Әлемнің_әралуандығы_туралы_кітап_2

ойындағысы оңды емес, себебі, әділдік біздің тек үш күннен кейін ғана бастағым келеді, біздің
жақта, оның іс-әрекеттері әділетсіз, сондықтан ісіміз өрге басуы үшін іс-әрекеттерімізді ақыл-
да, әрбіреуіміз осы шайқаста жеңіске жететінді- мен және рет-ретімен үйлестіретін боламыз.
гімізге нық сенімді болуымыз керек; тағы да бір Барлықтарыңыздан қолымнан келгенше жалы-
айта кетерім: біздің Алаудың әскеріне қарағанда, нып өтінерім: батыл болып, күллі әлемнің наза-
адамдарымыз көбірек, ол бізді одан бетер рух- рына лайықты болуға тұрарлықтай әрекет етіңіз-
тандыра түсуі тиіс. дерші. Онан әрі айтып қосарым жоқ; барлықта-
Біз Алаудың әскеріндегі жауынгерлердің рыңыздан белгіленген күні шайқасуға дайын бо-
саны үш жүз мың салт атты жауынгерге де жет- луларыңызды, тек ақылмен ғана әрекет етіп жә-
пейді, ал біздің әскерімізде үш жүз елу мың жақ- не батыл болуларыңызды сұраймын», – депті.
сы, мықты деген жауынгерлеріміз бар екендігін Осыны айтқаннан кейін Берке үндемей қа-
жақсы білеміз. лыпты. Оны қоя тұрсақ; оның ісі туралы біз жет-
Айтқанымның бәрі бұл шайқаста біздің же- кілікті әңгімеледік.
ңіске жете алатындығымызға сенімді дәлел Ал енді Алау мен оның әскерін сипаттап бе-
екендігін анық көріп отырсыздар және де біз осы ріп, әскердің басындағы Берке әскері жақында-
жолы жеңуіміз керек. Біз бұл алаңға шайқасуға ған кезде оның не істегендігі туралы айтып бер-
алыстан келгендігімізге байланысты шайқасты сек сіздерге.

CCXХIII ТАРАУ
Алаудың [Хулагудың] өз әскеріне айтқан үндеуі

Алау Беркенің [Берке] қыруар көп санды да, біздің айбынды жігіттеріміз оларды талқан-
әскермен келгендігін білген кезде өз данагөй дап, қуып жібереміз. Біз жансыздарымыз арқы-
ақылшыларын жинап алыпты да, оларға: «Қым- лы олардың үш күннен кейін ұрысқа шығатын-
батты ағайындар, бауырлар, ұлдарым мен доста- дарын да біліп отырмыз, мен оған өте қуаныш-
рым! Сендер өмір бойы маған демеу болып және тымын. Барлықтарыңыздан сол күнге дайын
үнемі өзіме көмектесіп келе жатқандарыңды болуларыңызды және осыған дейін үйреншікті
өздерің де жақсы білесіңдер. Күні бүгінге дейін әрекет етуге бел бууларыңызды сұраймын. Тағы
сендер менің жеңіске жетуіме көмектесіп келе да бір нәрсе туралы айтқым келеді сіздерге: егер
жатырсыңдар, біз қай шайқаста болса да, тек де басқа амал қалмаса, жеңілгеннен гөрі майдан
жеңіске ғана жетіп жүрміз, біз жеңілген күн алаңында адал өлген артық; әркім өз әлінше жау-
болған емес әлі, ал енді бүгін біз осы жерге ұлы ды талқандап, қырып жойып, намысты бермеуге
Беркемен шайқасуға келдік. Мен Беркенің әске- тырыссыншы», – деген екен.
рінде біздің жауынгерлеріміздің санындай, тіпті Осыны айтқаннан кейін Алау үндемей қа-
көбірек адамның бар екендігін, бірақ олардың лыпты. Міне, екі патшаның өз әскерлеріне айт-
жауынгерлерінің шамасы біздің жауынгерлерге қандары осы екен; шайқастың белгіленген күнін
жетпейтіндігін де жақсы білемін. Шынымды тосыпты; ал батырлар болса, қолынан келгенше
айтсам, олардың саны біздікінен көбірек болса шайқасқа дайындықты үстемелей түсіпті.

250 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

CCXХIV ТАРАУ
Алау мен Берке [Хулагу мен Берке]

арасындағы ұлы шайқас туралы

Шайқас белгіленген күні Алау таңертең ерте ны сайлаған екен. Осындай дайындық жұмыста-
тұрып, мұздай бекінген әскерінің бес қаруын рын аяқтаған Берке әскеріне алға қарай жүруді
сайландырыпты; парасатты адамға тән әрекет- бұйырыпты; олар шауып барып, жау әскеріне де-
пен әр саптың реті мен түзілуін қадағалапты. Ол йін жарты миль қалғанда ғана тоқтапты; олар
әскерін отыз отрядқа бөлген екен, әрбір отрядта осы жерде біраз аялдағаннан кейін, қайта жауға
үш жүз мыңдай салт атты болған. Əрбір отрядқа қарай беттеген екен.
ол бір жақсы қолбасшы мен бастаушыны белгі- Тағы да не айтсам екен сіздерге? Шайқас
леген; өз ісіне көңілі әбден толғанда, жасақта- алаңына дейін оқ бойындай жер қалғанда, екі та-
рына жауға қарсы шабуылдауды бұйырыпты. рап та тоқтап, артта қалып қалған отрядтарды
Оның әмірі бойынша жауынгерлер желе жортып тосыпты; бұл өзі сол жазықтағы ең ыңғайлы, қос
жолға шығыпты да екі қарсыластың арасындағы бөлікті құрайтын жер еді; сол жерде бір дегенде
жолдың қақ ортасына тоқтапты; осы жерге сансыз салт атты әскер еркін шайқасқа түсе ала-
тоқтап, қарсы келе жатқан жауды тосқан екен. тын. Осынау шайқас үшін өте үлкен және тама-
Міне, өздеріңіз естіп отырғандай, олар жау- ша жазық керек еді: екі жақ әскерлерінің саны
ды тосып тұрыпты. қыруар көп болғандығы соншалықты, осыған
Берке де өзінің барлық жауынгерлерімен дейін ешбір жерде мұндай ұлы шайқас болмаған
бірге ерте тұрып, жақсылап қаруланып, шайқас- шығар. Сол жазықта әлемдегі ең құдіретті адам-
қа дайындалыпты; өз отрядтарын ол да салиқа- дардың, Алау мен Беркенің алты жүз елу мың
лы тәртіппен, жақсылап орналастырыпты; әске- салт атты жауынгерлері шайқасқа дайын тұрған
рін отыз бес отрядқа бөліп, Алаудың әскерінде- еді; екеуі де, мен айтайын сіздерге, Шыңғыс
гідей, әрбір отрядқа мың салт аттыдан қойып, ханның императорлық руынан тараған қандас
әрқайсына бір-бірден қолбасшы мен бастаушы- туысқандар болатын.

CCXXV ТАРАУ
Алау мен Берке [Хулагу мен Берке] арасындағы

шайқас туралы тағы да айтып өтсем

Екі патша да бір-бірінен атшаптырым жер- гінен көк аспан тұтылып кетті дейді. Адамның
де, шайқасты бастауға ұйытқы болатын накар- да, аттың да жер құшып жатқан сансыз сұлба-
дың белгісін шыдамсыздана тосып тұрыпты. Бі- лары көрінеді; бұл айтқаным сенуге тұрарлық:
раз уақыттан соң екі жақтан да накардың783 үні өзгеше болуы мүмкін емес те еді, себебі, бір де-
естіліпті; сол сәтте, екі тарап бір-біріне қарама- генде атылған жебелердің көптігіне сан жетпей-
қарсы ұмтыла жөнелген екен; садақ тартып, же- тін. Қалың қол қорамсақта жебе таусылғанша
белерді жауға көздеп тұрып, жіберіп жатыпты бір-бірін толассыз атты, бүкіл жер беті жансыз
жауынгерлер. Екі жақтан да жебе қардай борап- денелер мен өлімші болып жараланғандарға то-
ты, сәл уақыт өткен соң, әлгі жебелердің көпті- лып кетті. Жебе таусылған кезде кезек семсер

783   LXXIX тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 251

мен шоқпарға келді, сөйтіп, бір-біріне қарсы аянышты еді! Екі жақ үшін де шайқас сәтсіз кез-
ұмтылып, жан-жақтан аяусыз соққылардың дүм- де басталған еді. Көп әйелдер жесір болып, көп
пуі жер жарып жатты. Ұрыс қатал әрі қатыгез балалар жетім болып қалды сол шайқастан соң.
түрде жүрді. Шайқас алаңына қараудың өзі ая- Олар бір-бірлеріне жақсылық ойламайтынды-
нышты еді. Қолдар мен бастар ұшып түсіп жат- ғын және бір-бірлеріне шектен шыққан қас жау
ты, жер беті өлген аттар мен жансыз денелерге екендігін көрсетіпті.
толып кетті; сол шайқаста көп адам қаза тапқан Алау патша [ержүрек адам]784 шайқаста ға-
еді; сәтсіз кезде басталған еді сол шайқас; өте ая- ламат күштілігімен көзге түсіп, өзінің жерді ие-
нышты-ақ! Ешбір шайқаста осыншама қаза тап- лік ете алатындығын және тәжді кие алатынды-
қан адам болмаған шығар. Айқай мен шудан ғын көрсетті. Ол ұлы жауынгерге тән ерліктер
күннің күркірегені естілмепті. Шынымды айт- жасап, өз жауынгерлерін қолдаған еді; олар өз
сам, жансыз денелердің үстімен жүруге тура патшалары шайқаста батылдық танытып жақсы
келген еді; жердің беті өліктен көрінбей кетіпті, шайқасып жатқандығын көріп, қайраттанып,
ал судай аққан қаннан жер беті қып-қызыл бо- рухтана түсіпті. Шынымен де, ол тамаша ерлік
лып кеткен екен. Бұл шайқастағыдай көп адам еді; оны көрген кез келген адам, досы да, дұш-
қаза болған шайқас көптен бері болмаған еді. паны да таң қалатын; Алау адам емес найзағай
Жан-жақтан жылаған дауыстар естіліп жатты, ал немесе дауыл болып көрінетін.
өлімші болып жараланғандардың жерге құлап, Міне, осылайша, өздерінің естігендей, Алау
қайта аяққа тұра алмай жатқандағы қатты айқа- өзін шайқаста осылай көрсеткен еді.
йын естісеңіздер, жан түршігерлік. Қараудың өзі

CCXXVI ТАРАУ
Беркенің [Барканың] батыл соғысқаны туралы

Мен сіздерге Беркенің де қалай көзге түс- уынгерлері жаудың қашқанын көріп, артынан
кендігі туралы айтып берейін. Оның көрсеткен қуа жөнелді; қуып келе жатып соғысып, өлтіріп,
іс-әрекеттері өте батыл еді; ол шынымен де, жауын қырғынға ұшыратқан әрекеттеріне қарап
бүкіл әлем оған мадақ айтарлықтай әрекет еткен тұрудың өзі аянышты еді. Біраз арттарынан қуа
болатын; бірақ сол күні оның батылдығынан еш- түсіп, жөніне қалдырды да, өз тұрақтарына қа-
теңе де қалмады; оның барлық адамдары қаза та- рай ат басын бұрды. Қару-жарақтарын шешіп,
уып, жарақаттанып, жерге құлап жатыпты, сөй- жараларын жуып, таңып жатыр. Олардың шар-
тіп, оның шыдамы таусылған. Сондықтан да, шап, қажығаны соншалық, ешкімінің де онан әрі
шайқас кешке дейін жалғасқан кезде Берке мен соғысқысы келмей, бәрінің де дем алғысы кел-
оның жауынгерлері онан әрі шыдай алмай, шай- ген екен.
қас алаңын қалдырып, қашып кеткісі келген Шаршап қажыған олар сол түні дем алды; ал
екен. таң ата, Алау шайқас алаңындағы өздері жақтың
Тағы да не айтсам екен сіздерге? Олар одан да, жау жақтың әскерінің де барлық мәйіттері
әрменге шыдай алмаған кезде, ат басын кері өртелсін деп бұйырды; оның айтқаны сол мезет-
бұрып, қаша жөнеліпті; ал Алау мен оның жа- те орындалыпты.

784   Түпнұсқада: prodonmes (ержүрек). – В. Бартольд. МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

252

Осының бәрін жайғап болып, Алау шайқас- Міне, өздеріңіз естігендей, дәл осылайша
тан кейін аман қалған жауынгерлерімен бірге өз шайқас болған екен сол кезде, және шайқаста
жағына оралыпты. Біле білсеңіздер, сол шайқас- Алау жеңіске жетіпті785.
та Алау жеңсе де, оның әскерінен қыруар көп Алау мен сол істерді қоя тұрып, батыс та-
адам қаза болған екен; бірақ шынымен де, тарларының шайқасы туралы анық айтып бере-
жаудың адамдары көбірек қырылған еді. Сол йік сіздерге.
шайқаста қайтыс болғандары соншалықты, қан-
ша қаза болғандығын біреу естісе сенбейді де.

CCXXVII ТАРАУ

Тотамагудың [Туда-Меңгу] қалай батыс татарларының патшасы болғаны туралы

Монгутемур [Менгу-Темур] батыс татарла- «Қош келдіңдер!», – деді де, орындарынан
рының патшасы еді, оның патшалығы жас тұруды бұйырды.
Толобугенің [Тулабуга] қолына көшуге тиіс бо- Екі бозбала орындарынан тұрысымен, үлке-
латын; Алпауыт күшті Тотамангу [Туда-Менгу] ні сөз алды: «Мәртебелі Тоқтай патша, өз білге-
тағы бір татар ханы Ноғаймен қайрат біріктіріп, німше пайымдап, саған келген шаруамызды ай-
Толобогудың786 көзін жойды. тайын; Сен біздің Толобуга мен Ноғай өлтірген
Алайда, ол патша тағында көп отырмастан, нақ сол Тотамагудың ұлдары екенімізді жақсы
кешікпей, о дүниелік болды; билікке дана да ба- білесің; Толобуга өлді, ол енді ештеме дей ал-
тыл Тоқтай [Тоқта] сайланды; ол Тотамангу майды, ал Ноғай қолымен жасағанды мойнымен
елінде патшалық құрып, билігін жүргізді. Сол көтеруі керек, сен сияқты әділетті мырзадан,
екі аралықта кісі қолынан ажал құшқан оның біздің әкемізді не үшін өлтіргені туралы
Толобугидың екі ұлы ержетіп, ержүрек жауын- жауап беруін талап етуіңді сұраймыз; өз алдыңа
гер болған еді. Екеуі де дана һәм батыл болатын; шақырып, әкеміздің өлімі жайлы есеп беруге мо-
сол Тотамангудың ағалы-інілі екі ұлы қасына йынсұндыруыңды қалаймыз. Сенің сарайыңа
адал серіктерін ертіп, Тоқтай сарайына жол тарт- келу себебіміз осы, датымызды кері қайтарма
ты. Діттеген жерлеріне жеткен соң, парасат- деп жалбарынамыз».
тылық таныта білді; екеуі де бірден тізеге Бозбала үндемей қалды, сол күйі басқа еш-
жығылған еді; Тоқтай [Тоқта] болса оларға: теме демеді.

785   Соғыс нәтижесі Хулагу үшін тиімді болмады. Ол Дербенттен солтүстікке қарай Ноғайдың жасағын талқандап,
Беркенің Теректен ары қосын тонай алды. Дегенмен, тонау кезінде Берке оған тұтқиылдан шабуылдап, Хулагу әскері
қырғын жеңіліс тапты. Əскердің қалғаны мұздың үстімен Терек арқылы қашты, бірақ, астындағы мұз сынып көптеген
жауынгер суға батты. – В. Бартольд.

786   Қолжазбаның негізгі нұсқасында Толабога, Толобуга және Тотамангу немесе Татамагу аттары шатастырылады.
Парсы тарихшысы Вассафтың айтуы бойынша Төле Бұқа, Төде Мөңке ханды тақтан тайдырады, бірақ билікті қолында
ұстай алмай, оны Тоқтай, Ноғай арқылы өлтіреді. Тақ үшін ұрыста Төле-Бұқа және Төде-Мөңке ұлдарының қатысуы ту-
ралы тарихи деректер сақталмаған. Ноғай Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының шөбересі еді. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 253

CCXXVIII ТАРАУ

Тотай [Тоқта] Ноғайдан Тотамагудың

[Туда-Меңгудің] өліміне жауап беруін талап етуі

Тоқтай [Тоқта] бозбаланың айтқанын тың- Ноғайдың бұл жауабын естіген жаушылар
дап алды; сөзінің жалғаны жоқ екенін ол білетін, кері шаба жөнеледі, өз мырзаларының сарайына
сондықтан былай деді: келіп, оған: «қайтсе де бармаймын», – деген
«Мейірімді достым, – депті, – сен менен Ноғайдың жауабын жеткізеді. Ноғайдың жеткіз
Ноғайдан жауап алуымды сұрап тұрсың ғой; мен деген сөзін тыңдап алған Тоқтай оған қатты ашу-
мұны қуана құп аламын; оны сарайға шақырып ланады да, айналадағылардың бәрі де еститіндей
алып, тиісті жазасын берейік». қатты дауыстап: «Құдайдың қалауымен, – депті
Тоқтай Ноғайға екі жаушысын жіберіп, ол, – Ноғай бәрібір келіп Тотамагудың ұлдары-
оның дереу сарайға жетіп, Тотамагудың [Туда- ның алдында жауап береді, болмаса, мен әске-
Менгу] екі ұлының алдында жауап беруін талап рімді ертіп, оны тас-талқан етуге жорыққа атта-
етіпті. Жаушылар Ноғайға патша сәлемін жеткіз- намын», – дейді.
ген екен, анау болса, күліпті де қойыпты, сөйтіп, Көп кідірмей, қазір еститін сөздеріңізді жет-
өзінің ешқайда бармайтынын мәлімдепті. кізу үшін екі жаушысын тағы жібереді.

CCXXIX ТАРАУ

Тоқтайдың Ноғайға жаушы жіберуі

Екі жаушы шауып отырып, Ноғайдың сара- Осыны айтып, үнсіз қалды. Ноғайдың сөзін
йына келіп жетті. Оның алдына келіп, ізет көр- естіп алған соң, өз патшаларына жеткізу үшін
сете иілген еді, Ноғай оларға: «Қош келдіңдер», асығыс кері жүріп кетті. Ноғайдың сөзінің бәрін
– деді. Жаушының бірі сөз алып, былай деді: жеткізіп, оның соғыстан қорықпайтынын, жарты
«Мәртебелі тақсыр, – депті, – Тоқтай [Тохта] жолдан тосып алатынын айтқанын естіртті.
айтқан сәлемді тыңдап ал, егер Тотамагудың [Ту- Тоқтай құлақ қойып тыңдап болған соң,
да-Менгу] ұлдарының алдында жауап беруге өз соғыссыз іс бітпейтінін болжады; сөйтті де, жау-
еркіңмен жүрмесең, ол саған қарсы жорық жа- шыларын өз қоластына қарайтын әр елге жібе-
сап, ел-жұртыңа да, өзіңе де көп зиян шектіреді, ріп, Ноғайға қарсы жорыққа даярлануын тап-
сондықтан, өз іс-әрекетіңді ойланып, жауабың- сырды.
ды мына бізден айтып жібер. Сонымен, әрі қарай не айтайын?
Тоқтайдың сәлемін тыңдап алған Ноғай қат- Орасан даярлық жүргізе бастады ол. Тоқ-
ты ашуланып, жаушыларға былай деді: тайдың өзіне қарсы үлкен жорық жасағалы жат-
«Жаушы мырзалар, – депті, – өз мырзалары- қанын естіген Ноғай да дайындықты күшейтті,
ңа айта барыңдар, мен ешқандай соғыстан қо- алайда, Тоқтайдың даярлығына жетпейтін; себе-
рықпаймын; егер ол маған қарсы жорық жасай- бі, Тоқтайдікіне қарағанда, оның халқы да, күші
тын болса, мен оның елімнің шетіне аяқ басқа- кем болатын, да көп емес еді, сөйте тұра, ол да
нын күтіп отырмаймын, жарты жолда тосып ала- ұлы һәм қуатты еді.
мын. Менің патшаларыңа айтар жауабым осы».

254 МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

ССХХХ ТАРАУ

Тоқтайдың [Тоқтаның] Ноғайды шабуы

Тоқтай [Тоқта] қамданып алды да, жолға елу мың атты сардары бар еді, олардың бәрі де
шықты; бүкіл жауынгерлерін соңынан ертіп, Тоқтай қолынан артық болмаса, кем емес, кілең
жорыққа шықты; екі жүз мың салт әскерді ба- батыл мен мықтылар болатын.
стап келе жатқан еді ол. Жол бойы ешқандай Сонымен, не айтайын? Тоқтайдың сол жа-
көлденең оқиғаға килікпестен, Нерги787 деп ата- зыққа қос тіккеніне екі күн өтпей жатып, Ноғай
латын керемет жазыққа жетіп, бір-ақ тоқтады. да келіп жетті, өз қосынын темірдей тәртіппен
Осы жерде шатыр тігіп, Ноғайды күтіп жат- жауынан он милдей жерге қаз-қатар тізіп қойды.
ты; оның айқасқа түскенше, қаны қызып келе Қосын жайғасып біткенде, көптеген алтын ке-
жатқанын ол білетін. Əке кегін қайтармақ ойда- непті әдемі қостар мен керемет шатырлар788 алы-
ғы Тотамагудың [Туда-Менгу] екі ұлы да салт стан көздің жауын алды; бұл өзі бай патшаның
жасақтың ішінде еді. қосыны екені айтпаса да түсінікті еді; ал Тоқтай
Алайда, Тоқтайды қолымен жайына қалды- қосына келер болсақ, ол да мұныкінен артық
ра тұрып, Ноғай мен оның серіктеріне келейік. болмаса, кем емес-тін; қостар мен шатырлардың
Тоқтайдың өзіне қарсы жорыққа шыққанын біл- көркемдігінде шек жоқ еді. Екі патша Нерги
ген Ноғай көп аял қылмай, өз жақтастарын со- жазығында бас қосып, шайқас алдында күш жи-
ңынан ертіп, жолға шықты. Оның қолында жүз нап алу үшін тынығып жатты.

CCXXXI ТАРАУ

Тоқтай [Тоқта] өз қолына не айтты

Тоқтай [Тоқта] өз серіктерін жинап алып, Қарсы жақтағы Ноғай да кеңес жиып, былай
үлкен кеңес құрды да, былай деді: деді:
«Тақсырлар, – деді ол, – біз мұнда Ноғаймен «Қымбатты бауырлар мен дос-жаран, – деді
айқасу үшін келдік, біздің ісіміз – әділетті іс; То- ол, – көптеген үлкен шайқастар мен қақты-
тамагу [Туда-Менгу] ұлдарының алдында жауап ғыстарда жеңіске жетіп жүргенімізді білесіңдер,
беруден бас тартқаны үшін Ноғай біздің жеккө- небір күштілерге қарсы төтеп бердік, соның
рінішіміз бен ашуымызды тудырды. Ақиқат біз өзінде қашан болсын, үстем түстік, мұның шын-
жақта, сондықтан, жеңіске жетуіміз керек, анау дық екенін және білесіңдер, ал енді, мына шай-
болса өлсін де, сүйегі шіріп қалсын; бұл сөзім қаста да жеңіске жететінімізге сенемін. Біздің
әрқайсыңның жаныңды жайландырып, жеңіске ісіміз – ақ, қарсы жақ зұлымдықты көксеп келді.
деген жігеріңді оятсын; сол үшін де қай-қай- Мені сарайға шақырып, басқаларға жауап беруі-
сыңнан да батылдық талап етемін, соңғы дем- ме бұйрық берген менің тақсырым емес екенін
дерің қалғанша жауды аяусыз жайратып, көзін бәрің де білесіңдер. Басқа ештеме деуге зауқым
құртыңдар». жоқ; әрқайсыңның іс-әрекеттеріңнің дұрыс бо-
Үнсіз қалды да, басқа ештеме демеді. луы үшін жақсылап дайындалуларыңды сұрай-

787   Nerghi. Ноғайдың жеңісімен аяқталған Тоқта мен Ноғай арасындағы ұрыс Дон маңында болды. – В. Бартольд.
Нерги атауы белгісіз. – И. Магидович.

788   Pavillonz, төменде paveilonz. – В. Бартольд.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 255

мын; бұл шайқастан кейін бүкіл жер жүзі біз ту- лардың демсіз құлап, жаралылардың да омақаса
ралы айтып жүретіндей және бұдан кейін біз түсіп жатқанын алыстан жақсы байқауға болар
түгіл, біздің ұрпақтарымыздан сескеніп жүретін- еді. Айқай-шу мен семсердің үнінен Құдайдың
дей бұл ұрыста даралығымызды көрсетейік». өзі керең боп қалардай еді. Мұндағы қырғын
Ноғай үндемей қалды да, басқа ештеме де- өлікті ешбір айқас алаңынан көрмес едің; шын-
меді. дығында, Ноғайдан гөрі Тоқтай көп адамын жо-
Екі патша да өз үндеуін айтып болғаннан ке- ғалтты. Ноғай сарбаздары қай жағынан да мық-
йін, еш кідірместен, келесі күні екі жақ та да- ты еді. Шынымды айтайын бұл ұрыста Тотама-
йындалып, қаруларын сайлай бастады. Тоқтай гудың екі ұлы да өздерін жақсы көрсетті, батыл
патша өз қолын жиырма топқа бөлді де, әр топ- шайқасты; олар әке өлімінің қарымын қайтару
тың өз қолбасшысы мен бастаушысын тағайын- үшін бар жанын сала ұрысты, алайда, бұдан еш-
дады. Ал Ноғай патша өз қолын он бес топқа теме шықпады, Ноғайды өлтіру оңай емес еді.
бөлді: әрқайсысында он мың атты сарбаз және Сонымен, не айтайын? Аяусыз, қанқұйлы
қолбасшысы мен бастаушысы бар еді. ұрыс еді бұл; ешкімге опа әпермеді; нағыз дер
Сонымен, не айтайын? Екі патша да өз қо- шағындағы небір күшті мен мықты осы шайқас-
лын бес қаруын сайлап, дайын қылғаннан кейін, та опат болды; көп әйел жесір қалды; опа тап-
бір-біріне қарсы жылжып келді де, оқ бойы жер тырмас шайқас екені о бастан белгілі-тін. Өз
қалғанда, аял қылып, күтіп тұрды. Аз уақыттан адамдарын қолдап, абыройын түсірмеу үшін
кейін накар789 дабылы естілуі сол екен, екі жақ Тоқтай барын салды, көзге көп түсті: оның іс-
бір-біріне садақтан жебе жаудыра, қарсы ұмтыл- әрекеті жер жүзінің оны ұлықтауына татитын
ды. Екі жақтан да жебенің ұшқаны ғаламат еді. Өлімнен қаймықпастан жауына қарсы шап-
көрініс берді; санына жетіп болмайсың. Ат та, ты; оң демей, сол демей, өз соққыларын аяусыз
адам да өлісі бар, өлімші жаралысы бар, жерге жасады; қарсы келгенді аман қалдырмады, бас
сұлап түсіп жатты. Айқай-шу мен зардың көпті- салып, алып ұрып жатты. Досты да, дұшпанды
гінен құлақ тұнады. Садақтан жіберер жебе тау- да аман қалдырмайтын іс-әрекеттер жасады ол
сылғанда, қылыш пен шоқпарға кезек келіп, бір- бұл күні; оның батыл әрекеттерін көріп, жігерле-
бірін аяусыз соққы астына алып, бір-біріне қар- не түскендер көп болды, сол екпінмен жауға
сы ұмтылды. Күшті де аяусыз айқас басталды; қайсарлана шауып, мерт болып жатқандар сан-
аяқ-қол кескіленіп, денелер қаққа бөлініп, ба- сыз көп еді.
стар домалап түсіп жатты; жерге салт атты-

ССХХХII ТАРАУ
Ноғай патшаның дара әрекеті

Ноғай патша туралы айтарым мынау: ол екі келгеннің тас-талқанын шығарып, бірден мүр-
жақта шайқасып жүргендердің біріне де ұқса- дем қаптыратын. Жауына көп кесірлік келтірді.
майтын арда ұрыс көрсетті. Бұл шайқастың даң- Нағыз кескілескен ұрыстың ортасына қойып ке-
қы мен абыройы оған тиесілі еді. Жауына қарсы тіп, қарсыласын ұсақ қара құрлым көрмей, жа-
тағыға шапқан арыстандай лап қойды. Қарсы пырып салды. Тақсырының қалай ұрысып жүр-

789   LXXIX тар. түсініктемесін қар. – В. Бартольд. МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП

256

генін көрген серіктері де одан қалыспай, қай- шатындарын айтпай-ақ түсінді; әрі қарай төзуге
сарлана алға ұмтылып, жауын аяусыз қырғынға шамаларының жоқтығын түсінгенде, соңғы
ұшыратты790. күштерін сала, кері қаша жөнелді.
Сөзді көбейтіп жатпай-ақ, біліп жүріңіз, Ноғай болса, қуа соғысып, қолынан келген
тоқтай адамдары да бар күштерін сала абырой- қастандығын жасап қалуға тырысып бақты.
ларын қорғауға тырысып бақты, алайда, олары- Осылайша, өздеріңіз естігендей, Ноғай жең-
нан дәнеме шықпады, күшті де керемет сарбаз- ді. Айтайын, алпыс мыңдай адам қырылды.
дармен санасуларына тура келді. Тоқтай қашып құтылды.
Төзімділікпен шайқаса келе, соңында, егер Тотамагудың [Туда-Менгу] екі ұлы да бұл
бұлай жалғаса берсе, басқалары сияқты өлім құ- шайқаста аман қалды.

ҚОРЫТЫНДЫ791

Сөйтіп, өздеріңіз көргендеріңіздей, татарлар рынан кешкен қиындықтары мен кедергілері ту-
мен сарациндер, олардың салт-дәстүрлері тура- ралы айтылған тараудан оқыған боларсыздар
лы және біздің сұрастыруларға негізделген бар һәм сол тарауда бір сәтті оқиға туралы да әңгі-
мәліметтеріміз бойынша әлемнің басқа елдері- меленген болатын; сол оқиғаның арқасында ғана
нің де әдет-ғұрыптары туралы сіздерге айтайық біз сарайдан кете алған едік, сол бір сәтті оқиға
дегеннің бәрін жеткізуге тырыстық. килікпегенде, бар талпыныстарымызға қарамас-
Бірақ біз Ұлы [Қара] теңіз бен оның айнала- тан, біз туған елімізге ешқашан да қайтып орала
сындағы облыстар туралы жақсы білсек те, бұл алмас едік.
кітапта ол жайында ештеңе де айтпадық. Бірақ біздің қайтып оралуымызға сеп бол-
Бірақ мен, үнемі теңізде сапар шегетін вене- ған, әлемде бар көп нәрседен халықтың хабардар
циялықтар, генуялықтар, пизалықтар мен көпте- болуына Құдайдың септескеніне мен шүбә кел-
ген басқа да адамдар, елді мекендер туралы әр- тірмеймін. Себебі, кітаптың басындағы кіріспе-
кім де білетін мәліметтер туралы айтудың қажеті де айтып кеткеніміздей,
жоқ деп санаймын, сондықтан да, бұл облыстар Венеция қаласынан шыққан данышпан да
туралы ештеңе де айтпадым. даңқты ер, мейлі ол христиан, сарацин, татар не-
Ұлы ханның сарайынан қалай кеткеніміз ту- месе пұтқа табынушы болсын, Никколо Поло-
ралы сіздер кітаптың басында, біз сіздерге Мат- ның ұлы Марко мырзадай әлемді аралаған адам
тео, Никколо мен Марко мырзалардың ұлы хан- ешқашан да болмаған еді.
нан кетуге рұқсат алуға тырысқан кездегі баста-

Келесі бетте Каталан атласының бір фрагменті, 1387.

790   Соның нәтижесінде, Тоқтай Ноғайдың әскерін Днепрдың маңында талқандап, оны өлтіреді. Осы оқиғалар XIII
ғасырдың соңында, 1295 жылдан кейін орын алды; оқиғалардың нақты хронологиялық уақытын анықтау әзірше мүмкін
емес. – В. Бартольд. Тоқтай Ноғайдың әскерін 1300 жылы талқандап, оны өлтіреді. – И. Магидович.

791   Юлдың көрсетуі бойынша, бұл қорытынды екі италияндық қолжазбада ғана бар, олардың бірі (Crusca italiana)
Флоренциядағы Ұлттық кітапханада сақталған. Ал басқасы, сол заманда Пуччидің жеке кітапханасында (ол да Флорен-
цияда) тұрған. «Бұл қайта көшірушінің немесе аудармашының [италиян тіліне] ойдан шығарғаны болуы мүмкін»; сонда
да, ол өте ескі және эпилог бола алады» (Юл «Марко Поло кітабы», ІІ, 500). Қорытындыны ағылшын тілінен орыс тіліне
аударған К. И. Кунин. – И. Магидович.

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 257



А. Н. ГАРКАВЕЦ

МИЛЛИОН АТАЛЫП КЕТКЕН МАРКО ПОЛО ЖƏНЕ ОНЫҢ
«ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАБЫ»

Мақаламыз бірегей нақты материалдардың стан, Қытай және Орталық Азиямен сауда байла-

молдығымен көзге түсіп, өткен ғасырдың көп- ныстарын орнату үшін қолданылған. Алайда,

теген көрнекті зиялыларының қызығушылығын Марко Поло кітабына Жаңа әлемді ашуда үлкен

оятып, жігерлендірген Марко Полоның кітабына рөлді атқару бұйырған еді, себебі қазынаға толы

арналады. Шығыстың таңғажайып елдері туралы хикаялар

«Ежелгі және қазіргі саяхатшылар» атты 4 еуропалықтардың Үндістан мен Қытай жағалау-

томдық хрестоматияның құрастырушысы Эду- ларына теңіз арқылы жол іздеуіне ықпал етті”.

ард Шартон (1807-1890) Марко Полоны Шығыс- Ары қарай жалғастырады: “Марко Поло от-

тың алғашқы ашушысы ретінде сүйсіне отырып: анына қайтқанынан кейін шамамен ширек ға-

“Ол келгенге дейін Азияның орталық және сол- сырға жуық уақыт өткен соң, 1313-1330 жылдар

түстік бөліктері қараңғы түнек болатын; барлық аралығында бір францискандық тақуа [Пордено-

карталардағы жарты құрлықтың төрттен үші ақ неден келген Одерико немесе Фриульдік Одери-

дақ еді”, – деп Геродотқа теңейді1. ко, 1286-1331] бүкіл Азияны Трабзон, Арарат

Марко Полоның дау тудырмайтын ерен ең- тауы, Бабыл және Ява аралы арқылы Қара те-

бегін географ Габриел Марселмен бірге саяхат- ңізден бастап, Қытайдың шығысына дейінгі ара-

тауларының 4 томдығын құрастырған француз лықты басып өтті. Бірақ саяхаттаулар туралы

ғалымы, саяхатшы, жазушы Жюль Верн де атап есептің соншалықты күрделі болуы, ал саяхат-

өткен (2-4 томы). Марко Поло туралы бөлімін шының алданып қалғанының көзге ұрып тұрға-

аяқтап және Ибн Баттута туралы очеркін жазып ны белгілі, сондықтан оның бос әңгімелеріне

үлгерген Жюль Верн өзінің шабыт берушісі Эду- қандай да бір мән берудің қажеті шамалы. Сон-

ард Шартонның ізін жалғастырып, екі құрасты- дай-ақ, Уильям Дезборо Кули “ешбір белгілі тіл-

рушыны көкке көтеріп, күмән тудыратын автор- де кездеспейтін, өтірікке тұнып тұрған еңбек”

ларға қарсы қойып салыстырады: деп әшкерелеген Джон Мандевильдің саяхаты

“XVIII ғасырдың ортасына дейін, ұзақ уақыт жарияланған еді. Марко Полоның лайықты ізба-

бойы «Əлемнің әралуандығы туралы кітабы» сары араб саяхатшысы Ибн Баттута болатын, ол

атауымен таралған Марко Полоның кітабы Үнді- Мысыр, Арабия, Анатолия, Татария, Қытай, Бен-

1 Voyageurs anciens et modernes / Par Édouard Charton. 4 tomes. I. Voyageurs anciens depuis le cinquième siècle
avant Jésus-Christ jusqu’à la fin du quatrième siècle de notre ère; II. Voyageurs du Moyen Âge depuis le sixième
siècle de l’ère chrétienne jusqu’au quatorzième; III. Voyageurs modernes. Quinzième siècle et commencement du
seizième; IV. Voyageurs modernes. Seizième, dix-septième et dix-huitième siècles, 1854-1857; rééd. 1861-1863.
Қар.: vol. II, 1863: 252.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 259

галия және Суданды зерттеу үшін венециялық- оның еншісіне жазып қойды. Ал ойдан шыға-
тың Орталық Азияның айтарлықтай бөлігіне рылған хикая қызығырақ және шындыққа жана-
жасаған саяхатымен тепе-тең көп еңбек сіңірді. сымды болуы үшін, ешқайда шықпастан шайха-
Осы айлакер және батыл саяхатшы ең көрнекті нада отырып-ақ, мысалы Константинопольде,
зерттеушілердің қатарында өз орын табуы тиіс”2. өзінің шығармасын ешкімге белгісіз, беймәлім

Əртүрлі салада еңбек ететін мамандардың мемлекеттер мен халықтар, облыстар мен қала-
көпшілігі Марко Поло кітабының құндылығы- лар, сарайлар мен билеушілер, жануарлар мен
мен келіседі. Дегенмен, әртүрлі нұсқалар мен ау- өсімдіктер, тағамдар мен киімдер, салт-дәстүр-
дармаларда кездесетін қателіктер, олқылықтар, лер мен қызықты заттар туралы сипаттауларын
сәйкестендіруге келмейтін жерлер мен анахро- біреудің әсерлі әңгімесімен жазуы мүмкін. Ал
низмдер туралы айтатын кітапқа күмән келтіру- одан бұрын ешқандай Рустичаноның болмағаны
шілер де табылып жататын. Осы негізде шығар- туралы ой айтылған болатын. Бірақ содан кейін
маны пизалық Рустичано атты компиляция ав- оның нақты тұлға екендігі және ол крест жоры-
торының шығармашылығы деп жариялайды. Ол ғына қатысып, болашақ ағылшын королінің жо-
жазушылық атақ үшін өзінің сәтті шыққан қа- рығын басқарған сүйікті жазушысы ретінде
пастасын ойдан шығаруы мүмкін, оны венеция- оның даңқын асқақтата өзінің әйгілі куртуазды
лық мессер Марко Поло деп атап, пұтқа табына- романдарын жазғаны анықталды. Ендеше, қол-
тын Шығыс пен католиктік батыс арасындағы жетімді материалдардың негізінде күшіміз жет-
ойға сыйғысыз қарым-қатынас орнатқанын кенше осы күмәндарды сейілтуге тырысайық.

Поло отбасы
Полоның өмірбаянын бірінші жазған – Джо- да таңданатындай түк те жоқ, себебі венециялық
ванни Батиста / Джамбаттиста Рамузио (Giovan- Paulo, Polo – апостолдарға тең дәрежелі христи-
ni Battista / Giambattista Ramusio, 1485-1557) ан дінін уағыздаушы Павлдың әртүрлі диалекті-
1559 жылғы «Delle navigazioni e viaggi» жүзулер лер мен формаларда кеңінен таралған аты еді.
туралы баяндаулар мен саяхаттар жинағында дә- Əйгілі венециялықтың өмірі туралы Джо-
лелденбеген дереккөздер негізінде Марко Поло- ванни Батиста Бальделли Бони өз зерттеулерін
ның атасынан бастап, қыздары және отбасының жүргізген. Флоренциядағы ұлттық кітапханада
басқа да мүшелерін құрайтын жақын туыстарын сақтаулы тұрған (Biblioteca Magliabechiana) ита-
анықтаған. Ол Полоның славян тегінен шыққа- лиян тіліндегі Clas. XIII. Plut. IV. 104 б. қолжаз-
ны туралы және Далмация мен Славония Вене- басы бойынша жазылған «Марко Поло саяхат-
цияға тәуелді болғандықтан, онда Паулус / Пау- тарының» екі томдық басылымы оның қаламы-
люс есімі тіркелуін негізге алып, Полоның ата- нан туған. Ол басылымда әртүрлі нұсқалары, тү-
бабалары Венецияға Далмациядан келгені тура- сініктемелері және Марко Полоның өмірі тура-
лы дәлелденбеген пікір айтады. Дегенмен, мұн- лы хронологиясы мен мақаласы, оның «Il Milio-

2 Верн Жюль. История великих путешествий. В трех книгах. Книга 1. Открытие Земли / Пер. Е. П. Брандиса.
– М.: Альдина, Престиж Бук, 2007: 90. Оригинал: Verne Jules. Découverte de la terre: Histoire générale des
grands voyages et des grands voyageurs, publié en quatre volumes, les trois derniers en collaboration avec Gabriel
Marcel. Vol. 1, 1870; vol. 2, 1878; vol. 3. Les grands navigateurs du XVIIIe siècle, 1879; vol. 4. Les voyageurs du
XIXe siècle, 1880; rééd. 2011. Қар.: vol. 2, 1878: 84-85.

260 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

ne» шығармасы туралы, Еуропа мен Азия байла- қазына тіркеуінің көшірмесі сақталған, өрт тура-
ныстарының тарихы туралы және 19 қолжазба- лы жазба және Поло жекежайын сату туралы
ның сипаттамасы, соның ішінде Толедодағы құжаттар бар. К. Орландини және басқалардың
әулие Мария кафедралды соборының кітапхана- соңынан А. К. Моул Сан-Феличе шіркеуіне кел-
сында сақталып қалған XV ғасырдағы Дзелада генінен бастап, Андреа Полоның генеологиялық
кодексіндегі нұсқасы қамтылған3. ағашын 8-ші ұрпағына дейін құрастырды. Құ-
Мұрағат материалдарын іздеу бойынша жаттарға сілтеме жасай отырып, отбасының 60-
Марко Поло отбасына қатысты тыңғылықты жұ- қа жуық мүшесі аталған еді, соның ішінде: Ан-
мысты Джованни Орландини жүргізді. «Марко дреаның үш ұлы – Марко иль Веккио (Marco il
Поло және оның отбасы»4 мақаласында жария- vecchio, аға Марко), Никколо (Nicolo), Маттео
ланған 85 құжатқа Артур Кристофер Моул (Matheo) және қызы Флора, Никколо Марконың
(1873-1957) тағы 15 материал қосып берді5. ұлы, оның бауырлары Маттео, Стефано мен
Құжаттардың алғашқысы – аға Марко Полоның Джованни, Марконың әйелі Доната Бадоэр,
1280 жылғы өсиетнамасы. Одан кейін тағы өси- Марконың қыздары: Фантина – Марко Брага-
етнамалар, Жоғары кеңес хаттамаларынан үзін- динаның әйелі, Беллела – Бертуччо Кверинидің
ділер, неке шарттары, сот хаттамалары және со- әйелі және Моретта – Рануччо Дольфинидің әйе-
ның ішінде саяхатшы Марко Полоның өсиетна- лі, Марконың қыздарының балалары мен неме-
масы мен ол қайтыс болғаннан кейін қалған релері және т. б. бар.

Миллион лақап аты

Алынған құжат жүзіндегі дәлелдердің арқа- кежай үлкен италияндық сарай еді, оны айнала
сында тек біздің жазушының ғана емес, бәлкім бір-бірімен жалғасқан көптеген тұрғын үйлер,
Марко Полоның әкесі және ағасымен 24 жылдық жертөлелері мен екінші қабаттары бар қызметтік
саяхаттаудан келгенге дейін, замандастарына ға- және сауда үй-жайлары және ең бастысы, аула-
жайыптай көрінген халық арасында “миллион” ның дәл ортасында жауын суын жинауға арнал-
әңгіменің таралуына дейін бүкіл Поло отбасы- ған жабық құдық-цистерна бар еді.
ның да Миллион аталуының нағыз себебі анық- Басқа ағайындылар жоқта аға Марко Судак-
талды. тан Венецияға қайта оралып, 1280 жылы өзінің
Біз екі меншіктік құжат туралы айтып өттік, өсиетнамасын жазған кезде інісі Никколоның
ол Милион ауласындағы (Cà Milion) 1596 жыл- екінші әйелі Фиордолизамен және оның ұлда-
дың 7 қарашасындағы өрт туралы жазба мен Ка- рымен бірге әлі онда тұрмаған болатын, Риальто
милион (Camilion) жекежайының сатылуы тура- көпірінің жанындағы Сан-Джованни Хризосто-
лы 1677 жылдың 27 шілдесіндегі дерек. Бұл же- мода емес (Əулие Иоанн Златоуст), Сан-Северо-

3  Il milione di Marco Polo: testo di lingua del secolo decimoterzo ora per la prima volta pubblicato ed illustrato dal
conte Gio. Batt. Baldelli Boni. T. 1-2. – Firenze: Da’torchi di G. Pagani, 1827. Марко Поло өмірбаяны мен
оның өмірінің хронологиясының оңаша басылымы: Vita di Messer Marco Polo Viniziano scritta dal conte Gio.
Batt. Baldelli Boni. – Firenze: Da’torchi di Giuseppe Pagani, 1827.

4 Orlandini G. Marco Polo e la sua famiglia // Archivio Veneto-Tridentino, vol. IX, 1926: 1-68.
5 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 521-

595.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 261

месе Милиони деп атаған екен. Лучиано Петек
Персияда коммерциямен айналысқан Пьетро Ви-
лиониді нұсқайды, ол 1261 жылы Тебризде өси-
етнамасын жазып, сол жерде 1264 жылдың 10
қантарында қайтыс болған және оның әкесі Ви-
тале Вилиониді де көрсетеді, ол Венецияға 1281
жылы келген және өзінің ұлы Джованниге өсиет-
намасын қалдырған, онда ол Сан-Хризостомо-
дағы жекежайды мұрагерлікке береді6, бәлкім,
кейініректе Пололар алған жекежай осы болуы
керек. Бұған қоса, Марко Поло Янчжоу қаласын
басқарды-мыс және Одорико де Парденоне
(1286-1331) 1322 жылы францискандық қауым
мен жұмыс істеп тұрған несториан шіркеуін тап-
қан, онда латын әріптерімен жазылған жазуы бар
екі құлпытас, яғни Вилиондық Доминик мырза-
ның марқұм қызы Катеринаның (1342 ж. маусы-
мы) және інісі Антонидің (1344 ж. қарашасы) зи-
раттарынан, шамамен Кунеодан Лигурияға барар
жолдағы Viglione ауылынан табылған7.
Катеринаның эпитафиясы: «In nomine Domi-
ni. Amen. Hic jacet Katerina filia quondam Domini
Dominici de Vilionis que obiit in Anno Domini mil-
да тұратын. Тек кейініректе, бәлкім, басқа Поло- leximo CCCXXXXII de mense Junii».
лар Қытайдан қайтып келгенде ғана отбасы Роберто Сабатино Лопез Vilioni сөзін Ilioni
жаңағы үйді сатып алып, өздеріне барлық отба- деп оқуға ұсыныс жасады және осы лақап атты
сы үшін жаңа зәулім үй салуы мүмкін еді. 1348 жылғы Генуялық сот жазбасында аталған
Corte del Milioni үйі басқа құжаттарда көр- Қытайда тұратын Жакопо де Оливерионың өсие-
сетілген венециялыққа тиесілі еді, оны бірде Ви- тін орындаушы Dominico Ilioniмен байланы-
лионе немесе Вилиони, тіпті кейде Милионе не- стырды8.

6  Petech Luciano. Les marchands italien dans l’impire Mongol // Journal Asiatique, 250, 1962: 557; Cecchetti B.
Testamento di Pietro Vioni veneziano fatto in Tauris (Persia) MCCLXIV, X decembre // Archivio Veneto, ser. 1,
vol. 26, 1883: 161-165.

7 Bonardi Giovanni. Un documento archeologico cristiano del secolo XIV scoperto in Cina // L’Osservatore Roma-
no, Città del Vaticano, 26 April 1952: 3; Rouleau Francis A. The Yangchow Latin Tombstone as a Landmark of
Medieval Christianity in China // Harvard Journal of Asiatic Studies. 17 (3/4). – Harvard-Yenching Institute, 1954:
346-365 + 4 стр. илл.; Rudolph C. Richard. A Second Fourteenth-Century Italian Tombstone in Yangzhou // Jo-
urnal of Oriental Studies, 13, №2, 1975: 133-136 + факс.

8  Lopez Roberto Sabatino. Venezia e le grandi linee dell’espansione commerciale nel secolo XIII // La Civiltà Cene-
ziana del secolo di Marco Polo. – Venice: Sansoni, 1955: 67-84 (цит. с. 46-47); repr.: Storia della civiltà veneziana,

262 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Жекежайды сатып алған кезден бастап По- шырайдың жұрнағының қосылуынан шыққан
лолардың барлығы құжаттарда олардың жаңа еді (мың > мыңдық) ресми тілде кейінірек қол-
үйінің атауымен Милион немесе Милионе деген даныла бастады. Француз тілінде 1419 жылы
атаумен кездеседі. Мысалы, 1305 жылғы 10 сә- тіркелген: deux millions qui sont vingt fois cent
уірдегі Венецияның Ұлы кеңесінің отырысында mille ecsus “екі миллион, яғни жиырма рет жүз
аға Марко Marcus paulo milion9 болып жазылған, мың экю”13. Алайда, XVI-XVII ғасырларда тілде
ал оның ұлы Никколо өзінің 1324 жылғы 24 шіл- кеңінен тұрақталған, мысалы, Мюнстерлік және
дедегі өсиетнамасында Nicolaus Paulino және ser Оснабрюктік бейбіт келісімдерінде, яғни 1648
Nicolaus Paulo Dicti Milion lo Grando10деп беріл- жылдың 15 мамыры мен 24 қазанында Верфальт
ген. Бұл оңай да сенім тудыратын құжат жүзінде бейбітшілігін заңдастырып және Қасиетті Рим
дәлелденген тұжырымдаманы Генри Юл11 қо- империясындағы Отыз жылдық соғысқа нүкте
сымша аргументтерімен бірге айтқан, бірақ қойған кезде.
атының этимологиясынсыз өзінің соңғы жұмыс- Осы санға дейін миллион басқаша: decies
тарының бірінде Жак Эрс12 те қолдады. centena milia / millia “он жүз мың”14деп аталған
Осы тұжырымдамамен келіспеу қиын, себе- болатын. Марко Полоның өзіндегі сияқты CLІІ
бі бізге үйреншікті million сан есімі “үлкен мың тарауындағы француз тіліндегі xvj. (seize) cens
> миллион” mille “мың” сөзінен салыстырмалы mille “он алты жүз мың”15 және CLIII тарауында

vol. 1: 363-385; Vogel Hans Ulrich. Marco Polo Was in China: New Evidence from Currencies, Salts and Reve-
nues . – Leiden, Boston: Brill, 2013: 353.
9 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 528-529.
10 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 541.
11 Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East. Newly Translated and Edited,
with Notes, Maps, and other Illustrations by Colonel Henry Yule. In two volumes. Vol. I. Second edition, revised.
– London: John Murray, 1875: 65. – Генри Юл ескертуде milio / millio және milion «мың; көп» сөздерін
қолдану мысалдарын береді, «Италиян тілінің әмбебап сөздігін» құрастырушыларынан кейін екінші сөзде
және «миллион» сандық мәнін келтіреді, бұл Авиньонның ақша қазынасына қатысты және Венециядағы
үйлер санына қатысты күмәнді болып табылады: The word Millio occurs several times in the Chronicle of the
Doge Andrea Dandolo, who wrote about 1342; and Milion occurs at least once (besides the application of the term
to Polo) in the History of Giovanni Villani [1276-1348]; viz. when he speaks of the Treasury of Avignon:— «di-
ciottomilionidi fiorinid’oroec.cheognimilioneè millemigliaja di fiorini d’ oro la valuta.» (xi. 20, § 1; Ducange [2
сілтемеден кейін қар.], and Vocab. Univ. Ital.). But the definition, thought necessary by Villani, in itself points to
the use of the word as rare. Domilion occurs in the estimated value of houses at Venice in 1367, recorded in the
Cronica Magna in St. Mark’s Library (Romanin, III. 385).
12 Эрс Ж. Марко Поло. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1998: 45-47.
13 Dictionnaire de la langue Française par É. Littré, de l’Académie Française. T. 3. – Paris, 1874: 562.
14 Glossarium mediæ et infimæ latinitatis conditum a Carolo du Fresne domino du Cange. Editio nova aucta pluribus
verbis aliorum scriptorum a Léopold Favre. Vol. V. – Paris, 1938: 388-389.
15 BnF. 1116: 69; Le livre de Marco Polo, citoyen de Venise, conseiller privé et commissaire impérial de Khoubilaï-
Khaân. Rédigé en français par Rusticien de Pise / Publié par M. G. Pauthier. 2e partie. – Paris: Librairie de Firmin-
Didot frères, fils et c., 1865: 507.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 263

екі рет немесе латынша mille millia, италиянша дады және келесімен байланыстырды: Марко
mille migliaia “мың мыңдық” кездеседі. Марко Полоның замандастары оның әңгімелеріне Джо-
Полоның еуропа тілдеріне соңғы аудармаларын- ванни Боккаччо (13313-1375) қолданған XIII ға-
да және де орыс тілінде бұрынғы тұрпайы естіл- сырдың авторы белгісіз «Жүздеген көне әңгі-
ген сөз миллион енді құлаққа үйреншікті болып ме»17 жинағына сенімсіздікпен және араб ерте-
қабылданады. Италиян тіліндегі аудармада да гілерінің кітабы «Мың бір түнге» мысқылдап
солай, Дж. Б. Рамузио: un millione et seicento mila қарағандай қарады. Осылайша, баяндаушының
“бір миллион және алты жүз мың”16. Осыған «Əлемнің әралуандығын» түсіндірушілердің ер-
байланысты Марко Полода да миллион деген кімен “әлем ғажайыптарына” айналды, яғни
есептік сан есімі қолданылғандай болады. әлемнің ғажайыптары туралы баяндалатын
Салыстыру үшін мына біртүбірлі сөздерді Миллион аталған Венеция азаматы мессер Мар-
қарастырайық: лат. және фр. mile / mille ит. mig- ко Полоның кітабы18, ол Қытайда, Тибетте және
lio және гр. μίλιον / μίλλιον “миль (римдік, 1000 Үндістанда болған тақуа Одорико де Парденоне-
қос қадам), милий, милиарий, мильдік баған”, нің «De mirabilibus mundi» («Əлемнің ғажа-
сонымен қатар лат. және фр. Milled’Οr = лат. Mil- йыптары туралы»)19 шығармасын басқаларға ай-
liarium Aureum “Алтын миль” – Рим форумын- тып жаздырған үлгісімен жазылған. Ал он жүз
дағы Августтың алтын жалатылған қоладан мың, яғни мың мыңды белгілейтін жаңа да
жасалған нөлдік Мыңдық колоннасы, б.з.д. 20 ыңғайлы сан есімнің пайда болуына байланы-
жылы император Августтың бұйрығымен тұр- сты, Марко Полоның лақап атынан мыңды емес,
ғызылған. Бұлардың барлығы Пололар алған миллиондаған өтірік әңгіме, миллиондаған асыл
жекежайдың алғашқы иесінің тегінің пайда бо- тастар және Қытайдың таңғажайып ұлы ханы-
луына негіз болуы мүмкін. ның алтын тиындары мен оның баға жетпес бай-
Мұндай ақпараттан бейхабар Дж. Б. Раму- лықтарына астарлы тұспалды көретін. Осының
зио Поло отбасының жекежайды алумен бірге нәтижесінде, тіпті, француз тілінде les millions
таңылған лақап атауларындағы mille – мың, көп, de Marcо Polо “Марко Полоның милиондары”
өзі аударған million деген мағынада деп тұспал- деген тұрақты әзіл пайда болды.

Поло саяхаттарының бағыттары
1260 жылы Марконың әкесі Никколо, өзінің дүкені бар еді. Кейін Гильом де Рубруктың бағы-
Маттео атты інісімен бірге сауда істерімен Су- тымен ағайындылар Бату Сарайға, Берке Сарай-
дакқа аттанды, мұнда аға Марко Полоның сауда ға және Бұлғарға дейін жетіп, онда бір жыл

16 Ramusio Giovanni Battista. Secondo Volume delle Navigationi et Viaggi. – Venetia: Stamperia de Giunti, 1573: 48.
17  Le cento novelle antiche. Anonimo. Secondo l’edizione del 1525 [di Girolamo Benedetti]. Corrette ed illustrate,

con note. – Milano: Rusconi, 1825.
18 Il libro di messer Marco Polo cittadino di Venezia detto Milione dove si raccontano le meraviglie del mondo; ri-

costruito criticamente e per la prima volta integralmente tradotto in lingua italiana da Luigi Foscolo Benedetto. –
Roma: Treves-Treccani-Tumminelli, 1932
19 Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China / Transl. and Ed. by Henry Yule. –
London: Hakluyt Society, 1866, vol. I: 1-162; vol. II, appendix: 1-42; После Марко Поло. Путешествия запад-
ных чужеземцев в страны трех Индий. – М.: Наука, 1968: 109-117, 170-195.

264 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

тұрған, ал ол жерден Бұхараға аттанған. Батудың нын әкелу тапсырылды. Оларға бұл үшін үлкен
ағасы Беркенің әскери істерінің нәтижесінде, сый тағайындалған еді.
моңғол алауыздығының салдарынан ағайынды- Моңғол елшісі жарты жолда ауырып олар-
лар үйлеріне қайта алмай, үш жылдан кейін ел- дан қалып қойды, ал ағайындылар барлық істі өз
хан Хулагу өз інісі моңғол ханы Құбылайға жі- мойнына алды.
берген парсы керуеніне қосылған. 1269 жылы олар Венецияға қайта оралып,
Бұхарадан керуен шығысқа қарай Қазақстан Климент IV бір жыл бұрын қайтыс болғанын
жеріне және шамамен Қырғызстанға аттанған білді. Папаның резиденциясы орналасқан жерде
еді. Егер соңғысы рас болса, ағайындылар Бала- және үшінші жылы кардиналдар жиыны ұзаққа
сағұнға сапар шеккен, қазір оның орнында зират созылған Витербода жаңа папа тағайындалды.
қирандыларының үстінде Бурана мұнарасы тұр, Папаны тағайындау үмітін толықтай жоғалтып,
яғни Мұнара – қираған мешіттің күмбезі. 1271 жылдың жазында ағайындылар өздерімен
Тағдыр тәлкегімен ағайынды Пололардың бірге 17 жасар Марконы алып, Иерусалимге Құ-
сауда сапарының соңғы мақсаты Ханбалық былай үшін зәйтүн майын алуға жол тартты.
қаласы болды, яғни қазіргі Бейжің – Қытаймен 1271 жылдың 1 қыркүйегінде кардиналдар жаңа
қоса алғанда Моңғол империясының астанасы. понтификті тағайындады. Ол Палестина мис-
Пололар Қытайдағы алғашқы еуропалық кө- сиясының басшысы Теобальдо Висконти болды,
пестер емес еді. Марко Полоның сөзі бойынша, ол санға (жаңа лауазымға) өтерінде Григорий Х
моңғолдар кезінде Ханбалықтың маңына “әр ха- атын қабылдады. Жаңа папа оларға хат табы-
лыққа ерекше қонақүй тағайындалған еді; біреуі стап, Құбылайға елші ретінде тағы екі уағыз-
ломбардтықтарға, басқасы немістерге, үшіншісі даушы тақуаларды тағайындайды, олар Лаястан
француздарға” (LXXXVA тарауы, Дж. Б. Раму- (Айас, Аяс, Айяс, л’Аяс, Киликиядағы Лаяццо,
зионың жоғалған қолжазбасы бойынша мәтіні). ит. La Giazza, Laiazzo) Бейбарыс Бундукдари
Əртүрлі халықтар мен дін өкілдерінің осында өз бастаған сарациндердің Киликияға шабуылынан
қоғамдары бар еді, оны Құбылай қолдайтын, сескеніп Аккаға қайтты.
олар дін туралы дауға қатысатын. Аталған тақуалар дінді уағыздаушылар, яғ-
Осыған орай Құбылай Рим папасына елші- ни доминикандықтар – олар Вичендік Никколо
лік жіберді, оған өзінің елшілері ретінде Маттео (Nicolaus Vicentinus, Nicolas de Vicence) және
мен Никколо Полоны ерекше миссиямен қосты. Триполийлік Гильом (Guillelmus Tripolitanus,
Моңғол елшісінің, бәлкім, мұсылмандарға қарсы William of Tripoli, Wilhelm von Tripolis, Gugliel-
франк-моңғол одағының құрылуына өкілеттігі mo da Tripoli, Guillaume Champenès, Guillaume
бар болған. Осы мәселе бойынша IV папа Кли- de Tripoli, Guillaume Dominicain). Екіншісі 2 не-
мент пен Хулагудың ұлы елхан Абаға-хан ара- месе 3 жұмысты жазды: «Сарацин империясы
сында хат алмасу жүзеге асырылған еді. Ағайын- және жалған пайғамбар Мұхаммед туралы трак-
дыларға Құбылайға Иерусалимнен Құдайдың тат», «Мұхаммед және сарациндер заңдарының
Қасиетті қабірінен (елей) зәйтүн майын жеткі- кітабы туралы» және «Дамиеттің күйреуі» (Cla-
зіп, өздерімен бірге понтификтен жүз дін мама- des Damiatæ)20. Ислам трактаттары 1273-1274

20  Guillelmus Tripolitanus. 1) Notitia de Machometo et de libro legis qui dicitur Alcoran et de continentia eius et
quid dicat de fide Domini nostri Iesu Christi, 1271; 2) Tractatus de statu Sarracenorum et de Machometo pseudo-

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 265

жылдардағы жаңа папа басшылығымен құрыл- мұсылман заңдарына қатынас (көзқарас) мәсе-
ған біріккен Лион соборына қарсы жазылған еді, лесі талқыланды. Ары қарай үш Поло келесі
онда Батыс және Шығыс шіркеулерінен басқа бағыт бойынша жылжиды:

Қазіргі Сирия мен Түркия: Каппадокия Кайсериясы – Сивас – Эрзинджан – Эрзерум –
Иран: Тебриз – Сава (Saveh, 3 бақсының мазары) – Кашан – Исфахан – Йезд – Шираз – Кухба-
нан – Керман – Рудбар – Ормуз – тағы да Рудбар – Тон / қаз. Фердоус – Кайен / қаз. Ғайен –
Ауғанстан: Сава, Sevah, Гераттан оңтүстік-батысқа қарай – Шеберған – Балх, қаз. Мазари-Ше-
риф – Талеқан – Эшкашем – Вахан –
Тәжікстанның оңтүстігі және Үндістан: Бадахшан – Иркештам – Вахан – Кашмир – тағы Вахан –
Солтүстік-батыстан Қытайдың шығысына: Қашқар – Текті-Мекен (Такла-Макан) шөлі
маңындағы оңтүстіктегі айналма жолмен – Яркенд – Шанду – Ханбалық.

Өздерінің түпкі мақсаты – Ханбалыққа үш қалтырап немесе басқа ауыруды сезсе, сол ме-
Поло бастарына түскен көптеген қырсықтардан зетте тауларға кетеді, сонда екі-үш күн тұрып та-
кейін тек 1275 жылы жетті.
за ауадан сауығып кетеді. Марко осыны өз басы-
Одан бұрын Марко Жібек жолында тонау- нан өткізгенін айтады. Ол осы елдерде бір жыл
шылықты кәсіп еткен қарақшылардың тұтқы- ауырған, кеңес бойынша тауға барып келген соң,
нында болған. Осыған орай, ол кітаптың бірне- сауығып кетіпті” (XLVII тарау, 8 түсініктеме).
ше тарауын бұрын Батыс Парсы таулы аймақта-
рында, ал кейін Рудбар алқабындағы батыс және Немен ауырғаны белгісіз. Бірақ тек бір жыл-
үнді керуен жолдарының торабындағы Керман дан кейін ғана жартастарға шығып, 1758 жылы
провинциясында әрекет еткен ассасиндерге Карл Линней Марко Поло атымен атап, тұңғыш
арнаған. рет еуропалық натуралист сипаттама берген ар-
қарлар мекендейтін жоғарытаулық ауамен емде-
Бадахшанда Марко қатты сырқаттанды. леді. Кейінірек, «Арқарлар (тау қойы)»21 атты ең-
Дж. Б. Рамузио қолданған толық мәтінге сәйкес бегінде зоолог әрі саяхатшы Николай Алексе-
ол Бадахшанда, Памирде өте ұзақ уақыт бойы евич Северцов (1827-1885) Тянь-Шань арқары-
ауырған, осы себептен олардың Ханбалыққа са- ның үш түрі: Ovis Polii, Ovis Karelini және Ovis
пары созылып кетті: “Осы таулар өте биік; таң-
ертең шығып, шыңына кеш батқанда жетесің. Heinsii толық топографиясын берді. Ал екі жасар
Шыңында кең жазықтар, шүйгін шөп, талдар сойылған арқар-қошқарының дәмді етін (жақсы
мен сай-салаларға аққан мөлдір бұлақтар; бақ- қой еті мен бұғы етінің ортасында) бағалаудың
тақ және басқа да жұмсақ балықтар сонда мекен- алдында ол 1857-1858, 1864 және 1865-1868 жж.
дейді. Шыңдағы ауа өте таза және мұнда өмір Тянь-Шаньға саяхаты туралы22 есебі үшін өл-
сүрген ғажап; жазықтарда тұратын адамдар шеп, сипаттамасын жасады.

propheta ipsorum eorum et de ipsa gente et eorum lege et fide, 1273. – Wilhelm von Tripoli. Notitia de Mac-
hometo; De statu Sarracenorum / hrsg. und übers. v. Peter Engels. – Würzburg, 1992 / Corpus Islamo-Christianum:
Series Latina, 4; 3).
21 Северцов Н. А. Аркары (горные бараны) // Природа, 1873, кн. 1: 144-245.
22 Северцов Н. А. Путешествия по Туркестанскому краю и исследования горной страны Тянь-Шаня. – СПб.,
1873: 247-248.

266 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Марко ауырып жатқан шақта, Никколо мен Кашмирдің астанасы Сринагар мен Джамманы

Матео Бадахшаннан (немесе Вахан дәлізі арқы- байланыстырып тұрған үңгіржол (туннель) 1960
лы Ваханнан) Кашмирге сапар шекті және ары
Үндістанға қарай жолдың жоқтығына көз жет- ж. ғана салынды, ал Джамму штаты мен Кашмир

кізді. Бұл рас. Қауіпсіз, жылдың барлық мезгі- және басқа да ел арасында биік таулы темір жол

лінде жүруге болатын жол бұл күнде де жоқ. салу әлі де жалғасуда.

Полоның Қытайдағы жетістіктері

Ханбалықта аға Пололар үйреншікті сауда- қарады. Несін айтайын? Машиналарды кезеп,

саттықпен айналысады. Ал ержеткен Марко им- қалаға тас лақтырды; тас үйге соғылып, бәрін
ператордың сеніміне кірген шенеунік іспеттес қиратып-талқандап, қорқынышты шу шығарды.
қызмет атқарады. Ол хан тапсырмаларын сәтті Тұрғындар осындай бұрын-соңды естімеген
орындайды және ұзақ қызметтік сапарлары ке-
зінде жасалған мазмұнды байқауларымен, әсі- апатты көріп таң қалды, қорқып, не айту керек,
ресе, ақша айналымы істері, салықтар, кірістер не істеу керектігін білмеді. Кеңеске жиналды,
және император сарайына жеткізілім бойынша бірақ осы зеңбірек оғынан қалай құтылу жолын
оның көңілінен шығады. білмеді. Егер берілмесек, барлығымыз өлеміз
деп, ақылдасып, барлығы берілейік деп шешті.
Марко император тұсында алған мәртебесін Берілетіндерін және ұлы ханның қол астында
мақтан тұтады, оның сөзі бойынша (CXLIV та- болуларын қалайтындарын айтып әскер басшы-
рау) бірнеше жылдар бойы – 1282 мен 1285 ара-
сында немесе 1287 не 1288 – он екі астаналық сына кісі жіберді. Əскер басы оларды қабылдап,
қалалардың бірі Янчжоу қаласын басқарады, ол келісті, ал қала берілді. Никколо, Маттео және
Ұлы арна мен Янцзы өзенінің қосылған жерінен Марконың арқасында дәл осылай болды және
алыс емес жерде орналасқан, яғни қазіргі Цзянсу мұндай шаруа аз емес еді. Қаланың да, облыс-

провинциясы. Алайда, Қытай мұрағат материал- тың та ең жақсылары ұлы ханға тиесілі; бұдан
дарында бұл дәлелденбегендіктен, көбі бұған оған үлкен пайда түсетін”.
күмән келтіреді. Саианфу (қазіргі Саньян) қала- Бұл қала туралы, сол қаланы алуға ағайын-
сын басып алу үшін оқ ататын арбаны жасау дылардың бұйрығымен құрылған машиналар ту-
басшылығы туралы аздап өтірік айтқан тәрізді.
Шындығында, анық деректер бойынша бұл жұ- ралы сіздерге айттық. Енді мұны қалдырып,
мысты сарацин инженерлері басқарған. Марко Сингуи қаласы туралы айтайық (CXLVI тарау).
былай жазады: “ағайындыларда неміс және хри-
стиан-несториандық қызметшілері – жақсы ше- Шындығында, қаланы қоршап алу 1273 жы-
берлер болған. Ағайындылар оларға үш жүз лы болған, яғни Пололар ол кезде әлі Ауған-
фунтқа жететіндей екі-үш машина жасауды бұ- станда еді. Дегенмен, В. В. Бартольд бұл дерекке
оған ескертпесінде түсініктеме бере отырып, тү-

йырды. Шеберлер екі тамаша машина құрастыр- бегейлі жоққа шығармайды: “батыс шеберлері
ды; ұлы хан оларды Саианфуды қоршап алып, тұрғызған машиналардың көмегімен ұзақ қор-
бірақ қаланы ала алмай тұрған әскерге апаруға шауға алынған Санъян-фу [Сянфань] қаласын
бұйырды. Машиналар келді, оларды орнатты: алу туралы Қытай және Парсы дереккөздері бо-

татарлар бұған әлемдегі ең ұлы ғажап ретінде йынша бұл шеберлер Батыс Азиядан жіберілген

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 267

мұсылмандар болған және [М. Г. Потьенің23 ай- мад министрдің билігін асыра қолданғаны және
туы бойынша] ағайынды Пололар Маркомен оны Ванчжу деген біреу өлтіргені туралы егжей-
бірге Қытайға келмеген кезде қала 1273 жылы тегжейлі сипатталған. Тарау мына сөздермен
алынған болатын. Алайда, Юл [Парсы] тарих- аяқталады: “осының барлығы орын алған шақта,
шысы Вассафтың куәгерлігін мысалға келтіре Марко Поло сонда болған”. Айтылғанның бар-
отырып, ол бойынша Сянъянь-фуды алу Оңтүс- лығы қытай династиясының Юань Ши хрони-
тік Қытайдың астанасының құлауынан кейін, касының “Зұлым министрлер туралы” 205 тара-
яғни 1276 жылдан кейін орын алғанын ай- уына толығымен сәйкес келеді, яғни шенеунік-
тады”24. тің өлімін зерттеуге императорға Ахмадтың би-
Күмәншілдер Марко Поло Қытай туралы лігін асыра сілтегенін жайып салған По-Ло деген
басқалардың сөзіне сүйене отырып жазған деп кісі, басқа нұсқада – Бо-Ло жұмылдырылғаны
айтады, себебі ол онда мүлде болмаған, өйткені туралы26.
“Қытай қақпасы” – Дуньхуан қаласы мен жақын Цяньфодун айбынды будда монастырымен
маңдағы Цяньфодун үңгір ғибадатханасы және бірге Дуньхуан қаласын Текті-Мекен шөлінің са-
Қытай қорғаны, фарфор, шай, аяқты матап-орау, ғасындағы стратегиялық орнына байланысты
тамаққа арналған таяқшалар25 және қазіргі сая- 1227 жылы моңғолдар қиратқан болатын, дәл
хатшының ойына келетін көптеген тағы да басқа сол себептен 1280 жылы Құбылай қалпына кел-
заттар туралы айтпайды. тірген. Күмәншілдер жалған айтады. Марко бұл
Кейбіреулер, сонымен қатар, сол замандағы жерді көрген, оның иесіз қалған кезіндегі қал-
Қытай құжаттарында Марко Полоның аты ешбір пын көрген, бірақ Дуньхуан және алыс тау шат-
жазбада тіркелмегенін алға тартады. Бұл шын- қалдарындағы тақуалар үңгірінің қирандыларын
дыққа жанаспайды. Дж.Б. Рамузионың басылы- егжей-тегжейлі сипаттамаған, тек жалпы мәлі-
мында ғана бар «Ханбалық қаласын басып алу меттерді ғана берді: “шөлдің қиырындағы Гин-
сатқындық ойы туралы» LXXXVB тарауда Ах- гинталас аймағы солтүстікте және солтүстік-

23 Le livre de Marco Polo, citoyen de Venise, conseiller privé et commissaire impérial de Khoubilaï-Khaân. Rédigé
en français par Rusticien de Pise / Publié par M. G. Pauthier. 2e partie. – Paris: Librairie de Firmin-Didot frères,
fils et c., 1865: 455. – Баян Чинсянның жорығы туралы CXXXVIII тарауға 4-ескертпе. Орысша басылымын-
да CXXXIX тарау.

24 Книга Марко Поло. Перевод старофранцузского текста И. П. Минаева. Редакция и вступительная статья
И. П. Магидовича. [Примечания В. В. Бартольда]. – М.: Географиздат, 1956: 302, 303; Книга Марко Поло о
разнообразии мира, записанная пизанцем Рустикано в 1298 г. от Р. Х. – Алма-Ата: Наука, 1990: 282. 283.
Басқа басылымдарда көптеген мәтіндер жеңілдетіліп, ескертулер қысқартылған немесе түсіріліп
қалдырылғанын жолай ескертеміз.

25 Haeger John W. Was Marco Polo in China? Problems with internal evidence // Bulletin of Sung and Yuan
Studies, 14, 1978: 22-30; Wood Frances. Did Marco Polo Go to China? –London: Secker & Warburg, 1995; re-
print: Boulder (Colorado): Westview Press, 1996.

26 Histoire générale de la Chine, ou Annales de cet Empire; traduit du Tong-kien-kang-mou par de Mailla. V. 1-12.
– Paris, 1777-1783. Цит. том IX: 413-414; Bretschneider E. Mediaeval Researches from Eastern Asiatic
Sources: Fragments Towards the Knowledge of the Geography and History of Central and Western Asia from the
13th to the 17th Century, v. I: 272.

268 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

шығыста ұлы ханға тиесілі және он алты күнге тінде көрсеткен. Əйтпесе, олардың басқа қарсы
созылады [Дуньхуаннан бастап Сучжоу-Цзюцю- жазылған көкейкесті кітабы осы қырынан мүл-
аньға дейін 395 км жуық, – А.Г.]. Мұнда қалалар дем өзекті болары екіталай еді.
мен сарайлар көп; осында үш түрлі халық өмір Сол замандағы Қытай қорғаны туралы айтар
сүреді: пұтқа табынушылар, мұсылмандар және болсақ, Жерорта теңізінің тас қамалдарын, әсі-
христиан несториандар”. Ары қарай куәгер ре- ресе, Антиохияның көпкилометрлік бекініс қа-
тінде (“Досым маған бұл іс туралы айтқан, мен бырғаларын көрген жасөспірімге қираған жер
де оны көрдім”) басқаға, яғни “саламандра” – ас- қабырғалардың көрінісі ешбір әсер ете қойма-
бест өндіру және өңдеуге назар аударады (LX та- ғандай. Біз бүгін білетін кей жерлері қалпына
рау). Мұнда өндірілетін бұл минерал ғасырлар келтірілген Ұлы Қытай қорғаны, моңғолдардан
бойы сыртқа, оның ішінде Орталық Азияға жө- кейін және моңғолдарға қарсы Мин дәуірінде
нелтілген. Отқа жанбайтын мата, киім-кешек салынған болатын.
және шырағдан білтелерін дайындау үшін қол- Фуцзянь провинциясының көрнекті жерле-
данылған, тұз және сауытқа арналған темір, сон- рін сипаттаған Марко Полоға айып тағатындар
дай-ақ бұрын Таңғұт патшалығын27 құраған кең фарфор туралы айтпаған деп жалған айтады, се-
егіншілік аймақтың табиғи ресурстарымен қатар бебі, кітапты дұрыс оқымаған. Ол “үлкенді-кі-
өте пайдалылардың бірі болып саналған. шілі фарфордан жасалған шыныаяқтар, олардан
Марко Поло мен Рустичано моңғолдар тал- асқанын ойлап таба алмайсың” деп қана емес,
қандаған ұлы қалалардың қирандыларын сипат- сонымен қатар өнімді жасау технологиясына де-
тауды көздемеген. Олар Чжунду (Ханбалық пен йін баяндап береді, ол Фуги провинциясы, яғни
Пекиннен бұрын болған қала) тұрғындарын Фуцзянь туралы тарауларының бірінде “олар
жаппай қыру туралы, Бағдадтағы қанды қырғын бұл жерден бүкіл әлемге таралады” деген. Бұл
туралы (XXV тарау) және басқа да қалаларды CLVII тарау, әсіресе Дж. Б. Рамузио қолданған
жаулау кезіндегі сан жетпес құрбандар туралы нұсқасында өте кең ауқымды.
ауыз ашпайды. Ғұндардың Еділі сияқты Құ- Шай туралы Марко Поло CXVII тарауда жа-
дайдың қасіретіндей Шыңғыс хан мен оның ор- зады, бірақ оны бізге белгілі қытай сөздері –
дасы туралы Батыстың жантүршігерлік көзқа- солтүстік tī мен оңтүстік čai / tsai сөздерімен ата-
расын асқындату олардың мақсатында жоқ еді. майды: “Мұнда қалампыр көп өседі; ол лаврдың
Сол кезеңде Ватикан және оның крестшілері жапырақтарындай, бірақ ұзынырақ және жіңіш-
Мәмлүк Мысырының сарациндері мен селжұқ- ке жапырақтары бар кіірек тал, ал гүлі кішкен-
тарға қарсы одақтас іздеген. Сондықтан да Мар- тай қалампырдікіндей. Зімбір мен даршын көп,
ко Поло мен Рустичано моңғол басқыншыла- бұл жерде бұдан басқа да дәмдеуіштер жетіп ар-
рының айуандығына көз жұма қарап, ұлы хан- тылады”. М. Г. Потье Марко “ассам” немесе қа-
ның жағымды ғана емес, тамаша бейнесін мінсіз ра шай туралы айтқан деп тұжырымдады28. Бас-
етіп, мемлекетін гүлденген және дінге ерікті ре- қа түсініктемешілер Марко даршын алынатын

27 Кычанов Е. И. 1) Очерк истории Тангутского государства. – М.: Наука, 1968: 89-90; 2) История Тангутско-
го государства. – СПбГУ, 2008: 291-292.

28  Le livre de Marco Polo, citoyen de Venise, conseiller privé et commissaire impérial de Khoubilaï-Khaân. Rédigé
en français par Rusticien de Pise / Publié par M.G. Pauthier. 2e partie. – Paris: Librairie de Firmin-Didot frères,

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 269

хош иісті кассия талы туралы айтқан болуы ке- кіл өмір бойы осылай болып қалатындығы ай-
рек деген тұжырым жасады. Бұл анықтама сену- тылмайды. Бұл туралы баяндаушы әдейілеп айт-
ге тұрмайды, себебі, Марко осы сөйлемінде дар- паған – ол Қытайдың тамаша бейнесіне қаяу тү-
шынды айтқан еді, осыдан келе аты белгісіз сіргісі келмеген. Аяғын ұсақтап кібіртіктей басу-
өсімдік деп мұны айтпағандығы шығады. ды ол басқаша, яғни көзтартарлық инабаттылық
Жалпы, Марко Полоның қазіргі көзқарас тұрғысынан түсіндіреді: “Кіршіксіз пәктігін сақ-
тұрғысынан қарағанда шайға жеткіліксіз назар таған қыздар серуендеуге шыққан кезде жүріс-
аударғаны түсінікті. Өйткені, моңғол кезеңінде тері кенеттен еркін серпіліп кетіп, сүйкімділік-
шай ішу дәстүрі жоғалып кетіп, Мин династиясы тері кездейсоқ көздерге көрініп қалмас үшін
кезінде қайта қалпына келтірілген болатын. Со- әрқашан өте нәзік жүретінін, яғни бір аяғын
нымен қатар, шайды қалташалар, ұнтақ немесe екінші аяғынан башпайдан артық алға жылжыт-
жапырақтарды емес, тек шай жапырақтарын, пайтынын сіздердің білгендеріңіз жөн. Сондай-
сондай-ақ шай бүршіктері мен гүлдерін ыстық ақ, мұны Катай провинциясынан шыққандарға
суға салып демдейтін. Жүздеген жылдар өте қатысты түсіну керек. Татарлар болса мұндай
келе Еуропаға әкелінген шайды жергілікті ха- шарттылыққа бас қатырмайды; олардың қызда-
нымдар көң аралас шөп деп менсінбеген. Ал ке- ры мен әйелдері атқа мініп, өздерімен теңдей
йін шайдың орнын какаодан жасалған ыстық жүреді, осыдан мұның олардың беделіне ешқан-
шоколад, ал одан кейін кофе басты. Ерлер шай дай нұқсан келтірмейтіндігін білуге болады.
ішетін, бірақ не дегенмен, ол қымбат болғандық- Мангидің тұрғындары Катай провинциясының
тан ұзақ уақыт сұранысқа ие болмады, дәріха- салттарын ұстанады”29. Басқа нұсқаларда бұл
наларда құяң ауырынан дәрі ретінде сатылды. бөлік өткір баяндалған және терезеден сорайып,
Тек Ост-Үнді компанияларының күшімен шай өткен-кеткендерге қарап, өздерін көрсететін
мәдениеті суперқұрлықтың барлық жарамды венециялық бикештердің “құлағына алтын сыр-
жерлеріне таралып, шай ішу алғашында ақсү- ға” ретінде айтылған.
йектердің, ал одан кейін қарапайым халықтың да Марко қағаз ақша туралы өте көп және ег-
үйреншікті ісіне айналды. жей-тегжейлі айтады, тіпті оны тұт ағашының
Аяқты байлап-таңу туралы Марко тікелей қабығынан жасалатыны туралы, нақтырақ айт-
сипаттамайды. Дәл солай. Дегенмен, CXXXIV қанда, “қабығы мен өзегінің арасындағы жұмсақ
тарауда Дзелада қолжазбасы бойынша қытай ағаштан” (XCVI) жасайтынын баяндайды, бірақ
қыздарының кібіртіктей жүрісінің сипаттамасы кітап басып шығару туралы үндемейді, дегенмен
бар. Солай бола тұрса да, бұл байғұс қыздардың Кинсай-Ханчжоуда оның заманында баспаның
ұзақ жылдар бойы табанының күнделікті азапты әр түрін қолданғаны туралы белгілі, соның ішін-
деформациясының қайғылы салдарынан болға- де саздан, ағаштан және металдан жасалған
ны және сынып жарақатталған табандарының түрлері бар. Қытайда үш жүз жылдан аса уақыт
ашудас пен қышыма қотырдан жүрістерінің бү- қолданыста болған өрнектелген ағаш тақталар

fils et c., 1865: 379. – Тибет туралы CXV тараудың 3 ескертпесі. Орысша басылымында CXVI тарау, мәтіні
толық емес.
29 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 305.
Орысша аудармасында бұл фрагмент жоқ.

270 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

кең ауқымда таралған: оларды будда сутралары ты болмаған. Осы ретте Құбылай білімсіз моң-
мен басқа да қасиетті мәтіндерді басып шығару ғол ақсүйектерінің мансабының өсуі үшін емти-
үшін қолданған. Каллиграфия Қытай өнері мен хандарды тоқтатып, академияларды таратып жі-
жазуының ажырамас бөлігі болғандықтан, ал берген, және жоғарыда айтылғандар шенеунік-
Қытай жазуы сол кезде жеті мыңға жуық иеро- тердің кәсібилігінің жоқтығынан болғаны анық,
глифті қамтығандықтан, кітаптармен қатар, сон- онымен қоса емтихандар Поло Қытайдан кетке-
дай-ақ, қолжазбалар да қолданылған. Дегенмен, нінен кейін ғана қайта қалпына келтірілді.
кейбіреулердің пайымдауынша, Марко Поло бір- Марко туралы өз анасының қайтыс болғаны-
неше кітап алып келген, олар қозғалмалы нан кейін ол әкесінің қарындасы Флораның қол-
шрифтпен жазылған, және еуропалық алғашқы ында тәрбиеленгені белгілі. Мектеп туралы еш-
баспашылар Памфилио Кастальди Фельтреде, бір сөз айтылмайды. Бірақ кітаптың бір жерінде
Иоганн Гутенберг (Бонемонтан) Майнцта және былай айтылады “хан апостолдан жүзге жуық бі-
оның шәкірттері Иоганн Ментелин Страсбургте лімді, жеті өнерді меңгерген centum sapientes
және Альбрехт Пфистер Бамбергте өз істерін omnium septem artium erudito (VIII тарау) жүзге
Марко Поло үлгілері бойынша жасаған30. жуық христианды жіберуін сұраған” деп жазыл-
Марконы басқа да олқылықтары үшін айып- ған. Ал француз тіліндегі мәтінде хан мадақта-
тауға болады, мәселен, тамаққа арналған таяқ- масының сауаттылығы туралы en langue torques
шалар, бамбук құбырымен бұрғылау қондырғы- – “түрік тілінде”, in lingua tartaresca – “татар ті-
лары немесе суқұзғындарының көмегімен балық лінде” деп аталған.
аулау. Бірақ бұл оның кітабының жаңадан бастап Əрине, жеті өнер туралы сөздер ханға тиесі-
жүрген шығыстанушылардың жас буындарына лі емес, бәлкім оны Марко емес Рустичано қо-
жол сілтейтін оқу құралы беделінен төмендетті суы мүмкін, мұны шынымен білген ол бұл жеті
ме? Не дегенмен, алған мәртебесінің арқасында өнер – septem artes liberales – бастауыш, дайын-
Марко императордың кеңсесі мен кітапханаға дық курсын құрайтыны туралы жақсы хабардар
толықтай қол жеткізді, жазудың төрт ресми түрі- болған, шамасы, ол шіркеу мектебі мен мона-
мен орындалған іс қағаздарды зерттеді, осының стырь коллегиумын тәмамдауы мүмкін. 17 жа-
нәтижесінде, кітаптың мазмұнына қарағанда өзі- сында Марко Поло да тривийді немесе тривиум-
не қажет боларлық егжей-тегжейлі жазбаларын ды игеруі мүмкін, яғни алғашқы, жеңіл тривиал-
түсіреді, бұдан оның туған жерде қандай білім ды курсты – оған грамматика, яғни классикалық
алып, шет жақта қандай білім мен тіл игергені Қасиетті Жазба мен басқа да шіркеу кітаптары;
жөнінде сұрақ туындап, мамандық тұрғысынан риторика, поэтика және этикамен қоса, яғни
сынға ұшырайды. Күмәншілдер Марко Полоның уағыздау өнері мен логика, немесе диалектика,
мемлекеттік қызметте болғанын жоққа шығар- яғни дінбұзарлармен айтысу білігі кірген. Ал со-
ды, себебі дәлелдейтін тиісті академиялық құжа- дан кейін басқа төрттікті – квадривий немесе

30 Respecting the mariner’s compass and gunpowder Polo I shall say nothing, as no one now, I believe, imagines
Marco to have had anything to do with their introduction. But from a highly respectable source in recent years we
have seen the introduction of Block-printing into Europe connected with the name of our Traveller. The circum-
stances are stated as follows. – Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East.
Newly Translated and Edited, with Notes, Maps, and other Illustrations by Colonel Henry Yule. In two volumes.
Vol. I. Second edition, revised. – London: John Murray, 1875: 132.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 271

квадривиумды игерген, мәселен, арифметиканы, леуге мәжбүр болған; онымен қоса, дыбыс сөзде
яғни санау теориясы мен практикалық есeп, гео- орналасқан ретіне қарай, әртүрлі әріптермен
метрия, географияны қоса алғанда; музыканы белгіленетін. Ұйғыр әліпбиінің осындай кемші-
немесе гармониканы, яғни шіркеу әнін айту; жә- лігі жаңа моңғол жазуының пайда болуына негіз
не Күн, Ай, жұлдыздарға қарап уақытта және болды.
кеңістікте әдеттегі элементарлы бағдарлау мен Қытай тілі үшін шаршы жазу енгізілген сәт-
пасхалияларды анықтау санақтары үшін астро- тен-ақ қолданылды. Шаршы жазумен жазылған
логияны немесе астрономияны меңгерген. Бәл- мәтіннің сақталып қалған ерте нұсқалары 1275
кім, тек алғашқы 5 курсты ғана оқуы мүмкін. Ал жылға тиесілі, тас стелалардағы иероглифтік
жоғарғы курстарды, яғни дін ілімі, медицина жазбамен параллель жазылған мәтін түрінде
мен құқықтануды оқыған деп айтсақ, артық бо- сақталған. Шаршы жазумен жазылған қытай
лар. Себебі, Марко тұрған Венецияда да, Русти- жазбалары мөрлерде, мыс тиындарда және
чано өмір сүрген Пизaда да университеттер бол- Юань династиясы кезеңіндегі бағалы қағаздарда
маған. 1330 жылы Еуропада бар дегені 20 ғана кездеседі. Юань династиясының императоры
университет болған, яғни Италияда 10 (Болонья, Құбылай хан жазу мәселелеріне үлкен назар
Парма, Модена, Виченца, Ареццо, Падуя, Неа- аударған, ол бұдан мәдениет саласындағы ерікті-
поль, Верчелли, Сиена), Францияда 5, Англия лікті көрген31.
мен Испанияда 2, Португалияда 1 болған. Марконың өз жазбаларына келсек, ол өзінің
Марко Қытайда меңгеруі мүмкін тілдер мен венециялық туған тілінде саудагерлер, теңізші-
жазу түрлері туралы, келесіні назарға алған жөн: лер, кеденшілер мен айлақ жұмысшылары тіл-
Құбылай ханның бастамасымен Юань мем- дескен әйгілі лингва-франка қоспасымен жазған
лекетінің іс қағаздарын жүргізу ісіне тибеттік еді. Аз-кем болса да ана тілінде жазбаларды күн-
Пагба-лама негізін қалаған моңғолдардың жаңа делікті жүргізудің нәтижесінде және жергілікті
“шаршы жазуы” енгізілді. Ол Қытайда Юань іс-қағаздарын жүргізумен танысудың арқасында
династиясының құлағанына дейін қолданыста Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азия қалалары
болды (1368). оның кітабында рет-ретімен сайма-сай жазыла-
Құбылай хан Пагба-ламаға моңғол тіліне ар- ды32. Зерттеушілер өз алдына негіздемеге сүйене
налған жаңа жазуды ойлап табуды тапсырды. отырып, шығарманың осы бөлігін моңғолдар-
Бұған себеп, ұйғыр жазуы моңғол тіліне қолдан- дың Юань династиясы дәуіріндегі Қытайдың
ғанда бірқатар кемшілігі бар еді. Ең алдымен, ол экономикалық және этнографиялық топография-
тек 14 белгіні (әріпті) қамтыған еді, сондықтан сы ретінде қарастырады33.
моңғолдар бір әріппен бірнеше дыбысты белгі-

31  Крюков М. В., Малявин В. В., Софронов М. В. Этническая история китайцев на рубеже средневековья и
нового времени. – М., 1987: 230-233. Жалпы тілдік ахуал туралы. қар.: Gaunt Simon. Marco Polo’s Le Devi-
sement du Monde: Narrative Voice, Language and Diversicty. – Cambridge: D. S. Brewer, 2013: 7-112; Haw Ste-
phen G. The Persian Language in Yuan-Dynasty China: A Reappraisal // East Asian History, 39, 2014: 5-32.

32 Қар.: [Кафаров П.] Комментарий архимандрита Палладия Кафарова на Путешествие Марко Поло по Се-
верному Китаю. С предисловием Н. И. Веселовского. – СПб., 1902; Zhang Yuenan. Larepresentationdela Chi-
nedansles Voyages de Marco Polo d’Alain Grandbois. – Université du Québec, 1992; Бергрин Л. Марко Поло:
От Венеции до Ксанду / Пер. Г. Соловьевой. – М.: АСТ, 2011.

272 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Қытай және оның моңғол билеушісі Құбы- нын сатқанымен, көпшілікке жол жазбалары мен
лай туралы Марко Поло шаттана әсірелеп, натуралистік және этнографиялық сипаттамалар
өтірікті де жиі араластырып жазаған. Венеция- бермеген.
лықтың шығармасындағы Қытай қатаң тәртіпті, Оның алдындағы ізашарлар Плано Карпини
әділ, қызғаныш тудыратын әлеуметтік бағыттал- мен Вильгельм Рубрукқа шығыс аймақтарды кө-
ған абсолюттік монархия ретінде көрсетіледі. ріп, сипаттау мүмкіндігі бұйырмаған еді. Ал
Бұл ел өзінің жартылай ертегідегідей бейнесімен Марко Поло болса саяхаттап, барлығын өз көзі-
антикалық авторлардың әділ пенделердің қоға- мен көріп, қайтып оралған соң осының барлы-
мы ретінде көрсеткен жартылай утопиялық Ски- ғын жан-жақты толыққанды сипаттады, деген-
фиясын еске түсіреді. мен Юань моңғол династиясының негізін қалау-
Марко Полоға дейін пайдакүнемдікті мүдде шыға қызмет көрсетуінің мәні мен егжей-тегже-
еткен саудагерлер қытай жібегі мен үнді маржа- йін бүгіп қалды.

«Татарша» білуі

Марко Поло кітабында бірнеше рет оның Дж. Б. Рамузио жариялаған нұсқасы бойын-
әкесі мен ағасының да, тіпті өзінің де татар тілін ша Марко Поло кітабының неміс тіліндегі аудар-
білгендігі айтылады. Оның “татарша” сөздері масын әзірлеуде оны “Татария жерін сипаттау”34
тексергеннен кейін жартысы моңғол тілінде, деп атаған және ауқымды тарауда аталғандай
жартысы түркі тілінде болып шығады. оны тек неміс тілінде дұрыс әрі егжей-тегжейлі
Ерекше айырмашылық көп болмайды, бірақ аударып қана қоймай, сонымен қатар, мыс гра-
түркі есімдері мен атаулары қытай, араб немесе вюралармен (treulich und mit fleis verteutschet
парсы атауларына қарағанда нақтырақ беріледі. auch mit Kupfferstücken geziehret) әшекейлеп
Мол өнімді мюнхендік полиглот және жазба ес- қойды.
керткіштердің баспагері Иероним Мегизер (Hie- Олардың бірі Марко Поло мәтінінен кейін
ronymus Megiser, 1554-1618) өзгелердің арасын- орналасқан және “Татар әліпбиі” мен “Татар
да бұл туралы жақсы білген. дұғасын” қамтиды.

33 Бұл аспект келесі көлемді еңбектерде егжей-тегжейлі қарастырылған: Moule A.Ch. Quinsai: With Other No-
tes On Marco Polo. – Cambridge University Press, 1957; 2013; Olshki Leonardo. Marco Polo’s Asia. – University
of California Press, 1960; Юрченко А. Г. Книга Марко Поло: Записки путешественника или имперская кос-
мография. – СПб.: Евразия, 2007; Vogel Hans Ulrich. Marco Polo Was in China: New Evidence from Currenci-
es, Salts and Revenues . – Leiden, Boston: Brill, 2013.

34 ChorographiaTartariae: oder warhafftige Beschreibung der uberauswunderbahrlichen Reise, welche ... Marcus
Polus, mit dem zunahmen Million ... in die Oriental und Morgenländer, sonderlich aber in die Tartarey ... verrichtet
... / alles aus dem Original, so in Italianischer Sprach beschrieben, ... verteutschet, auch mit Kupfferstückengezieh-
ret, durch Hieronymum Megiserum. – Leipzig: in vorlegung Henning Grossendes Jüngern, 1611.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 273

Alphabetum Tartaricum
Adar. Ber. Col. Dir. Emach. Fog. Gar. Hol. Irach. Kus. Lat. Man. Nir.
Orock. Pach. Ron. Sul. Tar. Vir. Zor.
Əріптердің атауларын, бәлкім, Иероним Мегизердің өзі ойлап табуы мүмкін аудармасына бе-
рілген біздің транскрипция және дұғалар:

Татар әліпбиі
Adar “уәде”, ber “бер”, köl “көл”, dir “бар, болып табылады”, emäk “еңбек”, foġ п. – “пұт”, ġar
а. “үңгір”, χol “қол”, iraχ “алыс”, qus / quš “құс”, lat “соққы”, man п. “ман (салмақ өлшемі) ”, nir “?”,
oroq / oraq “орақ”, pak “таза”, ron “?”, sul / sol “сол жақ”, tar “тар”, vir “?”, zor “күшті”.

Oratio Dojmnica Tartarice
Atcha Wizom, hhy hokta sen algusch ludor senug adongkel suom, chauluchong bel sun sonung ark
chueg alei gier da uk achtaueruer visun gundaluch, ot mak chu musen vou gon kay visum ja sachen, alen
bisdacha kajelberin bisum jasoch namasin datcha: kojma visn sunan acha; illa garta visonn gemandam.
Amen.

274 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Oratio Dominica Tartarica
Ata bizüm, ki köktäsen, alġuşludur senüŋ aduŋ, kelsün χanluχuŋ, bolsun senüŋ erküŋ aley yerdä u
köktä; ber bizüm gündälüχ ötmäkümüzni bügün; qoy bizüm yazuχnı aley, biz daχa qoyalım bizüm
yazuχlumuznı; daχa qoyma bizni sınamaχqa, illâ χutχar biznü yamandan. Amen.

Татарлардың Құдайға дұғасы
Көктегі Əкеміз, Сенiң киелi есiмiң қастерлене берсiн, Патшалығың осында орнасын, Сенің
еркің жерде де, көкте де орындалсын; күнделiктi нанымызды бүгін де бере гөр; бiз күнәһарларды
кешiргенiмiздей, біздің де күнәларымызды кешiре гөр; және бізді азғыруға жол бермей, жаман-
дықтан сақтай гөр. Əмин.

И. Мегизер аударған дұғаны, біздің анық- ко Полосы деп атайды. И. Мегизер иллюстрация
тауымызша, әйгілі венециялығымыз емес, Гер- үшін Иоганн Шильтбергердің «Саяхаттаулар кі-
манияда өзінің жол жазбаларының арқасында табы» қолжазбасын немесе, бәлкім осы шығар-
танымал болған Иоганн, немесе Ганс Шильтбер- маның ескі баспаларының бірін қолданған.
гер жазып алған, оны көбінесе немістердің Мар-

И. Мегизер қолдануы мүмкін дереккөздер:
Heidelberg, Cpg 216 (Cod. Pal. germ. 216). дың дұғасынан кейін қойылды. Карлсруэдегі Ба-
Гейдельберг (Хайдельберг) университетінің осы дендік жер кітапханасында сақтаулы тұрған До-
қолжазбасында 1480 жылмен белгіленген “та- науэшингеннен алынған қолжазбада да дәл со-
тарлардың” дұғасы ең соңғы бетке, армяндар- лай, Cod. Donaueschingen 481:

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 275

Das ermenisch pater noster
Har myer ur ergink es surpeytza an-
nū chw; ka archawun chw Jegetzy kam thw
[worpes] hy erginckch yep ergory [es] hatz meyr anhabas
tur myes eisor yep chewg meys perdanatz
hentz myen glich theugunch meyrokch
perdabanatz yep mythewg myes yph-
wrtzuchiū haba prige es myes ytzscherē
Amen

Das Tartarisch Pater noster
Atha wysum chy chockchta sen algusch
ludur senūng adung kellsuū senūg han
luchung balsamin senung erkchung aley
gierda vkiokchta wer wisum gundaluch
ottmakchu muson wougun koy wisum Ja
soch ni aley wis dache coyelle nin ensū [< mwisū]
Jasochlomusni Dache koyma wisnisuna
macha machka Illa garthe wisni geman-
Dan Amen

1446-1447 жылдардағы басылым, Augsburg: Anton Sorg. Татар дұғасы соңғы бетте тағы да
армяндардың дұғасынан кейін берілген:

276 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Das ist der Tartarisch Pater noster
Atha wysum chy chockta sen algusch ludur senung adung kel
suū senung hauluchūg belsun senung arcchung aley gier da vk
achta wer wisum gundaluch otmak chumusen wougū kay wi
sum iasochni alei wis dacha kayelle nin wisū iasoch lamasin da
cha koima wisni sunamacha illa garta wisni gemandan.
Ein endhatt der schiltberger.
1549-1550 жылдардағы басылым, Nürmberg: defüret, unnd wider heim kommen: Jtem was sich für
Johann vom Berg, Ulrich Newber, тақырыбы: Ein Krieg unnd wunderbarlicher thatten dieweil er inn
wunderbarliche und kurztweylige Histori, wie der Heydenschafft gewesen zugetragen, gantz kurtz-
Schildtberger, eyner auß der stadt München, in Bay- weylig zu Lesen. – Татар дұғасы тағы да кітаптың
ren, von den Türcken gefangen, in die Heydenschafft соңында армяндардың дұғасынан кейін берілген:

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 277

Das Tartarisch Pater noster
Atha wysum chy chockta sen algusch ludur senung adung
kelsuum hauluchung belsun senung archung aley gier da vk
achta wer wisum gundaluch otmak chumusen wougum kay
wisum iasochni alei wis dacha kayelle nin wisum iasoch lama
sin dacha koima wisni sunamacha illa garta wisni geman-
dan Amen.
Ende der Histori des Schildtbergers.
Gedrückt zu Nürmberg durch Johann vom Berg und Ulrich Newber.

1554 жылғы басылымда 26 параграфта да, мә- және тарихын Венециядағы Сан-Лазаро аралын-
тіннің соңында да армян және татар дұғалары жоқ. дағы армян монастырында зерттегенін айта ке-
1813, 1814 жылдардағы басылымдарда тейік. «Вардан тарихын» / «Вардан және армян
(Schiltberger Reisebuch hsg. Penzel) армян және соғысы туралы» Эгише, «Ваграм хроникасы» /
татар дұғалары 26 тарауда да, §9, 71-72 беттерде
және мәтіннің соңында да кездеспейді. Ваграм Рабунидің «Өлеңмен жазылған тари-
хын» (1830) және «Армян әдебиетінің тарихын»
1859 жылғы басылымда, яғни Карл Фридрих (1836) жариялаған.
Нойманның / Нейманның (1793-1870)35 Гейдель-
берг (Хайдельберг) университетінің 1480 жыл- К. Ф. Нойман өзінің басылымының соңында
мен белгіленген Cod. Pal. germ. 216 қолжаз- алынып тасталған дұға туралы былай түсіндіреді:

басында “татарлардың” дұғасы жоғарыда көрсе- Die am Ende des Reisebuch hinzugefügten arme-

тілгендей, соңғы бетте армяндардың дұғасынан nische und türkische Vaternoster, in den ältesten Incuna-
кейін берілген. “Татарлардың» дұғасы 25 тарауда bule-Ausgaben mit bewunderungswürdiger Genauig-
да, 87-88 беттерде және мәтіннің соңында да кез- keit abgedruckt, sind jetzt überflüssig. Hingegen muss
деспейді.Иоганн Шильтбергердің «Саяхаттар кі- Schiltberger, wie bereits in der Einleitung bemerkt, das
табын» орыс тілінде (Одесса, 1866/1867) жария- Verdienst bleiben, dass er es war, welcher zuerst aus den
лау үшін Филип Карлович Брун К. Ф. Ной- Gedanken kam, das Vaterunser als Sprachprobe aus-
манның басылымына және т. б. сүйенді, ағыл-
шын тілінде – Джон Бакен Телфер татарлардың und hinzustellen (Neumann 1859: 161)
дұғасын әлдеқандай инкунабуладан алған еді “«Саяхаттар кітабының» соңында берілген
(John Buchan Telfer, London, 1879).
армян және түркі тіліндегі дұғалар көне инкуна-
Сондықтан Дж. Б. Телфер мен төменде дә- булалық басылымдарда дәлме-дәл жарияланған,
йексөзі келтірілетін Валентин Лангмантельдің қазір артық. Басқа қырынан, кіріспеде көрсе-
(Tübingen, 1885) мақаласынан басқа көптеген ба- тілгендей Шильтбергердің еңбегін атап өту ке-

сылымдарда армян және түркі тілдеріндегі Құ- рек, өйткені дәл сол бірінші болып Құдайға
дайға құлшылық дұғасы жоқ. дұғаны сөйлеу үлгісі ретінде ұсынды”.

Осы ретте К. Ф. Нойман синологиямен ай- 1885 жылғы басылым, яғни Нюрнбергтік
налысардың алдында армян тілін, әдебиетін қолжазба бойынша Валентин Лангмантельдің

35 SchiltbergerJohannes (Hans)]. Reisen des Johannes Schiltberger aus München in Europa, Asia und Afrika von
1394 bis 1427 / Hrsg. Karl Friedrich Neumann. – München, 1859.

278 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

басылымы36 (онда, мұндағы сияқты дұға мәтінге Хоммельге алғыс айтады: Die richtigstellung die-
ауыстырылған, ал армяншасы жоқ). ses in den handschriften ziemlich verdorbenen tex-
В.Лангмантель қатты бүлінген қолжазбалар- tes verdankte ich der güte des herrn Doctors Fritz
дағы дұға мәтінін қалпына келтіргені үшін Фриц Hommel37:

Und also spricht der thatrisch pater noster: [А]tha bisum chi
kockchta sеn; alguschludur senung adung; kellsun senung han-
luchung; bolsun senung erckchung, aley gierda u-chokchta; [wer
wi]sum gundaluch ottmeckchimisny bugun; koybysuniasachin, aley bіs
koyellum [?] bysum iasochlomusny dacha; koyma bisni [sunamachka;
illа gartha [?] wisni] gemandan.

Біздің транскрипциямыз
Ata bizüm, ki köktäsen, alγušludur senüŋ aduŋ, kelsün senüŋ χanluχuŋ, bolsun senüŋ erküŋ aley
yerdä u köktä; ber bizüm gündälüχ ötmäkimizni bügün; qoy bizüm yazuχnı, aley biz qoyalum bizüm
yazuχlumuznı; daχa qoyma bizni sınamaχqa, illâ χurtar bizni yamandan.
Татарлардың дұғасының мәтінін мазмұнына ретте көптеген пұтқа табынушылар қасиетті
қарағанда Иоганн Шильтбергер таулы ел Джу- шоқынуды қабылдайды, себебі олар дін қызмет-
ладта жазып алған, онда христиандар көп тұра- шілерінің не туралы оқығаны мен ән салғаны ту-
ды, олардың сонда өз эпископы бар; оларың пі- ралы түсінеді (38 бет).
рәдарлары “жалаңаяқтар орденіне” (die priester И. Шильтбергер жазбаларының аудармашы-
sein parfüeser ordens) кіреді және олар латын ті- сы және түсініктеме берушісі Филипп Карлович
лін білмейді, ал олардың дұғасы мен ән салуы Брун осы жалаңаяқ тақуаларды Қыпшақ дала-
татар тілінде; олардың осылай істеуінің мәні ке- сында байқалмай қалған кармелиттермен сәй-
лушілері өз сеніміне берік болсын дегені. Осы кестендіргені бекер38. Себебі жалаңаяқ жүру, аяқ

36 [Schiltberger Johannes (Hans)]. Hans Schiltbergers Reisebuch nach der Nürnberger Handschrift herausgegeben
von Dr Valentin Langmantel. – Tübingen, 1885.

37 Фриц Хоммелдің (1854-1936) шығыстық шығармаларының ішінде 200-ге жуық шумер және түркі
лексикалық үндестігі мысалына сүйене отырып, шумерлердің туран тайпасы болуы мүмкіндігін алға
тартқан жарияланбай қалған бір еңбегін атағанымыз жөн.: Hommel Fritz. Zweihundertsumero-türkische
Wortvergleichungenals Grundlagezueinemneuen Kapitel der Sprach-wissenschaft (München, 1915).

38  [Шильтбергер Иван]. Путешествие Ивана Шильтбергера по Европе, Азии и Африке, с 1394 года по 1427

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 279

киім кимеу немесе сандалдар киюді францис- аттан түсіп, біздің жолсерік ханның үйіне бетте-
кандықтар да қабылдаған, ал олар шынымен де генде бір мажар пірәдар бізді, яғни, біздің орден-
“татарлардың” арасында дінді уағыздаған. ді мойындады. Адамдар бізді қоршап, құбыжық-
Бату алдында, ал одан кейін Мөңке хан ал- қа қарағандай қарады, әсіресе біз жалаң аяқ тұр-
дында да Гийом де Рубруктың басшылығымен ғандықтан, аяқтан жалықтыңдар ма деп сұрай
монах-францискандықтар жалаң аяқ тұрды. “Со- бастады, себебі олар біздің қазір аяқтан айырыл-
дан кейін ол бізді шатырға алып келді, бізді ша- ғалы тұрғанымызды ойлап еді. Ал сол мажарлық
тырдың бауына тиіспеуімізді сұрады, себебі ол мұның себебін түсіндірді, яғни біздің орденның
үйдің табалдырығы ретінде саналатын. Көз ережесін айтып берді”.
алдымызға ұлы ғажапты елестетіп, біз өз киімі- Ақыр соңында Гийом де Рубрук енді қайтып
мізде жалаң аяқ, жалаң бас тұрдық... Келесі күні “жалаң аяқ жүрмейтіндей” аяғының башпайла-
бізді сарайға алып келді, мен біздің жақтағыдай рын үсітіп алды39.
жалаң аяқ жүре аламын деп ойладым, сондықтан Байқап отырғанымыздай, Марко Поло кіт-
сандалды шештім. Олар сарайға келгенде, аттан абының немісше аудармасына И. Мегизер қос-
алыста түседі, яғни хан отырған үйден дәл қан дұғаның татар тіліндегі мәтіні біздің вене-
садақтың оғы жететін жерде, онда аттар мен циялыққа тиесілі емес, яғни ол И. Шильтбергер-
жылқыларды күзететін қызметшілер қалады. Біз ден алынған.

Үйге қайтар жолда

1286 жылдың 7 сәуірінде Грузияда елхан паға), француз және испан корольдеріне (бір
Арғұнның өгей шешесі және жұбайы, баяут тай- қолжазбада ағылшын короліне де) және басқа да
пасынан шыққан Болғана [Булуган] қайтыс бо- христиандық билеушілерге хаттар беріп жібере-
лады. Арғұн Құбылайға осы рудан шыққан қа- ді. Елшілік жолай соққан желдің көмегімен он
лыңдық жіберсін деп үш елші, яғни Ұлутай, төрт діңгекті кемелерімен (әрқайсысының тобы
Апушка және Қожаны жіберді. 200-300 теңізшіні қамтиды) Үндіқытай, Малай-
Елшілер Ханбалыққа 1291 жылы келді. зия, Ява, Суматра, Бирма, Үндістан мен Цейлон
Құбылай теңіз арқылы елшілікпен бірге Кө- жанынан өтеді. Олар кемешілерді санамағанда
кешін атты қызды жібереді (ол 1296 жылы боса- 600 адам болатын, ал сапардың соңында Ормуз-
ну кезінде қайтыс болады), сонымен қатар Ман- ға жеткенде 16-сы қалды, ал басқа қолжазба бо-
зи патшаның қызы (Сун династиясынан) Арғұн- йынша – 8 адам.
ға қалыңдыққа беріледі, ал олармен бірге өзінің Ормузда оларды Қазанның ағасы, Арғұнның
елшісі мен венециялықтарға екі пайзадан беріп, ұлы болып табылатын елхан Гайхатудың адам-
барлық үш Полоны жібереді және апостoлға (па- дары күтіп алып, Гайхатуға қарай жөнелткен.

Елхан Гайхатудың қағаз ақшалары
Мұнда баршаға жақсы белгілі деректер ту- бын және елханаттың тарихын зерттеушілер та-
ралы айтылады, дегенмен олар Марко Поло кіта- рапынан әлі күнге дейін өзара байланысы мен

год / Пер. Ф. К. Бруна. – Одесса, 1867: 32.
39  [Карпини. Рубрук]. Джиованни дель Плано Карпини. История Монгалов. Гильом де Рубрук. Путешествие

в Восточные страны / Перевод А. И. Малеина. – М.: Географгиз, 1957: 120, 138, 140.

280 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

сәйкесттігі қарастырылмаған40. бір әмірлер уақыт өте келе Қытайда айналымда
Сөз басын мынадан бастайық, сарай дәрігері жүрген қағаз ақшаға [чау, чāв, чао – ‫ ]چٰا ٌو‬қатысты
және қазына қызметкері, ал кейініректе үш ел- ойланып, оларды осы иеліктерде қандай
ханның министрі (1298-1317) болған, Моңғол тәсілмен [енгізуді] және таратуды талқылады.
империясы мен Иран Хулагуидтерінің тарихшы- Бұл істі олар ұлы мәртебеліге қызмет етуде
сы Рәшид-әд-Дин (1247-1318) венециялықтар баяндаған болатын. Гайхату Полат-чиңсаң42
туралы айтпай, келесіні хабарлайды: әмірге осы бойынша түсініктеме беруді
“Рәби’-әл-ахыр айының 28 күні [23.III.1294] бұйырды. Ол былай әңгімелеп берді: “Чоу деге-
Тоқтайдан жаушылар келді41. Олардың әскер ба- німіз – патша мөрі бар қағаз, ол бүкіл Қытай бо-
сылары – Калинтай және Полат [Бағдад әмірі] йынша соғып-нақышталған дирхемнің орнына
ханзадалар – Далан-наурға жоғары мәртебелінің жүреді, ал сыңғырлаған тамбалыш тиыны
алдына бейбітшілік пен келісім және әртүрлі бұ- жоғарғы қазынаға тиесілі”. Гайхату жомарт па-
йымтаймен келді. Джумада-әл-әууәл айының 3 тша болғандықтан, өте бағалы сыйлықтар жа-
күні [1.IV] оларды үлкен құрмет көрсетіп, ардақ- сайтын және оған әлемдегі бар ақша жетпейтін,
тап босатып жіберді. Джумада-әл-әууәл айының ол сондықтан бұл істі құптады. Садр-әд-Дин өз
2 күні [31.ІІІ] [Гайхату хан] Күренің жағасында иеліктерінде басқалар әлі орната қоймаған
үлкен қаланың негізін салды және оған Құтлұғ- дәстүрді орнатқысы келіп, осы тұрғыда көп ты-
Балық деп ат қойды. Қыстақтан қайтып оралған рысты. Əмірлердің ішіндегі ең ақылдысы
ол Беласуардағы әскерге қарап-тексеру жүргізді. Шектұр-ноян: “Қағаз ақшалар мемлекет ішінде
693 жылдың джумада-әл-ухра айының басында бүлік шығарады, билеушінің арын қаралап
[1294 ж. мамыр айының басы] қағаз ақша жө- ра’ияттар мен әскерлерде дау-дамай тудырады”,
ніндегі кеңес болды... рамазан айының 7 күні деген. Садр-әд-Дин билеушіге бұл туралы былай
[1.VIII] Аладағқа келіп, онда құрылтай шақыр- баяндады: “Шектұр-ноян алтынды қатты жақсы
ды, ал осы айдың 21 күні құрылтайды тарқатып көргендіктен, қағаз ақшаны жарамсыз деп
жіберді. Аумин”. танытқысы келіп жатыр”. Оларды жылдам да-
Зұлым қағаз ақша шығару және осы себеп- йындасын деген бұйрық шықты. Шағбан
тен Садр-әд-Диннің [Халиди, уәзір] иеліктерін- айының 27-сі, жұма күні [23.VII] Ақбұқа, Тоға-
де болған зияндары туралы айтылады, және кей- шар, Садр-әд-Дин және Тамашы-инақ қағаз ақ-

40 Бұл мәселеге Карл Йан мен Ганс Ульрих Фогель жүгінді: Jahn Karl. 1) Rashid-ad-Dīn and Chinese Culture //
Central Asiatic Journal, 1970, № 14; 2) Das Irānische Papiergeld: Ein Beitragzur Kultur- und wirtschaftsges-
chichte Irān’s in der Mongolenzeit //Archiv Orientální, 10 (1938): 308-340 // Paper Currency in Iran: A Contrib-
ution to the Cultural and Economic History of Iran in the Mongol Period // Journal of Asian History, 4 (1970):
101–135; Vogel Hans Ulrich. Marco Polo Was in China: New Evidence from Currencies, Salts and Revenues. –
Leiden, Boston: Brill, 2013: 109.

41 Тоқта – Мөңке-Темірдің он ұлының бірі, 1291-1313 жж. Алтын Орда ханы; 1293 ж. ол ағалары және
Ноғаймен бірге Солтүстік-Шығыс Русьге жорық ұйымдастырды. Тудан ағасы (Дуден) Муром, Владимир,
Переяславль және басқа қалаларды (барлығы 14 қала), ал Тоқта-Темір Тверді талқандаған.

42 Чженсян, чэнсян, цзайсян, cḥʿeng-hsiang – кеңесші, министр. Полат 1285 жылы елхан тұсында Хулагуды
таныстыру үшін жіберілген; Газан тұсында моңғол құлдарының түмен қолбасшысы болып тағайындалған;
Рәшид-әд-диннің дерек көздерінің бірі болған.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 281

ша жасау үшін Тебризге жол тартты. Рамазан тапса, одан оны тартып алып: “Сат та Құдай бере
айының 19 [= 12] [13.VIII] олар сонда жетті, бұй- салған қағаз ақшалармен құнын ал және қайдан
рықты көрсетіп, көптеген қағаз ақша әзірледі. алғаныңды көрсет” дейтін. Қысқасы, халық ба-
693 жылы шәууәл айының 19 [= 11] сенбі күні қытсыздыққа ұшырады, кедейлер жалбарына
[12.IX.1294] Тебриз қаласында қағаз ақша қол- қолдарын созды.
данысқа енгізіліп, оларды қабылдамаған адамды Бірде Гайхату базар аралап жүріп бос дү-
сол мезетте өлім жазасына кессін деген бұйрық кендерді көріп, себебін сұрады. Садр-әд-Дин:
шықты. Бір апта бойы қылыштан қорыққан соң, “Жергілікті басқарушы Шараф әд-Дин Лакуши
оларды қабылдады, дегенмен олар үшін адамдар қайтыс болды, ал тебриздіктерде мырзаларды
көп нәрсе ала алмады. Тебриз тұрғындарының жоқтай отырып, базарлардан тарқап кету дәстүрі
көпшілігі шарасыздықтан кетуді ұйғарды және бар” деп жауап береді.
ешнәрсе қалдырмас үшін базардан тауарлар мен Жұма күндерінің бірінде мешітте [адамдар]
жеуге жарамдыны өздерімен ала кетті, адамдар Құтб-әд-Динге қатты шу шығарды, сондықтан
жеміс-жидек жеу үшін жасырын түрде бақша- ол босатылды.
ларға баратын. Халқы көп қала жұтап қалды. Қуыс-қуыста жеуге жарамдыны сыңғыр-
Жұмыссыздар мен қайыршылар жолда кездес- лаған тиынға [зар “алтын”] сатып жатты, ал
кеннің барлығын тонайтын. Ол жерден керу- адамдар осы үшін өлтірілді, сауда-саттық пен
ендер енді қайтып жүрмейтін болды. Түнде қаң- алым-салық мүлдем тоқтатылды. Бір күні бір
ғыбастар бақша көшелерінде тосқауыл ұйым- дәруіш Садр-әд-Дин атының тізгініне жармасып,
дастыратын, егер қандай да бір кедей өзіне астық былай деген екен:
немесе жеміс-жидектері бар себетті алу жолын

Əлем күйген бауырдың иісін құшты, –
Ал сенің мұрның бар болсын дым сезбеген!

Осы сөздердің әсерінен соң Садр-әд-Дин нө- вексельдер – фэйцянь (“ұшатын ақша”), ал кейі-
керлердің көмегімен “Басраны қиратқан соң” ніректе толыққанды қағаз ақшалар енгізілген бо-
азық-түлік саудасы сыңғырлаған ақшамен жүргі- латын.
зілсін деген жарлық алады. Осы себептен адам- 1260 жылы 5 мамырдағы құрылтайда ұлы
дардың көңілі көтеріліп сыңғырлаған ақшамен моңғол ханы болып тағайындалған Құбылай өзі-
сауда жасайтын болды, осының салдарынан бос- нің билігінің алғашқы жылында ескі қытай ақ-
қындар қалаға қайта орала бастады, соның нәти- шасын өзі негізін қалаған Юань династиясының
жесінде қала қайтадан гүлденді. Ақыр соңында (1368 ж. дейін өмір сүрген) моңғол-қытай мем-
қағаз ақша іске аспай қалды, одан бас тартты, лекетінің символикасы бар жаңа ақшаға ауыс-
және халық бұл ауыртпалықтан арылды43. тырды.
Бұл тәжірибені Хулагуидтер қолданғысы XCVI тарауда қытай қағаз ақшасы туралы
келген Қытайдың өзінде, Сун империясында айтқан Марко Поло оларды ескіріп кетсе тиын
(960-1279) ең басында, яғни 1024 жылы, қағаз сарайының меңгерушісінен 100 ден 3-ін жоғал-

43 Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 3 / Пер. А. К. Арендса. Под ред. А. А. Ромаскевича, Е. Э. Бертель-
са и А. Ю. Якубовского. – М.-Л.: АН СССР, 1946: 134-136. Репринт: Рашид ад-Дин Фазуллах. Джами-ат-
таварих. – Баку: Изд-во АН АзССР, 1957; Баку: Нагыл Еви, 2011: 204-206.

282 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

тып жаңасына ауыстырып алуға болатынын, ал баспа матрицалары сияқты басып шығару баспа-
қандай да бір ыдыс немесе белдік, немесе тағы лары Қытайдағыдай мыстан емес, ағаштан жа-
басқа нәрсені жасау үшін, қаласа алтын немесе салған деген пікір туындайды.
күміске ауыстырып алуға болатынын баян- Вассаф сипаттап берген ақшаларда қытай ті-
дайды. лінде және шахада – исламдық сенім символы
Сол дәуірде Қытайда сыңғырлаған тиынмен тіліндегі жазулары, сонымен қатар тибеттік
қатар дәл солар толыққанды ақша болатын, оны ламалардың Гайхатуға берген Ириджин Доржы
ұлы ханның бұйрығымен “ол билік ететін бар- атауы да болған.
лық облыстар мен патшалықтарға, барлық жерге Ибн-әл-Фууатиға сүйенсек, қағаз ақша дир-
таратқан еді” деп біздің баяндаушы нақтылап: хемнің төрттен бірінен бастап 10 динарға дейін
“ешкім өлім жазасынан қорыққаннан қабылдау- болатын, дегенмен жалғастырушысы Əбу-әл-
ға дәті бармайды” дейді. Фараджа ең аз номиналы 1 динар болғандығын
Марко Полоның Қытайдың барлық сипатта- хабарлайды.
ған жерлерінде қағаз ақша айналымына үнемі Орта Азияның парсылық әдеби тілінде чау
көңіл бөлуі император Құбылайдың қызығушы- сөзі жойылып кетпей, XVIII ғасырда да “бүлін-
лығымен байланысты еді. Мұның себебі – 1265- ген тиын” деген мағынаны беретін.
1274 жылдары мемлекеттік деңгейде оларды ен- Сәтсіз ақша реформасының салдарынан
гізу проблемасын бақылау қажеттілігі және ке- Тебризде Гайхатуға қарсы көтеріліс өршіді. Гай-
лесі жылдары оларға қолдау мен сенім талабы. хату Арранға, ал одан Беласуарға қашты. Және
Шындығына келгенде, Марко Поло осы процес- сонда 1295 жылдың 24 мамырында көтерілісші-
тің мониторингісіне қатысқан еді және оның лердің қолынан қаза табады. Билікке Арғұнның
қағаз ақшасын қолданғаны туралы ханға есеп жиені Байду келеді. Бірақ күзге таман Қазан не-
берген еді. мере ағасын өлімге кесіп, өзі елхан болады.
Ал Хулагуидтер мемлекетінде чоу қағаз кре- Пололар шын мәнінде Гайхату үшін қағаз
дитті ақшасы бірінші рет осындай мәжбүрлеу ақшаның тиімділігіне дер кезінде сендіретін жа-
дәрежесінде енгізілген болатын. Дегенмен, бар- ңа және оның үстіне шешуші көзі болып табыл-
лық жерде оған сенімсіздік білдіруге байланы- ды. Олар 1294 жылы наурыз айынан кешікпей
сты, сәтсіз реформа нарық пен экономиканы бір- Ормузға шығыс муссонмен жолай жүзе отырып
ден тоқтатты. Реформаны жедел тоқтатып, айна- жетеді. Қазанға Семнан немесе Мазандеранға
лымға түскен ақшаларды алып және көзін жоюға қалыңдығын әкеліп беріп, Беласуар немесе Теб-
тура келді. риздегі Гайхатуға жетіп, онда 9 айдай, яғни 1295
Жылнамашы Хорасан, Мазандеран, Күміс жылдың наурыз айының соңғы онкүндігіне де-
пен Рейдің наменгері Қазан (1271-1304) 1291 йінгі мерзімнен ұзақ емес тоқталады.
жылдан бастап Семнанның жанында Мазанде- Осылайша, Пололар “ұлы хан тапсырған қа-
ранға бара жатқан чоудың партиясын қолға түсі- лыңдық шаруасы және басқа да тапсырмаларды”
реді де аймақтың ылғалды ауа райына қағаздың орындаумен ғана шектелмей, сондай-ақ Гайхату
шыдамайтынын алға тартып, ақшаны жағып жі- үшін қытай үлгісі бойынша қағаз ақша жасауда
беруге бұйрық бергендігін баяндайды. Бұған қо- да көмек көрсетуі әбден мүмкін.
са, баспа құрал-жабдығы – алат та жанып кеткен Келтірілген деректерді ары қарай зерттеу
болатын. Ал бұдан, кездемеге ою-өрнек басатын осымен байланысты басқа да сәттерді ашып бе-

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 283

руі мүмкін. Соның ішінде, Марко кітап соңында ге дейін тірі тұрғандай айтады – бұл бәлкім көр-
атап өткен батыс татарларының тарихынан кел- кемдік әдіс қана емес. Кейде дәлелдер тіпті анық
тірген бірегей деректерді Пололар тек Рәшид-әд- беріледі, мысалы дәлме-дәл орыс тіліндегі ау-
Диннен ғана емес, негізінен Тебризде Алтын Ор- дармасында: “қазір патшалық етіп отырған ұлы
да ханы Тоқтаның елшілерінен алуы мүмкін еді. хан Құбылай” (LXXV); “қазіргі билеуші ұлы хан
Ал осы жерде олар бір жыл бұрын болған, яғни Құбылай” (CXXXIX). Олар кеткеннен кейін ел-
1294 жылдың 28 ақпанындағы Құбылай ханның хан болған Қазан туралы да дәл солай айтылған:
өлімі туралы білуі тиіс еді. Алайда, Құбылай ту- “қазір билік етіп отырған Қазанның жұбайы
ралы Марко Поло үнемі осы шақта, яғни әлі күн- Көкешін” (XIX).

Венецияға қайту мүмкіндігі

Миссияларын орындап болғаннан кейін Трапезундта Поло отбасына “Трапезундтық
Ханбалыққа қайтып оралу туралы ой Пололар- Комнин”46 тарапынан 4000 гиперпер47 көлемінде
дың көкейлерінде әу бастан-ақ әрине болмаған. зақым келген болатын. Жылдар өткен соң Вене-
Дегенмен, өздерінің моңғол қомқоршыларына ция Константинопольден біраз өтемақы алды.
олар бұл туралы айтпаған, себебі ұлы хан елші- Басқалармен бірге Марко Поло Венеция қаласы
лерінің ерекше артықшылықтарынан айрылғы- мен дождан аталған залалдың нәтижесінде 1000
фунт алып оны үш адамға тең бөліп берді. Маттео
лары келмеген еді. Полоның 1309/1310 жылғы 6 ақпандағы өсиетна-
масында: “Маттеоның ағасы Марконың жиені
Гайхату оларға өз тарапынан көрсеткен қыз- онымен “үш жүз үш және үш фунтпен” толықтай
меттері үшін молынан сый және 4 алтын пайза есеп айырылысқан” деген ерекше тармақ бар48.
берді, яғни 2 сұңқармен, 1 арыстанмен және 1
қарапайым, бұған қоса, жол нұсқаушылар берді, Трабзоннан Венецияға дейінгі жол шамамен
“200 адамдай; және бұл қажеттілік еді. Ахату 2700 теңіз мили, немесе 5000 км. Дөңгелек сауда
заңды иеленуші болмаған, және халық заңды кемесі – когг – максималды жылдамдығы 7,5 то-
патшадағыдай зұлымдық жасаудан қорықпаған”. рап, яғни сағатына 7,5 миль. Бірақ, ешкім осын-

Олар Трепезундқа44 жеткенше күнде жол дай жылдамдықпен мұндай ара қашықтықты ең-
жүрді, одан Константинопольге, ары қарай Нег- серіп өтпеген. Суматрадан Ормузға дейінгі жаға-
ропонтқа45 және ақыр соңында Венецияға жетті, лау бойымен жол “Үнді мұхитымен” – шамамен
бұл 1295 жылы болған еді. 4500 теңіз милі.

Франческо Бальдуччи Пеголотти бойынша Поло жолай муссонды күткендіктен, тұрақ-
керуен Трабзон мен Тебриз арасындағы жолды сыз ауа райы мен басқа да кідірістен оны тек 18
30-32 күнде еңсере алатын. айда басып өткен. Мұнда олар осындай ұзақ кі-

44 Трабзон, Τραπεζοῦς. Тебризден Трабзонға дейін Догубаязит–Агры–Эрзерум–Байбурт арқылы қазіргі
автожолдармен 850 км, ал Догубаязит–Ыгдыр–Карс–Артвин–Хопа–Ризе арқылы 926 км.

45 Халкис немесе Халкида қаласы, Эвбей аралының оңтүстік-батысында орналасқан.
46 Иоанн II Ұлы Комнин, 1262/1263-1297, 1280 ж. бастап император.
47 Иперпир, номисма немесе солид; мұнда – тіпті төмен сынамалы алтынның 4,55 г емес, құрамында

алтынның 20, тіпті 10-ақ пайызы бар барынша арзандатылған электра.
48 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 533.

284 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

дірістерсіз тезірек қозғалды, сондықтан Траб- ғанына дейін жарты жылдай уақытта, яғни 1295
зоннан Венецияға сауда бағыттарының тоқтал- жылдың қазанында жеткен.

Қапастастар

Осы кезеңде Венеция құрлық пен теңізде шайқастың нәтижесінде генуялықтар 5000 адам-
генуялықтардан қорғанған. 1292 жылдың 8 қыр- ға өлім құштырып, 9000 жуық пизалықты қа-
күйегінде теңіз шайқасы кезінде Курцоле ара- мауға алған, немесе 1290 жылдың 10 қыр-
лының маңында 90 венециялық кеменің 65-і суға күйегінде Пизаны қиратқан кезде тұтқындаған.
батты, 18-і жаулап алынып, 7500-ге жуық ве- Соғыс аяқталғанға дейін құнын төлеу тура-
нециялық генуялықтарға тұтқынға түскен, ал лы айтылмаған еді: тегін батрақтар мен әлеуетті
оларда бар болғаны 78 кемесі болған, соның жауынгерлер, әсіресе командирлерге бас бостан-
ішінде 15-ін қолданбай сақтап қойған. Өзінің дығын бермеген еді. Тұтқында Марко Рустичано
дереккөздерін атамайтын Дж. Б. Рамузионың ха- / Рустичелло / Рустикелло / Пизадан шыққан Ру-
барлауы бойынша, Марко Поло галераның (so-
pracomito) командиры болды және осы сто – лат. Rusticianus de Pise (BnF. 1116), ит. Ru-
шайқастың барысында тұтқынға түскен. Бірақ sticiano / Rustichello da Pisa, фр. Rusto (< rustico,
осы жағдайда, басқалардың айтуынша, оның rusticano, фр. rustique, rustaud < лат. rusticus
тіпті Венециядан өз жазбаларын алумен қатар “ауылдық, крестьяндық; крестьянин, ауыл тұр-
бөтен тілде кітап жазуға уақыты болмаған. Сон- ғыны, мұжық, аңқау және т. б.”) құрастырушы-
дықтан Луиджи Фосколо Бенедетто (1886- мен танысты. Ол қалам ұстап хат танитын тұт-
1966)49, ал одан кейін Артур Кристофер Моул қындалған жалғыз пизалық емес еді. Сол кезде
және Поль Пеллио (1878-1845) Марко Поло 1296 тұтқында болған Нерио Санпанте, Бондье Теста-
жылы Лаястағы белгісіз бір қақтығыстардың рио, Риндольфи Ридольфи Пуньолини, Баккиа-
нәтижесінде тұтқынға түсті деп топшылайды50. мео ди Бакконе, Таддео мен басқа да пизалық са-
уаттылар кітаптарды көшірумен уақыт өткізген.
Дегенмен, оны 1299 жылдың 25 мамырында
Миланда “мәңгілік бейбітшілік” бекіткен күні де Қаншама рыцарлық романдар (соның ішінде
және 1299 жылдың 1 шілдесінде Венецияда оны Рустичаноның өзінің), тарих, тұрмыс, филосо-
ратификациялаған күні де босата қоймағанды- фия мен дидактика бойынша шығармалар мен
ғын естен шығармағанымыз жөн, ол тек 1299 т. б. бұл тұтқындалғандар қайтадан көшіріп жа-
жылдың 28 тамызында, яғни бір жылдан кейін, зып, иллюминациялап үлгергенін тек қана бол-
басқа тұтқындалған венециялықтармен бірге бо- жауға болады. Яғни, 700 жылдан кейін олардың
сатылған. қолы, орфография, лексика, грамматика және

Марконың тұтқындас жолдасын генуялық- стиль ерекшеліктері бойынша пизалықтармен
тар, бәлкім, ертерек 1284 жылдың 5-6 тамызын- жазылып, генуялық скрипторийлерден шыққан
да Мелориядағы шайқаста тұтқындаған, осы отыздан астам кітап анықталған51.

49 Ilmilione [di] Marco Polo. A cura di Luigi Foscolo Benedetto. – Firenze: L. S. Olschki, 1928; The Travels of
Marco Polo / Translated into English from the text of L.F. Benedetto by Aldo Ricci, with Introduction and Index
by E. Denison Ross. – London, 1931: XII-XIII.

50 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 34.
51 Andreose A. Marco Polo’s Devisement doumonde and Franco-Italian Tradition // Francogena, 2015, № 1, Padova, 2015: 266.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 285

Рустичано туралы айтар болсақ, ол болашақ Нәтижесінде роман басты кейіпкерлерінің аты-
француз королі Ұзынаяқты Эдуард І (1239-1307, мен екі бөлікке бөлінді: «Мелиадус» (Meliadus,
1272 жылы таққа отырып, 1274 жылдың 19 та- Тристанның әкесі) және «Сыпайы Гривон / Кіші-
мызында тәж кигізілген) 1271-1972 жылдары пейіл Жирон» (Guiron le Courtois). Рустичано
VIII-крест жорығының IX- жалғасында еріп шамасы сол уақытта, 1299 жылдың 31 шілдеде
жүрген және қолында болған қолжазбалар негі- Генуя мен Пиза арасында шарт жасасқан соң
зінде ескі француз тілінде әйгілі король Артур бостандыққа шыққан.
туралы куртуазды романын көшіріп жазған52.

Екі италияндықтың француз тіліндегі шығармасы

Марконың сөзінен пизалық Рустичано По- ті латын тіліндегі аударманы француз тіліне
лоның әңгімелерін солтүстік француз тілінде ба- аудару қажет болды. Айтпақшы, lingua franca
яндайды, әдетте өте қысқа, кейде анықтамалық функциясын Азияда жазба түркі тілі және оның
үшін сияқты, ал кейде егжей-тегжейлі, жанды, қыпшақ тіліндегі диалектісі атқарды. Моңғол-
көпбетті, бірақ үнемі айтарлықтай нақты, бәлкім татар шапқыншылығынан кейін, қыпшақ түркі
осы үшін Венециядан әкелінген жазбалармен тілі татар тілі деп атала бастады, ал Францияда
салыстырылған. тартар тілі деп аталатын.
Ол біздің қазіргі түсінігіміздегі нақты фран- 1299 жылдың 25 мамырында Генуя мен Ве-
цуз тілі болмаған, яғни француз тілінің “франк” неция бейбітшілік келісіміне қол қояды, және
тілімен қосындысы еді. Сол кездегі француз тілі Марко Венецияға қайтады, саудамен айналысып,
романдар тілі болатын, ал “франк тілі” – lingua үйленеді.
franca, яғни Жерорта теңізінің аралас тілі іс қа- 1307 жылы оған рыцарь Тьебо де Сепой ке-
ғаздар тілі болатын. Оны франктардың өзі, неме- леді, және одан Алансон, Шартр және Анжуй
се латындар, яғни еуропалықтар арабтармен, графтарына және т.б. Латын империясының им-
парсылармен, түркілермен және өзара тілдесу ператоры Карл де Валуаға (1270-1325) сыйлыққа
үшін қолданған еді. Оның негізінде варварлық кітаптар алады. Осы қолжазба (негізінен, оның
латын, италиян, әсіресе венециялық лексика бо- көшірмесі) бүгін Францияның Ұлттық кітапха-
латын, аздап испандық және провансалдық, си- насында Fr. 5649 шифрымен сақтаулы тұр. Ол
рек грек, араб, парсы және түркі тілі болатын. М. Г. Потьенің екі томдық басылымында қол-
Бұл тілде тіпті XVIII ғасырдың соңына дейін данылған болатын53. Онда колофон бар, ол осы
сауда істері жүргізілген еді. Осы себептен Ру- нұсқадан тағы да көшірмелер жасалғаны туралы
стичано мәтінін француз тіліне аудару керек еді, хабар береді.
тура италияндық және латын тілдері секілді, тіп-

52 Эрс Ж. Марко Поло. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1998: 289-290.
53 М. Г. Потье қолданған: Lelivre de Marco Polo, citoyen de Venise, conseiller privéet commissaire impérial de

Khoubilaï-Khaân. Rédigéen français par Rusticien de Pise / Publiépar M. G. Pauthier. 2 parties. – Paris: Librairie
de Firmin-Didotfrères, fils et c., 1865.

286 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Олардың бірі Берндегі Швейцария ұлттық кан, 16 француз және 1302 жылғы 1 Русти-
кітапханасында сақталған – В. Civ. 12554. чаноның француз-италиян идиолектісінде55.
Рустичаноның жазбалары қоғамның игілігі 1938 жылы анықталған қолжазбалардың
болып табылады және біздің венециялық итали- саны 150-ге дейін өсті. Артур Кристофер Моул
янша «Il Milione» деп аталып кеткен нұсқаларда және Поль Пеллио 150 монускрипттен тұратын
таралады. нұсқаларды береді, соның ішінде бөліктерден
1920 жылы ғылымда 122 қолжазба болатын: тұратыны да бар:
70 латын тілінде, 18 венециялық тілінде, 17 тос-

фр.-ит. Рустичано – 2 (BnF 1116 және 1 фрагм., XXXI-XXXIII тараулар)
лат. монах Пипино 74
фр. іскерлік 20
венец. 19
тоскан. 18
итал. 4
нем. 5
исп. 1
ирл. 2
ағыл. 1
арагон. 1
каталон. 1
португ. 1
чех. 156

Көп нұсқалар қайтадан көшірушілердің кей- баларды текстологиялық сәйкестендіру бойын-
де үлкен бөліктермен еркін толықтыруларын ша мейлінше дәл, ұқыпты еңбек етті. Ал Л. Ф.
қамтиды. Кейбірі қолжазбалардан емес, баспа Бенедетто сонымен қатар сабақтастық таблица-
басылымдарынан жасалған. Генри Юл57 мен сын да құрастырды. Оның классификациясы мен
Луиджи Фосколо Бенедетто58 танымал қолжаз- таблицасын А. К. Моул59 толықтырды. Ол кітап-

54 Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East. Newly Translated and Edited,
with Notes, Maps, and other Illustrations by Colonel Henry Yule. In two volumes. Vol. I. Second edition, revised.
– London: John Murray, 1875: 67.

55 Ser Marco Polo. Notes and addenda to Sir Henry Yule’s edition, containing the results of recent research and dis-
covery, by Henri Cordier. – London, 1920: 133-136.

56 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 509-516.
57 Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East. Newly Translated and Edited,

with Notes, Maps, and other Illustrations by Colonel Henry Yule. In two volumes. Vol. I. Second edition, revised.
– London: John Murray, 1875: 88-102.
58 Ilmilione [di] Marco Polo. A curadi Luigi Foscolo Benedetto. – Firenze: L.S. Olschki, 1928. Альдо Риччидің
ағыл. аудармасы: TheTravels of Marco Polo / Translated into English from the text of L. F. Benedetto by Aldo
Ricci, with Introduction and Index by E. Denison Ross. – London, 1931 .
59 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 40-

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 287

тың тұпнұсқасы мен алғашқы көшірмелерінің Бертолуччи Пиццоруссо63 өңдеп шығарған XIV
жоғалуы салдарынан, Рустичаноның француз- ғасырдағы тоскандық нұсқалары айрықша на-
италияндық нұсқасының XIV ғасырдың бірінші зарда.
жартысындағы көшірмелерінің басымдығын, Марко Поло шығармасының үздік баспашы-
яғни қазіргі уақытта Францияның Париждегі ларының бірі, Кембридж синология профессоры
Ұлттық кітапханасында Ms. Fr. 1116 шифрымен А. К. Моул оның автор ретінде құндылығын
сақталып тұрған және М. Г. Потьенің екітомды- және еңбектің ерекшелігін ашып көрсетті: “Анг-
ғында жарияланған60, одан кейін басқа да лияда біз оны үзілді-кесілді «Марко Поло сая-
нұсқаларды, әсіресе тоскан нұсқасын қолданған хаттары» деп атадық, ал италияндықтар оны
Л. Ф. Бенедеттоның көшірмесін61 құптады. Екін- «Миллион» деп атады және бұл дұрыс негіздел-
ші орынға 1559 жылы Дж. Б. Рамузио62 басып ген. Себебі бұл Марко саяхаттарының тарихы
шығарған жоғалып кеткен италияндық нұсқа емес... бірақ ғылыми географияның майталма-
қойылған. Үшінші орынға – Толедодағы Əулие нының шығармасы. Бұл ортағасырлық Азияның
Мария кафедралды соборының кітапханасында айтарлықтай бөлігінде, яғни елден елге, қаладан
сақтаулы тұрған Дзелада кодексінде XV ғасырда қалаға жүріп отырып, біраз бояуы қанық әңгі-
А. К. Моул жариялаған, кейініректе Миландағы мелермен жандандырып, маңызды және құнды
Амброзиано кітапханасында сақталған соңғы сипаттау. Демек, бұлар Марко Поло саяхаттары
көшірмесі ұсынылды. Л. Ф. Бенедеттоның ре- туралы әңгіме болып табылмайды”64. Бұл ақи-
конструкциясында пайдаланылған, Джорджио қат. Сондықтан 1574 жылы Джованни Баттиста
Раймондо Кардонаның қатысуымен Валерия Рамузио Марко Поло еңбегінің негізгі нұсқа-

49, 509-520.
60 М. Г. Потье басып шығарған: Le livre de Marco Polo, citoyen de Venise, conseiller privé et commissaire impé-

rial de Khoubilaï-Khaân. Rédigé en français par Rusticien de Pise / Publié par M. G. Pauthier. 2 parties. – Paris: Li-
brairie de Firmin-Didot frères, fils et c., 1865.
61 Ilmilione [di] Marco Polo. A curadi Luigi Foscolo Benedetto. – Firenze: L.S. Olschki, 1928; Il libro di messer
Marco Polo cittadino di Venezia detto Milione dove si raccontano le meraviglie del mondo; ricostruito criticamen-
te e per la prima volta integralmente tradotto in lingua italiana da Luigi Foscolo Benedetto. – Milano, Roma: Fra-
telli Treves-Treccani-Tumminelli, 1932.
62 Ramusio Giovanni Battista. Secondo Volume delle Navigationi et Viaggi. – Venetia: Stamperia de Giunti, 1559,
1573, 1574, etc. Интернет-ресурстар:
http://www.bibliotecaitaliana.it/indice/visualizza_testo_html/bibit001323; Navigationi et Viaggi di Giovanni
Battista Ramusio. Edizione di riferimento a cura di Marica Milanesi, 6 voll. – Torino: Einaudi, 1978-1988:
http://docenti.lett.unisi.it/statici/RAMUSIO.pdf.
63 Marco Polo, Milione. Versione toscana del Trecento. Edizionecritica a cura di Valeria Bertolucci Pizzorusso. In-
diceragionato di Giorgio Raimondo Cardona. – Milano: Adelphi, 1975, 1982,1994, 2003.
64 In England we have called it «The Travels of Marco Polo» as resolutely as the Italians have called it «Il Milione»,
and with as little reason. For it is not the story of Marco Polo›s travels... but the pioneer of scientific geography. It
is a serious and invaluable description country by country and town by town of a large part of medieval Asia,
relieved by a few well-told stories – but they are not stories of Marco Polo›s travels. – Moule Arthur Christopher,
Pelliot Paul. The Description of the World. – London: George Routledge and Sons, Ltd., 1938: 40.

288 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

ларын жариялай отырып, оған географиялық эн- сипаттамасы» деп нақтырақ атау берді. Және біз
циклопедия дәрежесін берді. Оған сүйенген А.К. де бұл шығарманы орыс тіліндегі аудармасында
Моул және Поль Пеллио 1938 жылы аудармала- «Əлемнің әралуандығы туралы кітабы» ретінде
рына «The Description of the World» – «Əлемнің білеміз.

Рустичано мен қайта көшірушілердің толықтырулары

Осы толықтырулардың көбін (көркемдік апостолдан білімді, жеті өнерді меңгерген, дау-
әсірелеулерден басқасын былай қойғанда) Дж.Б. ларда шебер, пұтқа табынушылар мен басқа дін-
Рамузио сақталмаған көшірмелерден іріктеп ал- дегі адамдарға олардың үйіндегі сыйынатын
ған, бірақ өзінің мазмұны бойынша көптеген пұттардың шайтанның ісі екенін анық түсіндіріп
анахрондылары 200-300, тіпті одан да көп жыл- бере алатындай, христиан діні олардың дінінен
дардан кейін жасалған нұсқаларда анықталған. жақсырақ [ықтимал орнына: олар өз сенімдері-
Айта кету керек, Марко Поло кітабындағының нің мәнін ашып айтып бере алса] екенін жеткізе
барлығын соның өзі жазған ақиқат туынды деп алатын жүзге тарта христианды оған жіберуді
қарамауымыз абзал. Ендеше, тараулар бойынша сұрады.
қарастырайық: Сонымен қатар, ұлы хан ағайындыларға
І тарау. Билеушілер мен императорларға, Иерусалимдегі Құдай табытындағы шырағдан-
герцогтар мен маркиздерге, графтарға, рыцарь- нан май алып келуді тапсырды, Себебі Иса
лар мен азаматтарға бағытталу... және баяндау- Мәсіхті қатты қастерлеген және оған шынайы
шыны мадақтау – бұл жоғарыда аталған Русти- Құдайға сенгендей сенген.
чаноның крест жорығы кезінде Эдуард І қо- XIX тарау. Сонымен қатар, ол апостолға,
лында болған қолжазбалардың негізінде көшірі- француз және испан королдеріне және басқа да
ліп алынып, аты аңызға айналған король Артур христиан билеушілері мен ағылшын короліне
туралы романынан сөзбе-сөз алынған сөйлем. тапсырма берді.
Роман да Марко Поло кітабы басталатын сол ХХ тарау. Мұнда Кіші Армения сипаттала-
сөздермен басталады. Маркода: Билеушілер мен ды. Толықтырылған: Оңтүстіктегі уәде етілген
императорлар, корольдер, герцогтар мен маркиз- жердегі ел (Палестина) сарациндерге бағынады.
дер, графтар, рыцарлар мен азаматтар және Солтүстікте түркмендер, олар қарамандар (түр-
барлығы... Романда: Seingneur enperaor et rois, et кілер) деп аталады; солтүстік-шығыста Кайса-
princes et dux, et quenz, et baronz, civalier et vauva- рия (Кайсери), Севаст (Сывас) және көптеген
sor, et borgiois, et tous le preudome de ce mon- басқа қалалар татарларға бағынады: батысқа қа-
de…65 рай теңіз, теңіз арқылы христиан елдеріне бара-
VIII тарау. Содан кейін ұлы хан апостолға ды. Екінші толықтыру – Нұх кемесі туралы.
жіберетін мадақтамаларды түркі тілінде жасау- XXVII-XXX тараулар. Христиан аңызы –
ды бұйырды, оларды ағайындылар мен сол бекі- сенім күшімен тауды жылжытқан Бағдад ғажа-
не тапсырды, және оларға сөз жүзінде өз атынан йыбы туралы.
апостолға айтуды тапсырды. Елшілік хаты мен XXXI тарау. Қала Атаперістан қамалы ту-
сөзінде былай жазылғанын біліңіздер: Ұлы хан ралы, французша “отқа табынушылар қамалы”.

65 Rustichello da Pisa. Ilromanzo arturiano / Le Roman de Meliadus: http://dante.di.unipi.it/ricerca/html/rar.html.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 289

XXXIII тарау. Оларда бидай, арпа, тары, үшін тағайындалған. Барлығы дұрыс дайын-
әртүрлі астық, шарап пен әртүрлі жемістер көп. далғаннан кейін, патшаның өзі тағайындаған бас
Толықтырылған: Сарациндер шарап ішпейді деп шенеунік өзіне берілген мөрді киноварьмен бо-
қарсылық білдірулері мүмкін; бұған олардың яп, оны қағазға басады, оның формасы қызыл
заңдары тиым салған; олар мәтінді былай түсін- түспен боялып қағазда қалады; осыдан кейін ақ-
діреді: егер шарапты отқа қыздырса, оның жар- ша шынайы болып саналады. Егер біреу ақшаны
тысы буға айналады және дәмі тәтті болады, қолдан жасаса, ол өлім жазасына кесілетін еді”.
сонда оны заңдарды бұзбай ішуге болады, себебі CXXXV тарау. Қалыңдықтардың пәктігі тура-
олар мұны енді шарап деп атамайды; ол дәмін лы және қытайлардың 48 пұтқа табынуы туралы.
өзгерткен және басқаша аталады. CLVI тарау. Фучжоу (Фуги) қаласы. Марко
LXXX тарау. Қосымша. “Ұлы хан жеңіске Полоны Қытайда мүлдем болмаған деп, ал бас-
жетіп Ханбалыққа қайтып оралғаны туралы, пагерлерді осы шағын ғана әңгімелер кітабын
оның христиандардың, иудейлердің және мұ- гроссбухқа айналдырып жіберген деп айыптаған
сылмандар мен пұтқа табынушылардың мейрам- Фрэнсис Вуд бұл тарауды әжуалай отырып, бұ-
дарын құрметтегені туралы және не себептен дан басқа осы тарауға аңшылық туралы көпбет-
христиан болмағаны туралы”. Құбылай мұнда тік қосымша қосылған деп өтірікті қосып жібе-
аға Пололардан Рим папасынан уағыздаушылар- реді. Шындығында, бұл тарауда ешқандай да қо-
ды алып келуін сұрайды: “Сендер папаға барың- сымша жоқ.
дар, одан менің атымнан, сендердің заңдарыңды CLVII тарау. Сіздерге тағы да айтарым,
білетін, пұтқа табынушылардың көзінше олар- жергілікті тұрғындарда өздерінің ерекше тілі
дың істерін айыптай алатын және оларға өздері бар. Толықтырылған: Барлық Манги провинция-
де соны істей алатынын, бірақ бұл сайтан мен сында бір тіл және ортақ бір жазуы бар, бірақ
зұлым жындардың көмегімен жасалатын бол- жергілікті тұрғындардың тілінде айырмашылық
ғандықтан жасағысы келмейтінін, және пұтқа бар, мысалы біздегідей, генуялықтардың, милан-
табынушылар олар барда ғажайып жасай алмай- дықтардың, флоренциялықтардың және неа-
тындығына көздерін жеткізе алатын жүз адамды политандықтардың диалектісі сияқты: әртүрлі
осында жіберуді сұраңдар. Мен осыны көргенде, сөйлеседі, бірақ дегенмен бір-бірін түсіне алады.
пұтқа табынушылар мен олардың заңының қате CLX тарау. Өлім жазасының ерекше моң-
екендігін әшкерелеймін де шоқынамын; егер де ғолдық түрінің сипаттамасы қосылған: “...қан-
мен шоқынатын болсам, менің барлық бектерім дай да бір қылмыс жасаған адамдарды келесі
мен қолбасшыларым шоқынады, олардың қо- жолмен өлтіреді. Олардың екі қолын жаңа ғана
ластындағылар да шоқынуды қабылдайды; және сыпырып алынған бұқаның терісіне орайды да
сендердің жерлеріңе қарағанда мұнда христиан- оны қатты тігіп тастайды; кепкен кезде тері де-
дар көбірек болады”. нені қысады, ал адам болса мүлдем қозғала ал-
XCVI тарау. Қағаз ақшаның құндылығы ту- май қалады, және осылайша өз-өзіне көмектесе
ралы толықтыру: “Бұл қағаздар таза алтыннан алмай өлім құшады”.
немесе күмістен жасалғандай, ерекше маңызды- CLXXIV тарау. Толықтырылған: Қарызға
лықпен және салтанатпен шығарылады; әрбір байланысты оларда мынадай ереже бар. Егер
қағаз түріне көптеген шенеуніктер қойылған, қандайда бір қарызы бар борышкер адам қарыз
олар өздерінің атын жазып және өз мөрлерін қою берушісінен көп талаптар естіп, оны кейінге қал-

290 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

дыра беретін болса және қарыз беруші оны ұстап ді. Осылайша, олар көптеген заттармен дәл со-
алып айналасына шеңбер жүргізсе, борышкер лай жасап, тамаша тәжірибелі саудагерге айна-
адам қарыз берушінің сұрағанын немесе жеткі- лады. Кейін олар өздерінің үйіне аналарына бар-
лікті кепіл зат бермегенге дейін әлгі шеңберден лық қажетті заттарды алып келеді; аналары олар
шыға алмайды; ал егер де, ол шеңберден шығып үшін тамақ әзірлеп, барлық жағдайды жасайды,
кетсе, ол заңдарды бұзушы ретінде өлім жазасы- бірақ олардың тапқан тамағы әкелеріне түкке
на кесіледі. Жоғарыда аталған Марко мырза, осы тұрғысыз.
патшалықта жүрген кезде үйіне қайтарда мына- CLXXV тарау. Толықтырылған: Қырандар-
дай жағдайға куә болады: Патша шетелдік кө- дың көмегімен алмаз және басқа да асыл тастар
песке ақша қарыз болады; одан бірнеше рет сол тапқандары туралы аңыз, кем дегенде IV ғасыр-
ақша сұралады, бірақ ол бұл істі құр уәдемен со- дан бастап белгілі болған.
зып жүре береді. Бір күні, патша атқа мініп алып, CXC тарау. Мұнда (Сокотра аралдарында)
серуендеп жүрген кезде, көпес жағдайды пайда- амбра көп. Толықтырылған: Тұрғындар сол
ланып, оның атының айналасына шеңбер сыза- аралдың жағасынан көптеген амбра табады, ол
ды. Осыны көріп, патша ары қарай жүргісі кел- киттердің (кашалоттардың) асқазанынан шыға-
меді, көпесті қанағаттандырмайынша орнынан ды. Ол қымбат тауар болғандықтан, тұрғындар
да қозғалмады. Мұны айналада тұрған адамдар тістері бар темір оқпен киттерді аулауға барады,
көрген; олар қатты таңырқап, ең әділ патша өзі оқ китке тигенде ол басанып кете алмай қалады.
заңдарға бағынатын патша екендігін айтқан. Оққа ұзын жіппен бөшке байланған, ол теңіздің
Кімде ер балалары бар, солар балалары он бетімен қалқып жүзеді; осының арқасында олар
үш жасқа тола салып үйлерінен бөлек жіберіп, китті өлген кезде қай жерден табуға болатынын
бірге тұрғызбаған. Олар ұлдарының ендігәрі өмір біледі. Оны жағаға жақындатады, сол жерде
сүруге қаражат табуға және саудамен айналысуға оның асқазанынан амбраны, ал басынан бөшке-
қабілеті бар деп санайды; әрқайсысына 20 немесе бөшке майын алады.
24 (венециялық) бақыртиын немесе соған сәйкес CCXVII тарау. LXIX-LXX тарауларды
келетін басқа да тиын береді. Ұлдар күні бойы бір қайталап, толықтырады, өзінің қорытынды абза-
жерден екінші жерге жүгіріп жүріп, қандайда бір цы арқылы “түнек елінен” қосымша CCXVIII
затты сатып алып, сосын оны сатады. және CCXIX тарауларға өтуді қамтамасыз етеді.
Маржан аулау кезінде олар айлаққа қарай CCXVIII тарауда “Ұлы Росия” немесе жай ғана
жүгіреді, балықшылардан немесе басқа адам- “Росия” сипатталады, “Лак” елі де аталады және
дардан бес-алты, яғни қанша ала алса сонша “Росия” Норвегияға дейін созылып жатқаны ту-
маржан сатып алады да, күннен қорыққандық- ралы айтылады. Ал CCXIX тарауда сөз арасында
тан үйінде қалған көпестерге алып келіп, оларға: Фар / Фур тауына батыстан кіре берістегі Ұлы
“Мұның бағасы былай, өздеріңіз қалағанша, (Қара) теңіз туралы айтылады. Осы қосымша та-
маған мынандай пайда беріңіз” дейді. Олар бол- раулар XVIII ғасырда қосылған болатын. CCXIX
са, балаларға бағаның үстіне пайда қосып бере- тарау әсіресе латын Дзелада Кодексінде66 кеңі-

66 Франческо Саверио де Дзелада (Francesco Saverio de Zelada, 1717-1801), италияндық куриалды кардинал,
әкесі мен шешесі жағынан испандық. Кітаптар, монеталар, медальдар, өнер туындылары мен техникалық
құрылғылардың коллекция жинаушысы. Оның жинағындағы баспа кітаптары Ватикан кітапханасына,

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 291

нен берілген, мұнда орыстар туралы кейінгі дө- ған. Марко Полоның “батыс татарлары” туралы
рекі әзілдер келтірілген. мәліметтерінің дереккөзіне келсек, ол белгісіз
CCXX-CCXXXII тараулар, батыс татарла- болып қала береді. Мәліметтер осы жерден үзіл-
ры туралы, Беркенің Хулагуға қарсы соғысы ту- гендіктен және 1298 жылдың одан бетер елеулі
ралы, Туда-Мөңке, Тоқтахан мен Ноғай туралы оқиғалары кірмейтіндіктен (Актаджи кафесінде-
қосымша тараулар. гі Ноғай қызының ұлының өлтірілуі және Ноғай-
Бұл тараулар жоғарыда айтылған аты аңызға дың кек алуы – оның Қырым қалаларын тонауы,
айналған король Артур туралы Рустичано рома- соның ішінде Судактың күйреуі67), бұл фактілер
нының рухында жазылған. Осы тарауларда уа- Марко Полоның Курцолода 1298 жылдың 8 қыр-
қыты бойынша ең соңғы сипатталатын оқиға – күйегінде генуялықтарға тұтқынға түсуіне дейін
Тоқта ханның оған бұрын хандықты басқаруға өзінің ауызша хикаяларынан алынған деген ойға
көмектескен түмен басы Ноғайдан жеңіліс та- итермелейді. Ал Ноғайдың батылдық тұлғасы
буы сипатталады. Шайқас хижра бойынша 698 мен жорықтарының романтикалық сипаттамасы
жылы (1297-1298) Дон мен Еділ арасында бол- Рустичаноның жазушылық қиялының жемісі.

Марко Полоның өлімнен кейін жаздырған өсиетнамасы

70 жас шамасында Марко Поло өсиетнама солай түсінсек, шамамен 2 үлкен алтын пайза ту-

жазып, өзінің дәулетін үш қызының арасында ралы. Мынаны еске түсірейік, Құбылайдан бі-
үлестіріп, тиісті бөлігін қалаға, шіркеуге, дін қыз- рінші рет кайтып келе жатып Маттео, Никколо
метшісіне және бостандыққа жіберілген Татарда және татар елші одан 1 алтын жол пайзасын ала-
туған малай Петрге берген. Және тағы бірнеше ды (IX тарау).
Үшеуінің де кері қайтқанында Құбылай
жауапсыз жұмбақ қалдырып өмірден өтіп кетті.
оларға “бұйрықтары” бар 2 жол пайзасын береді,
Бірінші жұмбақ – Марко Поло қайтыс бол- бірақ олар алтыннан жасалғаны туралы айтыл-
ғаннан кейін мүлкін хаттау кезінде, ол хаттама- маған (ХІХ тарау). Ал елхан Гайхату Тебризден
ның көшірмесі 1366 жылғы 13 шілдедегі құжат- шыққан жолға оларға 4 алтын пайза береді, 2
та68 бар, алтын заттардың тізіміндегі (мускусы сұңқармен, 1 арыстанмен және 1 қарапайым
бар алтын кесе, маржаны бар алтын алқа және (ХІХ тарау). Маттео Поло 1309/1310 жылғы 6
т.с.с.) chaueço grando di seda tola i dora и tola .j. ақпандағы өзінің өсиетнамасында ұлы татар

dora granda di comandamento сөйлемін егер дәл ханы берген 3 алтын тақташа туралы әмір береді

қолжазбалары Толедодағы Əулие Мария кафедралды соборына тапсырылған. Бұл қолжазбаның көшірмесі
Миландағы Амброзиан кітапханасында сақталған.
67 1298 жылдың 20 желтоқсанында куәгер болған Антонин, архимандрит (Капустин): «Ноғай әскері келді»
деп хабарлады. XII-XV ғасырдағы Қырым қаласы Сугдееге (Судакқа) қатысты грек Синаксарында
жазылған жазбалар // Одесса тарихы мен ежелгі қоғамының жазбалары. 5 т., 1863: 596. 1299 жылдың ма-
мыр айында Судактан келген көпестерге сілтеме жасай отырып, талқандаудың егжей-тегжейлі толық си-
паттамасын мысырлық тарихшы Əл-Мудаффәл береді, – Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относя-
щихся к истории Золотой Орды. 1 т. – СПб., 1884: 195.
68 1366 жылғы 13 шілдедегі құжаттағы көшірме, қар.: Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The
Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 555, 556.

292 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

(de tribus tabulis de auro que fuerunt magni chani әйеліне арналған жолдың басында айқыш-
tartarorum)69. ұйқыш вензелді көреміз.
Екінші жұмбақ – одан бетер күрделі. Марко Кітапта берілген Марко Полоның жасы тура-
Полоның өсиетнамасы 1323 жылдың 9 қаңтар- лы басқа мәліметтер де бір-біріне қарама-қайшы
мен белгіленген70. Осы ретте оның мүлкінің хат- келеді. Никколо мен Маттео бірінші сапарынан
тамасының аталған көшірмесінде ол бір күн Венецияға 1296 жылдың жазында қайтып ора-
бұрын, яғни 1323 жылдың 8 қаңтарында қайтыс лады, яғни Ханбалықтан кеткен соң 3 жылдан ке-
болғаны туралы айтылған: In nome de dio, 1323 йін алғашқы 20 күннен кейін-ақ ауырып, қалып
die 8 çener mori miser Marco Polo71. қойған Қоғаталмен бірге қайтқаннан кейін. Əкесі
Біреулер Марконың тағы да тура бір жыл оралған кезде Марко шамамен 15 жаста болса ке-
өмір сүргенін айтады, бірақ басқалар ол өмірден рек: Рустичанода және көптеген ескі қолжаз-
дәл сол күні кеткенін айтады, ал нотариус 9-шы баларда XV көрсетілген, бірақ Рустичано мәтінін
күнін күн батқаннан кейінгі күн санау дәстүріне басып шығарушы XІІ деп оқыған; Рамузио ХІХ
сәйкес қойған немесе құжатты келесі күні қол деп түзеткен. Осы оның 1253 жылдың соңында
қою үшін рәсімдеген деп есептейді. Соңғысы және 1254 жылдың бірінші жартысында туғанын
құжаттың өзінен негіз алады. Өсиетнамашының көрсетеді ме? Ал Никколо мен Маттео үйінен
аты-жөні бар куәландыратын формуладан кейін 1253 жылдың көктем-жазында аттанған және
парақтың соңында дін қызметшісінің, куәгердің 1271 жылдың жазында, яғни екінші саяхаты ке-
және нотариустың алдында қол мен мөр қою зінде ол 17 жаста болған ба? 1275 жылдың көкте-
үшін айтарлықтай бос орын көп қалдырылған. мінде 21 жаста, 1292 жылдың жазында 38-де, ал
Алайда, мұның орнына біз тек notarius complevi 1295 жылдың жазында 41 жаста болғанын көр-
et roboravi “нотариус құрастырып растады” сетеді ме? Және ол 70 жасында қайтыс болған ба
стандартты сөйлем мен өзінің аты жазылған әлде 70-ке енді ғана аяқ басқан ба еді?

Марко Поло және Американың ашылуы
Севильядағы Колумбина кітапханасында El ejemplar de la traducción al latín de Francesco
Христофор Колумбтың 5 раритеттнің ішінде Pipino anotado por Cristóbal Colón. Бұл инкунабу-
Франческо Пипиноның латын аудармасындағы ла 1483 немесе 1484 жылы Гаудада (Нидерлан-
Марко Поло кітабының бір данасы сақталған – ды) немесе Герард Леудің72 баспасы көшіп бар-

69 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 531.
70 In nomine dei eterni amen anno ab incarnatione domini nostri ihesuxpisti Millesimo Trecentesimo vigessimo ter-

cio menssis januarii die nono intranti sindicione septima Riuoalti (Biblioteca Marciana. Cod. Lat. 58, 59. Colloca-
zione 2437. 38. fol. 33)“In the year from the Incarnation of our Lord Jesus Christ 1323, on the 9th day of the month
of January, in the first half of the 7th Indiction, at Rialto”. –Генри Юлдың түсініктемесі: The legal Year at Venice
began on the 1st of March. And 1324 was 7th of the Indiction. Hence the date is, according to the modern Calen-
dar, 1324. – Ser Marco Polo, the Venetian, Concerning the Kingdoms and Marvels of the East. Newly Translated
and Edited, with Notes, Maps, and other Illustrations by Colonel Henry Yule. In two volumes. Vol. I. Second edi-
tion, revised. – London: John Murray, 1875: 69.
71 Moule Arthur Christopher, Pelliot Paul. Marco Polo. The Description of the World. Vol. I. – London, 1938: 558.
72 El libro de viajes de Marco Polo. Impresa en la ciudad holandesa de Gouda por Gerardus Leeu, ca. 1483/1484.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 293

ған Антверпенде (Бельгия) басылып шығарыл- дықтарға, мысырлықтарға және еуропалықтар-
ған болатын. Оның жиегінен жазуының ұқсасты- ға, ал антикалық жібек жолдары Аристотельге
ғы, стилі және мүддесіне сәйкес негізде Колумб- (б.з.б. 384-322 жж.) және Клавдий Птолемейге
қа тиісті болып саналатын 366 жазба табылды73. (б.з. 100-170 жж.) белгілі болған.

1492 жылдың 21 қазаны – 1 қарашасындағы Гог және Магог, яғни Йаджудж және Мад-
алғашқы саяхат күнделігінде және ары қарай Ко- жудж шекарасындағы шалғай жерлер ортаға-
лумб Жапония мен Қытайдың жетістіктері тура- сырлық еуропалық, араб және парсы географта-
лы жазады, өзінің қорытындысын көргенімен, рына да белгілі еді. Олар мысалы, араб географы
яғни бұл елдер туралы Марко Поло сипаттаула- аль-Идрисидің «Нузхат-әл-муштак фи-хтирак
рынан белгілі болғандармен сәйкестендіре дә- әл-афак» («Аумақтарға сапар шегіп шаршаған-
лелдейді. Бірақ оның атын атамайды. Сондықтан ның алданышы», басқа сөзбен айтқанда «Əлемді
“құрлықтың” жағасындағы аралдар мен қалалар басып өтуді армандағанның ғанибеті») атты 1154
Марко Поло кітабының осы басылымынан жылғы шығармасында және Сицилия королі
алынған атауларды иемденеді, ал жергілікті үн- Роджер үшін құрастырылған 70 беттік оның ег-
дістер күресетін құдіретті билеуші Марко По- жей-тегжейлі әлем картасында толық белгілен-
лодағы Құбылай сияқты “ұлы хан” деп аталады. ген. Басқаша айтқанда, тарихи катаклизмдердің

1514 жылы португалдық кемелер Кантонға, салдарынан ұмытылып кеткен ескілік, әдетте,
яғни Қытайдың оңтүстігіндегі Гуанчжоу қала- жаңадан ашылған ретінде шығып жатады.
сына жетеді. Және сол жерден түрікше “порта- Өкінішке орай, ұлы теңіз саяхатшысы, Мар-
кал” деп аталатын “қытай алмаларын” әкеледі. ко Полоға риза оқырман және Жаңа Əлемге 3 рет
Олардың артынан голландықтар барады, олар- экспедиция жасаған Христофор Колумб, шын-
дан біз осы мағынадағы сөзді апельсин ретінде дығына келгенде, ол Багам аралдары мен Куба-
алдық. Қазіргі атауымен Жібек жолы деп қолда- ны венециялықтың Жапониясы мен Қытайы деп
нылатын транспорт тарамдарының жүйесі бел- санайды, ал Панама мойнағы мен Оңтүстік Аме-
сенді дами түседі. Бірақ бұдан ұзақ уақыт бұрын риканы Үндістан деп ойлайды. Америка абори-
Серика (жібек елі, немесе Қатай) және Сина гендерін әлі күнге дейін индейцтер деп біздің де
(оңтүстік, теңіз маңындағы Қытай) месопотам- атайтынымыз сондықтан.

Марко Поло қыздарының карталары
Американың ашылуының мерейтойлық соның ішінде біздің Марко Полоға тиесілі деп
мейрамдарына байланысты бірінен соң бірі көп- санады.
теген жарияланымдар шығады, олар Христофор 1918 жылы Санкт-Петербургтен Берлинге,
Колумб пен Америго Веспуччидің басымды- ал одан кейін Швецияға эмиграцияланған, әлем
ғымен дауласты және Жаңа Əлемнің ашылуын және орыс картографиясының тарихы туралы ір-
қытай, жапон және т. б. теңіз саяхатшыларына, гелі монографиялар шығарған Лео Багров (Лев

– Biblioteca Colombina de la Catedral de Sevilla (siglo XV).
73 Edwin George Beal Junior. Concerning Marco Polo and Christopher Columbus: The Pipino Version // Journal of

East Asian Libraries, 10, no. 1. 1993:151-160.

294 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

Семенович)74 негізін қалаған «Imago Mundi» Север епископқа тиесілі, онда Пололар Вилионе
журналының 1948 жылғы 5 басылымында Аме- / Милионе сарайын алғанға дейін тұрған бола-
риканы ашу мерейтойларының біріне ол Марко тын.
Поло мұрағатындағы 7 карта туралы таңғалды- Маркиано Росси 1870 жылы 7 қазанда Ита-
рарлық мақала және сонымен қатар осы кар- лиядағы Латинада туған, АҚШ-қа 1889 жылы
таларға тиісті жазбалар туралы жариялаған. келген, Калифорниядағы Санта-Кларда тұрған
Оларды және басқаларды Маркоға қызмет еткен және сол жерде 1948 жылы 13 қазанжа қайтыс
“сириялық капитан және саудагер Сирдомап” болған76. Калифорниядағы Сан-Хоседе 1920
пен Марко Полоның қыздары Фантина, Беллела жылы «A Trip to Mars» – «Марсқа саяхат»77 фан-
және Моретта құрастырған. Бұл құжаттар міне: тастикалық повесін жариялаған. 1933 жылы Ва-
Сирдомаптың картасы мен мәтіні, Беллела шингтондағы АҚШ Конгресінің кітапханасына
Полоның хроникасы, кемесі бар карта, «Pantect» өзінің карталарының бірінің фотокөшірмесін,
картасы, «Pantect» картасының кілті (кейініректе кейін екі картаның түпнұсқасын ұсынды, кітап-
жоғалған), Фантина Полоның 2 картасы, Морет- хана олардың ішінен кемесі бар картаны таң-
то Полоның 2 картасы, Лоренцо Полоның хро- дады. Бұл ретте сарапшы атап өткендей, бұл XIV
никасы және басқа да кейініректегі материалдар. ғасырдағы түпнұсқаның XVII ғасырдағы көшір-
Осы материалдардың иесінің Л. Багровқа жа- месі. Дәл осы карта кітапхана сайтында көру
зылған 1948 жылғы 14 қаңтардағы хатындағы үшін баршаға қолжетімді78.
цитатасында, Амальфи (Салерно, Кампания) те- Кесілген пергамент парақтың мұқаба жағы-
ңіз училищесінің түлегі, адмирал Руджерио Сан- ның сол жағында күркеге ұқсас шырмауық пен
северино оларды Марко Полоның өзінен алған- раушан гүлдермен оралған оюлы сурет бар. Осы
дығын хабарлайды. Кейін оларды Руберт Сансе- сурет бұрын бүкіл бетті алып жатқан болатын:
верино мұрагерлікке алды және ары қарай олар- ол оның қазіргі қырларынан шығып жатыр, ал
ды Калифорнияға адмирал Маркиано Филомено төменде және оң жағынан қырып тасталған, ал
Эмануэле Россидің75 тікелей ұрпағы әкелді. Осы одан кейін жуылған және бәлкім, сол кезде тері
құжаттар коллекциясындағы Сансеверино аты әлі толығымен кеппей тұрғанда аңызбен және
Апулиядағы Сан-Северо коммунасын емес, Сан- картасы бар қалқанмен ауыстырылған болатын.
Северо шіркеуін көрсетеді, ол да неополитандық Сақталып қалған күркенің сол жағында шхуна-

74 Қар.: орысша аудармалары: Багров Лео. История картографии. – М.: Центрполиграф, 2004; Багров Лео.
История русской картографии. – М.: Центрполиграф, 2005.

75 Bagrow Leo. The Maps from the Home Archives of the Descendants of a Friend of Marco Polo // Imago Mundi,
5, 1948: 3-13. Тақырыптың дамуы: Black John. 1) A Note on Three Polo Maps // Felicitation Volumes of South-
east-Asian Studies Presented to His Highness Prince Dhaninivat Kromamun Bidyalabh Bridhyakorn on the Occa-
sion of His Eightieth Birthday, vol. 2, 1965, BE 2508: 348-349, fig. 1-6; 2) Marco Polo Documents Incorporated in
the Felicitation Volumes of Southest Asian Studies // Journal of the Siam Society, vol. 70, parts 1+2, 1982: 13-34.

76 http://www.sf-encyclopedia.com/entry/rossi_marcianus_f;
http://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?132506.

77 https://archive.org/details/triptomars00ross.
78 Бет жағы: http://hdl.loc.gov/loc.gmd/g7800.ct001372r;

сырт жағы: http://hdl.loc.gov/loc.gmd/g7800.ct001372v.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 295

ның сұлбасы көрінеді. Оның астында – моно- Қалқанда мектеп картасына ұқсас контурлы
грамма мен венециялық диалектіде қосымша- карта, бірақ градусты торы да, жел тармақтары
сымен бірге монограмма мен жартылай кетіп мен румбалары да жоқ. Дегенмен, бұл белгілерді
қалған картаға аңыз (курсивпен береміз): “MAR- міндетті деп санамаса да болады.
CO POLO. I. Үндістан мен сарациндердің ай- Есесіне, Малай архипелагының, Үндіқытай,
туынша көршілес аралдар. II. Тартария Каттига- Қытай, Корея, төрт Жапон (Кюсю, Сикоку, Хон-
расы (Қытай Кантоны), Жапония және көршілес сю мен Хоккайдо) аралдары, Сахалин, бес Курил
аралдар. III. Теңіз арыстанының жартыаралы аралдары, Камчатка, онға шақты Алеут аралда-
(Камчатка). IV. Бұғы түбегімен шектесетін, қа- ры, бүкіл Чукотка, бүкіл Аляска және Солтүстік
бырғамен қоршалған Татария (Қытай) провин- Американың батыс жағалауының солтүстік бөлі-
циясынан 1-4 сағатқа [бойлық] кешігетін арал- гі әжептәуір ұқсас сызылған.
дар (Алеут аралдары және Аляска)”. Араб жазуларына ұқсас тұрпайы жазулар
Тазаланған оң жақтағы жартысында – ара- мен қытай иероглифтеріне ұқсас жалған жазулар
сында симметриялы акант жапырақты табақша- көзге бірден түседі.
мен өрнектелген екі найзаның ортасында ге- Картаның сыртқы беті қатты ескірген болып
ральдикалық қалқан. Табақшаның ішінде – Вла- көрінеді, әсіресе, бойлай бүктелген жерінде жә-
димир Николаевич Адриановтың 1907 жылғы не бояуды кетіргеннің іздері бар. Оны алдымен
қарауылды, тұтастай және тежегіші (арретирі- үшке бүктегені көрініп тұр, ішке қарай жоғарғы
мен) бар радиоактивті тұсбағары бар. Цифербла- және астыңқы қырларын бүктей отырып, ал одан
тында бір тіл ғана емес, крест тәрізді катушка: кейін түтікше тәрізді ораған.
шеңбердің қақ ортасындағы тостағаншадан Алайда, картаның мұқабасы мен ішкі жа-
оның қырларына қарай 4 типографиялық тіке- ғындағы суреттер мен мәтіндерде ескіру белгі-
нектері мен мұртшалары бар стрелкалар тартыл- лері кездеспейді, тіпті олардың контурлары ке-
ған; солтүстіктегі тікенектер доғал бұрыштағы лесі жағына анық түскен, ешбір бұзылмаған.
биіктікке қарай қосылған. Көкжиек тұстары Екі жақтағы суреттер мен мәтіндер әртүрлі
көрсетілмеген. Бұл, әрине, карталарда әлдеқайда қаламмен, стилустармен, рейсфедерлермен са-
кейінірек пайда болған төрт сәулелі тұсбағар лынғанын және әр келкі араластырылған сиямен
жұлдызшасы емес. Сондай-ақ, Перегрин лақап салынғандығын байқамай қалу мүмкін емес.
атты Пикардиялық дворян Марикурадан шыққан Кері жағындағы жазбалардың ішінде өзінің
Пьероның (Petrus / Pierre de Maricourt) 360° анықтығымен және әсем ағылшын тілінде карта-
шкалаға бөліктенген қосмагнитті тұсбағарының ны құрастырушының аты мен датасы көрсетіл-
бейнесі де емес. Ол туралы 1269 жылдың 8 та- ген жазу таң қалдырады: Mfr. Marciano F. Rossi
мызында досы рыцарь Фукокурадан шыққан May 10. 1943, мұнда Mfr. = Manufacturer, ешқан-
Сигеруға жазған хатында сипаттаған еді. Сон- дай да Mister “мистер, мырза” емес (Əдеттегі
дай-ақ, бұл сурет Амальфиден шыққан Флавио қысқарту – Mr.), баспадан шығарушы көрсеткен-
Джойдың 1302 жылғы вертикалды түйреуішке дей, яғни: “Шығарушы Маркиано Ф(иломено)
шаншылған магнитті тілге бекітілген 16 румб- Росси”. 10 мамыр 1943 жыл.
тық жеңіл картушкалы жетілдірілген компасы- Осы картаны полимсест деп тануға көрсе-
ның да бейнесі емес еді. тілген бақылаулар жеткілікті, ал құжат – жаңа
заманның қолдан жасалған туындысы. Осыған

296 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

орай тағы бір болжаммен бөлісу керек. Əрине, бұл Софоклға тіркеп қойған жалған
Карталардың аңызында және жазбаларда трагедия «Парфенопейдегідей» («Παρθενοπαῖ-
Марко Полоның карталарын құрастыруда Biaxio ος») Гераклеялық Дионисийдің акроөлеңдері се-
Sirdomap / Sirdumap атты сириялық қатысқан кілді соншалықты асқан ғажап емес еді. Понти-
деп айтылады. лік Гераклид бұл трагедияның авторы Софокл
Biaxio есімі италияндық Biagioмен салыс- деп сенді және Дионисидің өзіне оның сол жал-
тырылған, бірақ бұл тіркес толығымен түсінді- ған пьесаларының шынайылығын дәлелдеген.
рілмеген. Және мұның себебі мынада болуы Лаэрттық Диогенге сәйкес («Танымал фило-
мүмкін: бұл күрделі есім – ең алдыңғы жерге софтардың өмірі, нақыл сөздері мен ғақлиясы» 5
шығарылған кілт, фантаст жазушының жалған к. 92-93), Дионисий өзінің авторлығының дәлелі
қолжазбасының кілті, немесе басқа бір тапқыр ретінде әдейі ойдан құрастырылған екі акроөлең
жазушы-фантасттың таңқалдырарлық алдауы, береді: трагедияның алғашқы жолдарының бас
ол Американың ашылу мерейтойынан пайда әріптері Дионисий ғашық болған Панкалдың
көрмекші еді немесе аңқау ғалымдарды оның есімін құраған, ал екінші акроөлеңнің алғашқы
атынан алдап соқпақшы еді. әріптері – мысқылдаған диалог болды:

– Кәрі маймылдарға қақпан жоқ.
– Оларға да бар: мерзім бер, қақпанға түседі.

Ал содан кейін былай қосты: “Ұялмайсың ба, Гераклид, сен әріптерді бірге қосуды да ұмыт-
қансың ба?”

Біздің фальсификатордың кілті жеңілше құрастырылған:

Biaxio Sirdomap / Sirdumap =

Be [BI:] An eXpert In all [Ɔːl], SIR, to DO / [DU:] a MAP =

Be an expert in all things, Sir, to do a map.

Мырза, картаны жасау үшін барлығында сарапшы болыңыз.

Маркиано Россидің сенсациялық коллек- торлық диссертация қорғалды, Чикагода жалға-
циясының арқасында Лео Багровтың «Imago сы ретінде оның тарихи құндылығын айқындай
Mundi» журналы мен оның негізін қалаушылар түсетін қомақты монография жарияланды79.
әлемге танылды. Ал Лео Багровтың өзі картография бойынша
Оның мақалаларының нөмірлері басқаларға маңызды еңбектерінде өзінің әлемді дүр сілкін-
қарағанда табыстырақ сатылады, ал осы 11 бет- дірген жаңалығы туралы атамайды да. Және
тік мақаланың көшірмесі де әлі күнге дейін үндемеуінің себебі, аңғарғанымыздай, өзі жа-
айрықша сатылады. риялаған карталар мен жазбалардың жалған-
Осы материалдар бойынша әртүрлі елдерде дығын білгендігінен.
жағымды ғылыми мақалалар аз жазылған жоқ, Яғни, бизнес – бөлек, ғылым – бөлек деген-
ал Торонтодағы Өнер институтында тіпті док- дей.

79 Olshin B. Benjamin. 1) A sea discovered: pre-Columbian conceptions and depictions of the Atlantic Ocean. –
University of Toronto, 1994; 2) The Mysteries of the Marco Polo Maps. – Chicago, London: University of Chicago
Press, 2014.

А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ 297

Қорытындыда келешекке көз тастайық. сы басқанша, яғни, Поль Пеллионың шығарма-
Орыс тіліндегі аудармасын Иван Павлович Ми- шыл түсініктемелерімен толықтырылған бірінші
наев орындап және түсініктемесін берген, Васи- басылымдар мен барлық дерлік қолжазбаларды
лий Владимирович Бартольд, Константин Ильич есепке ала отырып аударылған жоғарыда айтыл-
Кунин және Иосиф Петрович Магидовичтің ған Артур Кристофер Моулдың жиынтық ағыл-
түсініктемелерімен толықтырылған және оған шын аудармасын есепке алмағанда, өз құн-
біздің зерттеушілер сүйенетін, бірнеше рет қай- ылығын жоғалта қоймас. Ендеше, осындай қиын
та-қайта баспадан шыққан Марко Полоның кіта- еңбекті қолға алған адам күрішті күрмектен абы-
бы сөзсіз тамаша. Сірә, оның орнын басқа жаңа- роймен бөліп алады деген үміттеміз.

Поло жанұясының жəне олардың ізашардарының маршруттарының картасын жасаған кез-
де біз Базаралы Тоқтарұлы Қожахметовтың Еуразияның қазақша контурлық картасын пай-
даландық. Мен оның бастапқы материалы мен кеңесі үшін, сондай-ақ Түгелбай Бекбергенұлы Бек-
бергенов əріптесіміздің пайдалы кеңестері үшін шын жүректен ризамын.

298 А. Н. ГАРКАВЕЦ. МАРКО ПОЛО МИЛЛИОН ЖƏНЕ ОНЫҢ КІТАБЫ

МАЗМҰНЫ 3
33
И. П. Магидович. Марко Поло кітабын жариялаушының кіріспе мақаласы 33
МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ КІТАБЫ
АЛҒЫ СӨЗ 33

І Тарау. Əлемнің әралуандығы туралы кітабының кіріспесі осы жерден басталады 34
35
ІІ Тарау. Никколо мен Маттеоның Константинопольден әлемді шарлауға шыққаны туралы 36
ІІІ Тарау. Никколо мен Маттеоның Судактан [Солдайядан] жолға шыққаны туралы 37
ІV Тарау. Ағайындылар шөл даладан өтіп, Бұхараға келгені туралы 37
V Тарау. Ағайындылар ұлы ханға келген елшіні кездестіргені туралы
VI Тарау. Екі ағайындының ұлы ханға барғаны туралы 38
VII Тарау. Ұлы хан ағайындылардан христиандардың немен айналысатыны 38
39
жайында сұрағаны туралы 39
VIII Тарау. Ұлы хан ағайындыларды Рим апостолына [Рим папасына] елші ретінде жібергені туралы 40
ІХ Тарау. Ұлы хан ағайындыларға бұйрықтар жазылған алтын пайзасын бергені туралы 41
Х Тарау. Ағайындылардың Акра [Акка] қаласына келгені туралы 41
ХІ Тарау. Ағайындылар Никколоның ұлы Маркомен бірге Венециядан ұлы ханға аттанғаны туралы 42
ХІІ Тарау. Ағайындылардың Рим апостолына барғаны туралы 43
ХІІІ Тарау. Ағайындылар ұлы хан тұратын Клеменфуға келгені туралы 43
ХІV Тарау. Екі ағайынды мен Марконың жиһан кезгені туралы 44
ХV Тарау. Ағайындылар Акра [Акка] қаласынан шығып, ұлы ханды Сарайдан тапқаны туралы 45
ХVI Тарау. Ұлы хан Марконы өзінің елшісі ретінде жібергені туралы 46
ХVІI Тарау. Марко елшіліктен оралып, ұлы ханға көрген-білгенін баяндағаны туралы
ХVІІІ Тарау. Никколо мен Маттео Маркомен бірге ұлы ханнан демалыс сұрағаны туралы 49
ХІХ Тарау. Бұл жерде Никколо, Маттео және Марко ұлы ханнан кеткені туралы айтылады
49
І КІТАП 49
50
ХХ Тарау. Мұнда Кіші Армения сипатталады 52
ХХІ Тарау. Мұнда Түркімения [Түркия] сипатталады 54
ХХІІ Тарау. Мұнда Ұлы Армения сипатталады 56
ХХІІІ Тарау. Мұнда Гүржі патшалары мен олардың істері сипатталады 58
ХХІV Тарау. Мұнда Мосул сипатталады 59
ХХV Тарау. Мұнда үлкен Бодак [Бағдад] қаласын қалай алғаны туралы баяндалады
ХХVІ Тарау. Мұнда Торис [Тебриз] атты айбынды қала туралы сипатталады
ХХVІІ Тарау. Бағдаттағы ғаламат таңғажайып һәм тау жайында

МАРКО ПОЛО. ƏЛЕМНІҢ ƏРАЛУАНДЫҒЫ ТУРАЛЫ КІТАП 299