырма мыңнан астам адам өлтірілген
ғының күштерін қоссаң да, барлығының әлеуеті екен.
Құбылайдың [Хубилайдың] қуатына жетпес еді, Татарлар туралы айта бастағаннан кейін, та-
олардың істерінің бәрі бірігіп, бір Құбылайға ғы да бір нәрсе қоса кетейін.
жетпейтін. Бұл туралы әлі осы кітапта егжей- Татарлар қыста мал жайылымына қолайлы
тегжейлі айтып берермін әлі. жерлерде қыстаса, жазда суы, шөбі мол, жайы-
Біліп қойсаңыздар, барлық ұлы патшаларды, лымы шүйгін, салқын деген таулар мен жазық-
Шыңғыс ханның ұрпақтарын үлкен Алтай тауы- тарда өмір кешеді315.
на314 жерлейді; татарлардың ұлы патшасы қай Үйлері ағаштан жасалған, арқан жіптермен
жерде қайтыс болса да, сол тауға дейін мейлі, бекітіледі; дөңгеленіп келген; көшкенде өзде-
жүз жылдық жол болсын, бәрібір оны сол жерге рімен алып жүреді; мұндай үй-жайды алып жүру
апарып жер қойнына тапсырады. Тағы да бір өте жеңіл, олар шыбықпен шандылып, қатты
таңғажайып туралы айтып берсем сіздерге: ұлы байланған, ал үйлерін тігіп, орналастырған кез-
патша мәйітін сол тауға апара жатқан жолда де, есіктің аузын оңтүстікке қаратып орнатады.
қырық күнге дейін немесе қырық күннен кейінгі Олардың арбаларына қара киіз жабылған;
уақытта оны көріп қалған кез келген адамды мықты жабылғаны сонша, жаңбыр күні бойы жа-
мәйіттің жанындағы адамдар семсермен шауып уып тұрса да, арбаның ішіндегі бір де бір затқа
өлтіреді де: «О дүниеге барып, біздің патша- су тимейді, арбаларға өгіз, түйе жегіп, әйелдері
мызға қызмет қыл!» – дейді екен. Олар шыны- мен балаларын тасиды.
мен де, өлтірілген адам о дүниеге барып, олар- Əйелдері мен сіздерге айтайын, еріне ке-
дың патшаларына қызмет етеді деп сенген. Ат- ректінің бәрін сатады және сатып алады, үй
тарды да солай өлім құштырған. шаруасының бәрін өздері жайғайды. Ерлері

313   Куи-кан, Куй, Куи-каан, Куит, Ким, Чин-кан [Күйік хан]. – Бакуи хан, Бакуй, Бакхуи, Бакуи, Батин, Батхис, Батхин-
кан [Бату хан]. – Алтон-кан, Алатон, Алтон, Халакон, Алау, Ротон, Алхом, Эзу-кан [Хулагу хан]. – Монгу хан, Мангух,
Монгут, Мангутх, Мангух, Моджин, Монгу кан [Мөңке хан]. Потьеде үшіншісі: Батуй-каан, ал келесісі Алаку-каан. Мар-
ко Поло [Үгедейді тастап кетіп] ұлы хандардың қатарына Батыйды [Бату] – алтынордалық хан мен Парсы елінің жаулау-
шысы, Мөңке мен Құбылайдың інісі Хулагуды жатқызады. Шыңғыс ханнан кейінгі ұлы хандар: Үгедей (1229–1241),
Күйік (1246–1248) және Мөңке (1251–1259). – В. Бартольд.
314   LХVІІІ тараудың түсініктемесін қараңыз. – И. Минаев.
315   Бенедеттода қосымша: суық жерлерде шыбын мен басқа да адам мен жануардың мазасын кетіретін жәндіктер жоқ.
Екі, не үш ай бойы олар жоғары көтеріле береді және малын бағады, егер олар малын бір жерде тұрып баға берсе, шөп
жетпей қалар еді – олардың табыны өте көп. – К. Кунин.

96 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ештеңеге қам жемейді; соғысып, сұңқар салып, ді; асырай алатын болса, жүзін алуына да бола-
аң-құс аулайды316. ды. Жасау әйелдің анасында қалады, ал әйелі
Олар ет, сүт пен құс етін жейді; айналаның күйеуіне ештеңе әкелмейді. Бірінші әйелді олар,
бәрінде өріп жүрген перғауын егеуқұйрық- біліп қойсаңыздар, ең үлкен, ең сүйкімді әйел
тарымен317 ауқаттанады, жылқы мен ит етін жеп, деп санайды319; олардың әйелдері, мен сіздерге
жылқы сүтін [қымыз] ішеді. Еттің барлық түрін айтқанымдай, өте көп. Олар немере қарындас-
жей береді. тарына үйлене береді; әкесі қайтыс болса, үлкен
Басқаның әйелімен төсектес болмайды, мұ- ұлы әкесінің әйеліне үйленеді, егер де ол оның
ны жаман әрі арам іс санайды. Олардың әйелдері анасы болмайтын болса, әрине; ал ағасы қайтыс
еріне адал, үй шаруашылығына икемді келеді318. болса, ағасының әйеліне інісі үйленеді. Үйлен-
Олардың қалай үйленетіндерін айтып берейін генде ұлан-асыр той жасайды.
сіздерге: әйелді әркім өзі қалағанынша ала бере-

LХХ ТАРАУ

Бұл тарауда татар құдайы мен татар сенімі сипатталады

Олардың сенімдерінің сипаты мынадай320: «Ал енді құдай бізбен бірге тамақтанды», – деп,
өз құдайлары бар, ол құдайдың аты Начигай321, өздері ас-суын іше бастайды. Олар біліп қойса-
өздерінің айтуынша, ол – жер бетіндегі құдай; ңыздар, жылқының сүтін ішеді; ол, сіздерге ай-
бұлардың ұлдарын, малы мен жейтін нандарын тайын, өте дәмді сусын, «шемиус»322 деп атай-
желеп-жебеп жүреді. тын сол сусынды ақ шарап ішкендей ішеді.
Оны қастерлейді, оған көп дұға оқиды; ол Олардың киімдерінің сипаты мынадай: бай-
әркімнің үйінде бар. Оны киіз бен шұғадан жа- лары киімді алтын және жібек матадан киеді,
сап, үйлерінде ұстайды; бұған қоса, сол құдай- оны қауырсын, сол сияқты, бұлғын, ақкіс, түлкі
дың әйелі мен ұлдарын да жасайды. Əйелін мен қара түлкі терілерімен көмкеріп қояды. Ер-
оның сол жағына, ұлдарын қарсы алдына қояды; тұрмандары өте әдемі әрі қымбат.
оларға да дұға оқиды. Ас ішкен кезде құдайдың, Қарулары – садақ, семсер және шоқпар; са-
оның әйелі мен ұлдарының аузына майлы кесек- дақты бәрінен де жиі пайдаланады, себебі, өз-
тен жағып қояды, ал тамақтың нәрсуын үйге кі- дері шеттерінен сұрмерген; соның арқасында
ретін есіктің алдына төгіп, сол рәсімнен кейін: енекенің терісінен, не болмаса қандай да бір

316   Рамузиода: «Оларда әлемдегі ең жақсы бүркіттер мен иттер бар». – И. Минаев.

317   Табарған туралы айтылады. – В. Бартольд. Табарған – қосаяқтың жергілікті атауы; басқа түсінік берушілердің ай-
туынша, «Фараон егеуқұйрықтары» деп Марко Поло басқа кеміргіштерді атаған, олар еті жеуге келетін, ал терісі құнды
суырлар (жергілікті атауы тарабаған), сарышұнақтар мен сарытышқандар. – И. Магидович.

318   Рамузиода: «Ерлерінің әйелдеріне адалдығы таң қалуға тұрарлық; он немесе жиырма әйелі болса да, олар тату-
тәтті өмір сүреді, бір-біріне ғайбат сөз айтпайды. – И. Минаев.

319   Рамузиода: «және оның ұлын да». – И. Минаев.

320   Рамузиода: «Олар жоғары аспан құдайының барын айтады; Күн сайын оған арнап хош иісті заттар жағады,
рақымшылық пен аман-саулық тілейді». – И. Минаев.

321   Насигай, Накигай, Наагай, Начигай, Нагикай, Начигаэ, Натигай. – И. Минаев. Юлдың пікірінше, буряттардың ну-
гайт немесе ногот сөзі, мағынасы тұңғұстардағы оңгот сияқты, төменгі құдайларды білдіреді. – В. Бартольд.

322   Латын аудармасы – хенус, Бартоли – кемизи, Потье – кемис (қымыз). – И. Минаев.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 97

басқа теріден жасалған сауыт киеді. Ол сауытты ді бір жерге жіберу керек болғанда, түменбасыға
жасау үшін теріні алдымен қайнатады, сол үшін мың адамды жасақтауды бұйырады, ол өз кезе-
де ол өте мықты болады. Олар шебер, өте батыл гінде мыңбасыдан өз бөлігін жіберуді бұйырса,
соғысады. мыңбасы жүзбасыға, жүзбасы онбасыларына
Басқалардан көп саяхаттайды, оның себебі осындай бұйрық береді. Қайсысы қанша адам
мынада: қажет болған жағдайда, татар көп уа- беруі керек болса, сонша адам береді. Жер жү-
қытқа, я толық бір айға өзімен бірге ешқандай зінде бұйрыққа бұлардан артық бағынатындар-
азық алмай, сапар шегіп кетеді; ол жылқы сүтін ды таппайсыз. Жүз мың, біліңіз, бұл жерде тұт323
ішіп, өзі аулап алатын жабайы құс етін жейді, ал деп аталады, ал он мыңды түмен дейді, ары қа-
аты көзіне түскен шөпті жеп жайылады, оған ар- рай мыңдық..., жүздік...324, ондық...
паны да, қамысты да өзімен алып жүрудің еш Əскер қандай да бір істі орындау үшін жа-
қажеті жоқ. Өз патшасына олар қатты бағынып, зыққа немесе тауларға шығар кезден екі күн
мойынсұнады, қажет болса, бес қаруын асынып, бұрын екі жүз адамнан құрылған барлаушылары
түні бойы қалт етпей тұруға бар, ал аты үнемі алға түсіп жүреді, тағы да екі жүзі – артта, сол
шөпте жайылып жүреді. Еңбек істегенде, немесе сияқты, әскердің сол және оң жақтарына да екі
қандай да бір мұқтаждық жағдайға түскенде, со- жүз адамнан түсіп отырады, яғни, әскердің бар-
ған төзімді әрі итжанды келеді, олар көп шығын лық төрт жағынан да өз адамдары жүреді, бұл –
шығармайды, жерлер мен патшалықтарды ба- әскерге біреу сырттан кездейсоқ шабуыл жаса-
ғындыруда алдына жан салмайтын жауынгер мас үшін жасалған әрекет. Ұзақ жолға, соғысқа
халық. аттанған кезде, көп керек-жарақты өздерімен та-
Тәртіптері мынандай: татар патшасы соғыс- сымайды, тек сүт құйылған екі былғары қап пен
қа кетер кезде өзімен бірге жүз мың салт аттыға ет пісіретін қыш ыдысын ғана бірге алып жүреді.
мынадай тәртіпті белгілейді: қарамағында он Сондай-ақ, жаңбырдан қорғанатын кішкене ша-
адамы бар онбасын сайлайды, келесісі – жүздікті тыры болады. Қажет болса, мен сіздерге айта-
басқаратын жүзбасы, мыңдықты басқаратыны – йын, олар нәр сызбастан он күн бойы ат үстінде
мыңбасы, ал он мың адам – түменді басқараты- жүре береді, от жақпайды, қажет болса, атының
ны – түменбасы; сөйтіп, әрқайсысы тек он адам- қанын азық етеді; аттың қан тамырын кесіп,
мен ғана кеңесіп, тікелей қатынас орнатады: қанын ішеді. Сол сияқты, құрғақ сүттері325 бар,
мыңбасы өз қарамағындағы он адамға, жүзбасы ол қамырға ұқсас және өте қою болады; оны
өз қарамағындағы он адамға, ал онбасы өз онды- өздерімен бірге алып жүреді; суға салып, еріген-
ғына ие болады. Өздеріңіз естігендеріңіздей, әр- ше араластырады да сіміріп алады.
кім өзінің ноянына бағынады. Жаумен шайқасқанда үстем түсу үшін қол-
Жүз мыңды басқаратын бас қолбасшы біреу- данатын тәсілдері326: жаудан қашуға арланбайды,

323   Потьеде: tuc (тук – байрақ. – В. Бартольд). – И. Минаев.
324   Потьеде: guz (жүз, басқа да түсіп қалған сөздер мың, он болуы керек– В. Бартольд). – И. Минаев.
325   Рамузиода: «оны былай жасайды: сүтті қайнатады, бетіне шыққан майын сыпырып алады және оны ерекше сауытқа
құяды; одан май жасайды; осы май сүтте болғанда сүтті кептіруге келмейді. Содан кейін кебу үшін, сүтті күнге шығарып қояды.
Əр қайсысы жорыққа өзімен бірге он фунтқа тартасын алады; әр таңда жарты фунтын сабаға ұқсас тері торсыққа құяды және
қалауы бойынша су құяды; жүріс кезінде сүт қоюланады, олар мұны тамақтың орнына азық қылады. – И. Минаев.
326   Рамузиода: «Татарлар жауларымен соғысқанда, олай араласып кетпейді, айнала шауып оқ атады». – И. Минаев.

98 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

қашып бара жатып, бұрылып, садақтан оқ жау- Кез келген әмірші немесе малы көп адам
дыра береді. Өздерінің аттары шапқанда, жан- айғыр, бие, түйе, бұқа, сиыр сынды ірі қараға өз
жағын бажайлап отырып шабады, оларды ит таңбасын басады; таңбасы бар малдар ешқандай
үйреткендей үйретіп тастаған. Шауып бара жа- күзет-қарауылсыз жазықтар мен тауларда жайы-
тып, артындағы жаумен бетпе-бет тұрғандай та- лып жүре береді; егер де мал араласып кететін
маша шайқаса береді; шауып бара жатып, арты- болса, сол белгісі арқылы танып алады; қой,
на бұрыла салып атқанда, көздеген жеріне дөп саулық пен ешкіні бөлек бағатын адамдар бар.
тигізеді; жаудың аттарын да, адамдарын да жай- Малдары ірі де семіз, тамаша болып келеді.
ратады; жаулары олардың қашып бара жатқан- Олардың керемет бір әдет-ғұрпы бар, ол ту-
дарына масайрап, жеңген екенбіз деп ойлайды, ралы жазуды ұмытып барады екенмін. Егер де
алайда, аты да, адамдары да мерт болып, өздері екі адамның балалары қайтыс болып, олар
жеңіліс табады. Татарлар жаудың аты мен адамы төрттер шамасындағы ұл мен қыз бала болса,
көп қырғынға ұшыраған кезде, қайта қайрылып оларды өзара «үйлендіреді». Сосын шарт жазып,
келіп шауып, батыл шайқасқа кіреді, сөйтіп, оны өртейді; өртелген шарттың түтіні көкке
жауының тас-талқанын шығара жеңеді. Осылай- көтеріліп, о дүниедегі балаларына жетеді-міс,
ша көптеген шайқастарда үстем түсіп, көп сонда олар өздерінің ерлі-зайыпты екендерін бі-
халықты өздеріне бағындырған еді. леді деген сенім қалыптасқан. Той жасайды да,
Нағыз татарлардың өмірі мен салт-дәстүрі, тамақты барлық жерге шашып тастап: «Бұл о
мен сіздерге баяндап бергенімдей болып келеді; дүниелік болған балаларымыздың сыбағасы», –
ал қазір мен сіздерге айтайын, татарлардың әдет- дейді. Тағы да бір дәстүрлерін айтып берсем сіз-
ғұрпы қатты бұзылып кеткен; Катайда олар пұт- дерге: олар қағазға өздеріне ұқсас адамдарды,
қа табынушылар секілді, олардың әдет-ғұрып- жылқы, мата, бизант пен басқа дүниелердің су-
тары бойынша өмір сүреді, өздерінің заңдарын ретін салады да, өртеп жібереді: «Мұның бәрі о
сақтамайды, aл левант татарлары сарациндердің дүниедегі балаларымызға тиесілі болады», – деп
әдет-ғұрыптарын ұстанады. ырымдайды. Осы ырымдарды жасап болған соң,
Сот ісін жүргізу реті мынадай: кімде-кім өзара мықты туыстық қарым-қатынас орнатып,
ұсақ-түйек ұрлық жасаса, ол үшін жеті дүре ала- құдды балалары тірі сияқты, жақын араласып
ды, жасаған ұрлығының көлеміне қарай дүре өмір сүреді.
саны он жеті, жиырма жеті, отыз жеті, қырық Мен сіздерге татарлардың әдет-ғұрыптарын
жеті болып кете береді; ұрланған заттың құн- анық сипаттап, айтып бердім, ал ұлы ханның,
дылығына қарай жаза қатайып, соғылатын дүре бүкіл татардың ұлы патшасының ұлы істері мен
саны үш жүз жетіге дейін біртіндеп өседі. Ол оның керемет император сарайы туралы әлі еш-
дүрелерден өліп кетіп жататындар да бар. Кім де теме айтпадым. Ол туралы осы кітапта қолайлы
кім жылқы немесе басқа бір құнды зат ұрласа, уақыты мен сәті келген кезде баяндап беремін.
өлім жазасына кесіледі. Оны семсермен шауып Жазып қалдыруға тұратын таңғажайыптар көп.
тастайды; ал егер біреу ұрланған заттың құны- Ал енді біз әңгімеміздің үлкен жазықтағы
нан он есе көп327 төлей алатын болса, оны өл- татарлардың істері туралы айта бастаған тұсына
тірмейді. қайтып оралайық.

327   Аударма жасалған қолжазбада: тоғыз (Шартон, 309 б., Потье, І,197 б.; Бартоли, 86 б.; Юл, І, 259 б.) – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 99