การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อ

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 249อย่างรวดเร็ว โดยการนำหินสปา และฐานรองทำจาก stainless steel ที่ช่วยให้ลูกประคบสามารถคงอุณหภูมิที่เหมาะสมในการบำบัดได้ยาวนานขึ้น ลดจำนวนการนำไปนึ่งซ้ำบ่อยครั้ง ส่งผลให้กระบวนการบำบัดมีความต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม การศึกษาในอนาคตจึงควรศึกษาให้ครอบคลุมหลายมิติ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การตรวจสอบความปลอดภัยและคุณสมบัติของวัสดุในระยะยาว เนื่องจากฐานรองที่ทำจาก stainless steel และหินสปาต้องสัมผัสกับความร้อนและสารสกัดจากสมุนไพรต้องผ่านการทดสอบว่าไม่มีการปลดปล่อยสารที่เป็นอันตรายต่อร่างกาย ขณะเดียวกันควรมีการเปรียบเทียบเชิงปริมาณถึงรูปแบบการปลดปล่อยความร้อนและการนำส่งสารสำคัญจากสมุนไพรสู่ผิวหนังเมื่อเทียบกับลูกประคบแบบดั้งเดิม10.5 สไลม์พอกเข่า10.5.1 ข้อมูลส าคัญ การพอกยา มีหลักการส่งสารสำคัญจากสมุนไพรผ่านทางผิวหนังเพื่อบำบัดอาการเฉพาะที่ โดยนำตัวยาสมุนไพรซึ่งผ่านกระบวนการสกัดด้วยตัวทำละลาย มาวางพอกไว้บนผิวหนังบริเวณที่มีอาการโดยตรงเพื่อให้สารออกฤทธิ์ทางยาสามารถซึมผ่านชั้นผิวหนัง เข้าไปสู่เนื้อเยื่อบริเวณเป้าหมายได้อย่างมีประสิทธิภาพ18-19 ตำรับยาพอกที่ได้รับความนิยมส่วนใหญ่มีส่วนประกอบหลักเป็นกลุ่มสมุนไพรที่มีฤทธิ์ร้อน โดยสมุนไพรไปผ่านกระบวนการสกัดเพื่อดึงสารสำคัญออกมา20อย่างไรก็ตาม แม้ว่าประสิทธิภาพของยาพอกสมุนไพรจะเป็นที่ยอมรับ แต่กระบวนการใช้งานแบบดั้งเดิมที่ผู้ใช้จะต้องนำสมุนไพรที่ผ่านการสกัดแล้วมาชุบกับวัสดุซับน้ำยา เช่น สำลีหรือผ้าก๊อซ จากนั้นจึงนำไปวางบนบริเวณที่ปวดและใช้ผ้าพันทับเพื่อยึดติดไว้กับที่ ซึ่งมีขั้นตอนที่ยุ่งยากซับซ้อน มีความไม่คงตัวของผลิตภัณฑ์ เนื่องจากเป็นยาเตรียมสด ทำให้มีอายุการใช้งานสั้นและเสื่อมประสิทธิภาพได้ง่าย และปัญหาการเลอะเปรอะเปื้อนของเหลวจากตัวยากับเสื้อผ้าในขณะที่ทำกระบวนการพอกยา และทำให้ผู้ใช้รู้สึกไม่สะดวกสบายในการเคลื่อนไหวในขณะพอกยา ต้องอยู่นิ่ง ๆ จากการถูกพันรัดอวัยวะไว้21จากข้อจำกัดดังกล่าวจึงนำมาสู่ความจำเป็นในการพัฒนานวัตกรรมสไลม์สมุนไพรสำหรับการพอกเข่าขึ้นแนวคิดนี้มีเป้าหมายเพื่อปรับเปลี่ยนรูปแบบการใช้ยาพอกแบบดั้งเดิม โดยเปลี่ยนเครื่องมือการพอกให้มีลักษณะเป็นสไลม์ที่สามารถกักเก็บสารสำคัญสมุนไพรไว้ มีกระบวนการสร้าง

250 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงง่าย และมีคุณสมบัติการยึดเกาะดีเยี่ยม ทำให้มีขั้นตอนการใช้งานที่ง่าย ไม่ซับซ้อน และเอื้อให้ผู้ใช้สามารถใช้งานได้ด้วยตนเองโดยไม่ต้องอาศัยอุปกรณ์เสริม10.5.2 ส่วนประกอบของนวัตกรรม1) สารสกัดสมุนไพรเข้มข้น ปริมาณ 10 มิลลิลิตร ทำหน้าที่เป็นสารออกฤทธิ์หลัก ที่มีสรรพคุณในการบำบัดอาการปวด2) เนื้อสไลม์ ทำหน้าที่เป็นสารตัวกลางที่ช่วยกักเก็บและนำส่งสารสกัดสมุนไพร ช่วยยึดเกาะกับผิวหนังได้อย่างมีประสิทธิภาพ พัฒนาขึ้นจากการผสมผสานระหว่างกาวน้ำใส แป้งข้าวเจ้า ครีมอาบน้ำ น้ำยาล้างตา และเบบี้ออยล์3) บรรจุภัณฑ์ บรรจุในขวดแก้วชนิดปากกว้าง พร้อมฝาปิดอะลูมิเนียมเพื่อรักษาคุณภาพของผลิตภัณฑ์21 (ภาพที่ 10.5)ภาพที่ 10.5 สไลม์พอกเข่าภาพ อำพล บุญเพียร (2567)

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 25110.5.3 กระบวนการผลิต1) เตรียมน้ำยาสมุนไพร 1.1) นำสมุนไพรแห้งตามตำรับ ประกอบด้วย ไพล ขมิ้นชัน พริกไทย ดีปลีกระวาน กานพลูและมะกรูด บดหยาบแล้วนำไปหมักในน้ำมันระกำ1.2) เมื่อครบระยะเวลาการหมัก 1 เดือน จึงนำมาผ่านกระบวนการกรองเพื่อแยกส่วนกากสมุนไพรออก1.3) นำสารสกัดสมุนไพรที่ได้มาผสมกับพิมเสน การบูร และ menthol จากนั้นกวนส่วนผสมทั้งหมดจนกระทั่งสารสำคัญละลายเป็นเนื้อเดียวกัน2) การผสมสูตรสไลม์2.1) เตรียมส่วนของเนื้อสไลม์โดยการผสมกาวน้ำใส แป้งข้าวเจ้า ครีมอาบน้ำ น้ำยาล้างตา และเบบี้ออยล์เข้าด้วยกันจนขึ้นรูปเป็นเนื้อสไลม์ที่มีความหนืดพอเหมาะ2.2) จากนั้น นำสารสกัดสมุนไพรปริมาณ 10 มิลลิลิตร มาผสมลงในเนื้อสไลม์ที่เตรียมไว้ และนวดหรือคนส่วนผสมให้เข้ากันอย่างสม่ำเสมอ2.3) นำผลิตภัณฑ์สไลม์สมุนไพรที่เสร็จสมบูรณ์บรรจุลงในขวดแก้วปากกว้าง และปิดฝาอะลูมิเนียมให้สนิท2110.5.4 การใช้งาน1) ทำความสะอาดบริเวณผิวหนังที่จะใช้สไลม์2) นำสไลม์สมุนไพรมาพอกให้ทั่วบริเวณที่มีอาการปวด โดยทิ้งไว้ประมาณ 15 นาที เพื่อให้สารสำคัญจากสมุนไพรซึมซาบเข้าสู่ผิวหนัง 3) ใช้เป็นประจำวันละ 2 ครั้ง ในช่วงเช้าและเย็น21ในทัศนะของผู้เขียนมีความเห็นว่า สไลม์พอกเข่าเป็นนวัตกรรมที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อการใช้งานที่ง่ายและสะดวกยิ่งขึ้น จุดเด่นที่สำคัญของผลิตภัณฑ์คือสารสกัดสมุนไพรเข้มข้นจากตำรับยาไทย ซึ่งมีสรรพคุณต้านการอักเสบ และคลายกล้ามเนื้อ และจุดเด่นในการใช้งานที่ง่าย โดยการใช้เนื้อสไลม์เป็นสารนำส่งตัวยา ด้วยคุณสมบัติทางกายภาพที่มีความหนืด ยืดหยุ่น และยึดเกาะสูง ทำให้ผลิตภัณฑ์สามารถแนบสนิทกับผิวหนังบริเวณที่มีอาการปวดได้อย่างทั่วถึง อย่างไรก็ตามอนาคตมีประเด็นที่ต้องมีการศึกษาเพิ่มเติม โดยเฉพาะการปรับปรุงสารก่อเนื้อสไลม์สูตรต้นแบบมีการใช้

252 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงส่วนผสมที่ไม่ได้ถูกออกแบบเพื่อการใช้งานบนผิวหนังโดยตรง ซึ่งอาจก่อให้เกิดการระคายเคือง อาจต้องปรับเปลี่ยนวัสดุที่ใช้ทำเนื้อสไลม์ที่มีความปลอดภัยมาทดแทน รวมไปถึงการทดสอบความคงตัวของผลิตภัณฑ์ เพราะการผสมสารสกัดในตัวกลางที่เป็นน้ำมันระกำ เข้ากับเนื้อเบสที่มีน้ำเป็นองค์ประกอบหลัก อาจก่อให้เกิดปัญหาการแยกชั้น เมื่อเวลาผ่านไป จึงจำเป็นต้องมีการทดสอบความคงตัวและประเมินอายุการเก็บรักษา เพื่อรับประกันคุณภาพของผลิตภัณฑ์ตลอดอายุการใช้งานบทสรุปในปัจจุบัน เวชศาสตร์แผนไทยได้รับการพัฒนาผ่านนวัตกรรมที่ช่วยบรรเทาอาการปวดอย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งในรูปแบบผลิตภัณฑ์และเครื่องมือ หนึ่งในตัวอย่างที่โดดเด่น ได้แก่ เจลฟิล์มแก้ปวด ได้รับการพัฒนาโดยการผสมผสานสมุนไพรและสารสกัดจากกระดูกไก่ดำ เก้าอี้กดจุดเป็นนวัตกรรมที่พัฒนาขึ้นจากหลักการนวดกดจุดสะท้อนในแผนไทย อุปกรณ์นี้ช่วยบรรเทาอาการปวดเมื่อยและโดยการกดจุดบริเวณบ่าที่มีอาการปวด หมอนหนุนกะลา เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้กะลามะพร้าวในการประคองศีรษะและคอขณะนอนพักผ่อน โดยออกแบบให้รองรับสรีระ และมีจุดกดพื้นฐานตามหลักของแพทย์แผนไทย ช่วยลดอาการปวดคอและบ่าในผู้ที่มีอาการออฟฟิศซินโดรมลูกประคบหินสปา เป็นนวัตกรรมที่แก้ปัญหาของลูกประคบแบบดั้งเดิม ทั้งในด้านการผลิตให้ง่ายไม่ซับซ้อน ยุ่งยาก และการใช้งานที่ยาวนานขึ้น สำหรับนวัตกรรมบรรเทาอาการปวดสุดท้าย คือ สไลม์พอกเข่าเป็นนวัตกรรมใหม่ที่ใช้ส่วนผสมจากสมุนไพรเพื่อช่วยฟื้นฟูอาการปวดเข่าและลดการอักเสบในผู้ที่ต้องการการบำบัดเฉพาะที่ ตัวผลิตภัณฑ์มีความยืดหยุ่นและสามารถปรับเปลี่ยนรูปร่างให้เหมาะสมกับพื้นที่ที่ต้องการการรักษานวัตกรรมเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของการผสมผสานภูมิปัญญาแผนไทยเข้ากับเทคโนโลยีสมัยใหม่ ช่วยเพิ่มความสะดวกและประสิทธิภาพในการรักษา ขณะเดียวกันยังช่วยส่งเสริมความยั่งยืนของวัฒนธรรมไทยในเวทีสุขภาพระดับสากล

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 253อ้างอิง1. Pastore, M. N., Kalia, Y. N., Horstmann, M., & Roberts, M. S. (2015). Transdermal patches: history, development and pharmacology. British journal of pharmacology, 172(9), 2179-2209. https://doi.org/10.1111/bph.130592. Kathe, K., & Kathpalia, H. (2017). Film forming systems for topical and transdermal drug delivery. Asian journal of pharmaceutical sciences, 12(6), 487–497.https://doi.org/10.1016/j.ajps.2017.07.0043. Pünnel, L. C., & Lunter, D. J. (2021). Film-forming systems for dermal drug delivery. Pharmaceutics, 13(7), 932.https://doi.org/10.3390/pharmaceutics130709324. Bunpean, A., Choedchutirakul N., Changjaroen, N., Thila, S., Suwanphosri, A., & Sakpakdeejaroen, I. (2025). Justicia gendarussa gel film: A new approach to alleviating upper back muscle pain. Tropical Journal of Natural Product Research, 9(5), 2081– 2085. https://doi.org/10.26538/tjnpr/v9i5.295. Riccio, B. V. F., Silvestre, A. L. P., Meneguin, A. B., Ribeiro, T. D. C., Klosowski, A. B., Ferrari, P. C., & Chorilli, M. (2022). Exploiting polymeric films as a multipurpose drug delivery system: a review. An Official Journal of the American Association of Pharmaceutical Scientists, 23(7), 269.https://doi.org/10.1208/s12249-022-02414-66. Umemura, R. T., & Felisberti, M. I. (2021). Plasticization of poly (3‐hydroxybutyrate) with triethyl citrate: thermal and mechanical properties, morphology, and kinetics of crystallization. Journal of Applied Polymer Science, 138(10), 49990. https://doi.org/10.1002/app.49990

254 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง7. Pinto, J. R., Monteiro e Silva, S. A., & Leonardi, G. R. (2024). Effects of 1, 3‐propanediol associated, or not, with butylene glycol and/or glycerol on skin hydration and skin barrier function.International Journal of Cosmetic Science, 46(1), 85-95.https://doi.org/10.1111/ics.129118. Borges, A., José, H., Homem, V., & Simões, M. (2020). Comparison of techniques and solvents on the antimicrobial and antioxidant potential of extracts from acacia dealbata and olea europaea. Antibiotics, 9(2), 48. https://doi.org/10.3390/antibiotics90200489. Ali, M. F., Mahmud, S., Mohiuddin, R. B., Chowdhury, K., & Mohiuddin, A. K. M. (2023). Screening of preliminary phytochemicals, molecular identification, and antimicrobial and anti‐inflammatory activity of Justicia gendarussa. Evidence‐Based Complementary and Alternative Medicine, 2023(1), 6885353.https://doi.org/10.1155/2023/688535310. ประถมพร มาตย์วิเศษ. (2559). ผลการใช้ลูกกลิ้งมหัศจรรย์ต่อการลดความปวดบ่า.วารสารโรงพยาบาลมหาสารคาม, 15(3), 65-75. https://he02.tcithaijo.org/index.php/MKHJ/article/view/19598911. สมใจ โจ๊ะประโคน, อำพล บุญเพียร, และปฐมา จันทรพล. (2564). การพัฒนานวัตกรรมหมอนหนุนกะลาบรรเทาอาการปวดกล้ามเนื้อคอ บ่า ไหล่ สำหรับผู้มารับบริการโรงพยาบาลประโคนชัย อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์. วารสารวิชาการสาธารณสุข, 30(1), 71-81.https://thaidj.org/index.php/JHS/article/view/984812. อำพล บุญเพียร, เอกพล หมั่นพลศรี, กัลยารัตน์ หยุดยั้ง, เดชา เรืองนา, และพรวิลัย ขำแผลง. (2566). การพัฒนาเก้าอี้กดจุดเพื่อบรรเทาอาการปวดบ่าสำหรับนักศึกษาวิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก. วารสารก้าวทันโลกวิทยาศาสตร์, 23(2), 90-104. https://li02.tci-thaijo.org/index.php/adscij/article/view/514

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 25513. กลิสรา อนันต์นับ, และวริญญา ติโลกะวิชัย. (2563). พฤติกรรมของคนทำงานกับการใช้แอปพลิเคชันสำหรับลดความเสี่ยงจากออฟฟิศซินโดรมในเขตกรุงเทพฯ และปริมณฑล. วารสารวิทยาลัยบัณฑิตศึกษาการจัดการ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 13(2), 47–70. https://so04.tcithaijo.org/index.php/mbakkujournal/article/view/24808514. กฤตยา แสนลี, วิชัย อึงพินิจพงศ์, อุไรวรรณ ชัชวาลย์. (2557). ผลทันทีของการบำบัดด้วยวิธีกัวซาต่อการบรรเทาอาการปวดบริเวณคอและบ่าที่มีสาเหตุมาจากกลุ่มอาการปวดกล้ามเนื้อและพังผืดในผู้ที่ใช้คอมพิวเตอร์เป็นประจำ. วารสารเทคนิคการแพทย์และกายภาพบำบัด, 26(2), 169-79.https://he01.tci-thaijo.org/index.php/ams/article/view/6633715. สุภาวดี ตั้งจิตรเจริญ, พนิตสุภา เชื้อชั่ง, ฉวีวรรณ ใจวีระวัฒนา, อรรคเดช อ่อนสอาด,เอื้อมพร สุวรรณไตรย์, แม้นมาศ วรรณภูมิ, และประวิทย์ อัครเสรีนนท์. (2565). การศึกษาเปรียบเทียบประสิทธิผลลดอาการปวดกล้ามเนื้อบ่าระหว่างประคบด้วยลูกประคบสมุนไพรสดกับลูกประคบสมุนไพรแห้ง: การศึกษาวิจัยแบบสุ่ม. เวชบันทึกศิริราช, 15(1), 22-30. https://he02.tcithaijo.org/index.php/simedbull/article/view/25305616. ศักดิ์ศิริชัย ศรีสวัสดิ์. (2562). การออกแบบและสร้างอุปกรณ์ช่วยห่อและมัดลูกประคบสมุนไพร. วารสารวิชาการคณะเทคโนโลยีอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง, 12(1), 64-76. https://li01.tcithaijo.org/index.php/Itech/article/view/19858517. สุจิตรา บุญมาก, ปพิชญา ศรีแก้ว, ศิริลักษณ์ แซ่ง้อ, อำพล บุญเพียร,และวรินทร เชิดชูธีรกุล. (2563). การพัฒนาลูกประคบสมุนไพรหินสปาสำหรับให้บริการงานการแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลหลวงพ่อเปิ่น จังหวัดนครปฐม. วารสารศิลปะการจัดการ, 4(3), 807-817. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jam/article/view/24301218. จุไรรัตน์ บุญรวบ. (2565). การนวดไทยแบบราชสำนักในเวชปฏิบัติ. โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

256 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง19. วัลลภา ดิษสระ, กิตติพงษ์ สอนล้อม, และบุญประจักษ์ จันทร์วิน. (2566). ผลของการพอกยาสมุนไพรต่ออาการปวดเข่าในผู้ป่วยโรคข้อเข่าเสื่อม: การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ. วารสารการแพทย์โรงพยาบาลศรีสะเกษ สุรินทร์ บุรีรัมย์, 38(1), 163-173. https://he02.tcithaijo.org/index.php/MJSSBH/article/view/26246820. Bunpean, A., & Singweratham, N. (2025). Analysis of herbal poultices for knee pain relief in hospitals in the Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health, Thailand. Tropical Journal of Natural Product Research, 9(2), 776–781. https://doi.org/10.26538/tjnpr/v9i2.4621. อำพล บุญเพียร, ปฐมา จันทรพล, ปัญจพร หงสะมัต, กรชนก ใจใหญ่, กานติมาธาตุวิสัย, จันทร์ทิพย์ คล่องเชิงสาร, และจิราภรณ์ สิงหัส. (2563). การพัฒนาสไลม์พอกเข่าสำหรับผู้ป่วยโรคลมจับโปงเข่าโรงพยาบาลราชพิพัฒน์ เขตบางแค กรุงเทพมหานคร. วารสารก้าวทันโลกวิทยาศาสตร์,20(2), 101-118. https://sci.bsru.ac.th/advscij/eMagazine-20-2.html

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 257บรรณานุกรมกมลรัตน์ เทอร์เนอร์, ศุกร์ใจ เจริญสุข, พิศิษฐ์ พลธนะ, พรฤดี นิธิรัตน์, และจุฬารัตน์ ห้าวหาญ. (2565). กรอบวิจัยข้อเสนอเชิงนโยบายในการสร้างเสริมสุขภาพด้วยแนวคิด สบช.โมเดล (PBRI Model) เชิงบูรณาการกับพันธกิจอุดมศึกษาสู่ชุมชนสุขภาวะ คณะพยาบาลศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก. วารสารสาธารณสุขและวิทยาศาสตร์สุขภาพ, 5(3), 204-208. https://he02.tcithaijo.org/index.php/tjph/article/view/260510กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. (2562). รูปแบบคลินิกให้คำปรึกษาการใช้สารสกัดกัญชาทางการแพทย์.กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2552). องค์ความรู้การแพทย์แผนไทยสำหรับประชาชน. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2558). คู่มือเวชปฏิบัติแผนไทย. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2568). แนวเวชปฏิบัติด้านการแพทย์แผนไทยสำหรับผู้ประกอบวิชาชีพแพทย์แผนไทย เรื่อง เทคนิคการนวดไทย (อาการปวดหลังส่วนบน หลังส่วนล่าง และขา). กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. (2555). ยาธรณีสัณฑะฆาต คุณภาพวัตถุดิบและความปลอดภัยของตำรับกฤตยา แสนลี, วิชัย อึงพินิจพงศ์, อุไรวรรณ ชัชวาลย์. (2557). ผลทันทีของการบำบัดด้วยวิธีกัวซาต่อการบรรเทาอาการปวดบริเวณคอและบ่าที่มีสาเหตุมาจากกลุ่มอาการปวดกล้ามเนื้อและพังผืดในผู้ที่ใช้คอมพิวเตอร์เป็นประจำ. วารสารเทคนิคการแพทย์และกายภาพบำบัด, 26(2), 169-79. https://he01.tcithaijo.org/index.php/ams/article/view/66337กฤติกา ชินพันธ์. (2564). กายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยา ฉบับปรับปรุง. นานมีบุ๊คส์.กลิสรา อนันต์นับ, และวริญญา ติโลกะวิชัย. (2563). พฤติกรรมของคนทำงานกับการใช้แอปพลิเคชันสำหรับลดความเสี่ยงจากออฟฟิศซินโดรมในเขตกรุงเทพฯและปริมณฑล. วารสารวิทยาลัยบัณฑิตศึกษาการจัดการ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 13(2), 47–70.https://so04.tcithaijo.org/index.php/mbakkujournal/article/view/248085

258 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงกลุ่มงานส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและสมุนไพร. (2550). แนวทางเวชปฏิบัติการแพทย์แผนไทยในสถานบริการสาธารณสุขของรัฐ.กลุ่มพัฒนาการศึกษา สถาบันพระบรมราชชนก สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. (2559). คู่มือการสอนหลักสูตรความสำคัญในการจัดการความปวดเรื่อง “การประเมินและการจัดการความปวดตามกรอบ RAT Model”. กลุ่มพัฒนาการศึกษา สถาบันพระบรมราชชนก สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข.กองการประกอบโรคศิลปะ. (2549). ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเวชกรรม เล่ม 2. กองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. (2559). คู่มือตรวจรักษาโรคการแพทย์แผนไทยประยุกต์. กองผลิตภัณฑ์สมุนไพร สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2566). บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร พ.ศ. 2566.กัญทร ยินเจริญ, ศรินทร์รัตน์ จิตจํา, สิริรัตน์ เลาหประภานนท์, ชุตินันท์ เฉียงแท้, และวสันต์ หะยียะห์ยา. (2565). ผลของเจลสมุนไพรสูตรประยุกต์และตํารับยาพอกสมุนไพรต่อการบรรเทาอาการปวดประจำเดือนในนักศึกษาที่ปวดประจำเดือนแบบปฐมภูมิ. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 10(1), 17-29. https://he02.tcithaijo.org/index.php/ttm/article/view/257522กัลยกร บัวชะอุ่ม, จุฑามาศ แสนฤาชา, ทิพปภา นาอ่อน, อาภารัตน์สงวนศักดิ์, สุวพิชชา เรืองสงคราม, ปภัสรา สังข์สุข, และศุภวรรณ ชัยประกายวรรณ์. (2568). การศึกษานำร่องประสิทธิผลหัตถการเผายาหน้าท้องในการบรรเทาอาการท้องอืดแบบครั้งคราว. วารสารสหวิชาการเพื่อสุขภาพ, 7(1). 1-17.https://doi.org/10.14456/mdhj.2025.10กิ่งแก้ว ปาจรีย์. (2550). เวชศาสตร์ฟื้นฟูสำหรับเวชปฏิบัติทั่วไป (พิมพ์ครั้งที่ 1). สถานเทคโนโลยีการศึกษาแพทยศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล.เกษมณี จงเจียมดี, ธนภักษ์ เชาวน์พีระพงศ์, สุกรี กาเดร์, เธียรธรรม อภิจรรยาธรรม, นิเวศน์ บวรกุลวัฒน์, เอื้อมพร สุวรรณไตรย์, และประวิทย์ อัครเสรีนนท์. (2566). การประเมินหลักฐานเชิงประจักษ์ของการนวดไทยในการดูแลสุขภาพ. เวชบันทึกศิริราช,16(2), 147-54. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/simedbull/article/view/261279ไกรสีห์ ลิ้มประเสริฐ. (2559). เวชกรรมไทยประยุกต์ 1 ตอน ทฤษฎีธาตุและการวินิจฉัยโรค.

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 259ขจร ลักษณ์ชยปกรณ์. (2564). คู่มือกายวิภาคศาสตร์คลินิก (Handbook of clinical anatomy) (พิมพ์ครั้งที่ 3). สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.ขวัญชนก เหมียดนอก, สายทอง สมบัติภูธร, พิชิต โนนตูม, อดิศักดิ์ สุมาลร และอำภา คนซื่อ.(2563). ปริมาณรวมของสารฟีนอลิกและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดน้ำจากยาตำรับยาโคคลาน. วารสารวิทยาศาสตร์ มข., 48(1), 95–107. https://ph01.tci-thaijo.org/index.php/KKUSciJ/article/view/250072ขุนนิทเทสสุขกิจ. (2516). อายุรเวทศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) (พิมพ์ครั้งที่ 2). คณะอนุกรรมการจัดทำตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย ในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. (2552). ตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย เล่ม 1เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในมหามงคลสมัยที่ทรงครองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.คณะอนุกรรมการจัดทำตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย ในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. (2558). ตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย เล่ม 2เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เนื่องในมหามงคลเฉลิมพระชนมายุ 60 พรรษา. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.คณะอนุกรรมการจัดทำตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย ในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. (2562). ตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย เล่ม 4 เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสมหามงคลพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562.กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.คณะอนุกรรมการจัดทำตำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย. (2555). ไพล. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 10(1), 52-56. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/138951คมสัน ทินกร ณ อยุธยา. (2562). หลักการพื้นฐานของการแพทย์แผนไทย ในราชสกุลทินกร(พิมพ์ครั้งที่ 3). บริษัท ภูลประสิทธิ์ จำกัด.คิษฏิคม เบ็ญจขันธ์, ศิวาภรณ์ พุทธิวงศ์, นุชจรินทร์ บุญทัน, มัณฑนา วิจิตร, สุนทร วาปี,และสุดธิมา การสมบัติ. (2555). การศึกษาประสิทธิผลและผลข้างเคียงของการใช้ยาแคปซูลเถาวัลย์เปรียงกับ Ibuprofen ในผู้ป่วยที่มีอาการข้อเข่าอักเสบ. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 10(2), 115-123.https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/126890

260 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงโครงการพัฒนาสุขภาวะและคุณภาพชีวิตผู้ต้องขังผู้หญิง. (ม.ป.ป.). คู่มือการพัฒนาสุขภาพองค์รวม นวดแผนไทย. สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ.จุไรรัตน์ คงล้อมญาติ, และรัตติกาล คุณพระ. (2562). ประสิทธิผลของการใช้ยาเถาวัลย์เปรียงในผู้สูงอายุข้อเข่าเสื่อม. วารสารสมาคมเวชศาสตร์ป้องกันแห่งประเทศไทย, 9(3), 304-312. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JPMAT/article/view/234782จุไรรัตน์ บุญรวบ. (2565). การนวดไทยแบบราชสำนักในเวชปฏิบัติ. โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.เจริญ วันวาน. (2568). ประสิทธิผลการรักษาภาวะข้อเข่าเสื่อมด้วยการนวดไทยแบบราชสำนักร่วมกับการประคบสมุนไพร โรงพยาบาลหนองบัวระเหว. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน, 10(4), 13–22. https://he03.tcithaijo.org/index.php/ech/article/view/4613เฉง นิลบุหงา. (2561). ระบบประสาทและการทำงาน (พิมพ์ครั้งที่ 3). โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. ชนิกา ศรีธรา. (2565). หลักการและการประยุกต์ใช้เครื่องรีงสีเอกซ์สองพลังงาน. โครงการตำรารามาธิบดี คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล.ฒิพาพร สิทธิเลิศพิศาล. (ม.ป.ป.). คู่มืออบรมการนวดไทยแบบราชสำนัก. ภาคเทคนิคการนวดรักษาอาการโรคที่พบบ่อย. มูลนิธิการแพทย์แผนไทยพัฒนา.ณภัทร พานิชการ. (2564). พินิจแพทย์.ณัฏวุธ สิบหมู่. (2559). เภสัชวิทยา: เนื้อหาสำคัญและแบบฝึกหัด. ภาควิชาเภสัชวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดลทวี เลาหพันธ์, เอื้อพงศ์ จตุรธำรง, และธานี เทพวัลย์. (2555). การแพทย์แผนไทยประยุกต์กับการพัฒนาการแพทย์แผนไทยให้ยั่งยืน (พิมพ์ครั้งที่ 2). คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล.ทัพพ์ขวัญ ศรีรัตยาวงค์, ดาว เวียงคำ, อรฉัตร เพชรไทย, และอัญชิษฐา สมวัน. (2564). ผลของการอบไอน้ำสมุนไพรไทยและการอบไอน้ำธรรมดาต่อค่าความดันโลหิตในผู้ป่วยโรคความดันโลหิตสูง. วารสารนเรศวรพะเยา, 14(2), 51-56. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/journalup/article/view/247844

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 261ธนพล นิ่มสมบูรณ์. (2563). พิษวิทยาของกัญชา. วารสารเภสัชกรรมโรงพยาบาล, 30(2), 125–136. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/TJHP/article/view/248552ธนภรณ์ ทีเหล็ก, อำพล บุญเพียร, และปฐมา จันทรพล. (2563). ผลการนวดน้ำมันลำโพงกาสลักต่ออาการปวดกล้ามเนื้อคอ บ่า ไหล่ จากออฟฟิศซินโดรมในนักศึกษาวิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก. วารสารวิจัยมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลศรีวิชัย, 12(3), 408-419. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/rmutsvrj/article/view/247656ธนิสร ศรีวานิชภูมิ. (2566). ประมวลหัตถเวชกรรมไทย (พิมพ์ครั้งที่ 2). ธนิศิริ สหคลินิกการแพทย์แผนไทยประยุกต์และการแพทย์แผนจีนธีรยุทธ เกษมาลี, และสินีนาฏ ชาวตระการ. (2561). ประสิทธิผลของการเผายาสมุนไพรเปรียบเทียบกับการทำกายภาพบำบัดในการรักษาข้อเข่าเสื่อมแบบปฐมภูมิ. Chulalongkorn Medical Journal, 62(6). 975-985. https://doi.org/10.58837/CHULA.CMJ.62.6.5นพพร ชายหอมรส. (2564). การศึกษาประสิทธิผลการนวดไทยแบบทั่วไปกับการนวดไทยแบบราชสำนักในการลดอาการปวดบ่า ต้นคอ และศีรษะ โรงพยาบาลนครปฐม. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 7(1), 67-84. https://he02.tcithaijo.org/index.php/ttm/article/view/244600นวลจันทร์ จารุปรีชาชาญ, จิรัชยา ประมวล, นิเวศน์ บวรกุลวัฒน์, นวลจันทร์ วารีเจริญ,กมลฉัตร ปัญขาเมฆ, และขวัญเรือน จันที. (2552). องค์ความรู้การแพทย์แผนไทยสำหรับประชาชน. กลุ่มสารสนเทศและวิเทศสัมพันธ์ กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข.นันท์นภัส จิวลวัฒน์, และสุมิตร ดุรงค์พงษ์ธร. (2562). กลไกการระงับความรู้สึกเจ็บปวดตามหลักวิทยาศาสตร์ของการฝังเข็ม. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 17(3), 527-541. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/232400นุช ตันติศิรินทร์. (2566). การบำบัดปวดในเวชปฏิบัติ (Pain management in clinical practice). สำนักพิมพ์รามาธิบดี คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล.

262 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงนูรูลฮูดา เจ๊ะเต๊ะ, และอัมรัมปาเนาะ. (2567). ผลการนวดรักษาแบบราชสำนักร่วมกับการประคบสมุนไพรในผู้ป่วยโรคออฟฟิศซินโดรมที่มีอาการปวดต้นคอ โรงพยาบาลกะพ้อ จังหวัดปัตตานี. วารสารโรงพยาบาลธรรมศาสตร์เฉลิมประเกียรติ, 9(1), 62-7. https://he02.tcithaijo.org/index.php/TUHJ/article/view/268674บดินทร์ ชาตะเวที. (2567, 3 พฤษภาคม). หัตถการกักน้ำมันร้อน (Oil poultice) ทางการแพทย์แผนไทย. คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์.https://www.ttmed.psu.ac.th/th/blog/325บังอร ฉางทรัพย์. (2566). กายวิภาคศาสตร์ 1 (พิมพ์ครั้งที่ 10). สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. บัวรอง ลิ่วเฉลิมวงศ์. (2557). สรีรวิทยา ฉบับปรับปรุง ครั้งที่5. ภาควิชาสรีรวิทยา มหาวิทยาลัยมหิดล.บุษราภรณ์ ธนสีลังกูร. (2568). แนวทางปฏิบัติเวชกรรมไทยในการดูแลผู้ป่วยในหน่วยบริการปฐมภูมิด้านการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ปี พ.ศ. 2568. สถาบันการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.บุษราวรรณ ศรีวรรธนะ, ปราณี ชวลิตธำรง, บุญญานี ศุภผล, ประไพ วงศ์สินคงมั่น, รุ่งเรือง กิจผาติ. (2552). การศึกษาประสิทธิผลการเพิ่มภูมิคุ้มกันของเถาวัลย์เปรียงในอาสาสมัครสุขภาพดี. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 7(1), 54-62. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/139104เบญจมาศ ศิริกมลเสถียร, และอัจฉรา สกุนตนิยม. (2561). ผลของการนวดด้วยตนเองต่อความปวดของผู้สูงอายุในชุมชนริมคลองหลอแหล เขตคันนายาว. วารสารพยาบาลสงขลานครินทร์, 38(3), 92-101. https://he02.tcithaijo.org/index.php/nur-psu/article/view/148310ปภาวี พรหมสูงวงษ์, พรรณกร พันธ์กอง, กชพรรณ ชูพงษ์, สุริยนต์ โคตรชมภู, วิราศิณี อึ้งสำราญ, และธวัชชัย กมลธรรม. (2566). การศึกษาประสิทธิผลและความปลอดภัยของยาสหัศธาราต่อภาวะเส้นประสาทส่วนปลายเสื่อมบริเวณขาส่วนล่าง ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 21(2), 245-262. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/259052

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 263ประถมพร มาตย์วิเศษ. (2559). ผลการใช้ลูกกลิ้งมหัศจรรย์ต่อการลดความปวดบ่า.วารสารโรงพยาบาลมหาสารคาม, 15(3), 65-75. https://he02.tcithaijo.org/index.php/MKHJ/article/view/195989ประพจน์ เภตรากาศ, และพินิต ชินสร้อย. (2555). ตำราสมุฏฐานโรคและการวินิจฉัย. มูลนิธิเพื่อเด็กพิการ.ประพจน์ เภตรากาศ, และรัชนี จันทร์เกษ. (2561). ตำราการนวดไทยบำบัด 2 และ 3. (พิมพ์ครั้งที่ 2). มูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา.ประพจน์ เภตรากาศ, และสุรเกียรติ อาชานานุภาพ. (2555). ตำราการนวดไทยบำบัด 4. มูลนิธิเพื่อเด็กพิการ.ประพจน์ เภตรากาศ, และสุรเกียรติ อาชานานุภาพ. (2561). ตำราความเจ็บปวด(พิมพ์ครั้งที่ 2). มูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา.ประไพ วงศ์สินคงมั่น, จารีย์ บันสิทธิ์, สมชาย แสนหลวงอินทร์, ธนวัฒน์ ทองจีน, อุทัย โสธนะพันธุ์. (2556). องค์ประกอบทางเคมีที่มีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ COX-1ของสารสกัดเถาวัลย์เปรียง. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 11(3), 267-279. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/120379ปราณี ทู้ไพเราะ. (2562). คู่มือการตรวจวินิจฉัยโรค เล่ม 1 (พิมพ์ครั้งที่ 2). NP Press Limited Partnership.ปราณี ทู้ไพเราะ. (2565). สรีรวิทยา เล่ม 2 (พิมพ์ครั้งที่ 2). โครงการสวัสดิการวิชาการ สถาบันพระบรมราชชนก.ปรานี ทู้ไพเราะ. (2558). คู่มือโรค (ปรับปรุงครั้งที่ 2). NP Press Limited Partnership.ปราโมทย์ เสถียรรัตน์, ศุภวรรณ พันธ์บูรณะ, วฐานี อยู่พุ่ม, ธารทิพย์ โคกดอกไม้, ธิติมา กิ่งกระโทก, แสงระวี ทองแตง, สมนึก สมบูรณ์สร้าง, วรุฒ ณัติเดชาชัย, ณัฐพร อร่ามเกียรติ, ศิริศักดิ์ ยนต์ชัย, ปัทมวรรณ เรืองเดช, เพชรดา เพชรคง, และธนาพันธ์ คำปัน. (2558). คู่มือการใช้ยาแผนไทยและยาในบัญชียาหลักแห่งชาติ. สำนักงานพัฒนากำลังคน กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกกระทรวงสาธารณสุข.ปิยศักดิ์ วิทยบูรณานนท์, และหฤทัย โชติสุขรัตน์. (2559). ความปวดในเด็ก. วชิรเวชสารและวารสารเวชศาสตร์เขตเมือง, 60(2), 135-145. https://he02.tcithaijo.org/index.php/VMED/article/view/194502

264 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงปิยะธิดา หาญสมบูรณ์, อมรรัตน์ วิจิตรลีลา, และวิชยาภา เอี่ยมสว่าง. (2568). คู่มือการใช้ยาสมุนไพรในเวชปฏิบัติ. กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข.ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์, และอภิชาต สินธุบัว. (2559). ตำรากายวิภาคศาสตร์พื้นฐานของมนุษย์(Basic Human Anatomy). ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์. (2557). ระบบการเคลื่อนไหว (Locomotive system). ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.พนิดา กมุทชาติ. (2562). กลุ่มอาการปวดประจำเดือน (โลหิตปกติโทษ) ตามคัมภีร์มหาโชตรัต. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 5(2), 53-68. https://he02.tcithaijo.org/index.php/ttm/article/view/254062พโนมล ชมโฉม. (2566). ผลของการสักยาต่อระดับความปวดกล้ามเนื้อของผู้ป่วยที่มีอาการปวดหลังตอนล่าง. วารสารการศึกษาและวิจัยการสาธารณสุข, 1(1), 1-14.https://so12.tci-thaijo.org/index.php/JERPH_Yala/article/view/420พรพรรณ คํามา, สรรใจ แสงวิเชียร, ศุภะลักษณ์ ฟักคํา, ธารา ชินะกาญจน์, และพีรยา อานมณี. (2565). ประสิทธิผลการสักยาเปรียบเทียบกับการประคบสมุนไพรในผู้ป่วยโรคข้อเข่าเสื่อม. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 8(1), 129-143.https://he02.tci-thaijo.org/index.php/ttm/article/view/256246พรรัมภา กาญจนสิงห์, ชาญชัย สุขคุ้ม, รังสรรค์ ม่วงโสรส, ศักดิ์ชัย หงษ์ทอง, และทิตยางามแสง. (2568). ปัจจัยจากการทำงานที่สัมพันธ์กับการเกิดโรคกระดูกและกล้ามเนื้อในกลุ่มผู้สูงอายุ เขตพื้นที่เทศบาลตำบลปากน้ำ อำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา. วารสารสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, 10(1), 1-14. https://he04.tci-thaijo.org/index.php/JAHS/article/view/2133พิชชานันท์ เธียรทองอินทร์, รัชฎาพร พิสัยพันธุ์, กาญจนา ดีเลิศ, ปัทมวรรณ อินทสร้อย. (2564). สมุนไพรไทยกับการรักษาอาการปวดประจำเดือน. วารสารวิจัยและพัฒนาด้านสุขภาพ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดนครราชสีมา, 7(2), 5-18. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/journalkorat/article/view/248638พิชญา นาไชย, และธัญญะ พรหมศร. (2567). ประสิทธิผลของการสักน้ำมันต่อระดับความเจ็บปวดและองศาการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อหลังส่วนล่าง. วารสารสาธารณสุขและสุขภาพศึกษา, 4(1), e266799. https://he02.tcithaijo.org/index.php/tjphe/article/view/266799

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 265พิชญาภา อินทร์พรหม, ศศิธร ทองดี, จิรวรรณ เพชรจุ้ย, และปิยธิดา โยธาบริบาล. (2565). ผลของการนวดแนวเส้นพื้นฐานและการนวดจุดสัญญาณในผู้ป่วยที่มีอาการปวดพังผืดและกล้ามเนื้อทราพีเซียสส่วนบน. วารสารก้าวทันโลกวิทยาศาสตร์, 22(2), R40-R68. https://li02.tcithaijo.org/index.php/adscij/article/view/391พินิจ จันทร และคณะ. (2564). กัญชาคือยาจากธรรมชาติ รักษามะเร็งและโรคร้าย 34 ชนิด.พิศมัย เหล่าภัทรเกษม, บรรจบ ศรีภา, จริยา หาญวจนวงศ์. (2553). ฤทธิ์ของโคคลานต่อการเคลื่อนที่ของเซลล์หลอดเลือดและเซลล์มะเร็งท่อน้ำดี. ศรีนครินทร์เวชสาร,25(3), 201–207. https://li01.tcithaijo.org/index.php/SRIMEDJ/article/view/12921เพชรากร หาญพานิชย์. (2563). ชีววิทยารังสีทางการแพทย์. สำนักงานบริหารงานวิจัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ. (2559). คู่มือเวชกรรมแผนไทย (พิมพ์ครั้งที่ 1). สถาบันแพทย์หญิงเพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ มูลนิธิการแพทย์แผนไทยพัฒนา.เพ็ญนภา ภูวฤทธิ์ม, ประจักร เหิกขุนทดม, และปิยวรรณ ตั้งบัณฑิต. (2555). เภสัชวิทยาเล่ม 3 (พิมพ์ครั้งที่ 3). โครงการสวัสดิการวิชาการ สถาบันพระบรมราชชนก.ไพจิตร ศรีธนานุวัฒน์. (2563). เภสัชจลนศาสตร์และฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของสารสารสกัดจากพริก (Pharmacokenetics and Pharmacological activities of chili extracts). คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. https://ccpe.pharmacycouncil.org/index.php?option=article_detail&subpage=article_detail&id=944ฟารีสา สะมะแอ, และกิตติพร เนาว์สุวรรณ. (2567). ผลของการเผายาต่อคะแนนความปวดในผู้ป่วยโรคลมปลายปัตคาตสัญญาณ 1,3 หลัง. วารสารวิจัยนวัตกรรมและหลักฐานเชิงประจักษ์ทางสุขภาพ, 3(2), 35–42. https://he03.tcithaijo.org/index.php/PBRI/article/view/3248ภนารี บุษราคัมตระกูล. (2553). สรีรวิทยา-พยาธิสรีรวิทยาระบบกล้ามเนื้อและกระดูก. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยมณีวรรณ เจีย, และแม็กซ์ เจีย. (2557). นวดไทย “การนวดไทยแผนโบราณ”.

266 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงมนตรี คำรังษี, สุพรรณิการ์ ปิยะรักษ์, ทิพย์ ลือชัย, เขมิกา สิริโรจน์พร, และชยธิดา ไชยวงษ์.(2562). การซักประวัติอย่างไรให้มีประสิทธิภาพ: กรณีศึกษาระบบนรีเวช. วารสารสมาคมพยาบาลแห่งประเทศไทยฯ สาขาภาคเหนือ, 25(1), 71-79.https://he01.tci-thaijo.org/index.php/jnorthnurse/article/view/211811มูลนิธิฟื้นฟูส่งเสริมการแพทย์ไทยเดิมฯ โรงเรียนอายุรเวท. (2555). หัตถเวชกรรมแผนไทย(นวดแบบราชสำนัก). มูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา, และมูลนิธิพัฒนาการแพทย์แผนไทย. (2554). ตำราเส้นสิบ ฉบับอนุรักษ์. เมธาวี กลิ่นกุหลาบทอง, วัฒนา ชยธวัช, และศุภรัศมิ์ อัศวพรธนภัทร์. (2567). การศึกษาเบื้องต้นการบรรเทาอาการปวดประจำเดือนปฐมภูมิด้วยยาธาตุบรรจบและยาประสะกะเพรา. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 10(1), 17-29. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/ttm/article/view/268244ยงศักดิ์ ตันตปิฎก, และสำลีใจดี. (2559). ตำราการนวดไทยเล่ม 1 (พิมพ์ครั้งที่ 5). มูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา.ยงศักดิ์ ตันติปิฎก. (2561). ตำราเภสัชกรรมไทย เล่ม 1. กลุ่มงานวิชาการเภสัชกรรมแผนไทย สถาบันการแพทย์แผนไทย กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.ยลดา ศรีเศรษฐ์, กนกวรรณ จารุกำจร, วรัญญา จตุพรประเสริฐ. (2561). การวิเคราะห์ปริมาณเบอจีนิน ในสารสกัดลำต้น Mallotus repandus โดยโครมาโทกราฟีของเหลวสมรรถนะสูงวัฏภาค ย้อนกลับ. วารสารเภสัชศาสตร์อีสาน, 14(1), 67–74. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/IJPS/article/view/100702ยุทธพงษ์ ศรีมงคล, ไพจิตร์ วราชิต, ปราณี ชวลิตธำรง, บุษราวรรณ ศรีวรรธนะ, รัดใจ ไพเราะ, จันธิกา อินเทพ, บุญญาณี ศุภผล, และประไพ วงศ์สินคงมั่น. (2550).การเปรียบเทียบสรรพคุณของสารสกัดเถาวัลย์เปรียงกับไดโคลฟีแนคเป็นยาบรรเทาอาการปวดหลังส่วนล่าง. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 5(1), 17-23. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/189252

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 267รพีพล รุณผาบ, ภาณุ คูวุฒยากร, ธนัช นาคะพันธ์, สุดาทิพย์ คิดหมาย, ภูมินทร์ ชลาชีวะ,กาญจนา หัตถสิน, ภานุพงศ์ ภู่ตระกูล, ดวงแก้ว ปัญญาภู, วันดี ญาณไพศาล, มณฑกา ธีรชัยสกุล, และกฤษณ์ พงศ์พิรุฬห์. (2564). การศึกษาจำนวนครั้งที่เหมาะสมของการนวดไทยในการรักษาอาการปวดบ่าไหล่. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 19(3), 680-689. https://he01.tcithaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/247833ร่มฉัตร ประเสริฐ, อาทิตย์ พวงมะลิ,และสุรีพร อุทัยคุปต์. (2556). ขีดกั้นระดับการรับความรู้สึกเจ็บปวดด้วยแรงกด และภาวะทางด้านจิตใจในผู้สูงอายุที่มีอาการปวดคอเรื้อรังแบบไม่ทราบสาเหตุ. วารสารเทคนิคการแพทย์และกายภาพบำบัด, 25(2), 203-211, https://he01.tci-thaijo.org/index.php/ams/article/view/66307รสสุคนธ์ เจริญสัตย์สิริ, คณิสร แก้วแดง,และเพ็ชรรัตน์ ดีนาน. (2557). การศึกษาความแม่นยำของเครื่องวัดอุณหภูมิทางหน้าผากด้วยอินฟราเรดในผู้ป่วยเด็กที่มารับบริการที่ห้องตรวจผู้ป่วยนอกกุมารเวชกรรม โรงพยาบาลพระปกเกล้า จังหวัดจันทบุรี. วารสารศูนย์การศึกษาแพทยศาสตร์คลินิก โรงพยาบาลพระปกเกล้า, 31(1), 43-51. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/ppkjournal/article/view/68153ระวีพรรณ สุนันต๊ะ, น้ำเงิน จันทรมณี, และทวีวรรณ ศรีสุขคำ. (2565). ปัจจัยทำนายที่ส่งผลต่ออาการปวดเมื่อยกล้ามเนื้อจากการทำงานด้านคอมพิวเตอร์ของบุคลากร มหาวิทยาลัยพะเยา. วารสารสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 10 จังหวัดอุบลราชธานี, 20(2), 56-72. https://he02.tcithaijo.org/index.php/odpc10ubon/article/view/258831รัชฎา แก่นสาร, นงนุช โอบะ, ชุติมา จริตงาม, และวิจิตรา ปัญญาชัย. (2565). สรีรวิทยา 1 ฉบับปรับปรุงใหม่ (พิมพ์ครั้งที่ 4). โครงการสวัสดิการวิชาการ สถาบันพระบรมราชชนก กระทรวงสาธารณสุข.รัชนี จันทร์เกษ. (2568). แนวทางปฏิบัติเวชกรรมไทยในการดูแลผู้ป่วยในหน่วยบริการปฐมภูมิด้วยการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ปี พ.ศ. 2568. สถาบันการแพทย์แผนไทย.รัชนี ราษฎร์จำเริญสุข, นิเวศน์ บวรกุลวัฒน์, และสโรชา ภู่เงิน. (2558). การดูแลสุขภาพผู้สูงอายุ ปวดเข่า ไหล่ติด นิ้วล็อก ด้วยการนวดไทย สำหรับประชาชน.รำแพน พรเทพเกษมสันต์. (2561). กายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยาของมนุษย์(พิมพ์ครั้งที่ 7). สำนักพิมพ์ศิลปาบรรณาคาร.

268 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงรุ้งทิพย์ พันธุเมธากุล. (2561). ปวดคอและปวดศีรษะจากกระดูกสันหลังส่วนคอ Neck pain and cervicogenic headache. ศูนย์บริหารงานวิจัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.รุ่งระวี เต็มศิริฤกษ์กุล, วงสถิตย์ ฉั่วกุล, ภานุพงษ์ พงษ์ชีวิน, เบญญากาญจน์พงศ์กิจวิทูร, อุบลวรรณ บุญเปล่ง, และอำพล บุญเปล่ง. (2557). สมุนไพรและเครื่องยาไทยในยาสามัญประจำบ้าน. ภาควิชาเภสัชศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.รุ่งระวี เต็มศิริฤกษ์กุล. (2550). องค์ความรู้จากงานวิจัยสมุนไพรไทย 10 ชนิด: กระชายดำ กวาวเครือขาว ขมิ้นชัน ขิง บัวบก พริกไทย ไพล ฟ้าทะลายโจรมะขามป้อม มะระขี้นก. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.โรงเรียนอายุรเวทธำรง สถานการแพทย์แผนไทยประยุกต์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. (2557). หัตถเวชกรรมแผนไทย (การนวดไทยแบบราชสำนัก) ตอนที่ 1: การนวดพื้นฐาน (พิมพ์ครั้งที่ 2). โรงเรียนอายุรเวทธำรง สถาบันการแพทย์แผนไทยประยุกต์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. (2557) . หัตถเวชกรรมแผนไทย (การนวดไทยแบบราชสำนัก) ตอนที่ 2: การนวดจุดสัญญาณ. ลลิดา อาชานานุภาพ, และรุ้งจิต เติมศิริกุลชัย. (2552). การประเมินความปวดและพฤติกรรมที่ผู้ป่วยแสดงออกหลังผ่าตัดที่ห้องพักฟื้น. รามาธิบดีพยาบาลสาร, 15(3), 315-326. https://www.rama.mahidol.ac.th/ramanursej/rnj-v15-no3-sepdec-2009วงศ์สถิตย์ ฉั่วกุล. (2548). อนุกรมวิธานพืชสมุนไพร. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.วรรณี พรมด้าว, แสงสิทธิ์ กฤษฎี, สลิลทิพย์ ตันปัน, และณัฏฐินีย์ อาจหาญ. (2566). การศึกษาตํารับยาสมุนไพรในการรักษาอาการปวดประจำเดือน ในศาสตร์การแพทย์แผนไทย. วารสารร่มยูงทอง, 1(1), 75–85. https://so08.tcithaijo.org/index.php/romyoongthong/article/view/1690วริษา ผลาหาร, นฤวัตร ภักดี, ภานิชา พงศ์นราทร, จตุพร ประทุมเทศ และรณชัย ภูวันนา. (2568). การ วิเคราะห์องค์ประกอบทางเคมีด้วยวิธีโครมาโทกราฟีแบบผิวบางโครมาโทกราฟีของเหลวสมรรถนะสูง และ ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดใบกระดูกไก่ดำ. วารสารวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์, 4(2), 82-97. https://li01.tcithaijo.org/index.php/sci_01/article/view/268634/

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 269วลัยลักษณ์ ชัยสูตร. (2564). รังสีวินิจฉัย. ภาครังสีวิทยา คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล.วันชัย เดชสมฤทธิ์ฤทัย, รณิษฐา รัตนะรัต, และปวีณา เชี่ยวชาญวิศวกิจ. (2565). ตำราอายุรศาสตร์ อาการวิทยา. ภาควิชาอายุรศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.วัลลภา ดิษสระ, กิตติพงษ์ สอนล้อม, และบุญประจักษ์ จันทร์วิน. (2566). ผลของการพอกยาสมุนไพรต่ออาการปวดเข่าในผู้ป่วยโรคข้อเข่าเสื่อม: การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ. วารสารการแพทย์โรงพยาบาลศรีสะเกษ สุรินทร์ บุรีรัมย์, 38(1), 163-173. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/MJSSBH/article/view/262468วิทยา ศรีดามา. (2551). การสัมภาษณ์ประวัติ และตรวจร่างกาย. (พิมพ์ครั้งที่ 12). โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.วิระพล ภิมาลย์, วนิดา ไทรชมภู, บรรลือ สังข์ทอง และกฤษณีสระมุณี. (2558). การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ และการวิเคราะห์อภิมานประสิทธิภาพในการลดอาการปวดของเถาวัลย์เปรียง. วารสารเภสัชกรรมไทย, 7(1), 54-62. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/TJPP/article/view/169549วิไล ชินธเนศ, ธันวา ตันสถิตย์, และมนตกานต์ ตันสถิตย์. (2564). กายวิภาคศาสตร์ของมนุษย์(พิมพ์ครั้งที่ 22). ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.แวฮาลีเม๊าะ หะยีเจ๊ะเต๊ะ, และหทัยทิพย์ ธรรมะวิริยะกุล. (2567). ประสิทธิผลของการนวดน้ำมันลังกาสุกะด้วยตนเองเพื่อบำบัดอาการปวดกล้ามเนื้อต้นคอ บ่าในผู้ป่วยออฟฟิศซินโดรม. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 22(2), 265-277.https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/270003ศรินรัตน์ โคตะพันธ์. (2564). ไมเกรนกับการแพทย์แผนไทย. วารสารวิจัยราชภัฏพระนครสาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี, 16(1), 179-186. https://li01.tcithaijo.org/index.php/PRRJ_Scitech/article/view/179-186ศศิวิมล พัฒเสมา. (2566). ตำรับยากัญชา: ภูมิปัญญาวิถีพุทธสู่สังคมยุคดิสรัปชัน. วารสารพุทธนวัตกรรมปริทรรศน์, 4(1), 13-26. https://so05.tcithaijo.org/index.php/JBIR/article/view/264372ศักดิ์ศิริชัย ศรีสวัสดิ์. (2562). การออกแบบและสร้างอุปกรณ์ช่วยห่อและมัดลูกประคบสมุนไพร. วารสารวิชาการคณะเทคโนโลยีอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง, 12(1), 64-76. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/Itech/article/view/198585

270 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงศิรินทิพย์ คําฟู, และณิชาภา พาราศิลป์. (2560). การศึกษาเปรียบเทียบผลทันทีระหว่างการอบไอน้ำสมุนไพรไทยและการอบไอน้ำธรรมดาต่อความยืดหยุ่นของร่างกายในเพศหญิง อายุ 30-45 ปี. ศรีนครินทร์เวชสาร, 32(2), 143-149. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/SRIMEDJ/article/view/85005ศิลดา การะเกตุ, นิชกานต์ สุยะราช, พัชรินทร์ใจดี, สมบัติ กาศเมฆ, สุนทร พรมเผ่า,และผณิตา ประวัง. (2560). การศึกษาเปรียบเทียบระดับความเจ็บปวดก่อนและหลังจากการรักษาโคลนสมุนไพร พอกเย็นร่วมกับการนวดแผนไทยในผู้สูงอายุที่มีอาการปวดเข่า. เชียงรายเวชสาร, 9(2), 115-124. https://he01.tcithaijo.org/index.php/crmjournal/article/view/182502ศุภกิจ สุวรรณไตรย์, ธเนศพล พันธ์เพ็ง, นันทิพัฒน์ คำแก้ว, ปิยาอร สีรูปหมอก,พัชรพล อุดมเกียรติ, อารีศักดิ์ โชติวิจิตร, ประวิทย์ อัครเสรีนนท์, และทวี เลาหพันธ์.(2561). การเปรียบเทียบการวินิจฉัยโรคข้อเข่า เสื่อมทางแพทย์แผนตะวันตกกับโรค ลมจับโปงแห้งเข่าทางแพทย์แผนไทย. เวชบันทึกศิริราช, 11(2), 88-95. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/simedbull/article/view/150658ศุภวรรณ ชัยประกายวรรณ์, ธวัชชัย กมลธรรม,ศุภะลักษณ์ ฟักคํา,และสรรใจ แสงวิเชียร.(2563). การศึกษาเปรียบเทียบประสิทธิผล และความปลอดภัยในการกักน้ำมันงา และน้ำมันตำรับ ขัดมอนในการบรรเทาอาการปวดหลังส่วนล่าง. หมอยาไทยวิจัย,6(1), 35-44. https://he02.tcithaijo.org/index.php/ttm/article/view/240451ศูนย์ข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (ม.ป.ป.). ฐานข้อมูลอันตรกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยาแผนปัจจุบัน.https://medplant.mahidol.ac.th/herb-drug/สภาการแพทย์แผนไทย. (2564). ประกาศสภาการแพทย์แผนไทย เรื่องการกำหนดวิธีการแพทย์แผนไทย ด้านการแพทย์พื้นบ้าน พ.ศ. 2564.สมใจ โจ๊ะประโคน, อำพล บุญเพียร, และปฐมา จันทรพล. (2564). การพัฒนานวัตกรรมหมอนหนุนกะลาบรรเทาอาการปวดกล้ามเนื้อคอ บ่า ไหล่ สำหรับผู้มารับบริการโรงพยาบาลประโคนชัย อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์. วารสารวิชาการสาธารณสุข, 30(1), 71-81.https://thaidj.org/index.php/JHS/article/view/9848

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 271สมชัย มโนพัฒนกุล, และสมศักดิ์ ไมตรีรัตนะกุล. (2550). ลักษณะความเจ็บปวดระหว่างการทำศัลยกรรมติดหมุดไทเทเนียมเพื่อเป็นหลักยึดทางทันตกรรมจัดฟัน. วิทยาสารทันตแพทยศาสตร์, 57(4), 212-222.https://www.jdat.org/main/archive/9/2007/132สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร). (2554). คัมภีร์วิสุทธิมรรค พระพุทธโฆสเถระ รจนา (พิมพ์ครั้งที่ 10). สมศักดิ์ นวลแก้ว. (2555). แนวทางการตรวจวินิจฉัยและรักษาโรคด้วยวิธีการทางการแพทย์แผนไทยประยุกต์. กองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.สมาคมการศึกษาเรื่องความปวดแห่งประเทศไทย. (2552). แนวทางพัฒนาการระงับปวดแบบเฉียบพลัน (Clinical guidance for acute pain management) (ฉบับที่ 1). https://www.tasp.or.th/cpg/acute.phpสมาคมการศึกษาเรื่องความปวดแห่งประเทศไทย. (2561). แนวทางพัฒนาการจัดการความปวดเฉียบพลันในเด็ก(Clinical guidance for pediatric acute pain management).สมาคมการศึกษาเรื่องความปวดแห่งประเทศไทย. (2563). คำแนะนำการให้ยาโอปิออยด์ในภาวะปวดเรื้อรังที่ไม่ใช่มะเร็ง Recommendations of Opioid therapy for chronic non-cancer pain.สมาคมความดันโลหิตสูงแห่งประเทศไทย. (2562). แนวทางการรักษาโรคความดันโลหิตสูง ในเวชปฏิบัติทั่วไป พ.ศ. 2562. สมาคมความดันโลหิตสูงแห่งประเทศไทย. (2567). แนวทางการรักษาโรคความดันโลหิตสูง ในเวชปฏิบัติทั่วไป พ.ศ. 2567. สรายุช มงคล, ผกาวลี พุ่มสุทัศน์, และรัตนาภรณ์ ซ้อนเปียยูง. (2560). ความน่าเชื่อถือและความเที่ยงตรงของโกนิโอมิเตอร์อาศัยแรงโน้มถ่วงแบบดัดแปลงและ handheld inclinometer ในการวัดการเคลื่อนไหวของข้อไหล่. Journal of Associated Medical Sciences, 50(3), 566-575. https://he01.tcithaijo.org/index.php/bulletinAMS/article/view/76234สลิลทิพย์ ตันปัน, สรรใจ แสงวิเชียร, ศุภะลักษณ์ ฟักคำ,กำไลรัตน์ เย็นสุจิตร, และธนวรรธน์ อิ่มสมบูรณ์. (2563). ประสิทธิผลของการนวดแบบราชสำนักต่อการรักษาโรคลมปะกัง. วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยการจัดการและเทคโนโลยีอีสเทิร์น, 17(2), 354-363.https://so06.tci-thaijo.org/index.php/umt-poly/article/view/246106

272 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงสันต์ หัตถีรัตน์. (2552). ตำราซักประวัติและตรวจร่างกาย (พิมพ์ครั้งที่ 4). สำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน.สิทธิศักดิ์ ติคำ, และอาจินต์ สงทับ. (2565). การรักษาโรคหลอดเลือดสมองตามแนวทางการแพทย์แผนไทย. วารสารเทคโนโลยีภาคใต้, 15(2), 123–131. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/journal_sct/article/view/254893สิริพร จารุกิตติ์สกุล, บดินทร์ ชาตะเวที, ชลิตา เรืองศักดิ์สิทธิ์, พิชญาณี เบี้ยขาว, เอื้ออารีย์ พัดทอง, และบีบีฟาตีลัย อับดุลเลาะ. (2567). การศึกษาประสิทธิผลของการกักน้ำมันตรีผลธาตุในผู้ป่วยกลุ่มอาการปวดหลังส่วนล่าง. Health Science Science and Technology Reviews, 17(1), 65-80. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/journalup/article/view/260753สุจิตรา บุญมาก, ปพิชญา ศรีแก้ว,ศิริลักษณ์ แซ่ง้อ,อำพล บุญเพียร และวรินทร เชิดชูธีรกุล.(2563). การพัฒนาลูกประคบสมุนไพรหินสปาสำหรับให้บริการงานการแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลหลวงพ่อเปิ่น จังหวัดนครปฐม. วารสารศิลปะการจัดการ, 4(3),807-817.https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jam/article/view/243012สุทธิรา ขุมกระโทก, คมกริช วงศ์ภาคำ, อดิศักดิ์ อาจหาญ, และอุษา กลิ่นหอม. (2559). สักยารักษาโรค. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 14(2), 212-216. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/151014สุภาภรณ์ ปิติพร. (2556). บันทึกของแผ่นดิน 5 สมุนไพร ประคบ อบ อาบ นวด (พิมพ์ครั้งที่ 2). มูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร.สุภาวดี ตั้งจิตรเจริญ, พนิตสุภา เชื้อชั่ง, ฉวีวรรณ ใจวีระวัฒนา, อรรคเดช อ่อนสอาด, เอื้อมพร สุวรรณไตรย์, แม้นมาศ วรรณภูมิ, และประวิทย์ อัครเสรีนนท์. (2565). การศึกษาเปรียบเทียบประสิทธิผลลดอาการปวดกล้ามเนื้อบ่าระหว่างประคบด้วยลูกประคบสมุนไพรสดกับลูกประคบสมุนไพรแห้ง: การศึกษาวิจัยแบบสุ่ม. เวชบันทึกศิริราช, 15(1), 22-30. https://he02.tcithaijo.org/index.php/simedbull/article/view/253056สุภาวดี นนทพจน์. (2568). ประสิทธิผลของการใช้เจลสมุนไพรร่วมกับกระเป๋าประคบร้อนระบบไฟฟ้าต่อการลดอาการปวดประจำเดือนแบบปฐมภูมิของนักศึกษาสาขาการแพทย์แผนไทย คณะแพทย์แผนไทยและแพทย์ทางเลือก มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 11(1), 41-57. https://he02.tcithaijo.org/index.php/ttm/article/view/274652

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 273สุรเกียรติ อาชานานุภาพ. (2553). ตำราการตรวจรักษาโรคทั่วไป 1 : แนวทางการตรวจรักษาโรคและการใช้ยา (พิมพ์ครั้งที่ 5). โฮลิสติก พับลิชชิ่ง. สุรัสวดี เพชรคง, และสิธาพร ผดุงยุทธ์. (2568). ผลการนวดรักษาแบบราชสำนักร่วมกับการกักน้ำมันสมุนไพรในผู้ป่วยโรค Office Syndrome คลินิกการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก โรงพยาบาลอุทัย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน, 10(1), 641–650. https://he03.tci-thaijo.org/index.php/ech/article/view/3966อมลวัทน์ แท่นคำ, และธนิสร์ ปทุมานนท์. (2562). ประสิทธิผลและผลข้างเคียงของยาธรณีสัณฑะฆาตเทียบกับยานาพรอกเซน ในการลดภาวะเครียดออกซิเดชันในผู้ป่วยที่มีอาการปวดกล้ามเนื้อและเยื่อพังผืดเรื้อรัง. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี หัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ, 5(1), 17–29. https://ph02.tcithaijo.org/index.php/scihcu/article/view/243730อรัญญา แสงงาม. (2567). ประสิทธิผลการเผายาสมุนไพรในผู้สูงอายุโรคข้อเข่าเสื่อม. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 10(2), 111-126. https://he02.tcithaijo.org/index.php/ttm/article/view/272066อัจฉรา เขียงทอง, พิศพรรณ วีระยิ่งยง, กรรวี กรวิศิษฎ์วาทิน, ชวิศา ประดิษฐอุกฤษฎ์, รุ่งทิพย์ เลาะวิถี, และภัทธีรา แรงกล้า. (2568). แนวทางการรักษาอาการเจ็บป่วยด้วยยาสมุนไพร ในระบบบริการปฐมภูมิ ฉบับ พ.ศ. 2568. สถาบันการแพทย์แผนไทยอัศนี วันชัย, จิตติพร ศรีษะเกตุ, และวิชัย เทียนถาวร. (2566). การประยุกต์ใช้ปิงปองจราจรชีวิต 7 สี ในการเฝ้าระวังโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง: การทบทวนขอบเขตงานวิจัย. วารสารวิจัยการพยาบาลและวิทยาศาสตร์สุขภาพ, 15(2), e267915.อำพล บุญเพียร, ธิดารัตน์ แจ่มปรีชา,และนิภาพร แสนสุรินทร์. (2562). ผลของการนวดน้ำมันกระดูกไก่ดำและน้ำมันไพลต่ออาการปวดกล้ามเนื้อคอ บ่า ไหล่ จากออฟฟิศซินโดรม. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 17(1), 95-105.https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/186333อำพล บุญเพียร, ปฐมา จันทรพล, นัทธพร สร้อยทอง,และศุภกร ภู่สะอาด. (2564). การศึกษาองค์ความรู้ด้านการนวดแบบราชสำนักในการรักษาโรคออฟฟิศซินโดรม:กรณีศึกษาอาจารย์มนัส รัตชะถาวร. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก,19(1), 161-171.https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/243462

274 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงอำพล บุญเพียร, ปฐมา จันทรพล, ปัญจพร หงสะมัต, กรชนก ใจใหญ่, กานติมา ธาตุวิสัย,จันทร์ทิพย์ คล่องเชิงสาร, และจิราภรณ์ สิงหัส. (2563). การพัฒนาสไลม์พอกเข่าสำหรับผู้ป่วยโรคลมจับโปงเข่าโรงพยาบาลราชพิพัฒน์ เขตบางแค กรุงเทพมหานคร. วารสารก้าวทันโลกวิทยาศาสตร์, 20(2), 101-118.https://sci.bsru.ac.th/advscij/eMagazine-20-2.htmlอำพล บุญเพียร, ปฐมา จันทรพล, และณัฎฐา เชิดชูธีรกุล. (2568). การพัฒนาแบบประเมินอาการปวดกล้ามเนื้อทางการแพทย์แผนไทย ตามแนวคิดสถาบันพระบรมราชชนกโมเดล และปิงแปองจราจรชีวิต 7 สี. Ramathibodi Medical Journal, 48(4), e273992. https://doi.org/10.33165/rmj.48.04.e273992อำพล บุญเพียร, ปฐมา จันทรพล, และณัฏฐา เชิดชูธีรกุล. (2568). สมุฏฐานการเกิดโรค: กุญแจสำคัญแห่งศาสตร์การแพทย์แผนไทย. เวชบันทึกศิริราช, 18(3), 151-158. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/simedbull/article/view/273426อำพล บุญเพียร, วรินทร เชิดชูธีรกุล, และสายฝน ตันตะโยธิน. (2561). การศึกษาประสิทธิผลของการนวดน้ำมันไพลและน้ำมันปาล์มต่ออาการปวดกล้ามเนื้อคอ บ่า ไหล่ ในนักศึกษาวิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก. ก้าวทันโลกวิทยาศาสตร์, 18(1), 17-30.https://sci.bsru.ac.th/advscij/eMagazine-18-1.htmlอำพล บุญเพียร, เอกพล หมั่นพลศรี, กัลยารัตน์ หยุดยั้ง, เดชา เรืองนา, และพรวิลัย ขำแผลง. (2566). การพัฒนาเก้าอี้กดจุดเพื่อบรรเทาอาการปวดบ่าสำหรับนักศึกษาวิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก. วารสารก้าวทันโลกวิทยาศาสตร์, 23(2), 90-104. https://li02.tcithaijo.org/index.php/adscij/article/view/514อำพล บุญเพียร. (2568). อาการปวดกล้ามเนื้อจากโรคลมปลายปัตคาต: มุมมองเชิงลึกในศาสตร์การแพทย์แผนไทย. วารสารเทคโนโลยีทางการแพทย์และสหเวชศาสตร์, 1(1), e2846. https://he04.tcithaijo.org/index.php/JMAS/article/view/2846อุดมรัตน์ เขมาลีลากุล. (2550). การซักประวัติและตรวจร่างกายทั่วไป. ภาควิชาศัลยศาสตร์ช่องปากคณะทันตแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 275Abena, A. A., Miguel, L. M., Mouanga, A., Hondi Assah, T., & Diatewa, M. (2003). Evaluation of analgesic effect of Datura fastuosa leaves and seed extracts. Fitoterapia, 74(5), 486–488. https://doi.org/10.1016/s0367-326x(03)00124-2Agrawal, P. (2016). The isolation and structural determination of flavonoids from Justicia gendarussa. IOSR Journal of Pharmacy and Biological Sciences, 11(6), 73-79. https://doi.org/10.9790/3008-1106037379Ali, M. F., Mahmud, S., Mohiuddin, R. B., Chowdhury, K., & Mohiuddin, A. K. M. (2023). Screening of preliminary phytochemicals, molecular identification, and antimicrobial and anti‐inflammatory activity of Justicia gendarussa. Evidence‐Based Complementary and Alternative Medicine, 2023(1), 6885353.https://doi.org/10.1155/2023/6885353Arayasompho, P., Thadanatthaphak, Y., Puntumetakul, R., Sangsuwor, P., & Klangnok, P. (2023). Effects of combined heat and cold therapy and exercise on delayed onset muscle soreness in healthy persons. Indian Journal of Public Health Research & Development, 14(2), 189-195. https://doi.org/10.37506/ijphrd.v14i2.19094Badowski, M., & Yanful, PK. (2018). Dronabinol oral solution in the management of anorexia and weight loss in AIDS and cancer. Ther Clin Risk Manag. 14, 643-651. https://doi.org/10.2147/TCRM.S126849Benyathiar, P., Kumar, P., Carpenter, G., Brace, J., & Mishra, D. K. (2022). Polyethylene terephthalate (PET) bottle-to-bottle recycling for the beverage industry: a review. Polymers, 14(12), 2366. https://doi.org/10.3390/polym14122366Borges, A., José, H., Homem, V., & Simões, M. (2020). Comparison of techniques and solvents on the antimicrobial and antioxidant potential of extracts from acacia dealbata and olea europaea. Antibiotics, 9(2), 48. https://doi.org/10.3390/antibiotics9020048

276 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงBrummitt, J. (2008). The role of massage in sports performance and rehabilitation: current evidence and future direction. North American Journal of Sports Physical Therapy, 3(1), 7-21. PMID: 21509135; PMCID: PMC2953308.Bunpean, A., & Singweratham, N. (2025). Analysis of herbal poultices for knee pain relief in hospitals in the Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health, Thailand. Tropical Journal of Natural Product Research, 9(2), 776– 781. https://doi.org/10.26538/tjnpr/v9i2.46Bunpean, A., Chantarapon, P., Salaeh, N., & E-tae, N. (2025). The effectiveness of traction massage combined with herbal compress for relieve menstrual cramps: a randomized controlled trial. International Journal of Therapeutic Massage & Bodywork, 19(1), 1-10. https://doi.org/10.3822/ijtmb.v18i4.1055Bunpean, A., Choedchutirakul N., Changjaroen, N., Thila, S., Suwanphosri, A., & Sakpakdeejaroen, I. (2025). Justicia gendarussa gel film: A new approach to alleviating upper back muscle pain. Tropical Journal of Natural Product Research, 9(5), 2081– 2085. https://doi.org/10.26538/tjnpr/v9i5.29Buttagat, V., Kluayhomthong, S., & Areeudomwong, P. (2024). The influence of traditional Thai massage on recovery from gastrocnemius muscle fatigue: A single-blind randomised controlled trial. Complementary therapies in medicine, 83, 103056. https://doi.org/10.1016/j.ctim.2024.103056 Gotti, C., Zucchelli, A., Sensini, A., & Carloni, R. (2020). Hierarchical fibrous structures for muscle-inspired soft-actuators: A review. Applied Materials Today, 20, 100772.https://doi.org/10.1016/j.apmt.2020.100772Hafen, B. B., & Burns, B. (2023). Physiology, smooth muscle. National library of medicine, Stat pearls. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526125/

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 277Hamill, J., Knutzen, K. M., & Derrick T, R. (2015). Biomechanical basis of human movement, (4th ed.). Lippincott Williams & Wilkins, a Wolters Kluwer business.Hansen, J. T. (2023). Netter’s Clinical anatomy E-Book. U.S.A. Elsevier Health Sciences Hansen, J. T., & Netter, F. H. (2019). Netter’s clinical anatomy (4th ed.). Elservier Inc.Hasan, M. M., Uddin, N., Hasan, M. R., Islam, A. M., Hossain, M. M., Rahman, A. B., ... & Rana, M. S. (2014). Analgesic and Anti‐Inflammatory Activities of Leaf Extract of Mallotus repandus (Willd.) Muell. Arg. BioMed research international, 2014(1), 539807.https://doi.org/10.1155/2014/539807Hicks, CL., von Baeyer, CL., Spafford, P., van Korlaar, I., & Goodenough, B. (2001). The faces pain scale - revised: toward a common metric in pediatric pain measurement. Pain, 93(2), 173-183. https://doi.org/10.1016/S0304-3959(01)00314-1Jensen, S. (2019). Nursing health assessment a best practice approach. Edition 3. Philadelphia Wolters Kluwer Health.Karanasios, S., Korakakis, V., Moutzouri, M., Drakonaki, E., Koci, K., Pantazopoulou, V., Tsepis, E, & Gioftsos, G. (2022). Diagnostic accuracy of examination tests for lateral elbow tendinopathy (LET)–A systematic review. Journal of Hand Therapy, 35(4), 541-551.https://doi.org/10.1016/j.jht.2021.02.002 Kathe, K., & Kathpalia, H. (2017). Film forming systems for topical and transdermal drug delivery. Asian journal of pharmaceutical sciences, 12(6), 487–497. https://doi.org/10.1016/j.ajps.2017.07.004Kavitha, S.K., Viji, V., Kripa, K., & Helen, A. (2011). Protective effect of Justicia gendarussa Burm.f. on carrageenan-induced inflammation. Journal of Natural Medicines, 65, 471–479. https://doi.org/10.1007/s11418-011-0524-z

278 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงKhillari, J., Nagulkar, J., & Mahajan, P. (2025). Prevalence of de-quervains tenosynovitis in smart phone users in school going students using finkelstein test-an observational study. International Journal of Multidisciplinary Research and Growth Evaluation, 6(1), 669-672.https://www.allmultidisciplinaryjournal.com/archive/year-2025.vol6.issue-1?page=6Kuptniratsaikul, V., Pinthong, Th., Bunjob, M., Thanakhumtorn, S., Chinswangwatanakul, P., & Thamlikitkul, V. (2011). Efficacy and safety of Derris scandens Benth. extracts in patients with knee osteoarthritis. Journal of Alternative and Complementary Medicine. 17(2),147-53. https://doi.org/10.1089/acm.2010.0213Laupattarakasem, P., Houghton, P. J., & Hoult, J. R. (2004). Anti-inflammatory isoflavonoids from the stems of Derris scandens. Planta medica, 70(6), 496–501. https://doi.org/10.1055/s-2004-827147Laupattarakasem, P., Houghton, P. J., Hoult, J. R. S., & Itharat, A. (2003). An evaluation of the activity related to inflammation of four plants used in Thailand to treat arthritis. Journal of Ethnopharmacology, 85(2-3), 207-215. https://doi.org/10.1016/S0378-8741(02)00367-7Lichtman, AH., Lux, EA., McQuade, R., et al. (2018). Results of a DoubleBlind, Randomized, Placebo-Controlled Study of Nabiximols Oromucosal Spray as an Adjunctive Therapy in Advanced Cancer Patients with Chronic Uncontrolled Pain. Journal of Pain and Symptom Management, 55(2), 179-188.https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2017.09.001Melzack, R., & Wall, P. D. (1965). Pain mechanisms a new theory. Science, 150(3699), 971-979. https://doi.org/10.1126/science.150.3699.971Melzack, R., & Wall, P. D. (1996). Pain mechanisms: A new theory. Pain Forum, 5(1), 3–11. https://doi.org/10.1016/S1082-3174(96)80062-6 Merskey, H. A. F. D. (1979). Pain terms: a list with definitions and notes on usage. recommended by the IASPsubcommittee on taxonomy.Pain,6, 249-252.

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 279Müller, M., Jürgens, J., Redaèlli, M., Klingberg, K., Hautz, W. E., & Stock, S. (2018). Impact of the communication and patient hand-off tool SBAR on patient safety: a systematic review. BMJ Open, 8(8), e022202. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2018-022202Nakamura, N., Heng, P., & Hayashi, N. (2023). Muscle stretching induces the mechanoreflex response in human arterial blood pressure. Journal of Applied Physiology, 134(1): 1-9. https://doi.org/10.1152/japplphysiol.00418.2022Nakano, J. (2023). Cancer-related pain and effects of non-pharmacologic intervention. in physical therapy and research in patients with cancer (pp. 369-396). Singapore: Springer Nature Singapore.Nee, R. J., Coppieters, M. W., & Boyd, B. S. (2022). Reliability of the straight leg raise test for suspected lumbar radicular pain: A systematic review with meta-analysis. Musculoskeletal Science and Practice, 59, 102529. https://doi.org/10.1016/j.msksp.2022.102529Parveen, S., Ansari, S., & Sharma, S. (2024). Effects of the addition of neural mobilization to static stretching on nerve conduction and mobility in hamstring-injured soccer players. Sport Sciences for Health, 20, 193–201. https://doi.org/10.1007/s11332-023-01090-8Pastore, M. N., Kalia, Y. N., Horstmann, M., & Roberts, M. S. (2015). Transdermal patches: history, development and pharmacology. British journal of pharmacology, 172(9), 2179-2209. https://doi.org/10.1111/bph.13059Pepe, G. J., & Albrecht, E. D. (2023). Microvascular skeletal-muscle crosstalk in health and disease. International Journal of Molecular Sciences, 24(13), 10425. https://doi.org/10.3390/ijms241310425Phattanawasin, P., Sotanaphun, U., Kumsum, A., Piyapolrungroj, N., & Buranaosot, J. (2021). Fingerprint study and quantification of bioactive genistein glycoside in Derris scandens stem and polyherbal formulations by TLCimage analysis. Thai Bulletin of Pharmaceutical Sciences, 17(1), 1–11. https://doi.org/10.69598/tbps.17.1.1-11

280 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงPimentel, I. S., Pimentel, V. S., Faloppa, F., Belloti, J. C., Tamaoki, M. J. S., & Pimentel, B. F. R. (2024). Usefulness of the phalen test and the tinel sign in the prognosis and the impact on quality of life of patients with carpal tunnel syndrome undergoing classical open carpal tunnel release. Revista Brasileira de Ortopedia, 59(1), 54-59.https://doi.org/10.1055/s-0044-1779318 Pinto, J. R., Monteiro e Silva, S. A., & Leonardi, G. R. (2024). Effects of 1, 3‐propanediol associated, or not, with butylene glycol and/or glycerol on skin hydration and skin barrier function. International Journal of Cosmetic Science, 46(1), 85-95.https://doi.org/10.1111/ics.12911Pünnel, L. C., & Lunter, D. J. (2021). Film-forming systems for dermal drug delivery. Pharmaceutics, 13(7), 932.https://doi.org/10.3390/pharmaceutics13070932Raja, S. N., Carr, D. B., Cohen, M., Finnerup, N. B., Flor, H., Gibson, S., Keefe, F. J., Mogil, J. S., Ringkamp, M., Sluka, K. A., Song, X. J., Stevens, B., Sullivan, M. D., Tutelman, P. R., Ushida, T., & Vader, K. (2020). The revised International Association for the study of pain definition of pain: concepts, challenges, and compromises. Pain,161(9), 1976–1982. https://doi.org/10.1097/j.pain.0000000000001939Riccio, B. V. F., Silvestre, A. L. P., Meneguin, A. B., Ribeiro, T. D. C., Klosowski, A. B., Ferrari, P. C., & Chorilli, M. (2022). Exploiting polymeric films as a multipurpose drug delivery system: a review. An Official Journal of the American Association of Pharmaceutical Scientists, 23(7), 269.https://doi.org/10.1208/s12249-022-02414-6Saetung, A., Itharat, A., Dechsukum, C., Wattanapiromsakul, C., Keawpradub, N., & Ratanasuwan, P. (2005). Cytotoxic activity of Thai medicinal plants for cancer treatment. Songklanakarin Journal of Science and Technology, 27(2), 469-478.

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 281Sangpal, M., Tendulkar, S., & Golhar, S. (2023). Immediate effect of myofascial decompression versus passive stretching on unilateral trapezitis pain in domestic helpers. International Journal of Science and Research Archive, 9(2): 639-647. https://doi.org/10.30574/ijsra.2023.9.2.0601Squire, J. (2019). The actin-myosin interaction in muscle: Background and overview. International Journal of Molecular Sciences, 20(22), 5715.https://doi.org/10.3390/ijms20225715Tortora, G. J., & Derrickson, B. H. (2020). Principles of anatomy and physiology 16th edition. UK Wiley.Treede, R. D. (2018). The International Association for the Study of Pain definition of pain as valid in 2018 as in 1979 but in need of regularly updated footnotes. Pain reports, 3(2), e643. https://doi.org/10.1097/PR9.0000000000000643Umemura, R. T., & Felisberti, M. I. (2021). Plasticization of poly (3‐hydroxybutyrate) with triethyl citrate: thermal and mechanical properties, morphology, and kinetics of crystallization. Journal of Applied Polymer Science, 138(10), 49990.https://doi.org/10.1002/app.49990Veena, M., & Rajan, J. K. (2020). Dysmenorrhea and perceived stress in the adolescent girls: Potential role of relaxation techniques. International Journal of Obstetrics and Gynaecological Nursing, 4(2), 79-84. https://doi.org/10.33545/26642298.2022.v4.i2b.107Waghmare, P., Marwaha, R., Bhalerao, N., & Panda, S. D. (2025). Pathways of pain: an anatomical perspective on transmission and modulation. Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences, 10(8), 69-75. https://doi.org/10.21760/jaims.10.8.13Wal, P., Gupta, D., Wal, A., Pandey, S. S., & Krishnan, K. (2024). A wholistic approach to non-pharmacological intervention for primary dysmenorrhea. Current Women's Health Reviews, 20(1), 21-34. https://doi.org/10.2174/1573404819666230109105829

282 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงWamontree, Ph., Chairat, N., Taksin, R., & Phasinam, Kh. (2023). A comparison of the effects of Court-type traditional Thai massage and Prasaplai in reducing primary dysmenorrhea. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities, 6(1s), 53-58.https://jrtdd.com/index.php/journal/article/view/215Weerapong, P., Hume, P. A., & Kolt, G. S. (2005). The mechanisms of massage and effects on performance, muscle recovery and injury prevention. Sports medicine, 35(3), 235-256.https://doi.org/10.2165/00007256-200535030-00004Whiting, PF., Wolff, RF., Deshpande, S., et al. (2015). Cannabinoids for Medical Use: A Systematic Review and Meta-analysis. The Journal of the American Medical Association. 313(24), 2456-2473. https://doi.org/10.1001/jama.2015.6358Wijaya, F., Kushartanti, W., Ambardini, RL., Delano, EH., Manihuruk, & Murnianah, FF. (2023). Effectiveness of manipulative therapy and heat therapy on pain reduction, increased range of motion and motion function in cases of low back pain. International Journal of Physical Education, Sports and Health, 10(3), 76-79. https://doi.org/10.22271/kheljournal.2023.v10.i3b.2925Wongtangman, K., Chaiwat, O., Suraseranivongse, S., Thikom, N., Sanansilp, V., & Wangnamthip, S. (2017). Validation of the Thai version critical care pain observation tool and behavioral pain scale in postoperative mechanically ventilated ICU patients. Journal of The Medical Association of Thailand, 100(7), 9-16. http://www.jmatonline.com/view.php?id=1670Zhang, Q., Li, X., & Jasti, B. R. (2021). Role of physicochemical properties of some grades of hydroxypropyl methylcellulose on in vitro mucoadhesion. International Journal of Pharmaceutics, 609, 121218. https://doi.org/10.1016/j.ijpharm.2021.121218

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 283ภาคผนวกแบบบันทึกข้อมูลผู้ป่วย1. ประวัติทั่วไปชื่อ-สกุล ผู้ป่วย...........................................................................................เพศ.............. ..วัน เดือน ปีเกิด...........................................................................................อายุ.............ปีสถานภาพ..................สัญชาติ.......................ศาสนา......................อาชีพ.........................ภูมิลำเนาเดิม................................................................................................................................................................................................................................................. ............ที่อยู่ปัจจุบัน(ที่ติดต่อได้สะดวก)........................................................................................โทรศัพท์............................................................................................................................2. ประวัติการเจ็บป่วยอาการสำคัญ................................................................................................................. ....ประวัติการเจ็บป่วยในปัจจุบัน............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............ประวัติการเจ็บป่วยในอดีต............................................................................................................................. ......................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ..................ประวัติส่วนตัว............................................................................................................................. ......................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ..................

284 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงประวัติครอบครัว............................................................................................................................. ......................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ..................ประวัติประจำเดือน............................................................................................................................. ......................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ..................3. การตรวจตรวจสัญญาณชีพอุณหภูมิ.............................................องศาเซลเซียส ชีพจร..........................................ครั้ง/นาทีอัตราการหายใจ...........................ครั้ง/นาทีความดันโลหิต............................ม.ม.ปรอทน้ำหนัก.........................................กิโลกรัม ความสูง......................................เซนติเมตรระดับความปวด............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............4. การตรวจทั่วไปทางการแพทย์แผนไทยการตรวจชีพจร............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............การตรวจเส้นอัษฎากาศ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 285การตรวจเส้นสุมนา............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............การตรวจเส้นอัมพฤกษ์............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............การตรวจเส้นอัมพาต............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............5. การประเมินโดยใช้การดูกระดูก............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............กล้ามเนื้อ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............6. การประเมินโดยใช้การคลำความร้อน-เย็น............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............

286 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงลักษณะของเนื้อเยื่อ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............การเรียงตัวของกระดูก............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............7. การตรวจการเคลื่อนไหวองศาการเคลื่อนไหว............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............การตรวจกำลัง............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............8. การตรวจอื่นๆ ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............9. การวินิจฉัย............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 28710. การเทียบเคียงโรค/อาการทางแผนปัจจุบัน............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............11. การรักษาด้วยยาแผนไทย ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............12. การรักษาด้วยหัตถการ ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............13. การรักษาด้วยวิธีอื่นควบคู่กัน (ถ้ามี)............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............14. การให้คำแนะนำ............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............15. การนัดหมายเพื่อติดตามการรักษา............................................................................................................................. ................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 289ดัชนีค้นค ำ (Index)AA-band.......................................................13acetylcholine....................................26, 29actin......................13, 14, 26, 28, 29, 217acute pain................................................36A-fibers...............................................38, 39algometer..........................................48, 92ATP..............................................14, 27, 29BBCD..........................................................139Ccapsaicin................................................144cervical compression test.......................96C-fibers...............................................38, 39chronic pain.............................................36contractility..............................................15cortisol .....................................46, 176, 217cozen’s test.............................................97CT Scan.....................................................99Ddiastolic.....................................................83diclofenac..................210, 211, 216, 225distraction test........................................96Eelasticity....................................................16EMG ............................................................98endorphins.....................................45, 221epimysium.................................................12extensibility..............................................16Ffacial pain scale......................................47finkelstein test........................................97Ggate control......................................39, 51goniometer .......................................94, 95HH-zone.......................................................13IIASP.............................................................36I-band ........................................................13ibuprofen......................................211, 225inclinometer.....................................94, 95irritability...................................................15MM-line.........................................................13modulation........................................37, 51MRI .............................................................98muscle fascicle..................................12, 29muscle fiber......................................12, 29myelin sheath.........................................38myofibril.............................................12, 29myofilament.....................................12, 29myosin.................13, 14, 26, 28, 29, 217Nnaproxen................................................211NCS.............................................................98NSAIDs ..................................134, 211, 225numeric rating scale................48, 50, 51

290 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงOopioids.......................................................38Ppain full.....................................................48parasympathetic...........................84, 217perception..........................................37, 51phalen’s sign...........................................97plasticizer .....................................236, 237pressure pain threshold.......................48PVA ..........................................................236PVP..........................................................236Rrifampicin...................138, 140, 141, 143Ssarcomere.................................................13SG cell .......................................................39stethoscope..............................................83straight leg raising test............................97sympathetic............................46, 84, 217systolic.......................................................83TTHC..........................................................139transduction......................................37, 51transmission..............................37, 39, 51Uultrasound...................98, 216, 217, 225Vverbal rating scale..........................48, 51visual analog scale.............................48, 49XX-ray...........................................................98กกระดูกไก่ดำ...................................145, 147, 193, 213, 214, 235, 236, 237กล้ามเนื้อของคอ.........................................19กล้ามเนื้อของท้อง.......................................20กล้ามเนื้อของศีรษะและใบหน้า.................18กล้ามเนื้อขา......................22, 25, 215, 242กล้ามเนื้อแขน............................22, 25, 118กล้ามเนื้อทรวงอก.......................................20กล้ามเนื้อหลัง ................21, 123, 223, 224กักน้ำมัน..................................68, 110, 185, 194, 195, 201กัญชา...........................137, 138, 139, 147การคลำ..................................81, 84, 91, 93, 99, 112, 113, 115การคลึง.....................................................161การดัด.................110, 161, 175, 219, 220การดึง........18, 19, 21, 95, 161, 246, 247การตบ.......................................................161การตรวจการเคลื่อนไหว......91, 93, 95, 96การตรวจชีพจร...............................81, 85, 89การตี...........................48, 50, 87, 119, 161การทดสอบพิเศษ .......................................96การทดสอบแรงกล้ามเนื้อ..........................94การทาปูน....................................................96การทุบ.......................................................161การบิด........................................37, 92, 161การบีบ.....................................20, 110, 120, 140, 141, 161, 218, 220การสับ.......................................................161การเหยียบ ................................................162กาลสมุฏฐาน.........................43, 44, 59, 65เกณฑ์การส่งต่อ........................................125เก้าอี้กดจุด.............................239, 241, 252

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 291คความเจ็บปวดเฉียบพลัน..............36, 37, 39ความเจ็บปวดเรื้อรัง....................................36ความดันโลหิต..............................46, 68, 73, 81, 83, 84, 85, 123จเจลฟิล์ม........................235, 236, 238, 252ททฤษฎีควบคุมประตู...................39, 40, 213ธธาตุสมุฏฐาน .........41, 43, 44, 59, 64, 107นนวดดัดดึง..155, 159, 175, 219, 221, 225นวดไทย.....155, 158, 160, 162, 163, 215นวดราชสำนัก................................155, 158, 162, 164, 165, 166, 168, 169, 170น้ำมันลังกาสุกะ........................................213น้ำมันลำโพงกาสลัก..................................213น้ำมันสนั่นไตรภพ....................................139ปประคบสมุนไพร...........................16, 37, 49, 50, 67, 110, 115, 121, 185, 246ประเทศสมุฏฐาน ..................43, 44, 62, 63ประวัติการเจ็บป่วยครอบครัว....................73ประวัติการเจ็บป่วยในอดีต...59, 68, 69, 76ประวัติเจ็บป่วยปัจจุบัน .......................63, 67ประวัติทั่วไป.........................................60, 63ประวัติประจำเดือน .....................59, 74, 75ประวัติส่วนตัว.......................59, 71, 72, 76ปวดประจำเดือน............................123, 127, 175, 179, 218, 219, 220, 221, 225ผเผายา......................................68, 110, 118, 185, 198, 199, 201พพอกสมุนไพร..........................192, 219, 249ไพล .......................................134, 135, 140, 141, 143, 144, 146, 147ยยากษัยเส้น......................................141, 143ยาแก้ลมแก้เส้น...............................137, 139ยาแก้ลมอัมพฤกษ์...........................140, 141ยาขี้ผึ้งไพล.................................................144ยาเถาวัลย์เปรียง..........134, 135, 210, 211ยาทำลายพระสุเมรุ.........................138, 139ยาธรณีสันฑะฆาต...........................142, 143ยาธาตุบรรจบ .................................219, 225ยาประสะกะเพรา...........................219, 225ยาประสะไพล.................................220, 225ยาผสมโคคลาน......................136, 137, 147ยาผสมเถาวัลย์เปรียง....................134, 135, 147, 210ยาพริก.......................................................144ยาศุขไสยาศน์............................................139ยาสหัศธารา....................................140, 141ยาสารสกัดจากเถาวัลย์เปรียง.................134, 135, 210ยาอัมฤตย์โอสถ......................137, 138, 139รโรคข้อเท้าแพลง.....................116, 127, 179โรคคอตกหมอน...............................11, 113, 114, 127, 167, 179โรคตะคริว....................122, 127, 174, 179โรคยอก.......11, 113, 115, 127, 166, 179โรคลมจับโปง......115, 127, 168, 179, 192

292 | การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูงโรคลมปราบ..........96, 118, 127, 170, 179โรคลมปลายปัตคาต.........................11, 109, 111, 112, 115, 127, 162โรคลมปะกัง.................122, 127, 174, 179โรคลมลำบอง............................11, 96, 112, 115, 127, 166, 179, 192โรคสันนิบาต..........................111, 120, 173ลลมอุทธังคมาวาตา............................41, 119ลูกประคบสมุนไพรหินสปา.....................246สสบช.โมเดล...................................49, 50, 51สไลม์พอกเข่า...............193, 249, 251, 252สักยา.............................45, 110, 185, 196, 198, 201, 222, 223สัญญาณชีพ ...........81, 82, 85, 89, 99, 125สัตถกวาตะ...........................................36, 41เส้นกาลทารี.............................................157เส้นจันทภูสัง............................................157เส้นทุวารี..................................................157เส้นประธานสิบ..............................156, 157, 175, 176, 179เส้นปิงคลา..................................60, 88, 156เส้นรุทัง .....................................................157เส้นสหัศรังษี..............................................157เส้นสิขินี.....................................................157เส้นสุขุมัง...................................................157เส้นสุมนา...................................87, 88, 156เส้นอัมพาต..................................................88เส้นอัษฎากาศ......................................87, 89เส้นอิทา......................................60, 88, 156หหมอนหนุนกะลา....................242, 245, 252ออบสมุนไพร..................124, 189, 191, 219อังคมังคานุสารีวาตา.........................41, 109อัตราการเต้นของหัวใจ.......46, 81, 84, 217อัตราการหายใจ...................81, 84, 85, 125อายุสมุฏฐาน..................43, 44, 59, 61, 63อุณหภูมิร่างกาย............................81, 82, 85, 195, 197, 236อุตุสมุฏฐาน....................42, 44, 59, 63, 64

การบำบัดรักษาอาการปวดกล้ามเนื้อด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยขั้นสูง | 293ประวัติผู้เขียนชื่อ-สกุล อำพล บุญเพียร ประวัติการศึกษา▪ การแพทย์แผนไทยดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการแพทย์แผนไทยมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์▪ วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการแพทย์แผนไทยประยุกต์มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา▪ แพทย์แผนไทยบัณฑิต สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์▪ ประกาศนียบัตรวิชาชีพชั้นสูงแพทย์แผนไทย วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธรจังหวัดชลบุรีประวัติการทำงาน2566-ปัจจุบัน ผู้ช่วยคณบดีคณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก2562-2565 หัวหน้าภาควิชาการแพทย์แผนไทย วิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก 2561-2562 หัวหน้างานบริการวิชาการแก่สังคมวิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก 2559-2561 หัวหน้างานประกันคุณภาพการศึกษา วิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก 2557-2559 หัวหน้าศูนย์สาธารณสุขสาธิตคลินิกการแพทย์แผนไทย วิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก