İSLAM TARİHİ [TOPLUCA]

Hz. Ömer’in Halife Seçilmesi

✓ Hz. Ebû Bekir, vefat edeceğini anladığında, Hz. Ömer'i kendisine halef tayin etmeyi

düşünmüş ve bu düşüncesini açıklayarak toplumun temsilcileri diyebileceğimiz sahabîlerle
istişarelerde bulunmuştu.

✓ Hz. Ömer'ın fazilet ve üstünlüğünü kabul etmekle beraber, onu bu iş için biraz sert mizaçlı

bulanlar da oldu. Ancak Hz. Ebû Bekir onlara hilafet için Ömer’in uygun olduğunu söyledi.

✓ Sonra da Hz. Osman'ı çağırarak Hz. Ömer'i kendisinden sonra halife olarak belirlediğini

ifade eden bir yazı kaleme aldırdı ve bu ahitnameyi halka okuttu. Halk da kabul edince Hz.
Ömer ikinci halife oldu (22 Cemâziyelâhir 13/23 Ağustos 634).

✓ Hz. Ömer Halife seçilince insanlar kendisine “Halîfetü Halîfeti Resûlillah” (Rasûlullah’ın

halifesinin halifesi) diye hitap etmeye başladı. O, bunu kabul etmeyip; “Siz müminlersiniz,
ben de sizin emirinizim” diyerek kendisine, müminlerin idarecisi olduğuna vurgu bakımından
“Emîru’l- Mü’minîn” denmesini istedi.

İslâm tarihinde “emîrü’l-mü’minîn” tabiri ilk defa Hz. Ömer için kullanılmıştır.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Şam Bölgesi Fetihleri

✓ Bu dönemde Fihl Savaşı’nda Bizans kuvvetlerine büyük zayiat verdirildi. (635)
✓ Dımaşk, şehri kuşatılıp fethedildi. (635)
✓ Mercürrûm Savaşı’nda Ba‘lebek, Humus ve Hama şehirleri de ele geçirildi. (635)
✓ Yermük Savaşı, Müslümanların yukarıda ki başarıları üzerine Bizans İmparatoru

Herakleios, Hıristiyan Araplar’ın ve Ermeniler’in katıldığı büyük bir ordu hazırladı,
savaş sonunda Bizans ordusu ağır bir yenilgiye uğradı (636)

✓ Kudüs kuşatıldı, Patrik Sophronios şehrin anahtarlarını o sırada inceleme ve görüşmelerde

bulunmak için Suriye’ye gelen ve Câbiye’de bulunan Hz. Ömer’e teslim etmek istediğini
belirtti. Halife Ömer, Kudüs’e giderek halka eman verip kendileriyle bir antlaşma yaptı
(638)

✓ Hz. Ömer sahillere yakınlığı dolayısıyla tehlike oluşturan Kıbrıs’ın fethine deniz seferinin

zorluğunu düşünerek izin vermedi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Irak Bölgesi Fetihleri

✓ Hz. Ömer, kaybettikleri bölgeleri geri almak için harekete geçen Sâsânîler’e karşı halkı

Irak cephesine yardıma çağırdı ve Ebû Ubeyd es-Sekafî’yi 1000 kişilik bir birliğin başında
Irak’a gönderdi. Ebû Ubeyde, Köprü Savaşı’nda şehid oldu.

✓ Bunun üzerine Sa‘d b. Ebû Vakkās kumandan tayin edildi.
✓ Sa‘d b. Ebû Vakkās, Kādisiye Savaşı (636) ve Celûlâ Savaşı’nda (637) Sasanileri

yenilgiye uğrattı.

✓ Bu dönemde Utbe b. Gazvân’da İran’ın Ahvaz bölgesini fethetti.
✓ Sûs, Hûzistan ve Musul’u ele geçiren Müslümanlar Nihâvend zaferiyle Irak’ın fethini

tamamladı. (642)

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Mısır ve Kuzey Afrika Fetihleri

✓ Hz. Ömer, Suriye ve Filistin’de mağlup olan bazı Bizanslı komutan ve askerlerin Mısır’a

kaçtığını ve Mısır’ın fethinin gerekli olduğunu söyleyen Amr b. Âs’ın görüşünü
benimseyerek Mısır’ın fethine izin verdi.

✓ Amr, 19 (640) yılı başında 4.000 kişilik bir süvari birliğiyle sınırda bulunan Ferâmâ’yı ele

geçirdi. Ardından Medine’den gelen 5. 000 kişilik takviye kuvvetiyle birlikte Aynuşems’te
güçlü bir Bizans ordusunu yendi.

✓ Bu başarılarından dolayı Amr’a “Mısır fatihi” ünvanı verildi ve Hz. Ömer tarafından

Mısır’a vali tayin edildi. Bu arada Hz. Ömer diğer deniz seferlerine ve bunun için bir
donanma kurulmasına müsaade etmedi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ 641 yılında Hayber ve çevresindeki Yahudileri Arap yarımadası dışına çıkaran Hz. Ömer

daha sonra Hayber’e giderek bu bölgedeki toprakların sahiplerine verilmesini istedi.

✓ Topraklardan beytülmâl hissesi olarak Resûl-i Ekrem’in hanımlarına düşen paylar

hususunda kendilerini serbest bıraktı; bir kısmı toprağı, bir kısmı gelirini almaya karar verdi.

✓ Hz. Ömer bu toprakların fiyatını tesbit ettirdi. Yarısının karşılığını Fedekliler’e ödedikten

sonra onları da diğerleriyle birlikte Suriye tarafına sürdü.

✓ Hz. Ömer, 644 yılı haccını eda edip Medine’ye döndüğü günlerde, Mugīre b. Şu‘be’nin

kölesi Ebû Lü’lüe Fîrûz tarafından sabah namazında hançerle yaralandı.

✓ Halife ölüm döşeğinde iken kendisine yerine birini bırakması teklif edilince Aşere-i

Mübeşşereden altı kişilik şûranın toplanarak üç gün içerisinde aralarından birini halife
seçmelerini istedi.

Hz. Ömer’in en meşhur lakabı “Fârûk”tur. “Hak ile bâtılı birbirinden ayıran” anlamındaki
bu lakabı kendisine kim tarafından verilmiş olduğuna dair farklı rivayetler bulunmaktadır

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz. Osman hakkında Genel Bilgiler

✓ Fil Vak‘ası’ndan altı yıl sonra Tâif’te doğdu. Kureyş’in en zengin tüccarlarından olan

babası Affân Câhiliye devrinde öldü.

✓ Gençliğinde babasının yanında ticaretle uğraşan Osman, İslâm öncesinde Mekke’nin

önemli tüccarları arasına girdi. İslâmî davetin ilk safhasında Hz. Ebû Bekir’in delâletiyle
Resûlullah’ın yanına giderek Müslüman oldu ve ilk on Müslüman arasında yer aldı.

✓ Hz. Osman, Hz. Peygamber’in kızı Rukıyye ile evlendi. 615 yılında hanımıyla birlikte ilk

kafilede Habeşistan’a hicret etti.

✓ Bir yıl sonra Habeşistan’dan Mekke’ye döndü ve ardından Medine’ye hicret etti.
✓ Hz. Peygamber, Bedir Savaşı’na giderken Osman’ı hasta olan kızının başında Medine’de

bıraktı. Zafer müjdesinin Medine’ye ulaştığı gün Rukıyye öldü. Hz. Peygamber, Hz.
Osman’ı daha sonra diğer kızı Ümmü Külsûm ile evlendirdi. (630)

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz. Ömer, ağır bir şekilde yaralanınca aşere-i mübeşşereden hayatta olan amcasının oğlu ve
eniştesi Saîd b. Zeyd hariç altı kişiyi (Osman, Ali, Abdurrahman b. Avf, Sa‘d b. Ebû
Vakkās, Talha b. Ubeydullah, Zübeyr b. Avvâm) üç gün içinde aralarından birini halife
seçmek üzere görevlendirmişti.
Üç gün süren bu görüşmelerin ardından, Hz. Osman halife ilân edilerek ona beyat edildi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Doğu Bölgesi Fetihleri

✓ Hz. Osman’ın halifeliği döneminde İslâm orduları İran içlerine doğru ilerleyişini sürdürdü.

Horasan’a etkili ve sürekli akınlar onun zamanında başladı ve bölgenin büyük kısmı
fethedildi.

✓ Sâsânîler’in son hükümdarı III. Yezdicerd’in öldürüldüğü (651) yılında bütün İran İslâm

hâkimiyetine girmiş bulunuyordu.

✓ Bugünkü Afganistan sınırları içinde kalan Belh, Herat, Bûşenc ve Tûs gibi şehirler

zaptedildi. Bölge halkı da hızlı bir şekilde İslâm’a girdi.

✓ İrmîniye, Gürcistan, Dağıstan ve Azerbaycan’ın fethi tamamlandı; Arrân bölgesi ve

Tiflis fethedildi. Hz. Osman, Erdebil merkez olmak üzere Azerbaycan’ın çeşitli şehirlerine
birlikler yerleştirdi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Kuzey Afrika ve Akdeniz Fetihleri

✓ Hz. Osman döneminde, Kuzey Afrika fetihlerine devam edildi. 645 yılında Vali Amr b.

Âs’ın Medine’de bulunduğu bir sırada Bizanslılar’ın işgal ettiği İskenderiye geri alındı.
(646)

✓ Amr’ın yerine Mısır’a vali tayin edilen Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh, Trablusgarp’tan

İfrîkıye’ye kadar ilerledi ve bölgenin önemli merkezlerinden Sübeytıla civarında yapılan
savaşta büyük bir zafer kazandı.

✓ Abdullah, Sudan topraklarında bulunan Dongola’ya kadar ilerledi. Makarra Krallığı ile

bir antlaşma imzalayıp bu devleti egemenliği altına aldı. (652)

✓ Suriye Valisi Muâviye b. Ebû Süfyân, Hz. Osman’dan aldığı izinle 648 yılında Kıbrıs’a

bir sefer düzenleyerek adayı barış yoluyla vergiye bağladı. Ertesi yıl Suriye sahillerine yakın
Ervâd Adası alındı. 652 yılında Sicilya ve Rodos üzerine seferler düzenlendi.

✓ Döneminin en büyük deniz savaşı yapıldı. İslâm donanması, İskenderiye açıklarında II.

Konstans kumandasındaki Bizans donanmasına karşı “Zâtüssavârî” adıyla bilinen büyük
bir zafer kazanarak Bizans’ın Doğu Akdeniz’deki hâkimiyetine son verdi. (655).

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Fetihler neticesinde gerçekleşen zenginleşmeyle birlikte toplumda lüks ve refahın arttığı Hz.

Osman’ın halifelik dönemi, başarılı geçen Sükûnet Devri (644-649) ve halifenin
öldürülmesiyle sonuçlanan İslâm tarihinin ilk büyük fitnesinin yaşandığı Karışıklık Dönemi
(650-656) olarak iki safhaya ayrılır.

✓ İlk altı yıl içinde yönetimden bazı şikâyetler görülse de bunlar probleme dönüşmemiştir.

ikinci dönemin başlarından itibaren yönetimden ciddi şikâyetler başladı ve önceki
olumsuzluklar da bunlara eklendi. Etkileri günümüze kadar gelen kanlı fitne hareketi bu
şikâyetlerle başlayıp Hz. Osman’ın öldürülmesi ve ardından Cemel ve Sıffîn savaşlarıyla
devam etmiştir.

✓ Hz. Osman’ın bazı icraatlarını propaganda amacıyla kullanan muhaliflerin tenkitlerinin

başında Hz. Osman’ın önemli devlet görevlerine akrabalarını tayin etmesi geliyordu.

✓ Bu tayinler neticesinde devletin bütün idarî kademeleri bazılarının liyakati tartışılan

Ümeyyeoğulları’nın eline geçmiş oluyordu. Hz. Ali ve diğer ileri gelen sahâbîlerin de
eleştirdiği bu uygulama, halifenin valilere karşı beklenen sertlikte davranmaması ve onlara
önemli mal bağışlarında bulunması sebebiyle şikâyetleri daha da yoğunlaştırdı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Hz. Osman yönetimine karşı ilk ciddi muhalefet Bekr, Rebîa, Ezd, Kinde, Temîm, Kudâa

gibi fetihlerde büyük yararlılık gösteren güçlü kabile mensuplarının bir arada yaşadığı
Kûfe’de ortaya çıktı.

✓ Fitnenin diğer önemli merkezi Mısır’da da Hz. Osman ve Vali Abdullah b. Sa‘d b. Ebû

Serh’e karşı şiddetli bir muhalefet başlatılmıştı.

✓ Hicaz’da ortaya çıkan Abdullah b. Sebe’nin Basra, Kûfe ve Suriye’de bir süre kaldıktan

sonra Mısır’a gelmesiyle muhalefetin merkezi Fustat oldu.

✓ 656 yılında Mısır’dan bir heyet validen şikâyet için Medine’ye geldi. Hz. Osman onları Hz.

Ali’nin de içinde bulunduğu kalabalık bir heyetle birlikte dinledi. Kendisine yöneltilen
ithamlara cevap verdi, bu arada bazı icraatlarının hata olduğunu kabul etti.

✓ Hz. Osman’ı halifelikten indirmekte kararlı olan bu guruplar, onu savunmak için toplanan

Medineliler’in dağılmasını sağlamak ve âni bir baskınla şehirde kontrolü ele geçirmek için
bir plan yaptılar ve bulundukları mevkileri terkederek memleketlerine doğru yola çıktılar.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Fakat ansızın geri döndüler ve tekbirlerle Medine’ye girip Hz. Osman’ın evini kuşattılar.
Dönüş sebebi olarak da Hz. Osman tarafından eski Mısır valisine yazılan ve liderlerinin
ölümle cezalandırılmasını emreden bir mektubu ele geçirdiklerini söylediler.
Halifenin öldürülebileceğini hiç düşünmeyen Medineliler’in çoğu muhasaranın ilk günlerinden
itibaren evlerine kapanıp mecbur kalmadıkça dışarı çıkmadı. Şehirde sayıları oldukça artmış
olan köleler ve işsiz güçsüz bedevîler de isyancılara katılmıştı.
Âsiler, yirmi günle iki ay arasında bir süre devam ettiği söylenen muhasaranın son on gününe
kadar Hz. Osman’ın mescide çıkıp imamlık yapmasına göz yumdular.
İsyancılar kuşatmanın son on gününde Hz. Osman’ın evinden çıkmasına izin vermediler. Ona
halifeliği bırakmasını, aksi takdirde öldürüleceğini söylediler.
Muhasaranın son gününde genç sahâbîlerin savunduğu evin kapısını yaktılar. Akşam saatlerinde
bitişikteki evden içeriye giren birkaç Mısırlı, Kur’an okumakta olan Hz. Osman’ı öldürdü
(656)

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz Osman’ın evi uzun zaman kuşatıldı, kuşatmanın son gününde, evin kapısında genç
sahâbilerle isyancılar arasında çatışmalar yaşandı ve yaralananlar oldu. İsyancılar ayrıca evin
kapısını da yaktılar. Akşam saatlerinde bundan istifadeyle birkaç Mısırlı bitişikteki evden Hz.
Osman’ın evine girdi ve Kur’an okumakta olan Hz. Osman’ı öldürdü (18 Zilhicce 35/17

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Karışıklığın Sebepleri
Tarih kaynaklarında, Hz. Osman’ın iç karışıklıklara zemin hazırlayan ve bu isyanın sebepleri
olarak gösterilen uygulamaları, şöyle sıralanabilir:

a. Hz. Osman’ın valiliklere ve diğer önemli devlet görevlerine sadece akrabalarını tayin

etmesi; onlara veya diğer akrabalarına devlet hazinesinden büyük miktarlarda bağışlarda
bulunması; buna karşılık kendisini eleştiren Ebû Zer el-Gifârî, Abdullah b. Mes‘ûd ve
Ammâr b. Yâsir gibi ileri gelen sahâbîleri çeşitli şekillerde cezalandırması.

b. Bazı sahâbilerin maaşlarını kesmesi veya azaltması; muhacirlerden Kureyş ileri

gelenlerinin Medine’den ayrılıp fethedilen bölgelerdeki şehirlere yerleşmelerine ve geride
bıraktıkları arazîlerin göç ettikleri yerlerdeki arazilerle değiştirilmesine izin vermesi,
oralarda çok miktarda mal mülk edinmelerine göz yumması.

c. Bazı sahâbilere fethedilen şehirlerde ikta araziler vermesi; Hz. Peygamber tarafından

Tâif’e sürgüne göderilen amcası Hakem b. Ebü’l-Âs’ın Medine’ye dönmesine izin verip
onun oğlu Mervan’ı devlet kâtibi olarak görevlendirmesi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

d. Kureyş adına kabilecilik yapan bazı valilere ses çıkarmaması; valilerin yanlış icraatlarına

göz yumması ve onlara gereken cezayı vermekten kaçınması.

e. Medine civarındaki bazı arazileri beytülmâl develeri için koruluk haline getirmesi; Hz.

Peygamber, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer hac esnasında namazları seferi olarak
kıldırdıkları halde, halifeliğinin altıncı yılından itibaren Mekke’de namazları mukim olarak
kıldırması gibi bazı fıkhî uygulamaları.

f. Hz. Ebû Bekir zamanında Mushaf haline getirilen Kur’an-ı Kerîm nüshasını istinsah

ettirdikten sonra, önceki nüsha ve bazı sahâbilerin ellerinde bulunan şahsî nüshaların
tamamını imha ettirmesi

g. Mescid-i Nebevî’yi genişletirken önceden kullanılmayan bazı yapı malzemeleri

kullandırması; Hz. Peygamber’den intikal eden hilâfet mührünü Erîs Kuyusu’na
düşürmesi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz. Ali Hakkında Genel Bilgiler

✓ 600 yılında Mekke’de doğduğu rivayet edilmektedir. Babası Hz. Peygamber’in amcası Ebû

Tâlib, annesi de Fâtıma bint Esed b. Hâşim’dir.

✓ Hz. Ali beş yaşından itibaren hicrete kadar onun yanında büyümüştür. Hz. Muhammed’in

peygamberliğine ilk iman edenlerdendir.

✓ Mekke müşriklerinin eza ve cefalarını gittikçe artırmaları ve hatta kendisini öldürme

hazırlıklarına girişmeleri üzerine Medine’ye hicret etmeye karar veren Hz. Peygamber, Hz.
Ali’yi, kendisini öldürmeye gelecek müşrikleri oyalamak ve yokluğunu gözlemek
maksadıyla Mekke’de bırakmıştır. O da geceyi Peygamber’in yatağında geçirerek onun evde
olduğu kanaatini uyandırmıştır.

✓ Hz. Peygamber Ali’yi kızı Fâtıma ile evlendirmiştir. Bu evlilikten Hasan, Hüseyin ve ölü

doğan Muhsin adlı erkek çocukları ile Zeyneb ve Ümmü Külsûm adlı kız çocukları
olmuştur.

✓ Hz. Ali Hz. Fâtıma’nın sağlığında başka evlilik yapmamıştır. Fâtıma’nın vefatından sonra

ise birçok defa evlenmiş ve çok sayıda çocuğu dünyaya gelmiştir.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Hz. Ali Bedir, Uhud, Hendek ve Hayber başta olmak üzere hemen hemen bütün gazve ve

seriyyelere katılmış, bu savaşlarda Resûl-i Ekrem’in sancaktarlığını yapmış ve daha
sonraları menkıbevî bir üslûpla rivayet edilen büyük kahramanlıklar göstermiştir.

✓ Hz. Ali, Hz. Peygamber’e kâtiplik ve vahiy kâtipliği yapmış, Hudeybiye Antlaşması’nı da

o yazmıştır. Evs, Hazrec ve Tay kabilelerinin taptıkları putlarla Mekke’nin fethinden sonra
Kâbe’deki putları imha etme görevi ona verilmiştir.

✓ 631 yılında hac emîri olarak tayin edilen Hz. Ebû Bekir’e Mina’da yetişip o sırada inmiş

bulunan Tevbe sûresinin ilk yedi âyetini okumak, ayrıca müşriklerle Müslümanların bu
yıldan sonra hacda bir arada bulunamayacağını ve hiç kimsenin Kâbe’yi çıplak tavaf
edemeyeceğini bildirmek üzere Peygamber tarafından görevlendirilmiştir.

✓ Benî Sâide avlusunda toplanan Ensar ve Muhâcirîn Hz. Ebû Bekir’i halifeliğe seçince Ali

ona, Hz. Fâtıma’nın altı ay sonra vuku bulan vefatına kadar biat etmemiştir.

✓ Hz. Ali ilk üç halife döneminde ne bir idarî görevde bulunmuş, ne de yapılan savaşlara

katılmıştır. Sadece Halife Ömer’in Filistin ve Suriye seyahati sırasında Medine’de askerî
vali olarak kalmış, Medine’de ikamet edip dinî ilimlerle uğraşmayı diğer görevlere tercih
etmiştir.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Hz. Osman şehid edilince Ümeyye soyuna mensup olanlar Medine’den süratle uzaklaşmış

ve böylece şehir bütünüyle isyancıların hâkimiyetine girmiştir.

✓ Abdullah b. Ömer, Sa‘d b. Ebû Vakkās, Mugīre b. Şu‘be, Muhammed b. Mesleme ve

Üsâme b. Zeyd’in de aralarında bulunduğu ashap mescidde toplanarak yeni halife seçimine
gitmişlerdir.

✓ Ali b. Ebû Tâlib kendisine yapılan hilâfet teklifini orada bulunan Talha ve Zübeyr’e

yöneltmiş, fakat ısrar üzerine biatı kabul etmiştir.

✓ Biattan sonra Hz. Ali’yi bekleyen en önemli mesele, Hz. Osman’ın katillerinin

cezalandırılması idi. Ancak ortada belirli bir katil yoktu. Sayıları binleri bulan bir kalabalık,
“Osman’ı hepimiz öldürdük” diyorlardı.

✓ Halifenin şehre, tamamen hâkim durumda olan âsilerle hemen başa çıkamayacağı açıktı. Bu

durumda ortalığın yatışmasını beklemek en doğru yoldu.

✓ Şam valisi ve Hz. Osman’ın yeğeni Muâviye, kendisini biata davet için gelen elçiye,

Ali’nin isyancıların suç ortağı olduğunu iddia ederek red cevabı vermiş ve Osman’ın kanını
dava edeceğini ilan etmiştir.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Hz. Ali, önceleri Hz. Osman’a karşı muhalefeti desteklerken şimdi kendisini halife olarak

tanımak istemeyen Hz. Âişe’yi ve Âişe’nin saflarına katılan Talha ve Zübeyr’i itaate davet
için acele kuvvet toplamak ve Basra üzerine yürümek zorunda kaldı.

✓ Hz. Âişe’nin önderliğindeki ordu ile hilâfet ordusu Basra önlerinde Hureybe mevkiinde

karşılaştı (656). Cemel Vak‘ası adıyla meşhur olan savaş sonunda Hz. Ali galip geldi, Talha
ve Zübeyr de dahil olmak üzere pek çok Müslüman öldü.

✓ Hz. Ali, Muâviye’yi tekrar biata davet etti, fakat sonuç alamadı. Bu yüzden Müslümanlar bu

defa Sıffîn’de karşı karşıya geldiler. (657)

✓ Süvari ve piyade kuvvetlerinin üç ay süren ve tarafları oldukça bıktıran mücadeleleri,

“leyletü’l-herîr” adıyla meşhur olan (27-28 Temmuz 657) gecesi cuma sabahına kadar
bütün şiddetiyle devam etti.

✓ Halife Ali, ünlü kumandanı Mâlik el-Eşter vasıtasıyla Muâviye ordusuna son ve öldürücü

darbeyi indirmek üzere iken ümidini kaybeden Muâviye savaş meydanından kaçmaya karar
verdi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Mısır fâtihi Amr b. Âs, Muaviye’nin imdadına yetişerek iki taraf arasındaki ihtilâfın

halledilmesi için Allah’ın kitabının hakemliğine başvurulması tavsiyesinde bulundu.

✓ Hz. Ali [istemeyerek] Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’yi hakem tayin etti, Muâviye de Amr b. Âs’ı

hakem seçti.

✓ Taraflar Sıffîn’de, hakemlerin Allah’ın kitabı, gerektiğinde de Resûlullah’ın sünneti ile

hükmetmeleri şartıyla anlaştılar.

✓ Ancak Sıffîn Savaşı’nın sonunda hakemlerin belirlenmesine rağmen halifenin ordusundaki

Temîmliler’den bazıları, “Lâ hükme illâ lillâh” sloganıyla hakem olayına karşı çıktılar; Hz.
Ali’nin hakem tayin etmek suretiyle işlediği hatadan tövbe etmesini ve Kurân-ı Kerîm’in
buyruğuna uyarak isyancılarla Allah’ın emrine itaat edinceye kadar savaşmasını istediler.

✓ Hz. Ali, bu anlaşmayı bozamayacağını bildirdi. Bunun üzerine, çoğunluğu Temîm kabilesine

mensup yaklaşık 10.000 civarındaki asker halife ile birlikte Kûfe’ye dönmeyerek Kûfe
yakınındaki Harûrâ’ya çekildiler.

✓ Halife Harûrâ’ya gidip onlarla konuştu, bir grup kendisiyle beraber Kûfe’ye döndü. Geride

kalan ve daha sonra Hâricîler diye anılacak olan bir kuvvet ise Nehrevan’a gitti.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Hakemler ilk toplantılarını 658 tarihinde Dûmetülcendel’de yaptılar ve Hz. Osman’ın

icraatının, katlini gerektirecek bir gayri meşruluk taşımadığı, dolayısıyla haksız yere
öldürüldüğüne dair ilk kararlarını aldılar.

✓ Hâricîler’in ashaptan Abdullah b. Habbâb ve hamile karısını sırf kendi görüşlerini

paylaşmadığı için hunharca katletmeleri üzerine, Hâricî meselesini halletmeye karar verdi.

✓ Nehrevan’daki Hâricîler Hz. Ali’nin kendilerine yaptığı teklifleri reddederek savaşı

başlattılar. 658 tarihinde vuku bulan şiddetli çarpışmada Hâricîler’in tamamına yakını
hayatlarını kaybettiler.

✓ Hakemler Dûmetülcendel’deki ilk toplantılarından sonra 659 senesinde, Ali b. Ebû Tâlib

ile Muâviye b. Ebû Süfyân’ın her ikisinin de azledilerek halifenin bir şûra tarafından
seçilmesi kararına varmışlardı. Bu karar önce Hz. Ali’nin hakemi Ebû Mûsâ tarafından
açıklandı; söz sırası Muâviye’nin hakemi Amr b. Âs’a gelince o hilâfet makamına
Muâviye’yi tayin ettiğini bildirdi.

✓ Ebû Mûsâ’nın bu karara karşı çıkmasına rağmen durum değişmemiş ve neticede hakem

olayı hilâfet meselesini bir çıkmaza götürmüş, İslâm dünyasını da birtakım siyasî ve içtimaî
huzursuzluklara sürüklemişti.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Hz. Ali, Kûfe’de, Hâricî Abdurrahman b. Mülcem tarafından zehirli bir hançerle sabah

namazında yaralanmış, aldığı yaranın tesiriyle iki gün sonra 661’de vefat etmiş ve Kûfe’ye
(Necef) defnedilmiştir.

✓ Hz. Ali’nin, “Ebû Türâb” “el-Murtazâ” ve “Esedullāhi’l-gālib” gibi lakapları vardır.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz. Hasan Hakkında Genel Bilgiler
625 senesinde Medine’de doğdu. Babası ona Harb adını koymayı düşünmüşse de Hz.
Peygamber, Câhiliye döneminde bilinmeyen Hasan adını ve Ebû Muhammed künyesini
vermiş ve kulağına bizzat ezan okumuştur.
Hasan, ilk halife döneminde cereyan eden önemli olaylarda fiilen yer almamıştır.
Cemel Vak‘ası ve Sıffîn Savaşı’nda da babasının yanında bulundu. Hz. Ali’nin şehid
edilmesinin ardından (661) Ubeydullah b. Abbas b. Abdülmuttalib Kûfeliler’i halife olarak
ona biata davet etti ve Kûfe’de kendisine biat edildi.
Hz. Ali’nin şehid edildiğini ve Hasan’ın halifeliğe getirildiğini haber alan Muâviye b. Ebû
Süfyân, onun taraftarlarını ve Kûfeliler’i kendi safına çekmek için yoğun bir faaliyet başlattı;
Abdullah b. Âmir kumandasında Suriye, Filistin ve el-Cezîre kuvvetlerinden oluşan bir ordu
hazırlattı.
Bu durumu Kûfe’de bulunduğu sırada öğrenen Hz. Hasan da Abdullah b. Âmir’le
karşılaşmak üzere Medâin’e doğru yola çıktı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz. Hasan, Medâin’e gitmek üzere hareket etti. Ancak yolda kendisini öldürmeye teşebbüs
eden Hâricî Cerrâh b. Sinân el-Esedî tarafından yaralandı.
Hz. Hasan, Medâin’e dönerek hilâfeti Muâviye’ye teslim etmek için belirlediği şartları
Abdullah b. Âmir’e bildirmek zorunda kaldı.

Hz. Hasan’ın leri sürdüğü şartlar şunlardır… İslâm tarihinde 661 yılına
bu uzlaşmadan dolayı
▪ İntikam için Iraklılar’dan hiç kimse tutuklanmayacaktır. “âmü’l-cemâa” (birlik
▪ Milliyetine bakılmaksızın herkes emniyet içinde olacaktır. yılı) denilmiştir.
▪ İşlenmiş suçların tamamı affedilecektir.

▪ Ahvaz’ın haracı yıllık olarak kendisine ödenecektir.

▪ Kardeşi Hüseyin’e 2 milyon dirhem verilecektir.

▪ Hâşimoğulları’na da Abdüşemsoğulları’na (Ümeyye) gösterilen yakınlık gösterilecek

ve aynı ihsanlarda bulunulacaktır

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hz. Hasan daha sonra ailesiyle birlikte Medine’ye gitti ve hayatının geri kalan kısmını orada
siyasetten uzak bir şekilde geçirdi. Ancak sonunda, Yezîd b. Muâviye ile evlendirilmek
vaadiyle kandırılan eşlerinden Ca‘de bint Eş‘as b. Kays tarafından zehirlendi.
669 tarihinde vefat etti.
“Müctebâ, takī, zekî” ve “sıbt” lakaplarıyla tanınan Hz. Hasan halim selim, cömert, sakin,
vakarlı, siyaset ve fitneden kaçınan bir yaratılışa sahipti.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

İSLAM TARİHİ

Emeviler Devri

7 ÖABT
DKAB
Dersleri

EMEVİ HALİFELERİ

SÜFYANİ KOLU MERVANİ KOLU

Muaviye b. Ebî Süfyan Mervân b. Hakem (684 )
(661) Abdülmelik b. Mervân (685)
Velid b. Abdülmelik (705)

Süleyman b. Abdülmelik (715)

Yezid b. Muaviye Ömer b. Abdilaziz (717)
(680) Yezid b. Abdülmelik (720)

Hişam b. Abdülmelik (724)

Velîd b. Yezid b. Abdülmelik (743)

Muaviye b. Yezid Yezid b. Velîd b. Abdülmelik (744)
(683) İbrahim b. Velîd b. Abdülmelik (744)

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected] Mervan b. Muhammed (50)

Devletin Kuruluşuna Kadar Emevî Ailesi

✓ Hulefâ-yi Râşidîn döneminden sonra (632-661) Suriye’nin merkezi Dımaşk’ta kurulan

İslâm tarihinin bu ilk hânedan-devleti, adını kurucusu Muâviye b. Ebû Süfyân’ın mensup
olduğu Benî Ümeyye (Emevîler) kabilesinden almıştır.

✓ Muâviye ve ondan sonraki iki halife bu kabilenin Süfyânî kolundan, diğer on bir halife ise

aynı ailenin Mervânî kolundandır.

✓ Benî Ümeyye kabilesi Câhiliye döneminde Mekke idaresinde önemli bir yere sahipti.

Şehrin ve Kâbe’nin idaresiyle ilgili olarak kabileler arasında dağıtılan görevlerin en
önemlilerinden olan Kıyade [başkumandanlık] vazifesi bu kabile tarafından yürütülüyordu.

✓ Ümeyyeoğulları içinde Hz. Osman gibi ilk Müslümanlar arasında yer alanlar bulunmakla

birlikte bunların sayıları azdı. Ümeyye ailesi ileri gelenleri, Hz. Peygamber’in İslâm’a açık
davetinin ilk günlerinden itibaren halkın Müslüman olmasını engellemeye çalıştılar.

✓ Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden sonra Müslümanlarla müşrikler arasında cereyan

eden savaşlarda müşriklerin kumandanlığını Emevî liderleri yapmışlardı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Emevî ileri gelenleri erken tarihlerden itibaren çeşitli mevkilere getirildiler. Hz. Peygamber

tarafından görevlendirilen Emevî gençleri arasında kâtiplik vazifesi verilen Ebû Süfyân’ın
oğlu Muâviye de bulunuyordu.

✓ Muâviye, Hz. Ebû Bekir zamanında (632-634) Suriye üzerine gönderilen dört ordudan

birinin başına getirilen ağabeyi Yezîd’in ordusunda ona yardımcı olarak görevlendirilmişti.
Bu görevi sırasında Ürdün sahil şehirlerinin fethinde büyük başarı sağladı.

✓ 638 yılında Ürdün ve civarına idareci olarak tayin edildi. Bir yıl sonra Yezîd’in vebadan

ölümü üzerine Hz. Ömer tarafından onun yerine Dımaşk valiliğine getirildi. Hz. Osman
zamanında 645 yılında Suriye umumi valisi oldu. Hz. Osman’ın şehid edilmesine kadar
(656) Suriye valiliğini yürüttü.

✓ Muâviye, Hz. Osman’ın yerine Medine’de halife seçilen Hz. Ali’ye biat etmedi. Hatta yeni

halifeye isyan etmekle kalmadı, Hz. Osman’ın yakın akrabası olarak hukuken onun kanını
dava etme hakkına sahip olduğunu söyledi ve bunu gerçekleştirmek şartıyla Şam halkından
biat aldı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Cemel Vak‘ası’nda galip gelen Hz. Ali’nin kendisini tekrar itaate davet etmesi karşısında

ona Hz. Osman’ın katillerini kendisine teslim etmesini ve halifeliği bırakarak şûra
tarafından yeni bir halife seçilmesi işini sağlamasını teklif etti. Onun bu tavrı iki tarafı
Sıffîn’de karşı karşıya getirdi.

✓ Sıffin Savaşı sonrasında ki Hakem Vak‘ası meseleyi çözmek yerine daha karmaşık hale

getirdi ve sadece Muaviye’nin işine yaradı.

✓ Halifeye bağlı bazı önemli yerleşim merkezlerini hâkimiyeti altına alan Muâviye, Hz.

Ali’nin 661 yılında şehid edilmesinden sonra Suriye halkından “Emîrü’l-mü’minîn”
unvanıyla biat aldı.

✓ Hz. Ali’nin yerine halife seçilen Hz. Hasan’ın Irak ordusuna güvenememesi ve diğer bazı

sebeplerle mücadeleden vazgeçerek kendisine biat etmesiyle 661 senesinde İslâm dünyasının
tamamını hâkimiyeti altına aldı; böylece yaklaşık doksan yıl Müslümanları idare edecek
olan Emevî Devleti’ni kurmuş oldu.

Hulefâ-yi Râşidîn “halîfetü resûlillâh” veya “emîrü’l-mü’minîn” unvanını kullanmışken
“Halîfetullah” unvanını kullanan Muâviye’nin hilâfet makamına geçmesiyle İslâm tarihinde
yeni bir dönem başlamıştır.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Muâviye b. Ebû Süfyân [602 - 680]

✓ Ebû Süfyân ile Hind bint Utbe b. Rebîa’nın oğlu, Ümmü Habîbe bint Ebû Süfyân’dan

dolayı Hz. Muhammed’in kayınbiraderidir.

✓ Muâviye belirli şartlarla Hz. Hasan’ın biatını alarak “birlik yılı” (âmü’l-cemâa) adı verilen

41/661 yılında ülkenin tamamını hâkimiyeti altında topladı.

✓ Muaviye döneminde, Emevî muhalifleri, ihtilâlci Hâricîler’le, Hz. Ali taraftarları olarak iki

ana gruba ayrılıyordu.

✓ Muâviye’yi bekleyen en önemli mesele bu iki muhalefet grubunun itaat altına alınmasıydı.
✓ Muaviye, Basra Valisi Mugîre b. Şu‘be ve onun ölümünden sonra Basra valiliğini de

üstlenen Kûfe Valisi Ziyâd b. Ebîh ikilisi sayesinde Irak bölgesinde istikrarı sağladı.

✓ Muaviye, Mısır’da emniyet ve asayişi, Amr b. Âs’ın başarılı idaresi sayesinde temin etti.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Muâviye ülkede siyasî istikrarı sağladıktan sonra uzun süreden beri durmuş olan fetihleri

yeniden başlattı.

▪ Doğuda Yapılan Fetihler
✓ 661 yılında Basra valisi Abdullah b. Âmir, Horasan ve Sicistan üzerine yürüdü.
✓ 661 yılında Abdurrahman b. Semure ise Kâbil, Belh ve Büst şehirlerini ele geçirdi.
✓ 665 yılında Mühelleb b. Ebû Sufra, Sind topraklarını kontrol altına aldı.
✓ Ziyâd b. Ebîh’in Basra’ya vali tayin edilmesiyle İslâm orduları, Toharistan ve

Kuhistan’dan sonra Ceyhun nehrini aşıp Buhara ve Semerkand’ı da kontrol altına
alarak Mâverâünnehir’e yerleşmeye başladılar.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Kuzeyde Gerçekleştirilen Askerî Seferler

✓ Müslümanların Şam ve el-Cezîre’yi alıp Toros dağlarına dayanmaları sebebiyle Bizans

İmparatoru Herakliyus, sınırdaki yerleşim bölgelerini boşalttı. Emevîler devrinde
Müslümanlar tarafından bu bölgeler iskân edildi ve müstahkem hale getirildi. İskân edilen bu
bölgeye “Avâsım” adı verildi.

✓ Suğûr (Sınır) denilen Avâsım bölgesi, Tarsus’tan başlayıp Adana, Maraş, Malatya hattını

takip edip doğuya doğru Fırat’a kadar uzanıyordu. Malatya, Suğûru’l-Cezîre’nin, Tarsus ise
Suğûru’ş-Şâmiyye’nin merkeziydi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Kuzey Afrika Fetihleri

✓ Muaviye’nin istikrarı sağlamasından sonra her bölgede canlanan fetih hareketlerine

Mısır’da bulunan Amr b. el-As da katılmış ve teyzesinin oğlu Ukbe b. Nafi’yi İfrikiyye’ye
fethe yollamıştır. [661]

✓ İfrikiyye fetihleri esnasında, Ukbe b. Nafi, yöre halkının Müslümanların gelmesiyle İslâm’a

girmesi, onların ayrılmasıyla da irtidad etmeleri üzerine cihad merkezi ve askeri garnizon
vazifesi görecek Kayravan şehrini inşa ettirmiştir (670-675).

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Muaviye Dönemi Deniz Seferleri

✓ Müslümanlar tarafından daha önceden fethedilmiş olan Kıbrıs, Rodos, Kos adalarına

Muaviye iktidara geldiğinde fethedilen Sakız adası eklenmiştir.

✓ 50/670 yılında ise Fudale b. Ubeyd Kostantiniyye yakınındaki Kapıdağ yarımadasını ele

geçirdi. Bununla İstanbul’a yapılacak hareket için emniyetli bir üs sağlanmış oluyordu.

✓ Rodos’un fethi, Sicilya adasına seferler ve deniz yoluyla İstanbul’a kadar hareket, İslâm

donanmasının başarılarını izaha yeter.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Saltanata Geçiş

✓ Muaviye, Yezid’in veliahtlığı meselesini 50/670 yılına kadar sadece belli başlı kimselere

açmıştır.

✓ Bu tarihten sonra ise Şamlıların biatını alarak meseleyi açığa vurmuş ve hem Medine valisi

aracılığı ile Medinelilerden, hem de valileri aracılığı ile diğer şehirlerden biat almak için
harekete geçmiştir.

✓ Muaviye 56/676 yılında Medine'ye gitti. Medine'de yaptığı görüşmelerde özellikle Hz.

Hüseyin ve Abdullah b. Zübeyr'in sert muhalefetiyle karşılaştı.

✓ Muhalefet olsa da Muaviye oğlu Yezid'e Hicazlıların biatini almayı başarmıştır.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Yezîd b. Muâviye [Yezid I] (680 - 683)

✓ Muâviye’nin 680‘de vefatının ardından başşehir Dımaşk’ta ve diğer merkezlerde Yezîd’e

biat edildi. Bu konuda problem çıkaran tek şehir Medine oldu.

✓ Yezîd’in halifeliğini tanımayan Hz. Hüseyin ve Abdullah b. Zübeyr, Mekke’ye gittiler.

Onların bu davranışıyla birlikte Muâviye zamanında kontrol altında tutulan muhalefet
harekete geçti.

✓ Muhalifler, Mekke’ye sığınan Hz. Hüseyin’e elçi ve mektuplar göndererek Kûfe’ye davet

ettiler ve şehirlerine geldiği takdirde kendisini halife ilân edeceklerini ve Yezîd’e karşı
savaşacaklarını bildirdiler.

✓ Yezîd, Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyâd’ı Kûfe valiliğine getirerek isyanı önlemekle

görevlendirdi.

✓ Ubeydullah, gönderdiği kuvvetlerle Kûfe’ye gelmekte olan Hz. Hüseyin’in yolunu kestirdi.

10 Muharrem 61’de (680) Kerbelâ’da cereyan eden çarpışmalarda Hz. Hüseyin ve
beraberindekilerin tamamına yakını hunharca katledildi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Kerbela olayı, Hicaz bölgesini daha duyarlı hale getirdi. Hz. Hüseyin’in şehâdetinden

sonra Mekke’de yalnız kalan Abdullah b. Zübeyr’in gizlice biat almaya başlaması bölgede
Emevî otoritesini iyice sarstı.

✓ Yezîd’in bu isyanları bastırmak için gönderdiği Suriyeli askerlerden oluşan ordu, Harre

Savaşı’nda isyan eden Medineliler’i bozguna uğrattı. [683]

✓ Daha sonra Mekke üzerine giden ordu şehri muhasara etti. Şehir muhasara edilince

Abdullah B Zübeyr Kabe’ye sığınmaya karar verdi. Yaklaşık bir ay süren muhasara
sırasında mancınıklar vasıtasıyla atılan taşlardan dolayı Kâbe'nin örtüsü parçalandı ve
duvarları büyük oranda hasar gördü.

✓ Yezîd’in ölüm haberi gelince Husayn B Numeyr kuşatmayı kaldırarak Dımaşk’a döndü.

[683]

✓ Tevvâbîn Hareketi [680 - 683] Hz. Hüseyin’in intikamını almak için harekete geçen ve

liderliğini Süleyman b. Surad’ın yaptığı isyancıların hareketi Nuhayle Savaşıyla sona erdi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Muaviye B. Yezid (683)

✓ Yezid öldükten sonra Şamlılar, onun yirmi bir yaşındaki oğlu Muaviye’ye biat ettiler. Zayıf

tabiatlı ve mücadeleden hoşlanmayan bir kişiliğe sahip olduğu belirtilen Muaviye b. Yezid,
iki üç ay sonra şöyle bir konuşma ile hilafetten çekildi.
Benim size halife olamayacağım, bu görevi üstlenmekte aciz olduğum muhakkaktır.
Bunu bilmekle beraber size Ebubekir’in tavsiye ettiği gibi birini tavsiye edemiyorum.
Size Ömer b. Hattab’ın yaptığı gibi aralarından birini halife seçecek altı kişilik bir şûra
tayin etmek istedim. Onları da bulamadım.
Artık siz kendi işinizi daha iyi bilirsiniz, dilediğiniz birini kendinize halife olarak seçin.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Mervan B. Hakem (684-685)

✓ Mervân’ın babası Hakem b. Ebü’l-Âs, İslâmiyet’i kabulünden önce Hz. Peygamber’e

düşmanca tavır takınan, hatta ona eziyette bulunanlardandı. İslâmiyet’i kabul ettikten sonra
da samimi bir Müslüman olamamış, Müslümanların sırlarını ifşa ettiği için Hz. Peygamber
tarafından Tâif’e sürülmüştü.

✓ Hakem ve oğlu Mervân’ın sürgündeki yaşantıları Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer

dönemlerinde de devam etmiş, ancak Hz. Osman halife olduktan sonra onun müsaadesiyle
Medine’ye gelebilmişlerdi.

✓ Hz. Osman, Mervân’ı devlet kâtipliğine getirmiştir. Mervân kısa bir süre sonra halife

adına kararlar vererek icraatlarda bulunmuştur.

✓ Mervân’ın ilk mücadelesi Beni Kelb kabilesi ile oldu. Mercirâhit Savaşı’nda (64/684)

Dahhâk b. Kays kumandasındaki Kaysîler’i mağlûp etmeyi başararak hâkimiyetini
sağlamlaştırdı.

✓ Muhtâr b. Ebî Ubeyd b. Mes‘ûd es-Sekafî İsyanı [685 - 687] Hz. Hüseyin’in intikamını

almak amacıyla ayaklanan Muhtar liderliğinde ki isyancılar Kûfe’ye yapılan baskınla
öldürüldüler.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Abdülmelik B. Mervan (685-705)

✓ Abdülmelik, 685’te Dımaşk’ta hilâfet makamına geçti. Ancak halifeliğini yalnız Suriye ve

Mısır eyaletleri tanıdı.

✓ Hicaz ve Irak Abdullah b. Zübeyr’in idaresi altında bulunuyordu. Mısır’a kadar bütün

Kuzey Afrika İslâm devletinden kopmuş, bu parçalanmadan faydalanmak isteyen Bizans,
Suriye’ye karşı akınlara başlamıştı.

✓ Kûfe’de Muhtâr b. Ebû Ubeyd es-Sekafî’nin isyanı bastırıldı. İsyan eden Basra Valisi

Mus‘ab, yapılan savaşta öldürüldü ve Irak bölgesini itaat altına alındı (691)

✓ Abdülmelik, meşhur kumandanı Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî’yi Mekke’de hilafet ilan eden

Abdullah b. Zübeyr üzerine gönderdi. Kuşatma sonunda İbn Zübeyr öldürüldü. [692]

✓ Abdülmelik, İsyan eden Harici’ler üzerine Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî’yi gönderdi, Bu

isyanlar 697 yılında tesirsiz hale getirildi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Haccâc tarafından Sicistan valiliğine tayin edilen ve bölgenin fethiyle görevlendirilen

Abdurrahman b. Muhammed b. Eş‘as 700 yılında isyan bayrağını açtı.

✓ Deyrülcemâcim Savaşı’nda Halifeliğini ilân eden âsi Emevî kumandanı İbnü’l-Eş‘as,

büyük bir yenilgiye uğratıldı. (701)

Emevîler’in en büyük hükümdarı olarak gösterilen Abdülmelik bir taraftan iç ve dış
düşmanlarıyla mücadele ederken diğer taraftan devletin ilerlemesini sağlayan yeni bazı
tedbirler almıştır.

İlk İslâm Parasını bastırması ve devlet dairelerinde Arapça’yı resmî dil olarak kabul edip
mahallî dillerle tutulan divanları Arapça’ya tercüme ettirmesi kurumları İslâmîleştirme
faaliyetinin başında gelir.

Abdülmelik öldüğü zaman oğlu Velîd’e, Atlas Okyanusu’ndan Ceyhun Nehrine kadar
uzanan geniş topraklara hâkim, siyasî, askerî ve idarî bakımdan sağlam bir devlet bırakmıştı.

Aşırı hareketleriyle ülkeyi kana bulayan Hâricîlik büyük ölçüde güç kaybetmiş, açık
mücadele sahasında başarısız kalan Şiî unsurlar yer altına çekilerek gizli propaganda
faaliyetine girmek zorunda kalmıştı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Abdilmelik b. Mervân [I. Velid] (705 - 715)

✓ Babasından kuvvetli bir devlet devralan Velîd, bu başarıda payları olan valileri görevlerinde

bıraktı. Onların tecrübelerinden faydalandı ve İslâm tarihinin ikinci büyük fetih harekâtını
başlattı.

✓ Horasan Valisi Kuteybe b. Müslim 709 yılında Ceyhun nehrini geçerek Sagāniyân,

Tohâristan, Beykent ve Buhara’yı ele geçirdi. 710’de Sicistan Türk Hükümdarı Rutbîl’in
barış isteğini kabul ederek bölgeyi hâkimiyeti altına aldı. 711’de Semerkand’ı feth etti.

✓ Velîd döneminde doğu cephesinde ikinci fetih hareketi Sind bölgesinde gerçekleştirildi. 711-

715 yıllarındaki fetihlerle bugünkü Belûcistan’dan Hindistan’da Kathiavar’a kadar bütün
İndus vadisi İslâm egemenliğine girmiş oldu.

✓ Fetihlerin ikinci cephesini Anadolu ve Kafkaslar teşkil etti. Halifenin kardeşi Mesleme

707-708 yıllarında Pozantı çevresini ve Eskişehir’i zaptetti.

✓ 710’da el-Cezîre, İrmîniye ve Azerbaycan valiliğine getirilen Mesleme, aynı yıl Kafkasya

cephesinde Hazarlar’a karşı düzenlediği seferlerde bazı şehir ve kaleleri ele geçirdi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Velid döneminde, fetihlerin üçüncü cephesi Kuzey Afrika ve Endülüs oldu.
✓ İfrîkıye Valisi Mûsâ b. Nusayr, kendisine bağlı Tanca Valisi Târık b. Ziyâd’ı İspanya’ya

gönderdi. Daha sonra kendi adıyla anılacak olan boğazı geçerek İspanya fethini başlatan
Târık, Vâdiilekke savaşında Vizigotlar’ı ağır bir yenilgiye uğrattı. Üç yılda İspanya’nın
tamamına yakını ele geçirildi. [714]

I. Velid döneminde ki bu fetihler neticesinde İslâm orduları Fransa içlerine kadar ilerledi ve Emevî
Devleti’nin sınırları Türkistan’dan Fransa içlerine, Anadolu’dan Hindistan’da Kathiavar’a kadar genişledi.
Emevî Devleti, Velîd zamanında askerî gücünün zirvesine ulaştı.

Ülkenin imarına da büyük önem veren I. Velîd, Kudüs’teki Mescid-i Aksâ ile Dımaşk’taki Emeviyye Camii
başta olmak üzere camiler, köprüler inşa ettirdi ve yeni yollar açtırdı.
Sağlık işlerine eğilerek hastahaneler yaptırdı; cüzzamlılar, âmâlar ve kötürümlerin her türlü ihtiyaçlarını
karşılamak suretiyle onları devletin himayesi altına aldı.
Dindarların üstündeki baskıyı kaldırıp İslâm’ın devlet dini olarak yükselmesine hizmet etti. Medine âlimlerine
zalimane davranan vali Hişâm b. İsmâil’i görevden alarak yerine dindarlığıyla meşhur amcazadesi Ömer b.
Abdülazîz’i getirdi.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Süleyman b. Abdülmelik (715-717)

✓ I. Velîd vefat edince o sırada Remle’de bulunan Süleyman, Kudüs’te halife olarak biatları

kabul etti. (715)

✓ Süleyman’ın ilk icraatları Haccâc tarafından hapse atılmış olan binlerce mahkûm için

umumi af ilânı, sürgünlerin yerlerine dönmesine izin verme, esirleri serbest bırakma ve
geciktirilen namazların vaktinde kılınmasını sağlama oldu. Süleyman’a bu uygulamaları
dolayısıyla “Miftâhu’l-hayr” denildiği aktarılır.

✓ Süleyman, bu uygulamalarının ardından vali ve kumandanları görevlerinden alarak yerlerine

yeni valiler tayin etti.

✓ Süleyman zamanında gerçekleştirilen en önemli askerî harekât, Mesleme b. Abdülmelik

kumandasında İstanbul’u kuşatmasıdır. (717) Bir yıl süren bu kuşatma başarısızlıkla
sonuçlanmış, önemli kayıplar veren İslâm ordusu Süleyman’ın yerine geçen Ömer b.
Abdülazîz’in emriyle geri çekilmiştir.

Emevî Devleti’nin duraklaması ve çöküşe doğru yol alması Süleyman devriyle başlar.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Ömer b. Abdilazîz [717 - 720]

✓ Hiç beklemediği bir anda halifeliğe getirilen Ömer b. Abdülazîz iyi bir dinî eğitim ve

öğretim görmüştü.

✓ Halife olarak da selefleri ve halefleri arasında çok farklı bir zihniyete sahipti. İslâm dininin

bütün kurallarını yaşamak ve yaşatmak için çalışan bir devlet başkanı olan Ömer b.
Abdülazîz ile birlikte Hulefâ-yi Râşidîn dönemindeki halifelik zihniyeti tekrar gündeme
geldi.

✓ Sünnî ekolün temsilcileri onun sayesinde büyük güç kazandılar. Ömer b. Abdülazîz, halka

zulmeden ve halk tarafından sevilmeyen vali ve diğer önemli devlet memurlarından büyük
bir kısmını görevden alarak yerlerine bilgili, dindar, dürüst ve güvenilir kimseler tayin etti.

✓ Hz. Ali evlâdına ve onları destekleyenlere karşı çok iyi davrandı. Emevî hânedanının özel

mülkü haline getirilmiş olan Fedek arazisini Ali evlâdına iade etti.

✓ Hâricîler’e karşı ikna yoluyla mücadeleyi prensip edindi. Onların temsilcilerini çağırarak

ihtilâf sebeplerini fikrî tartışma ile çözmeye çalıştı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

✓ Beşinci râşid halife olarak kabul edilen Ömer b. Abdülazîz’in halifeliği yaklaşık iki buçuk

yıl sürdü.

✓ Hilâfeti istişârî mahiyete çevirmek ve ehil olan birinin istişârî yolla halife seçilmesi sistemini

yeniden başlatmak isteyen Ömer b. Abdülazîz, Emevî ailesinin şiddetle karşı çıktığı bu
arzusunu gerçekleştiremeden vefat etti.

Halife Ömer saraydaki lüks eşyaları beytülmâle koydurması, köle ve câriyeleri âzat etmesi,
halktan biri gibi yaşaması ve hutbelerde sadece halifeler için yapılan duayı halk için okunan
umumi duaya çevirmesi gibi uygulamalarıyla Emevîler’in geleneksel saltanat görüntülerine
son verdi

Valilik, kadılık, vergi memurluğu görevlerini halifelikle birlikte dört temel esas kabul ederek
özellikle kadılık görevine hukuk bilgisi yanında takvâsıyla temayüz etmiş âlimleri getirdi

Cuma gününü mezâlim mahkemesi duruşmalarına ayırdı. İdam ve el kesme cezalarının
kendisinden izin alınmadan uygulanmasını, suçlulara dayak atılmasını yasakladı.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Yezîd b. Abdilmelik [II. Yezid] (720 - 724)

✓ Emevî halifelerinin en başarısızlarından biri olan II. Yezîd’in saltanatı, devletin bünyesini

sarsan ve Irak bölgesinde Yemen asıllı Ezd ve Rebîa kabileleriyle Kuzey Arapları’ndan
Temîm ve Kays kabilelerini şiddetli savaşlara sevkeden Yezîd b. Mühelleb isyanıyla
başladı.

✓ Şiddetli çarpışmalardan sonra bastırılan bu isyanın ardından Emevî Devleti’ne üstün

hizmetler vermiş olan Mühelleb b. Ebû Sufre oğulları kılıçtan geçirildi.

✓ Irak valiliğine getirilen Ömer b. Hübeyre’nin de Yemenliler’e karşı kötü muamelede

bulunması, Ömer b. Abdülazîz zamanında küllenmiş kabilecilik hareketini alevlendirdi.

✓ Halifelik makamına yakışmayacak ölçüde hafif meşrep bir tabiata sahip olan II. Yezîd’in

zamanının büyük kısmını iki gözde câriyesiyle birlikte geçirmesi ve yakınlarının uyarısına
aldırmaması çok kötü bir şöhrete kavuşmasını sağlamıştır.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]

Hişâm b. Abdilmelik [724 - 743]

✓ Hişâm’ın halifelik dönemi Emevî hânedanının üçüncü ikbal ve yükselme devri olarak da

değerlendirilir. Bu dönemin sonuna doğru devletin temelleri sarsılmaya başladı.

✓ Hişam döneminde, ilk olarak Zeyd b. Ali’nin isyanına sahne oldu ancak isyan vaktinde

haber alınarak kolayca bastırıldı. [740]

✓ Hişâm zamanında doğuda Soğdlular ve Türkler’le bilhassa Hazar Denizi civarında şiddetli

savaşlar yapıldı.

✓ Endülüs’te büyük hadiseler yaşandı. Abdurrahman el-Gāfikī kumandasında Pireneler’i

geçen İslâm ordusu, Fransa’da Belâtüşşühedâ denilen yerde Frank ordusuna yenildi (732).

✓ Tarihin akışını değiştiren bu mağlûbiyetin ardından Kuzey Afrika’da önemli Berberî

isyanları meydana geldi.

✓ Ciddi bir devlet adamı ve dindar bir halife olan Hişâm bu olumsuzluklara rağmen ülkede

istikrarı büyük ölçüde korudu.

Mehmet N TÜRKEŞ & [email protected]