การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อ

การบ าบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงอำพล บุญเพียร

2 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงการบ าบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงผู้เขียน อำพล บุญเพียรISBN 978-616-630-670-5พิมพ์ครั้งที่ 1 มกราคม 2569จำนวนพิมพ์ 100 เล่มข้อมูลทางบรรณานุกรมของหอสมุดแห่งชาติอําพล บุญเพียร.การบําบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง.-- นนทบุรี : คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก, 2569.293 หน้า.1. การแพทย์แผนไทย. I. ชื่อเรื่อง.610.9593ISBN 978-616-630-670-5จัดพิมพ์โดย อำพล บุญเพียรวิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก 56 หมู่ 1 ต.ราษฏร์นิยม อ.ไทรน้อย จ. นนทบุรี 11150 โทรศัพท์ 0903648886 อีเมล[email protected]ออกแบบและ บริษัท ดีเซมเบอรี่ จำกัด (สำนักพิมพ์คำนำ)พิมพ์ที่ 248/7 ซอยมิตตคาม ถนนสามเสน แขวงวชิรพยาบาล เขตดุสิต กรุงเทพ 10300โทรศัพท์ 02-8845933-4 โทรศัพท์มือถือ 085-997-7220อีเมล [email protected]ราคา 450 บาทลิขสิทธิ์เป็นของผู้แต่ง ห้ามลอกเลียนแบบไม่ว่าส่วนหนึ่งส่วนใดของหนังสือเล่มนี้ นอกจากได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษรเท่านั้น

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 3ค าน าหนังสือเล่มนี้ ได้เรียบเรียงองค์ความรู้การแพทย์แผนไทยขั้นสูงในการรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อ เหมาะสำหรับนักศึกษาแพทย์แผนไทย ผู้ที่กำลังศึกษาแพทย์แผนไทยหรือแพทย์แผนไทยที่มีความต้องการศึกษาต่อยอดความรู้สู่การปฏิบัติจริง ทั้งนี้ ผู้อ่านควรมีพื้นฐานด้านทฤษฎี หลักการแพทย์แผนไทยเป็นอย่างดี โดยเนื้อหาในหนังสือประกอบไปด้วยหัวข้อต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์ต่อการรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทย คือ ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับกล้ามเนื้อลาย ความเจ็บปวด การซักประวัติตรวจร่างกาย การวินิจฉัยโรค การรักษาด้วยยาสมุนไพร การรักษาด้วยการนวด การรักษาด้วยหัตถการ ตลอดจนศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง ในกรณีศึกษาและนวัตกรรมรักษาอาการปวดของศาสตร์การแพทย์แผนไทย เพื่อให้ผู้อ่านสามารถนำไปปฏิบัติหรือสามารถนำไปใช้เป็นหนังสืออ่านนอกเวลาของนักศึกษาแพทย์แผนไทยการเรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ ผู้เขียนได้เสนอทัศนะมุมมองจากประสบการณ์ในการรักษาผู้ป่วยที่มีอาการปวดกล้ามเนื้อ และความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยที่ได้รับถ่ายทอดจากบรรดาอาจารย์แพทย์แผนไทยไว้ด้วย เพื่อให้ผู้อ่านได้เข้าใจและสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการรักษาโรคได้อย่างเหมาะสม นอกจากนั้นยังได้สอดแทรกผลงานวิจัยทางการแพทย์แผนไทย และงานวิจัยที่เกี่ยวกับการรักษาอาการเจ็บปวดด้วยเวชศาสตร์ของแพทย์แผนไทยไว้ด้วยเพื่อความทันสมัย และชัดเจนเชิงวิชาการโดยการเรียบเรียงหนังสือเล่มนี้มุ่งหวังให้เกิดประโยชน์แก่ แพทย์แผนไทย นักศึกษาแพทย์แผนไทย ตลอดจนผู้ที่กำลังศึกษาแพทย์แผนไทย ที่ต้องการศึกษาเพิ่มเติมเกี่ยวกับศาสตร์แพทย์แผนไทยในการรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อคุณงามความดีอันใดที่เกิดจากหนังสือเล่มนี้ ขออุทิศให้กับบูรพาจารย์ผู้สั่งสอน อบรมประสิทธิ์ ประสาทวิชาความรู้แพทย์แผนไทยให้แก่ข้าพเจ้า ตลอดจนนักวิชาการทุกท่านที่ได้รับการอ้างอิงอยู่ในหนังสือเล่มนี้ อย่างไรก็ตามขอน้อมรับคำติชม ข้อโต้แย้งต่าง ๆในมุมมองที่แตกต่างกัน เพื่อจะนำไปใช้ในการปรับปรุงแก้ไขในโอกาสต่อไป อำพล บุญเพียรตุลาคม 2568

4 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงสารบัญคำนำ............................................................................................................................3สารบัญ........................... ..............................................................................................4บทที่ 1 กล้ามเนื้อลาย........................................................................................9บทนำ..........................................................................................................111.1 โครงสร้างทางกายวิภาค......................................................................121.2 คุณสมบัติของกล้ามเนื้อ......................................................................151.3 การเรียกชื่อกล้ามเนื้อ..........................................................................161.4 กล้ามเนื้อที่สำคัญ................................................................................181.5 ระบบประสาท.....................................................................................241.6 การเผาผลาญ......................................................................................27บทสรุป........................................................................................................29อ้างอิง..........................................................................................................30บทที่ 2 ความเจ็บปวด .....................................................................................33บทนำ..........................................................................................................352.1 คำนิยามและประเภท..........................................................................362.2 กลไกการเกิดความเจ็บปวด.................................................................372.3 ทฤษฎีความเจ็บปวด...........................................................................392.4 ความเจ็บปวดกับทฤษฎีการแพทย์แผนไทย.........................................412.5 ผลกระทบจากความเจ็บปวด...............................................................442.6 การประเมินความเจ็บปวด..................................................................46บทสรุป........................................................................................................51อ้างอิง..........................................................................................................52

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 5บทที่ 3 การซักประวัติ......................................................................................57บทนำ..........................................................................................................593.1 ประวัติทั่วไป........................................................................................603.2 ประวัติเจ็บป่วยปัจจุบัน.......................................................................633.3 ประวัติการเจ็บป่วยในอดีต..................................................................683.4 ประวัติส่วนตัว.....................................................................................713.5 ประวัติการเจ็บป่วยครอบครัว.............................................................733.6 ประวัติประจำเดือน.............................................................................74บทสรุป........................................................................................................76อ้างอิง..........................................................................................................77บทที่ 4 การตรวจร่างกาย.................................................................................79บทนำ..........................................................................................................814.1 การตรวจสัญญาณชีพ..........................................................................824.2 การตรวจทั่วไปทางการแพทย์แผนไทย................................................854.3 การตรวจโดยใช้การดู..........................................................................904.4 การตรวจโดยใช้การคลำ......................................................................914.5 การตรวจการเคลื่อนไหว.....................................................................934.6 การตรวจอื่น ๆ....................................................................................96บทสรุป........................................................................................................99อ้างอิง........................................................................................................100บทที่ 5 การวินิจฉัย........................................................................................105บทนำ........................................................................................................1075.1 การวินิจฉัยโรคตามสมุฏฐานธาตุ.......................................................1075.2 โรคที่เกี่ยวข้องกับระบบกล้ามเนื้อ.....................................................1115.3 โรคที่เกี่ยวข้องกับระบบข้อต่อ...........................................................1155.4 โรคที่เกี่ยวข้องกับระบบประสาท.......................................................1185.5 โรคที่เกี่ยวข้องกับระบบการไหลเวียน................................................1225.6 การส่งต่อ..........................................................................................125บทสรุป......................................................................................................127อ้างอิง........................................................................................................128

6 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงบทที่ 6 การรักษาด้วยยาสมุนไพร...................................................................131บทนำ........................................................................................................1336.1 กลุ่มยาเถาวัลย์เปรียง........................................................................1346.2 กลุ่มยาโคคลาน.................................................................................1366.3 กลุ่มยากัญชา....................................................................................1376.4 กลุ่มยาขับลมในเส้น ..........................................................................1406.5 กลุ่มยาแก้กษัย..................................................................................1416.6 กลุ่มยาใช้ภายนอก............................................................................143บทสรุป......................................................................................................147อ้างอิง........................................................................................................148บทที่ 7 การรักษาด้วยการนวด.......................................................................153บทนำ........................................................................................................1557.1 เส้นประธานสิบ.................................................................................1567.2 จุดและแนวเส้น.................................................................................1587.3 ลักษณะการนวด...............................................................................1607.4 การนวดรักษาอาการโรคที่พบบ่อย....................................................1627.5 ประโยชน์ของการนวด.......................................................................1767.6 ข้อห้าม-ข้อควรระวัง..........................................................................177บทสรุป......................................................................................................179อ้างอิง........................................................................................................180บทที่ 8 การรักษาด้วยหัตถการ.......................................................................183บทนำ........................................................................................................1858.1 การประคบสมุนไพร..........................................................................1858.2 การอบสมุนไพร.................................................................................1898.3 การพอกสมุนไพร..............................................................................1928.4 การกักน้ำมัน.....................................................................................1948.5 การสักยา..........................................................................................1968.6 การเผายา..........................................................................................198บทสรุป......................................................................................................201อ้างอิง........................................................................................................202

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 7บทที่ 9 กรณีศึกษาและการประยุกต์ใช้............................................................207บทนำ........................................................................................................2099.1 กรณีศึกษาเถาวัลย์เปรียง...................................................................2099.2 กรณีศึกษายานวดสมุนไพร................................................................2129.3 กรณีศึกษาการนวดไทย.....................................................................2159.4 การประยุกต์ใช้สำหรับการป้องกันอาการปวดประจำเดือน................2189.5 การประยุกต์ใช้หัตถการสักยา...........................................................222บทสรุป......................................................................................................225อ้างอิง........................................................................................................226บทที่ 10 นวัตกรรมรักษาอาการปวด...............................................................233บทนำ........................................................................................................23510.1 เจลฟิล์มกระดูกไก่ดำ.........................................................................23510.2 เก้าอี้กดจุด........................................................................................23910.3 หมอนหนุนกะลา...............................................................................24210.4 ลูกประคบสมุนไพรหินสปา...............................................................24610.5 สไลม์พอกเข่า....................................................................................249บทสรุป......................................................................................................252อ้างอิง........................................................................................................253บรรณานุกรม.................................................................................................257ภาคผนวก......................................................................................................283แบบบันทึกข้อมูลผู้ป่วย..............................................................................283ดัชนีค้นคำ (INDEX).......................................................................................289ประวัติผู้เขียน ................................................................................................289

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 9กล้ามเนื้อลาย

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 11บทที่ 1กล้ามเนื้อลายบทน ากล้ามเนื้อลาย ในทางการแพทย์แผนไทยเรียกว่า มังสัง มีลักษณะเป็นมัด เป็นลำเกาะอยู่บนกระดูกตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย จัดอยู่ในหมวดหมู่ของปถวีธาตุ มีลักษณะเป็นโครงสร้างแข็งแรงสามารถจับต้องได้ ทำหน้าที่เป็นโครงร่างสำคัญที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวในอิริยาบถต่าง ๆ ช่วยให้เราสามารถดำเนินกิจวัตรประจำวันได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมีบทบาทสำคัญอีกหลายประการที่ส่งผลต่อสุขภาวะโดยรวมของร่างกาย ไม่ว่าจะเป็นการสร้างความแข็งแรงและมั่นคงให้กับโครงสร้างร่างกายการช่วยพยุงข้อต่อ การควบคุม และรักษาอุณหภูมิของร่างกายให้คงที่อยุ่เสมอ ไปจนถึงการสนับสนุนกระบวนการที่สำคัญต่อชีวิต เช่น การหายใจ และการไหลเวียนโลหิตการมีกล้ามเนื้อที่แข็งแรงและสามารถทำงานได้อย่างสมบูรณ์นั้นถือเป็นพื้นฐานสำคัญของการมีสุขภาพที่ดีช่วยลดความเสี่ยงของปัญหาสุขภาพมากมาย โดยเฉพาะกลุ่มอาการปวดกล้ามเนื้อ อาการปวดข้อ และปัญหาการทรงตัว ดังนั้น การมีความเข้าใจเกี่ยวกับลักษณะทางกายวิภาค สรีรวิทยา และการทำงานของกล้ามเนื้อ จึงเป็นหัวใจสำคัญที่จะช่วยให้แพทย์แผนไทยสามารถทำการตรวจประเมิน วินิจฉัย และวางแผนการรักษาโรคที่เกี่ยวกับอาการปวดกล้ามเนื้อได้อย่างแม่นยำและมีประสิทธิภาพเนื้อหาในบทนี้จึงมุ่งเน้นที่จะทบทวนองค์ความรู้พื้นฐานที่จำเป็นด้านกายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยา โดยเฉพาะในประเด็นที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับอาการปวดกล้ามเนื้อเพื่อสร้างความเข้าใจถึงธรรมชาติ โครงสร้าง และกลไกการทำงานของกล้ามเนื้อตามหลักวิทยาศาสตร์การแพทย์แผนปัจจุบันเป็นเบื้องต้น โดยจะเน้นเนื้อหาไปที่กล้ามเนื้อลายเป็นหลัก เนื่องจากเป็นกลุ่มกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับอาการปวดที่พบบ่อยที่สุดในทางคลินิก ซึ่งผู้ป่วยมักมาขอรับการรักษาด้วยอาการต่าง ๆ เช่น โรคลมปลายปัตคาตโรคลมลำบอง โรคยอก โรคคอตกหมอน ส่วนใหญ่มักมีสาเหตุมาจากอิริยาบถที่ไม่ถูกต้องและพฤติกรรมการใช้ชีวิตประจำวัน โดยรายละเอียดจะเป็นการสรุปและสังเคราะห์องค์ความรู้ทางกายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยาแผนปัจจุบันที่สำคัญ พร้อมทั้งนำเสนอทัศนะและมุมมองของผู้เขียนในการเชื่อมโยงองค์ความรู้เข้ากับหลักการของแพทย์แผนไทย

12 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงเพื่อให้เห็นภาพความสอดคล้องและความแตกต่างในแง่มุมต่าง ๆ การมีความรู้ความเข้าใจที่ถ่องแท้ในทั้งสองศาสตร์นี้ จะเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้แพทย์แผนไทยสามารถวิเคราะห์โครงสร้าง บทบาทหน้าที่ และกลไกการทำงานของกล้ามเนื้อได้อย่างเป็นระบบ ซึ่งจะนำไปสู่การวินิจฉัยที่ถูกต้อง การเลือกใช้หัตถการและตำรับยาเพื่อการบำบัดบรรเทาอาการปวดได้อย่างเหมาะสมกับพยาธิสภาพและสภาวะของผู้ป่วยแต่ละรายต่อไป1.1 โครงสร้างทางกายวิภาคร่างกายมนุษย์ประกอบด้วยกล้ามเนื้อประมาณ 792 มัด แบ่งออกเป็นกล้ามเนื้อที่สามารถควบคุมได้ด้วยระบบประสาทสั่งการ 696 มัด และกล้ามเนื้ออยู่นอกระบบประสาทสั่งการ 96 มัด โดยปลายทั้งสองข้างของมัดกล้ามเนื้อจะมีลักษณะเป็นเอ็นที่ยึดติดระหว่างกระดูกและกล้ามเนื้อ1โครงสร้างภายในของกล้ามเนื้อลายมีลักษณะที่มีความซับซ้อนและจัดเรียงอย่างเป็นระบบ ประกอบไปด้วยองค์ประกอบหลายชั้นซ้อนกัน ดังนี้1.1.1 กล้ามเนื้อแต่ละมัด กล้ามเนื้อแต่ละมัด ประกอบไปด้วย กลุ่มมัดกล้ามเนื้อ (muscle fascicle)จำนวนหลายกลุ่มรวมตัวกัน และถูกห่อหุ้มด้วยเนื้อเยื่อเกี่ยวกัน (epimysium) ไว้เป็นมัด ๆ1.1.2 muscle fascicleภายใน muscle fascicleแต่ละกลุ่ม ประกอบไปด้วย เซลล์กล้ามเนื้อ (muscle fiber) ที่มีลักษณะเป็นรูปทรงกระบอกวางเรียงตัวลักษณะขนานกันจำนวนหลายเซลล์ 1.1.3 muscle fibermuscle fiber แต่ละเซลล์ประกอบไปด้วยโครงสร้างที่เรียกว่าไมโอไฟบริล(myofibril)1.1.4 myofibrilmyofibrilแต่ละอันประกอบไปด้วยโครงสร้างขนาดเล็กที่เรียกว่า ไมโอฟิลาเมนต์(myofilament) จำนวนมาก ซึ่งถือเป็นโครงสร้างของกล้ามเนื้อที่เล็กที่สุด

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 131.1.5 myofilamentmyofilament ประกอบด้วยโปรตีน 2 ชนิด คือ ชนิดที่มีลักษณะเป็นเส้นหนาทึบเรียกว่า เส้นใยไมโอซิน (myosin filament) ส่วนชนิดที่มีลักษณะเป็นเส้นบางเรียกว่า เส้นใยแอคติน (actin filament) มีการเรียงตัวสลับกันทำให้เกิดสีเข้มสลับกับสีจางจนเกิดลายตามขวางของกล้ามเนื้อ จึงเรียกว่า กล้ามเนื้อลาย2-31) แถบสีเข้ม เรียกว่า A-band (anisotropic band) ประกอบไปด้วยโปรตีนกล้ามเนื้อทั้งชนิดที่เป็น myosin filament และชนิดที่เป็น actin filamentใน A-band จะมีแถบสีจางอยู่เรียกว่า H-zone (Helle zone) ตรงกลาง H-zoneมีเส้นทึบเรียกว่า M-line (middle line)2) แถบสีจาง เรียกว่า I-band (isotropic band) ประกอบไปด้วย actin filament เพียงอย่างเดียว โดยกึ่งกลางของ I-band จะมีเส้นทึบ เรียกว่า Z-line (zwischenscheibe line) ระยะจาก Z-line หนึ่งไปถึงอีกเส้นหนึ่งเรียกว่า 1 ซาร์โคเมียร์(sarcomere)1, 4-5(ภาพที่ 1.1)ภาพที่ 1.1 แสดงลักษณะโครงสร้างของเซลล์กล้ามเนื้อลายหมายเหตุ.สร้างภาพโดนใช้โปรแกรม Microsoft Bing Designer โดยสร้างจากข้อความคำสั่ง (prompt): Striated muscle diagram. Label muscle fascicle, muscle fiber, myofibril (myosin filament, and actin filament).

14 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง1.1.6 โปรตีนกล้ามเนื้อ โปรตีนกล้ามเนื้อ เป็นส่วนประกอบหลักของเส้นใยกล้ามเนื้อ มีบทบาทที่สำคัญในการหดตัวของกล้ามเนื้อ แบ่งออกเป็นสองประเภทหลัก ดังนี้1) myosin filament ประกอบด้วย สายพอลิเพปไทด์สองชนิดพันกันเป็นเกลียว คือ สายหนัก (heavy polypeptide chain) ตอนปลายแยกออกจากกันและขดเป็นรูปวงกลมซึ่งถือว่าเป็นส่วนหัว โดยจะมีสายเบา (light polypeptide chain)เป็นส่วนประกอบ โดยในส่วนของหัว myosin จะเป็นบริเวณที่จับกับ actin ในขณะหดตัวส่วนใยโปรตีนชนิด light polypeptide chain สามารถสลายพลังงานอะดีโนซีนไตรฟอสเฟต (adenosine triphosphate; ATP) ได้2) actin filament ประกอบไปด้วย โปรตีนที่สำคัญ 3 ชนิด คือ2.1) แอคติน (actin) ถ้าอยู่ตามลำพังจะมีลักษณะเป็นก้อนกลมเกาะอยู่กับ ATP แต่ถ้ามีเกลือบางชนิดอยู่ด้วยจะรวมกันเป็นเส้นเรียกว่า F-action 2.2) โทรโปไมโอซิน (tropomyosin) ทำหน้าที่ควบคุมการหดตัวเป็นโปรตีนสองเส้นพันเป็นเกลียวอยู่รอบ actin ฝังอยู่ในร่องของ F-action2.3) โทรโปนิน (troponin) มีลักษณะกลมเกาะอยู่กับ tropomyosin เป็นช่วง ๆ มี 3 หน่วย คือ troponin c เป็นหน่วยย่อยที่จะรวมตัวกับแคลเซียม troponin t รวมตัวกับ tropomyosin และ troponin i ทำหน้าที่ยับยั้งการทำปฏิกิริยาระหว่าง actin และ myosin6-7ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า ตามแนวคิดและทฤษฎีของศาสตร์การแพทย์แผนไทย โครงสร้างของกล้ามเนื้อถูกเปรียบได้กับปถวีธาตุ ซึ่งมีลักษณะเป็นของแข็ง ได้แก่ กระดูก กล้ามเนื้อ เส้นเอ็น โครงสร้างอื่น ๆ ในร่างกาย กล้ามเนื้อมีการจัดเรียงตัวอย่างซับซ้อนเพื่อให้สามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยมีหน้าที่หลักในการเคลื่อนไหวและรักษาสมดุลของร่างกาย โครงสร้างเหล่านี้ต้องพึ่งพาการหล่อเลี้ยงและพลังงานจากธาตุอื่น ๆ เพื่อการทำงานที่ราบรื่น ดังต่อไปนี้อาโปธาตุ เป็นส่วนที่ช่วยหล่อเลี้ยงกล้ามเนื้อ ทำให้กล้ามเนื้อมีความยืดหยุ่นและชุ่มชื้น ทำหน้าที่เกี่ยวกับการไหลเวียนของโลหิตในร่างกาย นำสารอาหารและออกซิเจนมาหล่อเลี้ยงกล้ามเนื้อ ช่วยซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่เสียหาย และขจัดของเสียออกจากเซลล์กล้ามเนื้อ หากการทำงานของอาโปธาตุไม่สมดุล อาจทำให้มีปัญหาในการไหลเวียนโลหิต กล้ามเนื้ออาจอ่อนแรง แข็งเกร็ง หรือเกิดการอักเสบได้

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 15วาโยธาตุ เป็นตัวแทนของการเคลื่อนไหวและระบบประสาทสั่งการ ทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการส่งคำสั่งจากสมองไปยังกล้ามเนื้อ เพื่อให้เกิดการหดตัวและคลายตัวของกล้ามเนื้อ หากวาโยธาตุทำงานผิดปกติ เช่น มีความไม่สมดุลในระบบประสาท อาจทำให้เกิดการกระตุก อ่อนแรง หรือกล้ามเนื้อไม่ตอบสนองต่อคำสั่งของสมองเตโชธาตุ ถือเป็นพลังงานที่จำเป็นต่อการทำงานของกล้ามเนื้อในระดับเซลล์ในร่างกายมีการผลิตพลังงานจากกระบวนการเผาผลาญสารอาหารใน mitochondrion ซึ่งเตโชธาตุทำหน้าที่ในการเป็นพลังงานให้กล้ามเนื้อหดตัวและคลายตัวได้อย่างมีประสิทธิภาพ หากพลังงานไม่เพียงพอ การทำงานของกล้ามเนื้อจะอ่อนแรงหรืออาจเกิดอาการเหนื่อยล้าง่ายการทำงานร่วมกันของทั้ง ปถวีธาตุ อาโปธาตุ วาโยธาตุ และเตโชธาตุช่วยให้ระบบกล้ามเนื้อสามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ หากธาตุใดธาตุหนึ่งเสียสมดุลอาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพที่เกี่ยวข้องกับกล้ามเนื้อ เช่น ปวดเมื่อย อักเสบ อ่อนแรงการรักษาในศาสตร์การแพทย์แผนไทยจึงเน้นการปรับสมดุลของธาตุเหล่านี้ให้เหมาะสม1.2 คุณสมบัติของกล้ามเนื้อกล้ามเนื้อในร่างกายของมนุษย์มีจำนวนมาก ถือเป็นส่วนประกอบหลักของร่างกายและมีบทบาทหน้าที่สำคัญในการรักษาสุขภาพและความสมดุลของร่างกาย เพื่อให้เข้าใจเกี่ยวกับลักษณะและคุณสมบัติของกล้ามเนื้อต่าง ๆ ในร่างกายมนุษย์ จึงมีการแบ่งกล้ามเนื้อเป็น 3ชนิดหลัก ได้แก่ กล้ามเนื้อลาย กล้ามเนื้อเรียบ และกล้ามเนื้อหัวใจซึ่งกล้ามเนื้อทั้งสามชนิดนี้มีคุณสมบัติที่เหมือนกันอย่างน้อย 4 ประการ ดังนี้ 1.2.1 การตอบสนอง การตอบสนอง (irritability) คือ ความสามารถในการรับรู้จากสิ่งเร้าที่มากระตุ้นและตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่มากระตุ้นตามการสั่งงานของระบบประสาทได้1.2.2 การหดตัว การหดตัว (contractility) คือ ความสามารถในการหดตัวเพื่อให้เกิดการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อหรือการเคลื่อนไหวของจุดเกาะต้น-จุดเกาะปลายของกล้ามเนื้อได้

16 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง1.2.3 การยืดตัว การยืดตัว (extensibility) คือ ความสามารถขยายตัว ยืดตัวออกของกล้ามเนื้อในระดับหนึ่งเพื่อป้องกันการฉีกขาดจากการถูกยืดหรือถูกดึง1.2.4 การยืดหยุ่น การยืดหยุ่น (elasticity) คือ ความสามารถในการกลับคืนสู่สภาพเดิมของกล้ามเนื้อ ภายหลังการยืดตัวและหดตัวของกล้ามเนื้อคุณสมบัติต่าง ๆ เหล่านี้ หากคุณสมบัติใดคุณสมบัติหนึ่งของกล้ามเนื้อมีการทำงานได้ไม่สมบูรณ์อาจจะเป็นเหตุที่ทำให้เกิดอาการหรือโรคอื่น ๆ ตามมาได้8-9ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า แพทย์แผนไทยจำเป็นต้องทราบคุณสมบัติของกล้ามเนื้อ เนื่องจากกล้ามเนื้อเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ส่งผลโดยตรงต่อการเคลื่อนไหวและการทำงานของร่างกายมนุษย์ อีกทั้งอาการปวดกล้ามเนื้อเป็นโรคที่พบได้บ่อยในลำดับต้น ๆ ของการรักษาทางการแพทย์แผนไทย ซึ่งผู้ป่วยที่มีอาการปวดมีความนิยมอย่างสูง เมื่อพิจารณาความสอดคล้องระหว่างคุณสมบัติของกล้ามเนื้อกับทฤษฎีการแพทย์แผนไทย สามารถเปรียบเทียบการตอบสนองกับการทำงานของธาตุลมการหดตัวกับการทำงานของธาตุไฟ การยืดตัวเป็นลักษณะของธาตุดิน และการยืดหยุ่นเป็นลักษณะของธาตุน้ำ การเข้าใจความสอดคล้องนี้จะช่วยให้สามารถวินิจฉัย และบำบัดอาการผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับกล้ามเนื้อได้อย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้การทราบคุณสมบัติกล้ามเนื้อยังช่วยให้แพทย์แผนไทยสามารถเลือกการบำบัดได้อย่างเหมาะสม ทั้งการนวด การประคบสมุนไพร หรือหัตถการอื่น ๆ ได้เหมาะสมกับลักษณะอาการและสภาพร่างกายของผู้ป่วยมากยิ่งขึ้น1.3 การเรียกชื่อกล้ามเนื้อการเรียกชื่อกล้ามเนื้อลาย มีหลักในการเรียกชื่อหลายวิธีทั้งการเรียกชื่อที่เกี่ยวข้องกับตำแหน่งที่ตั้งของกล้ามเนื้อ ลักษณะทางกายภาพของกล้ามเนื้อ และบางครั้งอาจมีการตั้งชื่อตามชื่อของบุคคลที่ค้นพบกล้ามเนื้อนั้น โดยชื่อส่วนมากที่ใช้กันจะเป็นรากศัพท์ที่มาจากภาษาละติน (Latin) และบางครั้งก็อาจมีการใช้ภาษาอังกฤษด้วยโดยมีหลักการเรียกชื่อดังต่อไปนี้

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 171.3.1 ตามตา แหน่งที่กลา้มเน้ือต้ังอยู่1) บริเวณหน้าท้อง ตัวอย่าง abdominis2) บริเวณกระดูกซี่โครง ตัวอย่าง intercostal3) บริเวณกระดูก temporal ตัวอย่าง temporalis4) บริเวณต้นแขน ตัวอย่าง brachialis5) บริเวณกระดูกหน้าแข้ง ตัวอย่าง tibialis 1.3.2 ตามลักษณะการเรียงตัวของใยกล้ามเนื้อ1) เส้นใยกล้ามเนื้อเรียงตัวในแนวตรง ตัวอย่าง rectus abdominis2) เส้นใยกล้ามเนื้อเรียงตัวในแนวขวาง ตัวอย่าง transversus abdominis3) เส้นใยกล้ามเนื้อเรียงตัวในแนวเฉียง ตัวอย่าง abdominal oblique1.3.3 ตามหน้าที่การท างานของกล้ามเนื้อ1) กล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่งอข้อต่อ ตัวอย่าง flexor carpi radialis2) กล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่เหยียดข้อต่อ ตัวอย่าง extensor digitorum3) กล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่กางออก ตัวอย่าง adductor longus 4) กล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่หุบเข้า ตัวอย่าง abductor pollicis longus5) กล้ามเนื้อทำหน้าที่หมุน ตัวอย่าง external rotation muscles6) กล้ามเนื้อทำหน้าที่ยกขึ้น ตัวอย่าง levator scapulae7) กล้ามเนื้อทำหน้าที่กดลง ตัวอย่าง depressor anguli oris8) กล้ามเนื้อทำหน้าที่ยื่นออก ตัวอย่าง protractor teres9) กล้ามเนื้อทำหน้าที่ดึงกลับ ตัวอย่าง retractor muscle1.3.4 ตามรูปร่างหรือขนาดของกล้ามเนื้อ 1) กล้ามเนื้อรูปสามเหลี่ยม ตัวอย่าง deltoid2) กล้ามเนื้อรูปสี่เหลี่ยม ตัวอย่าง rhomboid minor3) กล้ามเนื้อรูปร่างยาว ตัวอย่าง fibularis longus4) กล้ามเนื้อรูปร่างสั้น ตัวอย่าง flexor digitorum brevis5) กล้ามเนื้อรูปร่างใหญ่ ตัวอย่าง teres major gluteus maximus6) กล้ามเนื้อรูปร่างเล็ก ตัวอย่าง teres minor gluteus minimus7) กล้ามเนื้อรูปร่างคล้ายซี่ฟันเลื่อย ตัวอย่าง serratus anterior

18 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง1.3.5 ตามจ านวนจุดเกาะต้นของกล้ามเนื้อ1) จุดเกาะต้น 2 แห่ง ตัวอย่าง biceps femoris2) จุดเกาะต้น 3 แห่ง ตัวอย่าง triceps brachii3) จุดเกาะต้น 4 แห่ง ตัวอย่าง quadriceps1.3.6 ตามต าแหน่งของจุดเกาะต้น (origin) และจุดเกาะปลาย (insertion) ของกล้ามเนื้อ1) ตัวอย่าง กล้ามเนื้อที่เกาะระหว่างกระดูกอก กระดูกไหปลาร้า และกระดูกขมับส่วน mastoid เรียกว่า sternocleidomastoid2) ตัวอย่าง กล้ามเนื้อที่เกาะระหว่างกระดูกกระเบนเหน็บและกระดูกสันหลัง เรียกว่า sacrospinalis4, 101.4 กล้ามเนื้อที่ส าคัญ1.4.1 กล้ามเนื้อของศีรษะและใบหน้า1) frontalis มีจุดเกาะต้น บริเวณ galea aponeurotica มีจุดเกาะปลาย บริเวณโคนคิ้ว และโคนจมูก ทำหน้าที่ ในการยักคิ้ว ยกคิ้ว และย่นหน้าผาก2) orbicularis oculi มีจุดเกาะต้น ที่กระดูก frontal และกระดูก maxilla มีจุดเกาะปลาย บริเวณผิวหนังรอบดวงตา ทำหน้าที่ ในการปิดตา ช่วยในการกะพริบตา หยีตา และดึงคิ้วลงล่าง3) orbicularis oris มีจุดเกาะต้น ที่กระดูก maxilla, mandible และกล้ามเนื้อรอบปาก มีจุดเกาะปลาย บริเวณผิวหนัง และกล้ามเนื้อที่มุมปาก ทำหน้าที่ ในการหุบปาก และเม้มปาก4) buccinator มีจุดเกาะต้น ที่กระดูก maxilla และ mandible มีจุดเกาะปลายที่กล้ามเนื้อ orbicularis oris ทำหน้าที่ ในการดึงมุมปากไปทางด้านข้าง ช่วยในการเคี้ยว5) masseter มีจุดเกาะต้น ที่กระดูก zygomatic arch มีจุดเกาะปลาย ที่กระดูก mandible ทำหน้าที่ ในการยกกระดูก mandible ช่วยในการกัดและเคี้ยว6) temporalis มีจุดเกาะต้น ที่กระดูก temporal มีจุดเกาะปลาย ที่กระดูก mandible ทำหน้าที่ ในการยกและดึงกระดูก mandible ไปข้างหลัง

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 197) zygomaticus major มีจุดเกาะต้น ที่กระดูก zygomatic มีจุดเกาะปลาย บริเวณผิวหนังที่มุมปาก และกล้ามเนื้อ orbicularis oris ทำหน้าที่ ในการยกมุมปากขึ้น ทำให้เกิดการยิ้ม1.4.2 กล้ามเนื้อของคอ1) sternocleidomastoid มีจุดเกาะต้นบริเวณ manubrium ของกระดูก sternum และปลายด้านในของกระดูก clavicle มีจุดเกาะปลาย บริเวณ mastoid process ของกระดูก temporal ทำหน้าที่ ในการหมุนศีรษะไปทางด้านตรงข้าม และก้มศีรษะไปทางด้านข้าง โดยหากกล้ามเนื้อสองข้างทำงานร่วมกันจะทำให้ศีรษะก้มลงไปข้างหน้า2) trapezius มีจุดเกาะต้น บริเวณ external occipital protuberanceของ occipital ligament nuchae ของกระดูกสันหลังบริเวณ C7-T12 มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก clavicle, acromion process และ spine ของกระดูก scapula ทำหน้าที่ในการยกไหล่ขึ้นด้านบน รั้งสะบัก และศีรษะไปข้างหลัง3) scalene มีจุดเกาะต้น บริเวณ transverse processes ของกระดูกสันหลังระดับคอ มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก ribs 1-2 ทำหน้าที่ ในการยกกระดูก ribs 1-2 ช่วยในการหายใจ และช่วยในการก้มและหมุนคอ4) platysma มีจุดเกาะต้น ที่พังผืดบริเวณคอและอก มีจุดเกาะปลาย บริเวณขอบล่างของกระดูก mandible ผิวหนังและกล้ามเนื้อบริเวณมุมมปาก ทำหน้าที่ ในการดึงกระดูก mandible และริมฝีปากล่างลงมา5) levator scapulae มีจุดเกาะต้น บริเวณ transverse processes ของกระดูกสันหลังบริเวณ C1-C4 มีจุดเกาะปลาย บริเวณขอบด้านในของกระดูก scapula ทำหน้าที่ ในการยกกระดูก scapula และหันคอไปทางด้านข้าง6) splenius capitis มีจุดเกาะต้น บริเวณ ligament nuchal และ spinous processes ของกระดูกสันหลังบริเวณ C1-T3 มีจุดเกาะปลาย บริเวณ superior nuchal line และบริเวณ processes ของกระดูก mastoid ทำหน้าที่ในการเหยียดศีรษะและคอ และช่วยเอียงไปด้านข้างหรือหมุนศีรษะ7) omohyoid มีจุดเกาะต้น บริเวณผิวด้านบนของกระดูก scapulaมีจุดเกาะปลายที่กระดูก hyoid ทำหน้าที่ ในการยึดและดึงกระดูก hyoid ไปทางด้านหลังขณะกลืนและพูด

20 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง8) sternohyoid มีจุดเกาะต้น บริเวณ manubrium ของกระดูก sternum และด้านในของกระดูก clavicle มีจุดเกาะปลาย ที่ขอบล่างของกระดูก hyoid ทำหน้าที่ ในการดึงกล่องเสียงและกระดูก hyoid ลงด้านล่าง1.4.3 กล้ามเนื้อทรวงอก1) pectoralis major มีจุดเกาะต้น บริเวณกระดูก scapula มีจุดเกาะปลาย ที่กระดูก humerus ทำหน้าที่ ในการงอต้นแขน2) pectoralis minor มีจุดเกาะต้น ด้านนอกของกระดูก ribs 3-5 มีจุดเกาะปลาย บริเวณ coracoid process ของกระดูก scapula ทำหน้าที่ ในการดึงไหล่ลงหมุนกระดูก scapula ลงข้างล่าง3) serratus anterior มีจุดเกาะต้น บริเวณด้านนอก ของกระดูก ribs 1-8มีจุดเกาะปลาย บริเวณริมในด้านหน้าของกระดูก scapula ทำหน้าที่ ในการยึดสะบักให้อยู่กับที่ ดึงสะบักไปข้างหน้าและข้าง ๆ4) diaphragm มีจุดเกาะต้น บริเวณกระดูก xiphoid process และบริเวณกระดูก lumbar vertebrae castal cartilage มีจุดเกาะปลาย บริเวณ central tendon ของกล้ามเนื้อ diaphragm ทำหน้าที่ ช่วยให้ช่องอกขยายโตขึ้น และช่วยดันปอดให้ลมออกมา5) external intercostals มีจุดเกาะต้น บริเวณริมล่างของกระดูก ribs ทุกซี่ มีจุดเกาะปลาย บริเวณริมบนของกระดูก ribs ที่อยู่ข้างล่างทุกซี่ ทำหน้าที่ ในการยกซี่โครงขึ้นทำให้ช่องอกขยายใหญ่ขึ้น6) internal intercostals มีจุดเกาะต้น บริเวณริมบนของกระดูก ribs ทุกซี่มีจุดเกาะปลาย บริเวณริมล่างของกระดูก ribs ที่อยู่ข้างบนทุกซี่ ทำหน้าที่ ในการทำให้ช่องอกเล็กลง1.4.4 กล้ามเนื้อของท้อง1) rectus abdominis มีจุดเกาะต้นบริเวณ กระดูก pubic และ ligament ที่คลุมกระดูก symphysis pubic มีจุดเกาะปลาย ที่ cartilages ของกระดูก ribs 5-7 และ process ของกระดูก xiphoid ทำหน้าที่ ในการบีบอัดอวัยวะในช่องท้อง ช่วยในการคลอดบุตร และถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ 2) external abdominal oblique มีจุดเกาะต้น บริเวณพื้นนอกของกระดูก ribs 5-12 มีจุดเกาะปลาย บริเวณครึ่งข้างหน้าของกระดูก iliac crest,

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 21linea alba, inguinal ligament ทำหน้าที่ ในการบีบอัดอวัยวะในช่องท้อง ช่วยในการหายใจออก ช่วยงอและหมุนกระดูกสันหลัง3) internal abdominal oblique มีจุดเกาะต้นบริเวณกระดูก iliac crest, inguinal ligament และ lumbodorsal fascia มีจุดเกาะปลายบริเวณ costal cartilage ของกระดูก ribs 7-12, linea alba และ crest ของกระดูก pubic ทำหน้าที่ ในการบีบอัดอวัยวะในช่องท้อง ช่วยในการหายใจออก ช่วยงอและหมุนกระดูกสันหลัง4) transversus abdominis มีจุดเกาะต้นบริเวณ costal cartilages ของกระดูก ribs 7-12, lumbodorsal fascia, iliac crest inguinal ligament มีจุดเกาะปลายบริเวณ linea alba และ crest ของกระดูก pubic ทำหน้าที่ ในการบีบอัดอวัยวะในช่องท้อง ช่วยในการหายใจออก ช่วยงอและหมุนกระดูกสันหลัง1.4.5 กล้ามเนื้อหลัง1) latissimus dorsi มีจุดเกาะต้น บริเวณ spinous ของกระดูกสันหลังบริเวณ T7-T12, lumbar aponeurosis และกระดูก ribs 3-4 ล่าง มีจุดเกาะปลาย บริเวณ bicipital groove ของกระดูก humerus ทำหน้าที่ ในการดึงแขนลงมาข้างล่าง ไปข้างหลัง และเข้าข้างใน 2) erector spinae ประกอบด้วย 3 กล้ามเนื้อหลัก2.1) iliocostalis lumbolum มีจุดเกาะต้น บริเวณกระดูก iliac crest มีจุดเกาะปลาย บริเวณมุมของกระดูก ribs 6-12 ทำหน้าที่ ในการเหยียดกระดูกสันหลังระดับเอว2.2) longissimus thoracis มีจุดเกาะต้น บริเวณกระดูกสันหลังระดับเอว และ thoracolumbar fascia มีจุดเกาะปลาย บริเวณ transverse process ของกระดูกสันหลังบริเวณ T1-12และผิวด้านหลังของกระดูก ribs 4-12 ทำหน้าที่ ในการเหยียดกระดูกสันหลังระดับอก2.3) spinalis thoracis มีจุดเกาะต้น บริเวณ spinous process ของกระดูกสันหลังบริเวณ T1-12 มีจุดเกาะปลาย บริเวณ spinous process ของกระดูกสันหลังบริเวณ T1-10 ทำหน้าที่ ในการเหยียดกระดูกสันหลังระดับอก3) quadratus lumborum มีจุดเกาะต้น บริเวณกระดูก iliac crest และกระดูกสันหลังระดับเอว มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก rib 12และ transverse processes ของกระดูกสันหลังบริเวณ L1-4 ทำหน้าที่ ในการงอกระดูกสันหลังระดับเอวไปทางด้านข้าง

22 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง4) trapezius มีจุดเกาะต้น บริเวณ external occipital protuberance ของ occipital ligament nuchae ของกระดูกสันหลังบริเวณ C7-T12 มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก clavicle, acromion process และ spine ของกระดูก scapula ทำหน้าที่ ในการยกไหล่ขึ้นด้านบน ดึงรั้งสะบักและศีรษะไปข้างหลัง5) rhomboids มีจุดเกาะต้นบริเวณ spinous processes ของกระดูกสันหลังบริเวณ C7-T5 มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก scapula ทำหน้าที่ ในการดึงกระดูก scapula เข้าหากลางลำตัว 1.4.6 กล้ามเนื้อแขน1) biceps brachii มีจุดเกาะต้น บริเวณ coracoid process ของกระดูก scapula และบริเวณ glenoid fossa มีจุดเกาะปลาย บริเวณ radial tuberosity ของกระดูก radius ทำหน้าที่ ในการงอข้อศอกและหงายมือ2) triceps brachii มีจุดเกาะต้น บริเวณกระดูก humerus และบริเวณ glenoid fossa มีจุดเกาะปลาย บริเวณ olecranon process ของกระดูก ulnaทำหน้าที่ ในการเหยียดปลายแขน และหุบแขน3) brachialis มีจุดเกาะต้น บริเวณตรงกลางของกระดูก humerus มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก ulna ทำหน้าที่ ในการงอปลายแขน4) brachioradialis มีจุดเกาะต้น บริเวณ supracondylar ของกระดูก humerus มีจุดเกาะปลาย บริเวณ styloid process ของกระดูก radius ทำหน้าที่ในการงอปลายแขนและหงายมือ5) anconeus มีจุดเกาะต้น บริเวณ lateral epicondyle ของกระดูก humerus มีจุดเกาะปลาย บริเวณ ผิวด้านข้างของ olecranon process ของกระดูก ulna ทำหน้าที่ ช่วยเหยียดปลายแขน ช่วยให้ข้อศอกคงตัว 6) coracobrachialis มีจุดเกาะต้น บริเวณส่วนปลาย coracoid process ของกระดูก scapula มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก humerus ทำหน้าที่ ในการงอ และหุบต้นแขน1.4.7 กล้ามเนื้อขา1) quadriceps femoris ประกอบด้วย 4 กล้ามเนื้อหลัก 1.1) rectus femoris มีจุดเกาะต้น บริเวณ anterior inferior iliac spine ขอบของกระดูก acetabulum มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก patella ทำหน้าที่ ในการเหยียดปลายขา

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 231.2) vastus lateralis มีจุดเกาะต้น บริเวณ greater trochanter และ linea aspera ของกระดูก femur มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก patellaทำหน้าที่ ในการเหยียดปลายขา1.3) vastus medialis มีจุดเกาะต้น บริเวณ linea aspera ของกระดูก femur มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก patella ทำหน้าที่ ในการเหยียดปลายขา1.4) vastus intermedius มีจุดเกาะต้นบริเวณ ผิวด้านนอกและด้านข้างของกระดูก femur มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก patella ทำหน้าที่ ในการเหยียดปลายขา2) hamstrings กล้ามเนื้อ hamstrings ประกอบด้วย 3 กล้ามเนื้อหลัก2.1) biceps femoris มีจุดเกาะต้น บริเวณ tuberosity ของกระดูก ischial และบริเวณ linea aspera ของกระดูก femur มีจุดเกาะปลาย บริเวณหัวของกระดูก fibula และ lateral condyle ของกระดูก tibia ทำหน้าที่ ในการงอปลายขา และเหยียดต้นขา2.2) semitendinosus มีจุดเกาะต้น บริเวณ tuberosity ของกระดูก ischial มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก tibia ทำหน้าที่ ในการงอปลายขา หมุนปลายขาเข้าข้างใน 2.3) semimembranosus มีจุดเกาะต้น บริเวณ tuberosity ของกระดูก ischial มีจุดเกาะปลาย บริเวณกระดูก tibia ทำหน้าที่ ในการงอปลายขา หมุนปลายขาเข้าข้างใน1, 8, 10-11ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า สำหรับวิชาชีพแพทย์แผนไทย การเข้าใจและเรียกชื่อมัดกล้ามเนื้อตามหลักกายวิภาคศาสตร์เป็นสิ่งสำคัญ เพราะการใช้คำศัพท์ที่ถูกต้องและสอดคล้องกับมาตรฐานสากลช่วยให้แพทย์แผนไทยสามารถสื่อสารกับวิชาชีพอื่น ๆ ทั้งแพทย์แผนปัจจุบัน นักกายภาพบำบัด และนักวิทยาศาสตร์การแพทย์ ได้อย่างชัดเจนและเข้าใจตรงกัน การใช้ภาษากลางทางวิทยาศาสตร์ หรือศัพท์กายวิภาค ในการเรียกชื่อกล้ามเนื้อ ช่วยลดความสับสนและเพิ่มความแม่นยำในการอธิบายตำแหน่งหรือหน้าที่ของกล้ามเนื้อ โดยเฉพาะในบริบทที่ต้องอธิบายอาการทางคลินิก เช่น มัดกล้ามเนื้อการบาดเจ็บ หรือความผิดปกติของระบบกล้ามเนื้อและโครงสร้างร่างกาย รวมไปถึงช่วยให้แพทย์แผนไทยได้ศึกษาเพิ่มเติมจากแหล่งข้อมูลอื่น ซึ่งเป็นองค์ความรู้ที่สามารถนำมาต่อยอดในการรักษาทางการแพทย์แผนไทยได้ง่าย เนื่องจากตำราทางวิชาการ

24 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงส่วนมากจะใช้ชื่อทางกายวิภาคศาสตร์เป็นหลัก ทำให้แพทย์แผนไทยสามารถเชื่อมโยงข้อมูลกับหลักวิทยาศาสตร์การแพทย์ได้ง่ายขึ้น รวมไปถึงการนำเสนอผลวิจัยหรือองค์ความรู้ด้านแพทย์แผนไทยจำเป็นต้องอาศัยการใช้ศัพท์กายวิภาคศาสตร์เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจและยอมรับในวงกว้าง1.5 ระบบประสาทระบบประสาท ถือเป็นส่วนสำคัญอย่างยิ่งในการควบคุมการทำงาน การเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อในร่างกายให้สามารถเคลื่อนไหวไปตามความต้องการภายใต้อำนาจจิตใจได้ซึ่งระบบนี้มีกระบวนการทำงานที่ซับซ้อนในขั้นตอนการส่งสัญญาณทางประสาทไปยังกล้ามเนื้อ การทำความเข้าใจเกี่ยวกับระบบประสาทของกล้ามเนื้อลายไม่เพียงแค่ช่วยให้เราเข้าใจการทำงานของกล้ามเนื้อ แต่ยังมีความสำคัญในการพัฒนาวิธีการบรรเทาอาการปวดกล้ามเนื้ออย่างเหมาะสมและมีประสิทธิภาพ โดยระบบประสาทของกล้ามเนื้อลายประกอบด้วยสองส่วนหลัก คือ ระบบประสาทส่วนกลาง ที่มีส่วนประกอบคือสมองและไขสันหลัง ทำหน้าที่ในการควบคุมการเคลื่อนไหวทั้งหมดของร่างกายเป็นหลักและระบบประสาทส่วนปลาย ที่มีส่วนประกอบเป็นเส้นใยประสาทบริเวณทั่วทั้งร่างกายทำหน้าที่เชื่อมต่อระหว่างระบบประสาทส่วนกลางกับกล้ามเนื้อและอวัยวะต่าง ๆ ในร่างกาย ซึ่งการทำงานของระบบประสาทส่วนกลางและระบบประสาทส่วนปลายจะทำงานประสานอย่างสอดคล้องกันเพื่อควบคุมให้การทำงานของกล้ามเนื้อสามารถดำเนินการไปได้อย่างเหมาะสมและมีประสิทธิภาพ

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 25ภาพที่ 1.2 แสดงโครงสร้างของระบบประสาทกล้ามเนื้อหมายเหตุ. สร้างภาพโดนใช้โปรแกรม Microsoft Bing Designer โดยสร้างจากข้อความคำสั่ง (prompt): Scientific diagram of the neuromuscular system, showing motor neuron, axon, neuromuscular junction, synaptic cleft, acetylcholine release, and skeletal muscle fibers, clean textbook style.1.5.1 โครงสร้างของระบบประสาทกล้ามเนื้อระบบประสาทของกล้ามเนื้อมีโครงสร้างที่มีความละเอียดซับซ้อน เนื่องจากมีบทบาทสำคัญในการส่งสัญญาณการควบคุมการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อทั่วไปในร่างกาย โดยระบบประสาททำหน้าที่สื่อสารระหว่างระบบประสาทส่วนกลางและกล้ามเนื้อ โดยจุดเริ่มต้นของกระบวนการนี้ส่วนใหญ่มักเริ่มต้นที่สมองส่วนซีรีบรัม(cerebrum) ในส่วนของเนื้อสมองส่วนนอก (cortex) โดยจะดำเนินการส่งกระแสประสาทผ่านไปยังไขสันหลัง (spinal cord) บริเวณรากประสาทหน้าไปสู่กล้ามเนื้อลาย ตามแนวกระแสประสาทที่วางตัวขนานไปกับหลอดเลือด โดยเซลล์ประสาท 1 เซลล์ สามารถแตกแขนงไปเลี้ยงกล้ามเนื้อลายได้หลายเซลล์ ลักษณะของเซลล์ประสาทเพียงหนึ่งเซลล์เลี้ยงกล้ามเนื้อจำนวนหลายมัดจะพบในกล้ามเนื้อที่ทำงานแบบหยาบไม่ต้องใช้ความละเอียดมาก จำพวกกล้ามเนื้อขา กล้ามเนื้อแขน ส่วนลักษณะของเซลล์

26 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงประสาทหลายเซลล์แต่เลี้ยงกล้ามเนื้อจำนวนน้อยจะพบในกล้ามเนื้อที่ทำงานอย่างละเอียด จำพวกกล้ามเนื้อมือ กล้ามเนื้อลูกตา กล้ามเนื้อปาก โดยบริเวณผนังเซลล์กล้ามเนื้อที่มีปลายประสาทมาเลี้ยงเรียกบริเวณดังกล่าวว่า โมเตอร์เอนด์เพลต (motor end plate) ซึ่งจะมีถุงบรรจุสารสื่อประสาทชนิด อะเซทิลโคลีน (acetylcholine)อยู่ภายใน ซึ่งเป็นสารสื่อประสาทชนิดกระตุ้น4, 6, 12-13 (ภาพที่ 1.2)1.5.2 กลไกการหดตัวของกล้ามเนื้อลายเมื่อสมองกระตุ้นเซลล์ประสาทส่วน motor สัญญาณประสาทจะวิ่งไปจนถึงปลายประสาทบริเวณรอยต่อของกล้ามเนื้อ แล้วจึงเกิดกระบวนการเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ จนทำให้กล้ามเนื้อเกิดการหดตัวแบบ แบบจำลองการเลื่อนซ้อนกันของเส้นใยกล้ามเนื้อ (sliding filament model) ดังต่อไปนี้1) การกระตุ้นเซลล์ประสาท เมื่อสมองกระตุ้นเซลล์ประสาทส่วน motor สัญญาณประสาทจะถูกส่งไปยังปลายประสาทบริเวณรอยต่อกล้ามเนื้อ2) การปลดปล่อยแคลเซียม เมื่อกระแสประสาทเดินทางมาถึงบริเวณ motor end plate จะถูกเหนี่ยวนำให้แคลเซียมออกจากนอกเซลล์แพร่เข้าสู่ปลายประสาท มีผลทำให้ถุงบรรจุสารสื่อประสาทชนิด acetylcholine บริเวณเซลล์กล้ามเนื้อเคลื่อนที่มายังบริเวณริมเซลล์ มีผลทำให้แคลเซียมถูกปลดปล่อยจากช่องโซเดียมไอออนของซาร์โคพลาสมิกเรติคิวลัม (sarcoplasmic reticulum) เมื่อมีการกระตุ้นจากสารสื่อประสาท acetylcholine3) การเปิดประตูสำหรับโซเดียมไอออน สารสื่อประสาท acetylcholine จะจับกับตัวรับสารเคมี บนช่องโซเดียมไอออน ทำให้เกิดการเปิดประตูสำหรับโซเดียมไอออน เมื่อโซเดียมไอออนไหลเข้าสู่เซลล์กล้ามเนื้อ จะเกิดการเปลี่ยนแปลงจากขั้วบวกกลายเป็นขั้วลบที่ end plate potential4) การจับตัวของแคลเซียม เมื่อแคลเซียมไอออนจะไปจับกับโปรตีนที่พันเป็นเกลียวอยู่รอบ actin ที่ชื่อว่า tropomyosin จนเกิดการเปลี่ยนแปลงรูปร่างทำให้สายของ tropomyosin ขยับออกจากที่เดิม ส่งผลให้จุดเกาะ tropomyosin บนสาย actin เปิดออก กระบวนการเปิดออกนี้เป็นส่วนสำคัญในกระบวนการหดตัวของกล้ามเนื้อ เพราะช่วยเพิ่มโอกาสในการจับตัวระหว่างเส้นใย myosin และ actin เพิ่มขึ้น ทำให้เกิดการสร้างสัญญาณไฟฟ้าที่นำไปสั่งการให้เซลล์กล้ามเนื้อหดตัวได้เป็นส่วนที่สำคัญในกระบวนการหดตัวของกล้ามเนื้อและการเคลื่อนไหวในร่างกาย

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 275) การกระตุ้นการหดตัว พลังงานที่ปลดปล่อยออกมาจากการสลาย ATPที่ผูกกับ myosin จะถูกนำมาใช้ในการเคลื่อนไหวส่วนหัวของ myosin เมื่อ myosin ผูกกับ actin ที่ว่างจะเกิดการเปลี่ยนรูปร่างและเกิดการเคลื่อนไหวส่วนหัวของ myosin ซึ่งเป็นผลทำให้เกิดการหดตัวของกล้ามเนื้อ6) การคืนสภาพปกติ เมื่อศักย์ไฟฟ้าของทำงานบนผนังเซลล์กล้ามเนื้อลายสิ้นสุดลง ผนัง sarcoplasmic reticulum จะกลับคืนเข้าสู่ภาวะปกติ และมีการเก็บแคลเซียมเข้าสู่ที่เดิม จนไม่มีแคลเซียมจับกับ tropomyosin7) การคลายตัว เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นหลังจากการหดตัวของกล้ามเนื้อ เมื่อtropomyosin คืนรูปร่างเดิมและกลับเข้าสู่ตำแหน่งเดิม ส่งผลทำให้ myosin และ actin แยกออกจากกัน ส่วนหัวของ myosin ก็จะไปจับกับ ATP ใหม่ เกิดกระบวนการคลายตัวของกล้ามเนื้อ ทำให้การเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อเป็นไปตามปกติ โดยอาจมีการใช้พลังงานที่ถูกปลดปล่อยออกมาจากกระบวนการนี้ในการทำงานต่อไป6, 14ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า ระบบประสาทของกล้ามเนื้อลายเป็นกลไกสำคัญในร่างกายที่สะท้อนการทำงานของธาตุลมในมุมมองของแพทย์แผนไทย ธาตุลมมีบทบาทในการเคลื่อนไหว การรับความรู้สึก และการไหลเวียนของโลหิตในกล้ามเนื้อ การทำงานปกติของระบบประสาทนี้ช่วยให้ร่างกายสามารถตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้ยังช่วยส่งโลหิตและพลังงานไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกายเพื่อเสริมสร้างความแข็งแรงและสมดุล หากระบบประสาทนี้ทำงานผิดปกติอาจส่งผลให้เกิดอาการปวด ชา เสียว หรือร้าวในบริเวณกล้ามเนื้อซึ่งไม่เพียงแต่ทำให้เกิดอาการไม่สบายตัว แต่ยังอาจส่งผลต่อการเคลื่อนไหวและคุณภาพชีวิตโดยรวมของผู้ป่วย 1.6 การเผาผลาญกล้ามเนื้อลายสามารถเปลี่ยนพลังงานเคมีไปเป็นพลังงานกล โดยอาศัยพลังงานจาก ATP ในการปล่อยแคลเซียมไอออนออกจาก sarcoplasmic reticulum โดยสารอาหารที่ถูกสะสมไว้ในเซลล์จะถูกสลายจนได้สารพลังงาน ATP ผ่านกระบวนการเติมฟอสเฟตให้โปรตีนในไมโทคอนเดรีย (mitochondria) ซึ่งจะเกิดเมื่อร่างกายมีออกซิเจนเพียงพอ โดยจะได้ผลผลิตเป็น ATP, CO2 และน้ำ ดังสมการ

28 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงglucose + 2 ATP → CO2 + 6 H2O+ 38 ATP กรณีอยู่ในภาวะที่กล้ามเนื้อทำงานเกินขีดจำกัด จนออกซิเจนในกล้ามเนื้อลดลง ก็จะมีการปรับเปลี่ยนวิธีการสร้างสารพลังงาน ATP แบบไม่ใช้ออกซิเจน โดยจะได้ผลผลิตเป็น ATP และกรดไพรูวิก (pyruvic acid) ดังสมการ glucose + 2 ATP → 2 pyruvic acid + 4 ATP pyruvic acid ที่ได้มาเป็นผลผลิตนี้จะทำปฏิกิริยากับไฮโดรเจนไอออนและถูกเปลี่ยนเป็น กรดแลกติก (lactic acid) ในเวลาต่อมา ซึ่งจะไปแย่งแคลเซียมไอออนจับกับtroponin จึงส่งผลทำให้กล้ามเนื้อหดตัวลดลง ความสามารถในการเคลื่อนที่ของโปรตีน actin และ myosin ก็ลดลงด้วย6, 15ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า การเผาผลาญพลังงานของกล้ามเนื้อลายเป็นกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับธาตุไฟในร่างกาย ช่วยในกระบวนการหดและคลายตัวของเส้นใยกล้ามเนื้อ หากการเผาผลาญนี้ดำเนินไปอย่างสมดุล จะทำให้กล้ามเนื้อสามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ลดความเสี่ยงต่อการเกิดอาการอ่อนล้าหรือภาวะการบาดเจ็บ อย่างไรก็ตาม หากกระบวนการเผาผลาญพลังงานของกล้ามเนื้อทำงานน้อยเกินไป อาจทำให้เกิดการสะสมของเสียในกล้ามเนื้อ การที่พลังงานไม่เพียงพอทำให้กล้ามเนื้อไม่สามารถฟื้นฟูตัวเองได้ดีหลังจากใช้งานหนัก แต่หากธาตุไฟที่ทำงานมากเกินไปอาจทำให้เกิดความร้อนและการอักเสบ ดังนั้นการปรับสมดุลเพื่อให้ระบบเผาผลาญพลังงานของกล้ามเนื้อลายทำงานอย่างมีประสิทธิภาพจึงสำคัญมาก ซึ่งรวมถึงการปรับสมดุลธาตุไฟ การรับประทานอาหารที่เหมาะสม การออกกำลังกายที่สมดุล และการใช้วิธีการบำบัดทางศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง ในการกระตุ้นการไหลเวียนโลหิตและขับของเสียในกล้ามเนื้อเพื่อป้องกันและบรรเทาอาการปวด

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 29บทสรุปร่างกายมนุษย์ประกอบด้วยกล้ามเนื้อสามประเภทหลัก ได้แก่ กล้ามเนื้อลายกล้ามเนื้อเรียบ และกล้ามเนื้อหัวใจ โดยกล้ามเนื้อทุกชนิดมีคุณสมบัติพื้นฐานร่วมกัน 4 ประการ คือ การตอบสนองต่อสิ่งเร้า การหดตัว การยืดตัว และความยืดหยุ่นเมื่อพิจารณาโครงสร้างทางกายวิภาค กล้ามเนื้อหนึ่งมัดจะประกอบด้วย กลุ่ม muscle fascicle ซึ่งภายในเต็มไปด้วย muscle fiber จำนวนมาก โดยแต่ละเซลล์จะมีเส้นใยฝอยที่เรียกว่า myofibril ที่ประกอบไปด้วยโปรตีน myofilament ซึ่งมีทั้งชนิดหนา myosin และชนิดบาง actin เรียงตัวสลับกัน ทำให้กล้ามเนื้อลายมีลักษณะเป็นลายตามขวาง สำหรับการเรียกชื่อกล้ามเนื้อนั้นมีหลักเกณฑ์หลากหลายโดยรากศัพท์จากภาษาละติน ซึ่งมีกล้ามเนื้อที่สำคัญของร่างกายอยู่ที่บริเวณศีรษะและใบหน้า คอ ทรวงอกท้อง หลัง แขน และขา ซึ่งมีจุดเกาะต้นและจุดเกาะปลายที่แตกต่างกัน เมื่อหดตัวจึงสามารถช่วยในการเคลื่อนไหวของกระดูกบริเวณจุดเกาะต้นหรือจุดเกาะปลายได้โดยกระบวนการหดตัวของกล้ามเนื้อเริ่มต้นจากคำสั่งของระบบประสาทเมื่อสัญญาณจากสมองเดินทางมาถึงปลายประสาท จะมีการหลั่งสารสื่อประสาท acetylcholineเพื่อกระตุ้นให้เซลล์กล้ามเนื้อปล่อยแคลเซียมออกมา ทำให้เส้นใย actin และ myosin เลื่อนเข้าหากันโดยใช้พลังงานในรูปของ ATP กล้ามเนื้อจึงหดตัว และจะคลายตัวเมื่อสัญญาณประสาทสิ้นสุดลง ในด้านพลังงาน กล้ามเนื้อสามารถสร้าง ATP ได้ 2 รูปแบบ คือ แบบ aerobic respiration ซึ่งเกิดขึ้นขณะพักและให้พลังงานสูง และแบบ anaerobic respiration ที่เกิดขึ้นระหว่างการออกกำลังกายอย่างหนัก แม้จะให้พลังงานรวดเร็วแต่ก็น้อยกว่า และยังทำให้เกิด lactic acid ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญของอาการเมื่อยล้ากล้ามเนื้อ

30 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงอ้างอิง1. รำแพน พรเทพเกษมสันต์. (2561). กายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยาของมนุษย์(พิมพ์ครั้งที่ 7). สำนักพิมพ์ศิลปาบรรณาคาร.2. Gotti, C., Zucchelli, A., Sensini, A., & Carloni, R. (2020). Hierarchical fibrous structures for muscle-inspired soft-actuators: A review.Applied Materials Today, 20, 100772.https://doi.org/10.1016/j.apmt.2020.1007723. Hansen, J. T., & Netter, F. H. (2019). Netter’s clinical anatomy (4th ed.).Elservier Inc.4. ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์, และอภิชาต สินธุบัว. (2559). ตำรากายวิภาคศาสตร์พื้นฐานของมนุษย์(Basic Human Anatomy). ภาควิชากายวิภาคศาสตร์คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.5. Hamill, J., Knutzen, K. M., & Derrick T. R. (2015). Biomechanical basis of human movement (4th ed.). Lippincott Williams & Wilkins, a Wolters Kluwer business.6. รัชฎา แก่นสาร, นงนุช โอบะ, ชุติมา จริตงาม, และวิจิตรา ปัญญาชัย. (2565). สรีรวิทยา 1 ฉบับปรับปรุงใหม่ (พิมพ์ครั้งที่ 4). โครงการสวัสดิการวิชาการสถาบันพระบรมราชชนก กระทรวงสาธารณสุข.7. Squire, J. (2019). The actin-myosininteraction in muscle: Background and overview. International Journal of Molecular Sciences, 20(22), 5715. https://doi.org/10.3390/ijms202257158. วิไล ชินธเนศ, ธันวา ตันสถิตย์,และมนตกานต์ ตันสถิตย์. (2564). กายวิภาคศาสตร์ของมนุษย์(พิมพ์ครั้งที่ 22). ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.9. Pepe, G. J., & Albrecht, E. D. (2023). Microvascular skeletal-muscle crosstalk in health and disease. International Journal of Molecular Sciences, 24(13), 10425. https://doi.org/10.3390/ijms24131042510. บังอร ฉางทรัพย์. (2566). กายวิภาคศาสตร์ 1 (พิมพ์ครั้งที่ 10). สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 3111. กฤติกา ชินพันธ์. (2564). กายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยา ฉบับปรับปรุง. นานมีบุ๊คส์.12. ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์. (2557). ระบบการเคลื่อนไหว (Locomotive system). ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.13. ภนารี บุษราคัมตระกูล. (2553). สรีรวิทยา-พยาธิสรีรวิทยาระบบกล้ามเนื้อและกระดูก. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย14. Hafen, B. B., & Burns, B. (2023). Physiology, smooth muscle. National library of medicine, Stat pearls. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526125/15. บัวรอง ลิ่วเฉลิมวงศ์. (2557). สรีรวิทยา ฉบับปรับปรุง ครั้งที่5. ภาควิชาสรีรวิทยามหาวิทยาลัยมหิดล.

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 33ความเจ็บปวด

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 35บทที่ 2ความเจ็บปวดบทน าความเจ็บปวด ในทางการแพทย์แผนไทยจัดอยู่ในกลุ่มอาการผิดปกติของธาตุที่ไม่สมดุลซึ่งถือว่าเป็นอาการพื้นฐานที่มนุษย์ทุกคนต้องเคยมีประสบการณ์พบเจอทั้งในระดับความเจ็บปวดเพียงเล็กน้อยจนไปถึงความเจ็บปวดในระดับที่รุนแรงความเจ็บปวดถือเป็นสัญญาณที่มีประโยชน์ที่สามารถช่วยให้มนุษย์อยู่รอดปลอดภัยพ้นจากภยันตรายต่าง ๆ เพราะความเจ็บปวดถือเป็นสัญญาณเตือนสำคัญลำดับแรกที่ร่างกายกำลังบอกกับเราว่าเกิดปัญหาหรือความผิดปกติบางอย่างอยู่ซึ่งมีแนวโน้มที่จะทำให้เกิดอันตราย ความบาดเจ็บ หรือการเสียชีวิต เพื่อให้ได้ปรับตัวหรือหาทางป้องกันอันตรายหรือวิธีการแก้ไข แต่ในทางกลับกันสัญญาณเตือนดังกล่าวก็มักส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตเพราะจะทำให้ผู้ที่มีความเจ็บปวดรู้สึกไม่สบายตัวหรือไม่สามารถทำงานได้ตามปกติโดยความเจ็บปวดที่พบได้บ่อยในปัจจุบันคือความเจ็บปวดกล้ามเนื้อ เพราะวิถีชีวิตของมนุษย์ในยุคปัจจุบันมีการใช้อิริยาบถไม่ถูกต้อง ใช้งานกล้ามเนื้อมากเกินไป น้อยเกินไป ไม่พอดี จึงเป็นเหตุให้กล้ามเนื้อไม่แข็งแรง เกิดการบาดเจ็บ และเจ็บปวดได้ง่าย โดยสาเหตุของความเจ็บปวดนั้นมีมากมายหลากหลายทั้งการที่ขยับเคลื่อนไหวน้อยเกินไป การอยู่ในท่าใดท่าหนึ่งนานเกินไป หรือออกแรงมากเกินกว่าความสามารถของกล้ามเนื้อที่จะรับมือได้ ทำให้การดูแลรักษาก็แตกต่างกันออกไปในบางกรณีที่มีอาการไม่มาก ร่างกายสามารถหายเองได้โดยธรรมชาติด้วยการฟื้นฟูตนเองโดยไม่จำเป็นต้องได้รับการรักษา แต่ในบางกรณีก็มีความจำเป็นที่จะต้องได้รับการดูแลรักษา หรือต้องรีบดูแลรักษาอย่างเร่งด่วน เพื่อลดอันตรายหรือความเสียหายที่จะเกิดขึ้นตามมาภายหลัง การศึกษาเพื่อให้เข้าใจเกี่ยวกับความเจ็บปวดทางกล้ามเนื้อ จึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างมากสำหรับแพทย์แผนไทยในการรักษาผู้ป่วย เพราะทำให้แพทย์แผนไทยมีความเข้าใจถึงความหมายสาเหตุ กลไกการเกิดความเจ็บปวดและการประเมินความเจ็บปวดได้อย่างถูกต้อง จะนำมาซึ่งพื้นฐานที่สำคัญในการดูแล รักษาผู้ป่วยที่มีอาการเจ็บปวดได้อย่างเกิดประสิทธิภาพอย่างดีที่สุด

36 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง2.1 ค านิยามและประเภท2.1.1 ค านิยามปี ค.ศ. 1979 สมาคมการศึกษาความปวดนานาชาติ (InternationalAssociation for the Study of Pain ; IASP) ได้นิยามความปวดไว้ว่า คือ “ประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสและอารมณ์ที่ไม่พึงประสงค์ ซึ่งสัมพันธ์กับการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อที่เกิดขึ้นจริงหรือที่อาจจะเกิดขึ้น หรือถูกบรรยายในลักษณะของการบาดเจ็บนั้น”1ปี ค.ศ. 2020 IASP ได้ปรับปรุงนิยามเป็น “ประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสและอารมณ์ที่ไม่พึงประสงค์ ซึ่งสัมพันธ์ หรือมีลักษณะคล้ายกับความสัมพันธ์กับการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อที่เกิดขึ้นจริงหรือที่อาจจะเกิดขึ้น”2 ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า IASP มีการให้คำนิยามความปวดที่ครอบคลุมมากขึ้นในปี 2020 โดยภาพรวม คือ ความรู้สึกไม่สุขสบาย ร่วมกับประสบการณ์ทางอารมณ์ที่ประกอบกัน โดยเกิดขึ้นพร้อมกับการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ ส่งผลทำให้เกิดความทุกข์ทรมาน ไม่ปกติ ทำให้บุคคลที่ต้องเผชิญกับความเจ็บปวดต้องหาวิธีการบรรเทาหรือแก้ไขปัญหา เปรียบเทียบในทางการแพทย์แผนไทยจะเรียกว่าลมสัตถกวาตะที่มีลักษณะเสียดแทง การเข้าใจถึงความหมายของความเจ็บปวดได้อย่างถูกต้องและเห็นใจ จะนำมาซึ่งพื้นฐานที่สำคัญในการดูแลผู้ป่วยได้อย่างมีประสิทธิภาพ2.1.2 ประเภทของความเจ็บปวดสามารถแบ่งประเภทของความเจ็บปวดตามระยะเวลาของการเจ็บปวดได้ 2 ประเภท ดังต่อไปนี้ 1) ความเจ็บปวดเฉียบพลัน (acute pain) เป็นความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นแบบทันที ทันใด โดยทั่วไปมีระยะเวลาของอาการไม่เกิน 6 เดือน สัมพันธ์กับการบาดเจ็บหรือการอักเสบ ลักษณะอาการคงอยู่ไม่นาน และจะทุเลาลงเมื่อสาเหตุได้รับการรักษาหรือหายเป็นปกติ ตัวอย่าง เช่น ความเจ็บปวดจากการบาดเจ็บ ความเจ็บปวดจากการผ่าตัด32) ความเจ็บปวดเรื้อรัง (chronic pain) เป็นความเจ็บปวดที่ดำเนินต่อเนื่องหรือยาวนานเกินกว่า 3 เดือน หรือยังคงปวดแม้สาเหตุหรือพยาธิสภาพดั้งเดิมจะได้รับการแก้ไขแล้ว กลไกการเกิดอาจเกี่ยวข้องทั้งการถูกกระตุ้นจากตัวรับความเจ็บปวด (nociceptive pain) และปวดจากเส้นประสาท (neuropathic pain) ความปวดเรื้อรังส่งผลกระทบในหลายมิติ ทั้งทางกาย จิตใจ สังคม เศรษฐกิจ4

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 37ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า การทำความเข้าใจลักษณะของความเจ็บปวดทั้งแบบเฉียบพลันและเรื้อรัง เป็นพื้นฐานสำคัญลำดับต้นในการกำหนดแนวทางวิธีการบำบัดรักษา ความเจ็บปวดเฉียบพลันซึ่งมักเกิดจากการบาดเจ็บหรือการอักเสบ สามารถจัดการได้ด้วยการนวด การประคบสมุนไพร หรือการใช้ยาสมุนไพรที่มีฤทธิ์ลดการอักเสบและบรรเทาความเจ็บปวด หากมีการบาดเจ็บมากและอักเสบมากต้องระมัดระวังในหัตถการที่กระตุ้นการทำงานของธาตุลม-ธาตุไฟ เมื่อผ่านระยะการอักเสบแล้วจึงค่อยเร่งการฟื้นตัวและคืนสมดุลของร่างกาย ส่วนความเจ็บปวดเรื้อรังนั้นมีความซับซ้อนกว่า ไม่เพียงเกี่ยวข้องกับพยาธิสภาพทางกาย แต่ยังสะท้อนผลกระทบทางจิตใจและสังคม จึงควรใช้วิธีการแบบองค์รวม ทั้งวิธีการบำบัดร่างกาย การฟื้นฟูจิตใจ และการปรับสมดุลธาตุ ผู้เขียนเชื่อว่าการประยุกต์ใช้ศาสตร์การแพทย์แผนไทยอย่างถูกต้อง จะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการจัดการความเจ็บปวด ได้อย่างยั่งยืน2.2 กลไกการเกิดความเจ็บปวดกลไกการเกิดความเจ็บปวด ประกอบไปด้วยหลายขั้นตอน ตั้งแต่การแปลงสัญญาณ (transduction) การส่งสัญญาณความเจ็บปวด (transmission) การประมวลผลสัญญาณความเจ็บปวด (modulation) การรับรู้ความเจ็บปวด (perception)5-6ดังต่อไปนี้2.2.1 การแปลงสัญญาณ จุดเริ่มต้นเริ่มจากสิ่งกระตุ้นที่ก่อให้เกิดความเจ็บปวดกระทำส่งผลต่อเนื้อเยื่อจนเกิดความเสียหาย เส้นใยประสาทรับความรู้สึกจะทำหน้าที่เปลี่ยนสิ่งกระตุ้นดังกล่าวให้เป็นพลังงานไฟฟ้าเพื่อส่งต่อไปยังระบบประสาทส่วนกลาง สิ่งกระตุ้นที่ก่อให้เกิดการรับรู้ความเจ็บปวด สามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ประเภท ได้แก่1) ตัวกระตุ้นเชิงกล (mechanical stimulus) เกิดจากแรงกด ความดันการบิด การบาดเจ็บหรือการเปลี่ยนแปลงรูปร่างของเนื้อเยื่ออย่างรุนแรง ตัวอย่างเช่น การถูกของมีคมบาด การถูกกระแทกหรือการบิดของข้อต่อ2) ตัวกระตุ้นเชิงอุณหภูมิ (thermal stimulus) เกิดจากการสัมผัสกับอุณหภูมิร้อนหรืออุณหภูมิเย็นที่เกินกว่าระดับที่ร่างกายทนได้3) ตัวกระตุ้นเคมี (chemical stimulus) เกิดจากสารเคมีภายนอกที่ก่อให้เกิดการระคายเคือง หรือสารที่ร่างกายหลั่งออกมาเมื่อเกิดการอักเสบหรือบาดเจ็บ7

38 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง2.2.2 การส่งสัญญาณความเจ็บปวด เมื่อพลังงานไฟฟ้าที่ถูกแปลงนั้นส่งสัญญาณในลักษณะของกระแสประสาทจะถูกส่งผ่านไปยังเส้นใยประสาท เพื่อส่งสัญญาณความเจ็บปวด ไปยังไขสันหลัง สามารถแบ่งเส้นใยประสาทที่เกี่ยวข้องกับความเจ็บปวด 2 ประเภทหลัก ได้แก่1) เส้นใยประสาทชนิด A-fibers มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางขนาดใหญ่และมี myelin sheath ทำหน้าที่ส่งสัญญาณของความเจ็บปวดที่มีลักษณะเฉียบพลันและรวดเร็ว เช่น ความเจ็บปวดจากการบาดหรือการกระแทก 2) เส้นใยประสาทชนิด C-fibers มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางขนาดเล็ก และไม่มี myelin sheath ทำหน้าที่ส่งสัญญาณความเจ็บปวดที่มีลักษณะระยะยาว (เรื้อรัง) ความรู้สึกปวดตื้อ ๆ ปวดแสบปวดร้อน ไม่สามารถบอกตำแหน่งได้ชัดเจน8-92.2.3 การประมวลผลสัญญาณความเจ็บปวด เมื่อกระแสสัญญาณประสาทถูกส่งสัญญาณถึงไขสันหลัง จะมีการประมวลผลสัญญาณที่กระตุ้นเพื่อเพิ่มหรือลดความแรงของกระแสประสาท ในบริเวณ dorsal horn ของไขสันหลัง เพื่อส่งสัญญาณต่อไปยังสมอง โดยกระบวนการในการระงับความเจ็บปวดมักไปใช้การขัดขวางขั้นตอนนี้เพื่อบรรเทาอาการเจ็บปวด เช่า การฉีดยาชา การใช้ยากลุ่ม opioids102.2.4 การรับรู้ความเจ็บปวด สัญญาณประสาทที่ผ่านการประมวลผลในไขสันหลังจะถูกส่งผ่านเส้นประสาทไปยังบริเวณสมองในส่วนของ thalamus และแปลผลความรู้สึกดังกล่าวในสมองส่วน cortex ต่อมากระแสประสาทจะส่งผ่านไปยัง motor cortex เพื่อให้ร่างกายตอบสนองต่อความเจ็บปวดที่เกิดขึ้น10-11ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า กลไกการเกิดความเจ็บปวดเป็นความรู้พื้นฐานที่สำคัญอย่างยิ่งสำหรับการจัดการความเจ็บปวดในวงการแพทย์แผนปัจจุบันและเภสัชกรรม เนื่องจากช่วยให้สามารถหาวิธีการยับยั้งกลไกในแต่ละขั้นตอนเพื่อบรรเทาอาการได้โดยตรง ตัวอย่าง การให้ยาแก้ปวดที่ออกฤทธิ์ไปสกัดกั้นการส่งสัญญาณหรือการประมวลผลความเจ็บปวดในร่างกาย การเข้าใจกระบวนการนี้อย่างละเอียดจึงเป็นหัวใจสำคัญที่ช่วยให้การรักษาเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด ในมุมมองของ

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 39แพทย์แผนไทย การทำความเข้าใจกลไกความเจ็บปวดตามหลักสากลก็เป็นสิ่งจำเป็นไม่แพ้กัน เพราะจะช่วยให้แพทย์แผนไทยสามารถวินิจฉัยและเลือกวิธีการรักษาที่เหมาะสมกับอาการและพยาธิสภาพของผู้ป่วยได้ดียิ่งขึ้น หากผู้ป่วยมีความเจ็บปวดเฉียบพลันจากการบาดเจ็บซึ่งสอดคล้องกับการทำงานของเส้นประสาท A-fibersการจ่ายยาหรือให้หัตถการเพื่อลดการแล่นของลม หรือลดความร้อนของธาตุไฟอาจเหมาะสมกว่า ในทางกลับกันหากเป็นการปวดเรื้อรังที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของเส้นประสาท C-fibersการจ่ายยาหรือใช้หัตถการเพื่อเพิ่มกำลังของการไหลเวียนธาตุลม และเพิ่มการทำงานของธาตุไฟอาจเป็นแนวทางที่ตอบโจทย์มากกว่า2.3 ทฤษฎีความเจ็บปวด2.3.1 ทฤษฎีควบคุมประตู(gate control theory) ของ Melzack และ Wall เป็นทฤษฎีที่อธิบายถึงกลไกของความเจ็บปวดที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดในปัจจุบันเพราะสามารถอธิบายกลไกต่าง ๆ ได้อย่างครอบคลุม โดยมีลำดับการทำงาน ดังนี้1) เมื่อเนื้อเยื่อได้รับการบาดเจ็บและระบบประสาทรับรู้ได้ถึงอันตรายนั้นจะส่งกระแสประสาทผ่านเส้นใยประสาท 2) สัญญาณประสาทถูกส่งไปยังกลุ่มเซลล์ประสาทที่อยู่ในส่วนหลังของไขสันหลัง (Substantia Gelatinosa cells; SG cell) ซึ่งทำหน้าที่เป็นประตูที่เปิดหรือปิดสัญญาณเจ็บปวดไปยังสมอง 3) เมื่อ SG cell ถูกกระตุ้น จะส่งสัญญาณเสริมหรือยับยั้งไปยัง Transmission cells (T cell) ที่เป็นเซลล์พิเศษที่ตั้งอยู่ในเนื้อด้านหลังของไขสันหลังซึ่งจะรับรู้และส่งสัญญาณไปยังสมองเพื่อรับรู้และเกิดความรู้สึกเจ็บ สถานะนี้ถูกเรียกว่าประตูเปิด (open gate) ซึ่งทำให้มีการรับรู้ความเจ็บปวดในสมอง4) การส่งเสริมหรือยับยั้ง SG cell จะขึ้นอยู่กับปริมาณสัญญาณประสาทที่มาจากใยประสาทในร่างกาย โดยถ้าใยประสาทขนาดใหญ่มีพลังกระแสสัญญาณมากกว่าจะทำให้ SG cell ถูกกระตุ้นให้ส่งผลให้มีการยับยั้งสัญญาณประสาทที่จะมากระตุ้น T cell ทำให้ไม่มีการส่งสัญญาณความเจ็บไปยังสมอง สถานะนี้ถูกเรียกว่าประตูปิด (close gate) ซึ่งทำให้ไม่มีการรับรู้ความเจ็บปวดในสมอง12 (ภาพที่ 2.1)

40 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงภาพที่ 2.1 แสดงหลักการของทฤษฎีควบคุมประตูหมายเหตุ. สร้างภาพโดนใช้โปรแกรม Microsoft Bing Designer โดยสร้างจากข้อความคำสั่ง (prompt): Gate control theory : nerve fiber-SG cell- T cell- Brain - open/Closed gateในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า ทฤษฎีความเจ็บปวดมีหลายทฤษฎีทั้งทฤษฎีแบบแผน (pattern theory) ทฤษฎีจำเพาะ (specificity theory) และทฤษฎีควบคุมประตูแต่ทฤษฎีที่ได้รับการยอมรับและใช้มากที่สุดก็คือ ทฤษฎีควบคุมประตูซึ่งแพทย์แผนไทยสามารถนำมาใช้ในการอธิบายประสิทธิผลของหัตถการต่างจากการกระตุ้นเส้นใยประสาทขนาดใหญ่ด้วยวิธีการนวด การประคบร้อน ประคบเย็น และอื่น ๆ ซึ่งมีผลในการกระตุ้นเส้นใยประสาทขนาดใหญ่ให้ส่งสัญญาณประสาทไปที่ SG cell ทำให้สัญญาณของความเจ็บปวดซึ่งมีเส้นใยประสาทขนาดเล็กกว่าส่งสัญญาณไม่ได้ เป็นเหตุทำให้ประตูแห่งความเจ็บปวดถูกปิดลง

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 412.4 ความเจ็บปวดกับทฤษฎีการแพทย์แผนไทยสำหรับทางการแพทย์แผนไทยถึงจะไม่มีทฤษฎีหรือคัมภีร์ที่ระบุเกี่ยวกับความปวดไว้อย่างชัดเจนแต่สามารถสรุปความหมาย และแนวคิดเกี่ยวกับการเกิดความเจ็บปวดได้ดังนี้2.4.1 ธาตุสมุฏฐานทฤษฎีทางศาสตร์ทางการแพทย์แผนไทย ความเจ็บปวดมีความสอดคล้องกับลักษณะของธาตุลม ซึ่งปัจจัยที่เป็นสาเหตุนั้นอาจจะเกิดจากความผิดปกติของธาตุลมเอง หรือเป็นผลกระทบจากความผิดปกติของธาตุอื่นมายังธาตุลม ซึ่งระดับความรุนแรงของความเจ็บปวดขึ้นอยู่กับอิทธิพลของพิกัดของธาตุลม และปัจจัยเสริมที่ส่งผลให้ระดับของความเจ็บปวดในผู้ป่วยแต่ละรายมีความแตกต่างกันไป โดยแพทย์แผนไทยจะต้องใช้กระบวนการค้นหาปัจจัยต่าง ๆ เหล่านั้น ด้วยการซักประวัติ และตรวจร่างกายอย่างละเอียดเพื่อวินิจฉัยธาตุที่ผิดปกติ และพิจารณาเลือกการรักษาที่เหมาะสมต่อการปรับสมดุลของธาตุต่าง ๆ เหล่านั้นให้เข้าสู่ภาวะปกติโดยเมื่อพิจารณาตามสมุฏฐานของธาตุ สามารถจำแนกได้ดังต่อไปนี้ 1) ตรีธาตุ เมื่อพิจารณาตามที่ตั้งหรือที่แรกเกิดของโรคอันเกิดจากลม 3 ประการ มี 2 ประเภทที่มีความสอดคล้องกับความเจ็บปวดก็คือ ลมสัตถกวาตะเป็นลักษณะอาการปวดที่เฉียบพลัน และแหลม เจ็บ แปลบ เมื่อเกิดการบาดเจ็บ และลมสุมนาเป็นลักษณะอาการปวดตึง เมื่อยตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย2) ธาตุทั้ง 4เมื่อพิจารณาตามธรรมชาติของธาตุลมที่ระบุไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคก็จะพบว่า “อาการปวดเสียว ร้าว แล่นก็จะเป็นลักษณะ ส่วนอาการปวดตึง หน่วงก็จะเป็นรสของธาตุลม สุดท้ายเมื่อทุกข์ทรมานก็จะไม่สามารถอยู่นิ่งได้ต้องดิ้นทุรนทุรายเป็นเครื่องปรากฏ”3) ธาตุ 42 เมื่อพิจารณาตามประเภทของธาตุลม 6 ประเภท เชื่อมโยงความสอดคล้องของหลักทางวิทยาศาสตร์ ก็จะพบว่าธาตุลมที่มีชื่อว่า ลมอุทธังคมาวาตาคือลมพัดขึ้นเปรียบเสมือนระบบประสาทรับความรู้สึกของร่างกายจึงมีความสอดคล้องกับลักษณะความเจ็บปวดมากที่สุด นอกจากนี้ยังมีธาตุลมที่ชื่อว่าอังคมังคานุสารีวาตาคือลมที่พัดพาไปทั่วร่างกายเปรียบเสมือนระบบการไหลเวียนโลหิตอาจจะสอดคล้องกับความเจ็บปวดที่เกิดจากสาเหตุของการไหลเวียนโลหิตหรือระบบประสาทที่ไม่ดีก็ได้โดยปกติธาตุทั้ง 4 ในร่างกายจะต้องอยู่ในสมดุล แต่หากมีธาตุใดธาตุหนึ่งทำงานผิดปกติ

42 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงไปย่อมส่งผลกระทบกับธาตุอื่น ๆ ที่เกี่ยวโยงเชื่อมต่อกันไปด้วย13-14 โดยความเจ็บปวดทางกล้ามเนื้อมีสมุฏฐาน ที่เกี่ยวข้องจำแนกดังต่อไปนี้3.1) ธาตุดิน ด้วยธาตุดินมีความแข็งมากเกินไป มีผลทำให้ไปขัดขวางทางเดินของธาตุลม จึงทำให้ธาตุลมพัดพาไม่สะดวก เกิดภาวะลมอั้น จึงมีความเจ็บปวดได้ หรืออาจด้วยธาตุดินมีความอ่อนนุ่มมากเกินไป มีผลทำให้ขาดความแข็งแรง จึงทำให้ธาตุลมที่พัดพามานั้นมีน้อย จึงเกิดภาวะอ่อนกำลังได้3.2) ธาตุน้ำ ด้วยธาตุน้ำมีลักษณะความข้น ความหนืดมากจนเกินกำลังของธาตุลม สามารถพัดพอให้ไหลเวียนไปได้ จึงเกิดการติดขัด ลมจึงอั้น เกิดความเจ็บปวดขึ้น หรืออาจมีความเหลวมากเกินไปไม่เกาะตัวกันจึงไหลออกคั่งค้างตามเนื้อเยื่อ จึงเกิดภาวะบวมได้3.3) ธาตุลม ด้วยตัวของธาตุลมอ่อนกำลังเอง จึงเป็นเหตุให้ไม่สามารถพัดไปยังส่วนต่าง ๆ ได้สอดคล้องกับการทำงานไม่มีกำลังพอที่จะพัดไปทั่วบริเวณแล้วเวียนไปทั่วร่างกายได้ จึงเกิดความเจ็บปวดขึ้น หรืออาจด้วยธาตุลมมีกำลังมากเกินไปจึงเกิดภาวะลมที่คั่งค้างตามบริเวณต่าง ๆ 3.4) ธาตุไฟ ด้วยเหตุทำให้เกิดความร้อนบริเวณดังกล่าว จึงเกิดกำลังของธาตุลมขึ้น ธาตุลมจึงไปอั้นรวมตัวกันบริเวณนั้น จึงมีความเจ็บปวด หรือด้วยไฟมีกำลังน้อยจึงทำให้ลมไม่พัดพา มายังบริเวณดังกล่าว การไหลเวียนจึงลดลงทำให้เกิดความเจ็บปวดได้14-172.4.2 อุตุสมุฏฐานเมื่อฤดูกาลเปลี่ยนไปร่างกายของมนุษย์จะต้องปรับสมดุลให้เข้ากับสมุฏฐานแห่งฤดูที่เปลี่ยนไป ทุกฤดูมีผลต่อการปวดตามร่างกายได้เหมือนกัน แต่อาจจะต่างกันที่สาเหตุหรืออาการร่วมที่เกิดขึ้นในขณะที่มีความเจ็บปวด1) ความเจ็บปวดที่เกิดในฤดูร้อน อาจมีความร้อนร่วมด้วย หรือปวดร่วมกับไข้ เพราะมีธาตุไฟ เป็นเจ้าเรือนประจำฤดู 2) ความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นในฤดูฝน อาจมีความเจ็บปวดได้ง่าย เพราะมีโอกาสเกิดภาวะการไหลเวียนติดขัด เพราะมีธาตุลม เป็นเจ้าเรือนประจำฤดู 3) ความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นในฤดูหนาว อาจมีอาการบวมร่วมด้วยเพราะมีธาตุน้ำ เป็นเจ้าเรือนประจำฤดู14, 18

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 432.4.3 อายุสมุฏฐานเมื่ออายุเปลี่ยนไปร่างกายมีการเจริญ เติบโต ย่อมมีผลทำให้การทำงานต่าง ๆ ของธาตุในร่างกายเกิดการเปลี่ยนแปลงให้เหมาะสมกับหน้าที่ การทำงาน การดำรงชีวิต1) อายุ 0-16 ปี วัยนี้เป็นวัยที่ร่างกายยังไม่ค่อยมีความแข็งแรง การทำงานของระบบต่าง ๆ ยังไม่สมบูรณ์ ความเจ็บปวดมักมีอาการบวมร่วมด้วยเพราะการไหลเวียนยังทำงานไม่ดี จึงมักคั่งค้างตามส่วนต่าง ๆได้ง่ายเมื่อบาดเจ็บ2) อายุ 16-30 ปี ความเจ็บปวดมักมีความร้อนเกิดขึ้นได้ง่ายเนื่องจากเป็นสมุฏฐานของธาตุไฟ ความรุนแรงหรือปัจจัยที่ทำให้เกิดความเจ็บปวด มักจะเกิดจากอุบัติเหตุ หรือการใช้ร่างกายเกินกำลัง จึงอาจเกิดอาการอักเสบได้ง่าย แต่อย่างไรก็ตามความเจ็บปวดมักหายง่ายจากอิทธิพลของธาตุไฟเช่นกัน3) อายุ 30 ปีเป็นต้นไป ความเจ็บปวดมักจะมีปัญหาจากธาตุลม เนื่องจากเป็นวัยสมุฏฐานของธาตุลม ซึ่งมีกำลังลดลงจึงเป็นเหตุให้คั่งค้างตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกายได้ง่าย เวลาเกิดอาการมักจะมีความเจ็บปวด ร้าว ชา ร่วมได้ง่าย14, 192.4.4 กาลสมุฏฐานช่วงเวลาแต่ละวันจะมีธาตุสมุฏฐานแบ่งออกเป็น 3 ช่วงเวลา ได้แก่ 1) เวลา 6.00-10.00 น. และ 18.00-22.00 น. มีธาตุน้ำเป็นเจ้าเรือนถ้าธาตุน้ำกำเริบอาจพบความเจ็บปวด และบวมได้ 2) เวลา 10.00-14.00 น และ 22.00-02.00 น. มีธาตุไฟเป็นเจ้าเรือนถ้าธาตุไฟกำเริบอาจพบความเจ็บปวดร่วมกับมีไข้ หรือปวดแดงร้อน ปวดแสบปวดร้อน3) เวลา 14.00-18.00 น. และ 02.00-06.00 น. มีธาตุลมเป็นเจ้าเรือนถ้าธาตุลมกำเริบอาจพบความเจ็บปวด ตึง เสียว ร้าว ชา14, 202.4.5 ประเทศสมุฏฐานประเทศสมุฏฐาน ลักษณะภูมิประเทศซึ่งเป็นที่อยู่อาศัย สิ่งแวดล้อม ทรัพยากร และเป็นแหล่งอาหาร จะมีธาตุสมุฏฐานเจ้าเรือนประจำอยู่ 1) พื้นที่ภาคเหนือ มีลักษณะภูมิประเทศเป็นภูเขาสูง มีสมุฏฐานธาตุไฟเป็นเจ้าเรือน อาจมีความเจ็บปวดร่วมกับอาการไข้ หรือแดงร้อน หรือปวดแสบปวดร้อน 2) พื้นที่ภาคอีสาน มีลักษณะภูมิประเทศเป็นน้ำกรวดทราย มีสมุฏฐานธาตุน้ำ พิกัดเสมหะและโลหิตเป็นเจ้าเรือน อาจมีความเจ็บปวดร่วมกับบวม ได้ง่าย

44 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง3) พื้นที่ภาคกลาง มีลักษณะภูมิประเทศเป็นน้ำฝนเปือกตม มีสมุฏฐานธาตุลมเป็นเจ้าเรือน อาจมีความเจ็บปวดตึง เสียว ร้าว ชา ได้ง่าย 4) พื้นที่ภาคใต้ มีลักษณะภูมิประเทศเป็นน้ำเค็มเปือกตม มีสมุฏฐานดินเป็นเจ้าเรือน อาจมีความเจ็บปวดที่เกิดจากธาตุดินพิการมากกว่าภาคอื่น14, 18ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า ความเจ็บปวดทางการแพทย์แผนไทยนั้น เป็นการทำงานที่ผิดปกติของธาตุต่างๆ ในร่างกาย และแสดงออกมาชัดเจนที่ ธาตุลมชนิดหนึ่งซึ่งเรียกว่า สัตถกะวาตะ เป็นลมที่ทำให้เกิดการเสียดแทงหรือความเจ็บปวด การที่ธาตุลมจะกำเริบหรือทำงานบกพร่องจนเกิดเป็นความเจ็บปวดได้นั้น ไม่ได้เกิดขึ้นโดยไม่มีสาเหตุ แต่มีทั้งปัจจัยที่เป็นสาเหตุโดยตรง และปัจจัยที่ช่วยส่งเสริมทำให้ความเจ็บปวดรุนแรงเพิ่มมากขึ้น โดยทางการแพทย์แผนไทยเราเรียกว่าสมุฏฐาน ประกอบไปด้วยธาตุสมุฏฐานซึ่งเป็นธาตุประจำตัวของร่างกายแต่ละคน อุตุสมุฏฐานซึ่งเป็นอิทธิพลของสภาพอากาศที่กระทบต่อธาตุในร่างกาย อายุสมุฏฐานซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงของร่างกายที่สัมพันธ์กับวัย กาลสมุฏฐานผลกระทบจากช่วงเวลาต่อธาตุในร่างกาย และประเทศสมุฏฐานผลกระทบจากอิทธิพลของสภาพแวดล้อมของภูมิประเทศต่อธาตุในร่างกาย สมุฏฐานทั้ง 5 ประการนี้ ไม่เพียงแต่ส่งผลต่อธาตุลม เท่านั้น แต่ยังสามารถส่งผลกระทบต่อธาตุอื่นๆ ในร่างกาย ทำให้เกิดความไม่สมดุลและนำไปสู่ อาการข้างเคียงหรืออาการร่วมอื่นๆ ได้ง่าย ดังนั้น แพทย์แผนไทยจำเป็นต้องมีความเข้าใจถึงธรรมชาติของแต่ละปัจจัยสมุฏฐานเหล่านี้ เพื่อนำมาใช้ในการวางแผนดูแลผู้ป่วยอย่างครอบคลุม ทั้งการป้องกัน การฟื้นฟู และการรักษาบำบัดความเจ็บปวดให้ทุเลาลง2.5 ผลกระทบจากความเจ็บปวด2.5.1 ผลกระทบทางร่างกาย1) ความเจ็บปวดอาจเป็นสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่เกิดความเจ็บปวดนั้นรู้สึกไม่สบายทั้งด้านร่างกายและจิตใจ ส่งผลให้ความสามารถในการทำงานและกิจกรรมต่าง ๆ ลดลง2) ความเจ็บปวดอาจส่งผลต่อการทำงานของระบบต่าง ๆ ในร่างกาย เช่น ระบบประสาท ระบบหัวใจและหลอดเลือด ระบบการหายใจ และระบบย่อยอาหาร ซึ่งเป็นกลไกที่ร่างกายใช้ในการตอบสนองต่อสัญญาณความเจ็บปวด

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 452.5.2 ผลกระทบทางจิตใจ1) ความเครียดและภาวะซึมเศร้า ความเจ็บปวดทำให้มีความทุกข์ทรมาน จากความปวด และส่งผลให้การใช้ชีวิตประจำวันมีอุปสรรค อาจส่งผลทำให้ผู้ป่วยรู้สึกเครียดและมีภาวะซึมเศร้าได้2) คุณภาพชีวิต ความเจ็บปวดที่รุนแรงหรือเป็นระยะยาวอาจทำให้มีความรู้สึกกังวลอยู่ตลอดเวลา และกระทบต่อการดำรงชีวิตประจำวันทำให้คุณภาพชีวิตโดยรวมแย่ลง3) สัมพันธภาพ ความเจ็บปวดทำให้ผู้ที่มีอาการรู้สึกกังวลจากอาการเจ็บปวดและกังวลถึงสาเหตุของการเจ็บปวดในกรณีที่ยังไม่ทราบแน่ชัด จึงส่งผลทำให้มีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่นน้อยลง เพราะจิตใจจดจ่ออยู่กับความเจ็บปวดจึงอาจส่งผลต่อสัมพันธภาพได้ 2.5.3 ผลกระทบทางสังคม1) ความกังวล อาการเจ็บปวดอาจส่งผลต่อความเชื่อมั่นในตนเองและสภาพอารมณ์ ทำให้มีความกังวลและความไม่มั่นคงในชีวิตประจำวัน2) การจำกัดกิจกรรม ความเจ็บปวดอาจทำให้การทำกิจกรรมต่าง ๆ ถูกจำกัด เช่น การเข้าร่วมกิจกรรมนอกบ้าน การเดินทาง หรือการทำงานที่ต้องใช้พลังงานมาก5, 21ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า ความเจ็บปวดเป็นภาวะที่ซับซ้อนซึ่งเริ่มต้นจากผลกระทบทางกายภาพด้านร่างกาย ก่อนจะขยายผลไปสู่สภาวะทางจิตใจเกิดความทุกข์ทรมาน และส่งผลต่อเนื่องไปยังปฏิสัมพันธ์ทางสังคมในที่สุด สำหรับทางการแพทย์แผนไทย ความปวดคืออาการทางธาตุลม ซึ่งเมื่อขาดสมดุลจะส่งผลกระทบต่อหทัยวตะซึ่งเป็นความรู้สึกและอารมณ์เช่นกัน ในมุมมองของวิทยาศาสตร์การแพทย์ กลไกที่น่าสนใจอีกอย่างหนึ่งก็คือ ในขณะที่ร่างกายเผชิญกับความเจ็บปวด สมองจะได้รับการกระตุ้นให้หลั่งสารระงับปวดตามธรรมชาติที่เรียกว่า endorphinsสารเหล่านี้จะออกฤทธิ์ที่ตัวรับ opiate receptors เพื่อยับยั้งการส่งสัญญาณความเจ็บปวด ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยปิดประตูแห่งความเจ็บปวด เมื่อพิจารณาการรักษาความเจ็บปวดกล้ามเนื้อจากหัตถการของแพทย์แผนไทยหลายอย่าง เช่น การนวด การสักยาซึ่งเป็นวิธีการที่สร้างความเจ็บปวดในระดับที่ควบคุมได้ แท้จริงแล้วอาจเป็นกระบวนการกระตุ้นให้ร่างกายหลั่งสาร endorphins ออกมานั่นเอง

46 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง2.6 การประเมินความเจ็บปวดการประเมินความเจ็บปวด คือ การรวบรวมประวัติของข้อมูลเกี่ยวกับความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นของผู้ป่วย ทั้งด้านทางกาย ทางจิตใจ ซึ่งความเจ็บปวดนี้เป็นความซับซ้อนของร่างกาย ความรู้สึกทางอารมณ์ ที่มีผลต่อจิตใจ ซึ่งการประเมินความเจ็บปวดกล้ามเนื้อมักมีวิธีที่นิยมใช้ดังต่อไปนี้2.6.1 ค าบอกเล่าอาการของผู้ป่วย เป็นข้อมูลที่เชื่อถือได้มากที่สุดถือว่าเป็นการประเมินความปวดที่เป็นมาตรฐาน เพราะไม่มีใครรับรู้ได้ดีกว่าผู้ป่วย2 2.6.2 การเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาของร่างกายที่ตอบสนองต่อความเจ็บปวด 1) ระบบหายใจ มีการตอบสนองต่อความเจ็บปวดที่กระทบต่อสรีรวิทยาคือ โดยทำให้หายใจเร็วตื้น (alkalosis) ปอดขยายไม่ดี (atelectasis desaturation)2) ระบบประสาท มีการตอบสนองต่อความเจ็บปวดที่กระทบต่อสรีรวิทยา โดยกระตุ้นระบบประสาท sympathetic ทำให้ระดับความดันโลหิตและอัตราการเต้นของหัวใจเพิ่มขึ้น หลั่งสาร catecholamine นอนไม่หลับ กระสับกระส่าย3) ระบบ metabolic มีการตอบสนองต่อความเจ็บปวดที่กระทบต่อสรีรวิทยา โดยทำให้ metabolic rate และ perspiration เพิ่มขึ้น สูญเสียน้ำและ electrolytes เพิ่มขึ้น การสร้าง cortisol เพิ่มขึ้น ระดับ cortisol และ glucose ในโลหิตสูงขึ้น4) ระบบภูมิคุ้มกัน มีการตอบสนองต่อความเจ็บปวดที่กระทบ โดยทำให้ การตอบสนองต่อระดับภูมิคุ้มกันและการอักเสบถูกยับยั้ง เพิ่มโอกาสในการติดเชื้อและแผลไม่สมาน5) ระบบทางเดินอาหาร มีการตอบสนองต่อความเจ็บปวดที่ โดยไปเพิ่มสารคัดหลั่งในลำไส้ และเพิ่ม smooth muscle sphincter tone อาจมีอาการท้องอืด คลื่นไส้ อาเจียน6) การตอบสนองต่อความปวด มีการตอบสนองต่อความเจ็บปวด โดยทำให้ความไวต่อความเจ็บปวดมีมากขึ้น hyperalgesia pain threshold ลดลง22

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 472.6.3 ประเมินจากพฤติกรรมที่ผู้ป่วยแสดงออกมา ประเมินจากพฤติกรรมที่ผู้ป่วยแสดงออกมา เช่น การแสดงออกทางสีหน้าโดยการขมวดคิ้ว การกัดฟันหรือการเม้มปาก มีการดิ้นรน การอยู่นิ่งผิดปกติการงอตัวหรือการใช้มือปกป้องบริเวณที่ปวด การร้องคราง การร้องไห้ หรือการเปล่งเสียงแสดงความเจ็บปวด232.6.4 การประเมินระดับความเจ็บปวดด้วยเครื่องมือ ปัจจุบันเพื่อให้การประเมินมีความน่าเชื่อถือและเป็นมาตรฐานมากขึ้น ได้มีการพัฒนาเครื่องมือประเมินความเจ็บปวดสำหรับผู้ป่วยกลุ่มต่าง ๆ โดยปัจจุบันเครื่องมือที่นิยมใช้มีดังต่อไปนี้1) กลุ่มผู้ป่วยสื่อสารได้จำกัด1.1) แบบประเมิน facial pain scale เป็นการแสดงออกทางใบหน้า 6ใบหน้า ตัวเลขกำกับ โดยเริ่มจาก 0 แทนความรู้สึกไม่ปวดเลย จนกระทั่งเลข 10 แทนความรู้สึกปวดมากที่สุด โดยให้ผู้ป่วยเลือกใบหน้าที่สะท้อนความรู้สึกปวดของตนเองมากที่สุด24 (ภาพที่ 2.2)ภาพที่ 2.2 แบบประเมิน facial pain scaleหมายเหตุ. สร้างภาพโดนใช้โปรแกรม Microsoft Bing Designer โดยสร้างจากข้อความคำสั่ง (prompt): Briefly explain the Facial Pain Scale, a pain assessment tool that uses facial expressions to represent a numerical scale from 0 (no pain) to 10 (worst pain)

48 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง2) ผู้ป่วยสื่อสารได้ดี2.1) แบบประเมิน verbal rating scale เป็นการบอกด้วยคำพูดง่าย ๆ8คือ ไม่ปวด ปวดน้อย ปวดปานกลาง ปวดมาก ปวดมากที่สุด แล้วนำมาแปลค่าเป็นตัวเลข โดย ไม่ปวด = 1, ปวดน้อย = 2, ปวดปานกลาง = 3, ปวดมาก = 4, ปวดมากที่สุด = 5242.2) แบบประเมิน numeric rating scale เป็นการประเมินโดยใช้ตัวเลข โดยไม่ปวดเลย แทนค่าด้วยเลข 0 และ มีความเจ็บปวดรุนแรงมากที่สุด แทนค่าด้วยเลข 10 ให้ผู้ป่วยเลือกว่าตอนนี้ความเจ็บปวดอยู่ที่ระดับใด การตีความหมายของตัวเลข มีดังนี้ ไม่ปวด = 0, ปวดน้อย = 1-3, ปวดปานกลาง = 4-6, ปวดมาก = 7-1032.3) แบบประเมิน visual analog scale(VAS) เป็นการประเมินความเจ็บปวดด้วย เส้นตรงยาว 10 เซนติเมตร โดยซ้ายมือสุดเขียนว่า ไม่ปวด และขวามือสุดเขียนว่า ปวดจนทนไม่ได้ ผู้ป่วยจะกากบาทบนเส้นและผู้ประเมินจะวัดคะแนนปวดจากจุดที่ไม่ปวดจนถึงเครื่องหมายกากบาท เพื่อระบุค่าคะแนนความปวดเป็นเซนติเมตร3 (ภาพที่ 2.3)ภาพที่ 2.3 แสดงลักษณะมาตรวัดความเจ็บปวดด้วยสายตาหมายเหตุ. สร้างภาพโดนใช้โปรแกรม Microsoft Bing Designer โดยสร้างจากข้อความคำสั่ง (prompt): Visual Analog Scale (VAS) is a 10cm line for pain assessment. Left end: No pain, Right end: Worst possible pain2.4) เครื่องมือ pressure pain threshold เป็นการทดสอบระดับความทนทานต่อแรงกดที่ทำให้เกิดความเจ็บปวด โดยใช้เครื่องมือเฉพาะที่เรียกว่า เครื่องวัดระดับความรู้สึกกดเจ็บ (pressure algometer) ซึ่งวัดแรงกดที่กระทำต่อเนื้อเยื่อ โดยจะค่อย ๆ ออกแรงกดลงบนจุดที่ต้องการประเมินกล้ามเนื้อ หรือจุดกดเจ็บ แรงกดจะเพิ่มขึ้นทีละน้อยอย่างสม่ำเสมอต่อเนื่องจนกระทั่งผู้ถูกประเมินรู้สึกเจ็บเป็นครั้งแรก (pain full) แรงกด ณ จุดนั้นจะถูกบันทึกเป็นค่า ขีดกั้นความรู้สึกกดเจ็บ25