มหาจักรีวงศ์ บรมราชาภิเษก

มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภเิ ษก 49

๑. พระไชยใหญ ่ ๒. พระไชยเล็ก
๓. แผ่นทองพระสุพรรณบัฏ ๔. พระมหาสงั วาล
๕. พระมหาสังขท์ อง ๖. พระมหาสังขเ์ งนิ
๗. พระมหามงกฎุ ๘. ฉลองพระบาท
๙. พชั นีฝักมะขาม ๑๐. ธารพระกรง่าม
๑๑. ธารพระกรยอดทอง ๑๒. ดอกจ�ำปาทอง
๑๓. ดอกพกิ ลุ ทอง ๑๔. ดอกพิกลุ เงนิ
๑๕. แผ่นทองรองเขยี นรูปราชสหี ์ ๑๖. พระกลด (ดา้ ม) เงนิ
๑๗. พระเตา้ ทอง ๑๘. พระเต้าเงนิ
๑๙. ต่งั ไมม้ ะเดอ่ื ๒๐. ทอ่ น�้ำ (สหัสธารา) ดีบกุ
๒๑. พระแสงตรีศลู ๒๒. พระแสงจกั ร
๒๓. พระเสมาธปิ ตั ย ๒๔. พระฉตั รชยั
๒๕. พระเกาวพา่ ย ๒๖. พระมหาธงไชย (ครฑุ พ่าห์)
๒๗. ธงไชยกระบีธ่ ชุ ๒๘. พระเตา้ เบญจครรภ
๒๙. พระที่นง่ั สุวรรณปฤษฎางคท์ อง ๓๐. กลองอนิ ทเภรี
๓๑. มโหรทึก ๓๒. พระมณฑปท่ีสรง

โดยเฉพาะอยา่ งยง่ิ หลงั จากทรงประกอบพระราชพธิ ปี ราบดาภเิ ษกแลว้ พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟา้ จฬุ าโลกมหาราช
ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหเ้ จา้ พระยาเพชรพชิ ยั เจา้ พระยาสธุ รรมมนตรี พระยาราชสงคราม และพระยาอทุ ยั มนตรี สบื คน้ และ
เรียบเรียงต�ำราการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอุทุมพรไว้ส�ำหรับหอหลวงเรียกว่า
ต�ำราราชาภิเษกครั้งกรุงศรีอยุธยา๓๐ ซ่ึงได้ใช้เป็นต้นแบบของการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสืบมา โดยในการพระราชพิธี
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เพ่ิมเติมรายละเอียดในส่วนท่ีขาดหายไปให้ครบถ้วนสมบูรณ์ ท่ีส�ำคัญนอกจากเครื่องราชูปโภค
ทั้งปวงดังกล่าวข้างต้นแล้ว ยังพบการสร้างส่ิงอันเป็นพระบรมราชานุสรณ์แห่งพระวีรกรรมในสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
ดงั ทเี่ คยปรากฏมาตงั้ แตส่ มยั อยธุ ยาดว้ ย ไดแ้ ก่ พระแสงปนื ตน้ ขา้ มแมน่ ำ้� สะโตง พระแสงดาบคาบคา่ ย พระแสงของา้ วเจา้ พระยา
แสนพลพ่าย พระมาลาเบ่ียง ที่อาจสะท้อนให้เห็นความพยายามของชนช้ันน�ำต้นกรุงรัตนโกสินทร์ในการสร้างสิทธิธรรม
และความสบื เนอ่ื งทางประวตั ิศาสตร์จากสมยั อยธุ ยา

๓๐ ต�ำราแบบธรรมเนียมในราชส�ำนักคร้ังกรุงศรีอยุธยากับพระวิจารณ์ของสมเด็จกรมพระยาด�ำรงราชานุภาพ (พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๓),
หน้า ๔๙ - ๕๔. ; บณั ฑติ ลว่ิ ชยั ชาญ (ตรวจสอบชำ� ระ), “ราชาภเิ ษกครงั้ กรงุ ศรอี ยธุ ยา,” ใน กรมศลิ ปากร, ประมวลเอกสารพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก, พมิ พค์ รง้ั ท่ี ๒,
หนา้ ๕๗ - ๖๒.

การเปรียบเทียบพระมหากษัตริย์และเครือ่ งกกธุ ภัณฑท์ ป่ี รากฏความในเอกสารเรอ่ื ง “ปญั จราชาภิเษก”
เช่น การเปรยี บพระเนตรท้งั ขวาซา้ ยเป็นพระอาทิตย์และพระจันทร์ การเปรียบองคพ์ ระมหากษตั ริยเ์ ปน็ เขาพระสุเมรุ
การเปรยี บพระหัตถแ์ ละพระบาททงั้ ซา้ ยขวาเป็นทวีปทั้งส่ี สะทอ้ นให้เหน็ ความส�ำคัญของจักรวาลทัศนต์ ามคตไิ ตรภูมใิ นสังคมจารีตอยา่ งเดน่ ชดั

มหาจกั รีวงศ์บรมราชาภิเษก 51
ตน้ ฉบบั หนังสอื สมดุ ไทยเรอื่ ง “ตำ� ราราชาภเิ ษกครัง้ กรุงศรอี ยธุ ยา” ท่ีเรียบเรียงขน้ึ ต้นรชั สมยั พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟ้าจฬุ าโลกมหาราช

เป็นเอกสารส�ำคัญที่ไดใ้ ช้เปน็ ตน้ แบบของการพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกสมัยรัตนโกสนิ ทร์สบื ตอ่ มา

52 มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภิเษก

ตารางเปรียบเทยี บการพระราชพิธรี าชาภเิ ษกในสมยั ราชวงศ์บา้ นพลหู ลวงครั้งรชั กาลสมเด็จพระเจ้าอุทมุ พร
กับการพระราชพิธรี าชาภเิ ษกสมัยรัตนโกสนิ ทรร์ ัชกาลพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟ้าจฬุ าโลกมหาราช ๓๑

การพระราชพธิ ีราชาภิเษก การพระราชพธิ ีราชาภเิ ษกสมัยรตั นโกสินทร์ หมายเหตุ
สมัยราชวงศบ์ ้านพลูหลวง (ครง้ั รัชกาลท่ี ๑)
(คร้ังรัชกาลสมเด็จพระเจา้ อทุ ุมพร)
การเตรียมการพระราชพิธี

พระมณฑปทส่ี รงพระกระยาสนาน พระมณฑปที่สรงพระกระยาสนาน
- โรงพระกระยาสนานอยทู่ ขี่ า้ งพระทน่ี ่ัง - ปลูกพระมณฑปท่ีสรงฯ ทช่ี นั้ พระชาลาขา้ งพระทน่ี ่ัง
สรรเพชญ์ปราสาท จักรพรรดพิ ิมานดา้ นบรู พาทิศ มีทอ่ ธารฯ นำ�้ เบญจ
- ในมณฑปปลู าดเสอื่ ออ่ นปูผ้าขาว สุทธคงคาบนเพดานผ้าขาว เรยี กวา่ สหสั ธารา
ตง้ั ถาดทองแดง ในมณฑปปลู าดผ้าโขมพัสตร์ตง้ั ถาดทอง มตี ่งั ท�ำด้วย
- ราชวัตมิ ีฉตั รธง ฉัตรเงนิ ฉตั รทอง ไม้มะเดือ่ ไม้ชัยพฤกษ์ ลาดใบไม้ขม่ นาม ต้ังบนถาด
ฉตั รนาก ฉตั รเบญจรงค์ ประดบั ตน้ กลว้ ย เปน็ ที่สรง
ตน้ ออ้ ย ดอกหมาก ดอกมะพร้าว - มเี ตยี งเลก็ ตงั้ พระปฏมิ าชยั เม่ือเวลาสรง
- ราชวัติลอ้ มรอบพระมณฑปมีฉัตรทอง ฉัตรนาก
ฉัตรเงิน ๗ ช้ัน เสาราชวตั ปิ ระดับต้นกลว้ ย ตน้ ออ้ ย
ดอกหมาก ดอกมะพรา้ ว
- ราชวตั ริ อบพระมณเฑยี ร พระทน่ี ่ังจกั รพรรดิพิมาน
ขา้ งหน้า รายด้วยฉัตรเบญจรงค์ ๗ ชนั้ เสาราชวตั ิ
ประดบั อยา่ งเดียวกัน

มณฑลพธิ ี มณฑลพิธี
- ตั้งเตยี งแว่นฟ้าบนพระทน่ี ัง่ สรรเพชญ์ - ในพระทีน่ ั่งจักรพรรดพิ มิ าน ดา้ นบรู พาทศิ ตั้งเตยี ง
ปราสาท แว่นฟ้าเปน็ เตียงพระมณฑล
- พระพทุ ธรูปส�ำคัญเชิญตง้ั ในมณฑลพธิ ี - ต้ังเตียงเลก็ ตั้งพระบรมธาตุ ต้ังพระพุทธปฏิมาชัย
มพี ระชัย พระชันษา (พระพทุ ธรูปประจ�ำ พระพทุ ธปฏิมาหา้ มสมุทร
พระชนมวาร) พระมนต์พเิ ศษ - ตัง้ เตียงรองพระเครือ่ ง ต้ังพานทองรองดวง
- เครื่องพระมุรธาภิเษก พระเตา้ เงนิ พระชนมพรรษา พานทอง ๒ ช้นั ตง้ั พระสุพรรณบัฏ
พระเตา้ ทอง พระเต้านาก พระเตา้ สมั ฤทธ์ิ มีคลมุ พระมหาอณุ าโลมท�ำแทง่ พระภูษารัตกมั พล
พระนพ พระมหาสงั ขท์ กั ษณิ าวฏั สรอ้ ยธุหร�่ำคอื สังวาลพราหมณ์
พระเตา้ เบญจคพั ยม์ ีพระยันต์รองหา้ - เครอ่ื งพระมรุ ธาภเิ ษก พระเตา้ เบญจครรภมแี ผ่นยนั ต์
๕ รอง พระเต้าประทมุ นมิ ิตทอง นาก เงิน สมั ฤทธิ์
พระมหามงคลพระนพ พระมหาสังขท์ กั ษิณาวฏั

๓๑ บุหลง ศรีกนก, “ราชประเพณีสมัยอยุธยาตอนปลาย: กรณีศึกษาพระราชพิธีราชาภิเษก,” ใน สุเนตร ชุตินธรานนท์ (บรรณาธิการ), ในยุคอวสาน
กรุงศรฯี ไม่เคยเส่อื ม, หน้า ๒๐๑ - ๒๑๑.

มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภิเษก 53

การพระราชพิธีราชาภเิ ษก การพระราชพธิ รี าชาภเิ ษกสมยั รตั นโกสินทร์ หมายเหตุ
สมยั ราชวงศ์บ้านพลหู ลวง (คร้งั รัชกาลที่ ๑)
(ครงั้ รัชกาลสมเดจ็ พระเจ้าอุทุมพร)

พระเครอื่ งต้นและเครื่องราชกกุธภณั ฑ์ พระเครื่องต้นและเครื่องราชกกธุ ภัณฑ์
- พระสพุ รรณบัฏ พระมหามงกุฎ - พระมหาพิชัยมงกุฎ พระแสงขรรคช์ ัยศรี พดั วาลวิชนี
พระขรรค์ชัยศรี พระเศวตฉัตร ธารพระกร ฉลองพระบาทเชิงงอนประดบั เพชร
ธารพระกร หีบพระธ�ำมรงค์ พระมหา พระมหาชฎา พระมหามาลาประดับเพชร พดั วิชนี
สงั วาลสร้อยออ่ น ฝักมะขาม หีบพระธ�ำมรงค์ พระมหาสังวาลสร้อยอ่อน
พระมหาสงั วาลพราหมณ์

เคร่ืองราชปู โภค
พานพระขนั หมาก พระเตา้ ลงยาราชาวดี
พระสพุ รรณราช พระสุพรรณศรกี ลีบบวั แฉก

พระพชิ ัยสงคราม เครื่องพระมหาพิชยั สงคราม ต้งั นามตามพระมาลาเบย่ี งของ
พระมาลาเบี่ยง ฉลองพระองคเ์ กราะ พระมาลาเบี่ยง ฉลองพระองคเ์ กราะนวม ๓๒ ชนั้ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
ฉลองพระองคน์ วม

เครอ่ื งสงู เครอ่ื งสงู
พระเสมาธิปัต พระฉัตรชยั พระเกาวผ้าย พระเสมาธิปตั ย์ พระฉัตรชัย พระเกาวพ่าย ธงราชกระบี่
พระมหาธงชัยกระบธ่ี ุช ธชุ ครฑุ พาหะ พระมหาเศวตฉตั ร

พระแสง พระแสง
พระแสงหอกชยั พระแสงดาบเชลย พระแสงหอก พระแสงดาบเชลย พระแสงเขนมดี าบ ต้งั นามตามพระแสงปนื คาบชดุ
พระแสงเขนมีดาบ พระแสงปืนคาบชุด พระแสงปืนคาบชดุ ข้ามแม่น�้ำสะโตง พระแสงจกั ร ข้ามแม่น�ำ้ สะโตง พระแสง
ข้ามแม่น�้ำสะโตง พระแสงจักร พระแสง พระแสงตรีศูล พระแสงเกาฑณั ฑ์ พระแสงของา้ ว ของา้ วเจา้ พระยาแสนพลพา่ ย
ตรศี ูล พระแสงเกาฑณั ฑ์ พระแสงของา้ ว เจา้ พระยาแสนพลพา่ ย พระแสงชนัก พระแสงวิเศษ พระแสงดาบคาบคา่ ยของสมเด็จ
เจ้าพระยาแสนพลพ่าย พระแสงขอ คอื พระแสงดาบคาบค่าย พระแสงดาบใจเพชร พระแสง พระนเรศวรมหาราช
ตชี า้ งลม้ กระบ่ี พระแสงกั้นหยน่ั พระแสงปนื คาบศิลาท่ีเคยทรง
พระแสงทวน พระแสงง้าว พระแสงตรคี ันยาว
พระแสงขอคร�่ำ

ตง่ั ไม้มะเด่อื พระอัฐทศิ ตง่ั นอ้ ยประจ�ำ ต่ังไม้มะเด่อื ๘ เหล่ยี ม “อัฐทศิ ”
ทิศต้งั พระอฐั ทิศ กลศ สงั ข์ - ต่งั ใหญ่ก้นั พระมหาเศวตฉตั ร ๗ ชนั้
- ตง่ั น้อยประจ�ำทศิ ทำ� ด้วยไม้ ษีสกุ ตงั้ น�้ำกลศ
นำ�้ สังข์ รูปเขยี นเทพยดา ๘ ทิศ

พระภัทรบิฐ มผี า้ ขาวปโู รยแป้ง พระทน่ี งั่ ภทั รบฐิ ทำ� ดว้ ยไมม้ ะเดอ่ื หมุ้ เงนิ ลาดหญา้ คา
วางหญา้ คา แลว้ ปแู ผน่ ทองเขยี นรปู ราชสหี ์ โรยดว้ ยแปง้ ข้าวสาลี มแี ผน่ ทองค�ำเขียนรูปราชสีหด์ ว้ ย
ดว้ ยชาดหรคุณปกผา้ ขาว เสน้ ชาดหรคุณทบั บนหญ้าคาทา่ มกลางพระภทั รบฐิ
แลว้ คลมุ ผา้ ขาว กน้ั พระมหาเศวตฉตั ร ๗ ชนั้

54 มหาจกั รีวงศบ์ รมราชาภเิ ษก

การพระราชพิธรี าชาภเิ ษก การพระราชพิธรี าชาภเิ ษกสมัยรตั นโกสินทร์ หมายเหตุ
สมัยราชวงศบ์ ้านพลูหลวง (ครั้งรชั กาลที่ ๑)
(คร้ังรชั กาลสมเด็จพระเจ้าอุทุมพร)
เสดจ็ ขึน้ พระราชยานแห่เคร่อื งสูงแหไ่ ป การเฉลมิ พระราชมณฑยี ร
ตำ� หนกั สวนกระตา่ ย - พระแทน่ บรรทมท่ีพระมหามณเฑยี รข้างใน
- แต่งอาสนะเปน็ ที่พระสงฆร์ าชาคณะสมถะ ๕ รปู
สวดพระปริตรพทุ ธมนต์
- กรมโหรตั้งเครอื่ งบตั รพลบี ูชาเทวดานวเคราะห์ เพ่ือ
เจรญิ พระชนมายกุ าล

ชพี อ่ พราหมณ์ ตัง้ พระอิศวร โรงพิธีพราหมณ์ (หนา้ พระท่ีนัง่ ดสุ ิดาภริ มย)์
พระอมุ าภคั วดี พระนารายณ์ พระลักษมี - ประดบั ราชวัตฉิ ัตรกระดาษ ๕ ชน้ั
(ท�ำพธิ ีพราหมณ์ ๓ วนั ) - เชญิ เทวรปู พระบรเมศวร พระพรหมธาดา
พระนารายณ์ พระเทวกรรม์ พระพฆิ เนศวร พระอุมา
ภัควดี พระลกั ษมี
- ตั้งเคร่ืองเบญจครรภนพวรรค หมอ้ กุณฑ์ เตากณุ ฑ์
โหมเพลงิ โตรทวาร

ลำ� ดับการพระราชพธิ ี

สามวนั แรก วนั แรก ล�ำดับการพระราชพิธีราชาภเิ ษก
เวลาบ่าย - ถงึ วันพระฤกษ์ เวลาบา่ ย ๓ โมงเศษ พระราชาคณะ ในสมัยรชั กาลท่ี ๑ มรี ายละเอยี ด
- ทรงฉลองพระองค์กรองทอง พระภษู า สงฆ์ ๔๓ รปู ประชมุ พรอ้ มในพระทน่ี ง่ั จกั รพรรดพิ มิ าน ขั้นตอนทีค่ รบถ้วนสมบูรณ์
ลายพ้นื ขาว พระมาลาเสา้ สงู สกี หุ รา่ แล้วประโคมสังคตี ดุริยางคดนตรี มโหรพี ิณพาทย์ เพราะนอกจากโปรดให้
ทรงพระมหามงคลเสดจ็ ไปทรงฟังสวด - สมเด็จพระเจ้าอยหู่ วั ทรงพระภษู าเขยี นทอง ขา้ ราชการสมยั กรงุ เกา่ สอบค้น
รดั พระองค์ประดบั เพชร ฉลองพระองคค์ รยุ กรองทอง ตำ� ราแล้ว ยังมเี จา้ นายฝา่ ยใน
ทรงพระแสงเวยี ด ทรงนมัสการพระศรีรตั นตรัย คร้งั แผน่ ดินสมเด็จพระเจ้าบรม
ทรงจุดเทียนเครื่องนมสั การ สมเดจ็ พระอริยวงษา โกศ เชน่ เจา้ ฟ้าพนิ ทวดี
คตญาณ จดุ เทยี นชยั ทรงรบั ไตรสรณคมนแ์ ละเบญจศลี พระราชธดิ าทท่ี รงรอบรตู้ �ำรา
- เสด็จขน้ึ พระมหามณเฑยี รห้องพระบรรทม และได้ทรงมสี ่วนประกอบการ
ทรงจุดเทียนเครื่องนมสั การแล้วทรงพระมหามงคล พระราชพธิ สี มัยราชวงศ์
ทรงสดบั พระราชาคณะสมถะ ๕ รปู สวดพระจตภุ าณวาร บ้านพลหู ลวงท่กี ล่าวไว้โดย
ประโคมแตรสังข์ ฆ้องชยั กงั สดาล ดรุ ิยางคดนตรี มโหรี สงั เขป ในพระราชพงศาวดาร
พิณพาทย ์ ค�ำให้การชาวกรงุ เก่าจึงมีข้อมลู
ขยายความให้เหน็ อย่างชัดเจน
เพอ่ื เป็นต�ำรา

วนั ท่ีสอง - วันท่สี าม - วันทีส่ ่ี
- เวลาเชา้ เสดจ็ ออกทรงปฏบิ ัตพิ ระราชาคณะสงฆ์
สมถะ ๕ รปู สวดจตุภาณวาร ๓ วาร

มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภเิ ษก 55

การพระราชพธิ รี าชาภิเษก การพระราชพิธีราชาภเิ ษกสมยั รัตนโกสินทร์ หมายเหตุ
สมัยราชวงศ์บา้ นพลหู ลวง (ครัง้ รัชกาลที่ ๑)
(ครัง้ รชั กาลสมเดจ็ พระเจ้าอทุ ุมพร)

- เสด็จไปโรงพระกระยาสนาน วนั ทหี่ า้
พระมหาราชครูเชิญเสด็จ ทรงเสอ้ื ถอด - เวลาเชา้ ไดอ้ ดุ มมหาชัยมงคลฤกษ์
ทรงผา้ ถอด พราหมณเ์ ชญิ พระชยั นำ� เสดจ็ - หลวงโลกทีป พระมหาราชครู ทูลอัญเชิญเสด็จ
- เจา้ พนกั งานชาวพระภษู ามาลาถวายพระภษู าถอด
ฉลองพระองค์
- พระยาราชโกษาเชิญพระชยั หลวงสิทธไิ ชย
พระหมอเฒา่ เชญิ พระพิฆเนศวร พระมหาราชครู
พระครูอษั ฎาจารยโ์ ปรยข้าวตอก หลวงราชมนุ ี
หลวงศวี าจารย์ เป่าพระมหาสังขท์ กั ษณิ าวัฏน�ำเสดจ็
สพู่ ระมณฑปพระกระยาสนาน

- ชาวพระภษู ามาลา ถวายเครือ่ งพระ - เสด็จสถิตเหนอื อทุ ุมพรราชอาสนห์ ันพระพักตร์
มรุ ธาภเิ ษกหลงั่ น�้ำสหสั ธารา สูท่ ิศอสิ าน พระยาราชโกษาถวายเครือ่ งพระกระยา
สนาน

- พระสงฆ์ราชาคณะ อธิการฝ่ายสมถะ - หลวงราชวงศาไขสหสั ธารา แลว้ ทรงรบั น้�ำสรงพระ
รดนำ้� ในพระเตา้ เงิน พระเตา้ ทอง มุรธาภเิ ษกจากพระหมอเฒ่า พระมหาราชครู
พระเตา้ นาก พระเต้าสัมฤทธิ์ พราหมณ์ พระครอู ัษฎาจารย์ พราหมณ์มีชอ่ื
ถวายนำ�้ พระกลศ น�้ำพระสังข์

- ทรงสะเดาะพระเคราะห์ แลว้ ทรง - สรงเสร็จแล้ว พระยาราชโกษา ถวายพระภูษา
พระภษู าลายพ้ืนแดง ฉลองพระองค์ ทรงผลดั ลายพนื้ เหลืองเขียนทอง ทรงฉลองพระองค์
กรองทอง ครุยกรองทอง

- เสดจ็ ขึน้ น่งั บนต่งั ไมม้ ะเดื่อ พราหมณ์ - เสด็จมาประทบั เหนอื อุทุมพรราชอาสน์ ทต่ี ง่ั อฐั ทศิ
ถวายพระมหาสังขท์ ักษิณาวัฏ ทรงรบั มพี ระมหาเศวตฉัตร ๗ ชน้ั ผันพระพักตร์ไปทศิ อดุ ร
ด้วยพระหัตถส์ รงพระพกั ตร์แลว้ เสวย เป็นปฐม ทรงรบั มาสรงพระพักตร์ รับมาเสวย
หนอ่ ยหนึง่ พราหมณถ์ วายราชสมบตั ิ หนอ่ ยหน่ึง แลว้ ผันพระองค์ไปตามทิศอาคเนย์ โดย
ถวายเวท ถวายมนตร์ ถวายชยั ทกั ษณิ าวรรต ทรงรบั นำ�้ พระพทุ ธมนต์ นำ้� สงั ขแ์ ปดทศิ

- เสด็จขน้ึ บนพระภทั รบฐิ มีผา้ ขาวปโู รย - พระมหาราชครูประคองพระองคเ์ ชญิ เสดจ็
แปง้ วางหญ้าคา แลว้ ปูแผ่นทองเขยี นรูป พระราชด�ำเนินมาขน้ึ บนพระที่น่งั ภทั รบิฐ มพี ระมหา
ราชสหี ์ด้วยชาดหรคณุ เศวตฉตั ร ๗ ชน้ั เสดจ็ นง่ั เหนอื แผน่ ทอง เขยี นรปู
ราชสีห์ ผนิ พระพักตร์สู่ทศิ อิสาน พระมหาราชครู
โหรดาจารย์อ่านพระเวทสรรเสรญิ ไกรลาส

56 มหาจกั รีวงศ์บรมราชาภิเษก

การพระราชพิธรี าชาภิเษก การพระราชพธิ ีราชาภเิ ษกสมยั รตั นโกสินทร์ หมายเหตุ
สมัยราชวงศ์บ้านพลหู ลวง (คร้งั รชั กาลที่ ๑)
(ครัง้ รัชกาลสมเด็จพระเจา้ อทุ มุ พร)

- พราหมณถ์ วายพระสพุ รรณบัฏ - ถวายพระสพุ รรณบัฏ เบญจราชกกุธภณั ฑ์ คอื
พระมหาสงั วาลสรอ้ ยออ่ น พระเศวตฉตั ร พระมหามงกุฎ พระแสงขรรค์ ธารพระกร พัดวาลวชิ นี
ผ้ารัตกมั พล พระมหามงกุฎ พระขรรค์ ฉลองพระบาท
ชยั ศรี ฉลองพระบาท

- พระแสงอัษฎาวธุ มีพระแสงปืน - พระแสงอษั ฎาวุธและเครอ่ื งราชปู โภค ทรงรบั แล้ว
พระแสงหอกชัย พระแสงดาบเชลย ส่งใหพ้ ระยาราชโกษา แล้วส่งให้เจ้าพนกั งาน
พระแสงของา้ ว พระแสงจักร พระแสง - พระมหาราชครูรบั ฉลองพระบาทมาสอดถวาย
ตรศี ูล พระแสงเขน พระแสงเกาทัณฑ ์ - พระมหาราชครูถวายสิรริ าชสมบตั ิ
- หลวงสิทธิไชย พระหมอเฒ่าทูลเกลา้ ฯ ถวาย
พระมหาเศวตฉตั ร

- พราหมณ์ถวายชยั ถวายพร แลว้ มี - มพี ระราชโองการแกพ่ ระมหาราชครผู ู้ใหญว่ า่
รับส่งั แกพ่ ระมหาราชครผู ใู้ หญ่ว่า “พรรณพฤกษ์ชลธแี ละส่งิ ของในแผน่ ดินทั่วท้งั
“พรรณพฤกษาและสงิ่ ของท้งั ปวงซึ่งมี พระราชอาณาเขต ซงึ่ หาผ้หู วงแหนมไิ ดน้ นั้
ในแผน่ ดินท่วั ขอบเขตแดนพระนคร ตามแต่สมณพราหมณาจารย์ ราษฎรจะปรารถนาเถิด”
ซง่ึ หาเจ้าของหวงแหนมไิ ด้นน้ั ตามแต่
สมณชพี ราหมณแ์ ละอาณาประชาราษฎร์
จะปรารถนาเถิด”

- พระมหาราชครูผู้ใหญ่รับพระราช - พระมหาราชครผู ใู้ หญ่รับพระราชโองการเปน็ ฤกษ์
โองการเป็นพระฤกษ์ ทรงโปรย ทรงโปรยดอกพิกุลทอง พกิ ลุ เงิน ทรงหลัง่ ทักษิโณทก
ดอกพกิ ลุ เงิน ดอกพกิ ลุ ทอง ทรงอธษิ ฐานตามพระอธั ยาศยั ถวายไทยทานแด่
พระสงฆ์ ณ พระที่นัง่ จักรพรรดพิ มิ าน
- พระครูราชพธิ ี พระหมอเฒ่าประพรมนำ้� กลศ
นำ�้ สังข์ รอบพระมหามณเฑียร ถวายพร

- ชาวพระภษู าถวายพระสนับเพลา - ทรงผลัดพระภษู าร้อยพระองค์กรองทอง การเสดจ็ ออกมหาสมาคม
เชิงงอนสองชนั้ พระภูษาริว้ วระยี่ ฉลองพระองค์ครยุ สีทอง ทรงพระแสงเวยี ด
จบี โจงโยคี รัดพระองคห์ นามขนุน เสด็จออกข้างหนา้ ขนึ้ สพู่ ระแทน่ มหาเศวตฉตั ร ๙ ชน้ั
ฉลองพระองคน์ อ้ ย ทรงฉลองพระองค์ พระบรมวงศานวุ งศ์ ข้าทูลละอองธุลพี ระบาท ฝ่ายทหาร
สยี น่ นอก รดั พระองคแ์ ครง เหนบ็ พระแสง พลเรือนเข้าเฝา้ ฯ
ก้นั หยั่นพู่นิล ทรงพระธำ� มรงคพ์ ลอย - สมหุ พระกลาโหม กราบทลู ถวายพระมหาพชิ ยั ราชรถ
ตา่ งกนั ทรงพระชฎาพระเกย้ี วแหวนแดง เรอื พระทน่ี ่งั ศรสี มรรถไชย เรือพระท่ีนั่งไกรสรมขุ
เรอื กระบวนใหญ่นอ้ ย เคร่อื งสรรพยุทธ เมอื งเอก โท
ตรี จัตวา ไพร่พลฝา่ ยทหาร

- เจา้ พระยาธรรมาธกิ รณ์ กราบทลู ถวายพระมหา น่าจะเปน็ จตุสดมภ์ คือ
มณเฑียร ปราสาทราชนเิ วศน์มหาสถาน เสนาบดวี ัง
พระราเชนทรยาน เคร่อื งสงู เฉลิมพระเกยี รติยศ

มหาจักรวี งศ์บรมราชาภิเษก 57

การพระราชพธิ รี าชาภิเษก การพระราชพธิ รี าชาภเิ ษกสมยั รัตนโกสินทร์ หมายเหตุ
สมัยราชวงศ์บ้านพลหู ลวง (ครัง้ รัชกาลที่ ๑)
(คร้งั รัชกาลสมเดจ็ พระเจ้าอุทมุ พร)

- พระยายมราช กราบทลู ถวายกรงุ เทพมหานคร เสนาบดเี วยี ง
ศรอี ยุธยา

- พระยาพลเทพ กราบทลู ถวายธญั ญาหารแดนสถาน เสนาบดีนา
ลานนาเขตประเทศทกุ ต�ำบล

- พระยาโกษาธบิ ดี กราบทลู ถวายเครอ่ื งพระพทั ธยากร เสนาบดคี ลงั
ราชสมบัติ ทงั้ สิบสองพระคลัง

- มพี ระราชโองการวา่ ส่งิ ของทง้ั นี้จงจัดแจงทำ� นุบำ� รงุ
ไวใ้ หจ้ งดจี ะได้ปอ้ งกนั รักษาแผ่นดนิ ท�ำนบุ ำ� รุง
พระพทุ ธศาสนาและพระราชอาณาเขต

- อัครมหาเสนาบดี รบั พระราชโองการกราบบงั คมทูล
รับพระราชโองการ

- มหาดเล็กถวายพระแสงใจเพชร - เสดจ็ ข้ึนพระทนี่ ั่งจกั รพรรดพิ ิมาน เสด็จเหนอื
ฉลองพระบาท เสดจ็ ข้นึ พระราชยาน พระภทั รบฐิ ทา้ ววรจันทร์กราบทลู ถวายพระสนม
แหเ่ ครอื่ งสูงเป็นกระบวนไปทปี่ ระทบั สบิ สองพระก�ำนัล
- ครน้ั ได้พระฤกษ์ เจ้าพนักงานประโคมฯ
เสด็จข้ึนสู่พระมหามณเฑยี ร ทรงโปรยดอกพกิ ุลทอง เฉลมิ พระราชมณเฑียรส่วนนี้
ดอกพกิ ุลเงิน ไม่มีรายละเอยี ดของสมยั ราชวงศ์
- นางชำ� ระพระบาท ๒ นาง เชิญเครือ่ งราชูปโภค บา้ นพลหู ลวง โดยเฉพาะสมัย
- นางเชอื้ พระวงศอ์ มุ้ วฬิ าร์ อุ้มศลิ าบด อุ้มฟกั เขยี ว พระเจา้ อทุ มุ พรเสด็จขึ้น
ถอื ขันขา้ วเปลอื ก ถือถวั่ ทอง ถืองา ครองราชย์ แต่อาจมีรายละเอียด
- เสดจ็ ถงึ ในท่ี ทรงจดุ เทยี นนมสั การ เสดจ็ ขน้ึ พระแทน่ ในรชั กาลกอ่ นๆ เปน็ ธรรมเนยี มมา
ทพ่ี ระบรรทม พระบรมวงศผ์ ใู้ หญฝ่ ่ายในถวาย ในสมยั รชั กาลที่ ๑
ดอกหมากทองคำ� ทรงรับแลว้ วางไวข้ ้างพระท่ี จึงประกอบพระราชพิธีไดค้ รบ
- ทา้ วทรงกนั ดาล ถวายลูกกุญแจ ตามต�ำรา
- เอนพระองคล์ งบรรทมเหนอื พระแท่นทโี่ ดยทักษณิ
ปรศั วเ์ บ้ืองขวาเปน็ พระฤกษ์
- พระราชวงศ์ฝ่ายในผ้ทู รงพระชนมายุถวายพระพร
- พระราชวงศานุวงศ์ ท้าวนางขา้ งในถวายพระพร
แล้วให้ประโคม
เวลาบ่าย
- พระบรมวงศานุวงศผ์ ใู้ หญ่ ผู้น้อย ฝา่ ยหนา้ ฝ่ายใน
ขา้ ราชการฝา่ ยทหาร ฝ่ายพลเรือน เวียนเทยี นเฉลมิ
พระมหามณเฑียรตามโบราณราชประเพณี



มหาจักรีวงศบ์ รมราชาภเิ ษก 59

พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
สมยั รตั นโกสินทร์



มหาจักรวี งศบ์ รมราชาภเิ ษก 61

พระบาทสมเดจ็ พระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจกั รพรรดริ าชาธบิ ดนิ ทร์
ธรณินทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องคป์ รมาธเิ บศร ตรีภวู เนตรวรนารถนายก

ดลิ กรตั นราชชาตอิ าชาวศรยั สมุทยั ดโรมนต์ สกลจกั รวาฬาธเิ บนทร์ สุริเยนทราธบิ ดนิ ทร์
หรหิ รินทรธาดาธิบดี ศรีสวุ ิบุลยคุณอขนิษฐ์ ฤทธริ าเมศวรมหนั ต์ บรมธรรมกิ ราชาธิราชเดโชไชย
พรหมเทพาดเิ ทพนฤบดนิ ทร์ ภูมนิ ทรปรมาธเิ บศร โลกเชฏฐวิสทุ ธิ์ รัตนมกุฏประเทศคตามหาพุทธางกูร

บรมบพิตร พระพทุ ธเจ้าอยู่หัว

62 มหาจักรีวงศ์บรมราชาภิเษก

จิตรกรรมประดบั โดมพระทน่ี ั่งอนันตสมาคม แสดงเหตุการณ์ครัง้ สมเดจ็ เจ้าพระยามหากษตั รยิ ์ศึกยกทพั กลบั จากกัมพูชามาปราบจลาจล
ณ กรุงธนบุรี ก่อนปราบดาภิเษกขึน้ ครองราชสมบัตเิ ป็นปฐมกษตั ริย์แหง่ พระบรมราชจักรวี งศ์

พระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกในสมยั รตั นโกสนิ ทรส์ นั นษิ ฐานวา่ ไดร้ บั อทิ ธพิ ลการประกอบพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกสมยั
อยธุ ยาตอนปลายเปน็ แบบแผนสำ� คญั โดยหลงั จากทพี่ ระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟา้ จฬุ าโลกมหาราช ทรงประกอบพระราชพธิ ี
ปราบดาภิเษกแต่เพียงสังเขปแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการผู้รู้แต่คร้ังกรุงเก่ารวบรวมช�ำระการพระราชพิธี
บรมราชาภเิ ษกครงั้ สมเดจ็ พระเจา้ อทุ มุ พรเรยี บเรยี งขนึ้ ไวเ้ ปน็ ตำ� ราแกพ่ ระนคร แลว้ จงึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหต้ งั้ การพระราช
พธิ ีบรมราชาภิเษกตามอย่างโบราณราชประเพณีข้ึนอกี คราวหนง่ึ ซง่ึ เป็นแบบแผนใหพ้ ระมหากษตั รยิ ์แหง่ พระบรมราชจกั รีวงศ์
ไดท้ รงยดึ ถอื ปฏบิ ตั สิ บื เนอื่ งมา แมใ้ นบางรชั สมยั จะไดป้ รบั ปรงุ เปลย่ี นแปลงรายละเอยี ดการพระราชพธิ ใี หส้ อดรบั กบั พระราชนยิ ม
ตลอดจนสภาพสงั คมและวฒั นธรรม หากแตค่ ตสิ ำ� คญั แหง่ การบรมราชาภเิ ษกยงั คงปรากฏครบถว้ นตามแบบอยา่ งโบราณขตั ตยิ
ราชประเพณี

มหาจักรวี งศ์บรมราชาภเิ ษก 63

พระราชพิธบี รมราชาภเิ ษก
พระบาทสมเดจ็ พระพุทธยอดฟ้าจฬุ าโลกมหาราช

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เป็นพระโอรสในสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก (ทองดี) และ
พระราชชนนี (หยกหรือดาวเรอื ง) เสด็จพระราชสมภพเมอื่ วนั พธุ ที่ ๒๐ มนี าคม พ.ศ. ๒๒๗๙ ทรงพระนามเดมิ ว่า ดว้ งหรือ
ทองดว้ ง ทรงรบั ราชการสบื เนอ่ื งมาตง้ั แตร่ ชั สมยั สมเดจ็ พระเจา้ บรมโกศแหง่ กรงุ ศรอี ยธุ ยาตราบถงึ รชั สมยั สมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ
มหาราช ได้รับพระราชทานบรรดาศกั ดส์ิ ูงสุดท่สี มเด็จเจา้ พระยามหากษัตรยิ ์ศึก เมอื่ ทรงรบั อญั เชญิ เสด็จเถลิงถวลั ยราชสมบัติ
เป็นปฐมกษัตริย์แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์แล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีปราบดาภิเษกโดยสังเขป
เมือ่ วนั พฤหัสบดี ที่ ๑๓ มถิ นุ ายน พ.ศ. ๒๓๒๕ ต่อมาเม่ือการก่อสรา้ งพระนครตลอดจนพระบรมมหาราชวงั สำ� เร็จเรยี บร้อย
รวมท้ังเรียบเรียงช�ำระต�ำราพระราชพิธีบรมราชาภิเษกตามแบบอย่างท่ีเคยมีมาครั้งกรุงศรีอยุธยาข้ึนแล้ว จึงทรงพระกรุณา
โปรดเกลา้ ฯ ใหป้ ระกอบพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกตอ้ งตามโบราณขตั ตยิ ราชประเพณี เมอ่ื พ.ศ. ๒๓๒๘ เพอ่ื เปน็ พระเกยี รตยิ ศ
และเปน็ ศรีสวัสดมิ งคลแก่บ้านเมอื ง ท้งั เปน็ ท่เี จรญิ สุขแกอ่ าณาประชาราษฎรทัว่ รฐั สีมามณฑล ๑
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จสวรรคต เมื่อวันพฤหัสบดี ที่ ๗ กันยายน พ.ศ. ๒๓๕๒
สิรพิ ระชนมพรรษา ๗๒ พรรษา ทรงด�ำรงสริ ริ าชสมบตั ิ ๒๘ ปี

๑ ดูรายละเอียดการพระราชพิธีปราบดาภิเษกและพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ใน นฤมล ธีรวัฒน์
(ผชู้ ำ� ระต้นฉบับ), พระราชพงศาวดารกรุงรตั นโกสนิ ทร์ รัชกาลที่ ๑ ฉบบั เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ฉบับตวั เขียน (กรุงเทพฯ: อมรนิ ทรพ์ ริน้ ติ้งแอนด์พบั ลิชช่งิ , ๒๕๓๙),
หน้า ๖ - ๗, ๕๓ - ๖๒.; “พระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช คัดจากพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑
ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี,” ใน ส�ำนักงานราชบัณฑิตยสภา, พระราชพิธีบรมราชาภิเษก (กรุงเทพฯ: อมรินทร์พร้ินติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, ๒๕๖๓),
หนา้ ๔๗ - ๕๖.; “พระราชพิธีบรมราชาภเิ ษกพระบาทสมเด็จพระพทุ ธยอดฟา้ จุฬาโลกมหาราช พุทธศักราช ๒๓๒๘ ในพระราชพงศาวดารกรุงรตั นโกสินทร์ รชั กาลที่ ๑
ของเจา้ พระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ข�ำ บุนนาค),” ใน กรมศลิ ปากร, ประมวลเอกสารพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก, พิมพค์ รง้ั ท่ี ๒ (กรงุ เทพฯ: อมรนิ ทรพ์ ร้นิ ติ้ง
แอนด์พบั ลิชช่งิ , ๒๕๖๒), หนา้ ๗๔ - ๘๐.

64 มหาจักรีวงศ์บรมราชาภเิ ษก

พระราชพธิ ปี ราบดาภเิ ษก

สมณพราหมณ์พฤฒิพร้อม มนตรี
อาราธนไ์ ทธบิ ดี ผา่ นหลา้
ปราบดาภเิ ษกศรี สมบตั ิ เสวยเฮย
เปน็ ป่ินปกั ไพร่ฟา้ ร่มกัง้ เกศสกล ฯ
ศภุ วารวรฤกษ์ต้ัง การสยุม พรนา
อภเิ ษกสงฆช์ ุมนุม สวดพรอ้ ม
ชีชาตทิ ิชงค์ประชมุ โอมอ่าน เวทแฮ
เครือ่ งกกุธภณั ฑ์นอ้ ม นอบเข้าทูลถวาย ฯ
สงั ข์เสยี งอุโฆษครน้ื เครงพิณ
หรทึกทรไนนนิ นาทก้อง
บณั เฑาะว์ประดังอนิ ท เภริศ ระดมนา
เซ็งแซส่ ารพาทยฆ์ ้อง ปีแ่ กว้ ปโคมถวาย ฯ

โคลงสรรเสริญพระเกยี รติพระบาทสมเดจ็ พระพุทธยอดฟา้ จุฬาโลกย์
พระชำ� นโิ วหารแต่ง (พระเจ้าบรมวงศเ์ ธอ พระองค์เจ้านภาพรประภาโปรดใหพ้ มิ พ์ พ.ศ. ๒๔๗๐)

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเษก
โดยนมิ นตพ์ ระราชาคณะสวดพระปรติ รพทุ ธมนตเ์ ปน็ เวลา ๓ วนั นบั ตัง้ แตว่ นั จันทร์ ที่ ๑๐ มิถนุ ายน พ.ศ. ๒๓๒๕ คร้ันถงึ
วันพฤหัสบดี ท่ี ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๒๕ จึงเสด็จพระราชด�ำเนินโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารคประทับเรือพระท่ีน่ัง
บัลลังก์ศรีสักหลาดประกอบด้วยเรือจ�ำน�ำท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาทท้ังปวงจากฝั่งแม่น�้ำเจ้าพระยาด้านตะวันตก
มายังฉนวนหนา้ พระราชวงั ใหม่ฝ่งั แม่น้�ำเจ้าพระยาด้านตะวันออก ประทับพระราชยานพร่งั พร้อมด้วยตำ� รวจแห่หน้าหลงั มายงั
พระราชนิเวศน์มณเฑียรสถาน เพ่ือประกอบการพระราชพธิ ีปราบดาภเิ ษกเสวยสวรรยาธิปตั ถวัลยราชดำ� รงแผ่นดินสยาม
เมือ่ เสด็จพระราชด�ำเนนิ มายังพระราชมณเฑียรสถานแลว้ ทรงนมัสการพระรตั นตรยั เสดจ็ พระราชดำ� เนินยงั มณฑป
พระกระยาสนานสรงเบญจสุทธคงคามุทธาภิสิตวารี จากน้ันเสด็จพระราชด�ำเนินมาประทับเหนือพระท่ีน่ังภัทรบิฐภายใต้
สัปตปฎลเศวตฉัตร พระครูราชปโรหิตาจารย์ก็กราบบังคมทูลถวายไอสุริยราชสมบัติ และเคร่ืองเบญจราชกกุธภัณฑ์ พระแสง
อัษฎาวธุ อญั เชญิ เสด็จขึน้ ปราบดาภเิ ษก เฉลมิ พระปรมาภิไธยตามทจ่ี ารกึ ในพระสพุ รรณบัฏวา่

พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณิน
ทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องค์ปรมาธิเบศร ตรีภูวเนตรวรนารถนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศรัย
สมุทัยดโรมนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทร์ สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทรธาดาธิบดี ศรีสุวิบุลยคุณอขนิษฐ์
ฤทธิราเมศวรมหันต์ บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชไชย พรหมเทพาดิเทพยนฤบดินทร์ ภูมินทรปรมาธิเบศร
โลกเชฏฐวสิ ทุ ธ์ิ รัตนมกฏุ ประเทศคตามหาพุทธางกรู บรมบพติ ร พระพุทธเจ้าอย่หู ัว

มหาจกั รวี งศบ์ รมราชาภิเษก 65

พระราชพิธบี รมราชาภิเษก

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ต้ังการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก
พรอ้ มตงั้ แตง่ มณฑลพระราชพธิ ตี ามแบบอยา่ งโบราณราชประเพณี ณ หมพู่ ระมหามณเฑยี รภายในพระบรมมหาราชวงั กำ� หนด
พระฤกษ์สมเด็จพระสังฆราชจุดเทียนชัย และพระราชาคณะเจริญพระพุทธมนต์ก่อนการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ในการนี้
ทรงพระภูษาเขียนทอง ทรงรัดพระองค์ประดับเพชร ฉลองพระองค์ครุยกรองทอง ทรงพระแสงเวียด เสด็จออกทรงนมัสการ
พระรตั นตรยั ทรงรบั ไตรสรณคมนแ์ ละเบญจศลี แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ขน้ึ ยงั หอ้ งพระบรรทมภายในพระทน่ี ง่ั จกั รพรรดพิ มิ าน
ทรงพระมหามงคลสดับพระราชาคณะเจรญิ พระจตภุ าณวาร
คร้ันไดอ้ ุดมมหาชัยมงคลราชาฤกษพ์ ระราชพิธีบรมราชาภิเษก ทรงฉลองพระองคพ์ ระภษู าถอด เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ
ยงั มณฑปพระกระยาสนานโดยรว้ิ ขบวน ประทบั เหนอื อทุ มุ พรราชอาสน์ ผนั พระพกั ตรส์ ทู่ ศิ อสี าน ทรงรบั เครอื่ งพระกระยาสนานและ
สรงสหสั ธารา จากนนั้ ทรงพระภษู าลายพนื้ เหลอื งเขยี นทอง ฉลองพระองคค์ รยุ กรองทอง ประทบั เหนอื พระทนี่ งั่ อทุ มุ พรราชอาสน์
ภายใตส้ ปั ตปฎลเศวตฉตั ร ผนั พระพกั ตรย์ งั อดุ รทศิ เปน็ ปฐมทรงรบั นำ้� อภเิ ษกจากพราหมณท์ งั้ ๘ ทศิ ครนั้ แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ
มาประทบั ยงั พระทนี่ งั่ ภทั รบฐิ ภายใตส้ ปั ตปฎลเศวตฉตั ร ผนั พระพกั ตรส์ ทู่ ศิ อสี าน ทรงรบั การถวายพระสพุ รรณบฏั เครอื่ งเบญจราช
กกธุ ภณั ฑ์ พระแสงอษั ฎาวธุ เครอ่ื งราชปู โภค และนพปฎลมหาเศวตฉตั ร ตามลำ� ดบั มพี ระปฐมบรมราชโองการวา่ “พรรณพฤกษ ชลธี
แลสิ่งของในแผ่นดนิ ท่ัวท้ังพระราชอาณาเขตร์ ซึง่ หาผู้หวงแหนมไิ ดน้ น้ั ตามแตส่ มณชีพราหมณาจารยิ ราษฎรจะปราถนาเถิด”
แลว้ จงึ ผลดั พระภษู ารดั พระองคก์ รองทองฉลองพระองคค์ รยุ สที อง ทรงพระแสงเวยี ด เสดจ็ ออกทอ้ งพระโรงประทบั เหนอื พระทน่ี ง่ั
มหาเศวตฉตั ร ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ ถวายราชสมบตั พิ รอ้ มทง้ั มพี ระราชโองการปฏสิ นั ถาร จากนน้ั เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ มาประทบั
เหนอื พระท่นี ั่งภทั รบฐิ อกี ครัง้ หนงึ่ เพอื่ ทรงรับการทลู เกล้าฯ ถวายพระสนมสบิ สองพระกำ� นัล
เม่ือถึงพระฤกษ์เฉลิมพระราชมณเฑียรจึงเสด็จพระราชด�ำเนินพร้อมด้วยขบวนนางเชิญเครื่องขึ้นสู่พระมหามณเฑียร
เสดจ็ ขนึ้ พระแทน่ ราชบรรจถรณ์ ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ ถวายดอกหมากทองคำ� และลกู กญุ แจตามราชประเพณี ทรงเอนพระองค์
ลงบรรทมเหนือพระแท่นเป็นพระราชสิริสวัสดิ์ แล้วจึงทรงรับพระพรจากพระบรมวงศานุวงศ์ตลอดจนท้าวนางฝ่ายในท้ังปวง
จากนน้ั เวลาบา่ ยพระบรมวงศานวุ งศฝ์ า่ ยหนา้ ฝา่ ยในและขา้ ราชการฝา่ ยทหารพลเรอื นพรอ้ มกนั เวยี นเทยี นเฉลมิ พระราชมณเฑยี ร
ตามโบราณราชประเพณี



มหาจกั รีวงศ์บรมราชาภิเษก 67

พระบาทสมเดจ็ พระบรมราชาธริ าชรามาธบิ ดี ศรีสนิ ทรบรมมหาจกั รพรรดิราชาธบิ ดินทร์
ธรณนิ ทราธริ าช รตั นากาศภาสกรวงศ์ องคป์ รมาธเิ บศร ตรีภูวเนตรวรนารถนายก ดิลกรตั นราชชาติอาชาวศรัย

สมุทัยดโรมนต์ สกลจักรวาฬาธเิ บนทร์ สรุ ิเยนทราธบิ ดินทร์ หริหรินทรธาดาธบิ ดี ศรสี วุ บิ ุลยคุณอขนิษฐ์
ฤทธริ าเมศวรมหันต์ บรมธรรมกิ ราชาธริ าชเดโชไชย พรหมเทพาดเิ ทพนฤบดินทร์ ภมู นิ ทรปรมาธิเบศร

โลกเชฏฐวสิ ทุ ธิ์ รตั นมกุฏประเทศคตามหาพทุ ธางกูร บรมบพติ ร พระพุทธเจ้าอยู่หวั

68 มหาจกั รวี งศบ์ รมราชาภเิ ษก

พระราชพิธบี รมราชาภิเษก
พระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลศิ หล้านภาลัย

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
และสมเด็จพระอมรินทราบรมราชนิ ี เสดจ็ พระราชสมภพเมือ่ วันพธุ ท่ี ๒๔ กมุ ภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๑๐ ทรงพระนามเดมิ ว่า ฉิม
ภายหลงั เมอ่ื สมเดจ็ พระบรมชนกนาถทรงปราบดาภเิ ษกเปน็ ปฐมกษตั รยิ แ์ หง่ พระบรมราชจกั รวี งศ์ จงึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ
ให้สถาปนาพระเกียรติยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ต่อมาทรงได้รับการสถาปนาข้ึนเป็น
กรมพระราชวงั บวรสถานมงคลหลงั จากทส่ี มเดจ็ พระบวรราชเจา้ มหาสรุ สงิ หนาทเสดจ็ สวรรคต ครน้ั เมอ่ื พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธ
ยอดฟา้ จฬุ าโลกมหาราช เสดจ็ สวรรคต จงึ ไดเ้ สดจ็ เถลงิ ถวลั ยราชสมบตั เิ ปน็ พระมหากษตั รยิ ร์ ชั กาลที่ ๒ แหง่ พระบรมราชจกั รวี งศ์
ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ ใหป้ ระกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เมื่อวนั อาทติ ย์ ท่ี ๑๗ กันยายน พ.ศ. ๒๓๕๒ ๒
พระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลศิ หลา้ นภาลยั เสด็จสวรรคต เม่อื วันพธุ ที่ ๒๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๓๖๗ สิรพิ ระชนมพรรษา
๕๗ พรรษา ทรงด�ำรงสริ ริ าชสมบัติ ๑๕ ปี

๒ ดูรายละเอียดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ใน นฤมล ธีรวัฒน์ (ผู้ช�ำระต้นฉบับ), พระราชพงศาวดารกรุง
รตั นโกสนิ ทร์ รชั กาลท่ี ๒ ฉบบั เจา้ พระยาทพิ ากรวงศ์ ฉบบั ตวั เขยี น (กรงุ เทพฯ: อมรนิ ทรพ์ รนิ้ ตง้ิ แอนดพ์ บั ลชิ ชงิ่ , ๒๕๔๘), หนา้ ๗ - ๑๐ ; “พระราชพธิ มี หาปราบดาภเิ ษก
และพระราชพธิ ีเฉลมิ พระราชมณเฑยี ร รัชกาลที่ ๒ ปีมะเสง็ เอกศก จ.ศ. ๑๑๗๑,” ใน ส�ำนกั งานราชบณั ฑติ ยสภา, พระราชพิธีบรมราชาภเิ ษก (กรงุ เทพฯ: อมรินทร์
พรน้ิ ต้ิงแอนดพ์ ับลิชชิ่ง, ๒๕๖๓), หน้า ๖๑ - ๖๙.; “พระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลิศหลา้ นภาลัย พทุ ธศกั ราช ๒๓๕๒ ในพระราชพงศาวดาร
กรุงรตั นโกสนิ ทร์ รัชกาลที่ ๒ ของเจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธบิ ดี (ขำ� บนุ นาค),” ใน กรมศลิ ปากร, ประมวลเอกสารพระราชพธิ บี รมราชาภิเษก, พิมพค์ ร้งั ที่ ๒
(กรุงเทพฯ: อมรินทรพ์ รนิ้ ต้ิงแอนด์พบั ลชิ ชิ่ง, ๒๕๖๒), หนา้ ๘๔ - ๘๖.; “พระราชพิธมี หาอปุ ราชาภเิ ษก จลุ ศักราช ๑๑๗๑,” ใน กรมศลิ ปากร, จดหมายเหตรุ ัชกาล
ท่ี ๒ เล่ม ๓ จุลศกั ราช ๑๑๗๑ - ๑๑๗๔ (กรงุ เทพฯ: อมรินทรก์ ารพมิ พ,์ ๒๕๒๘), หนา้ ๑๗ - ๑๘.; นชุ นารถ กจิ งาม, พระราชพิธบี รมราชาภเิ ษก : ประวัติศาสตร์
จารตี ประเพณี จากพระราชนพิ นธ์ “ยอพระเกยี รตพิ ระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลศิ หลา้ นภาลยั รชั กาลที่ ๒” พระราชนพิ นธใ์ นพระบาทสมเดจ็ พระนง่ั เกลา้ เจา้ อยหู่ วั
รชั กาลท่ี ๓ (กรงุ เทพฯ: กรมศลิ ปากร, ๒๕๔๖); “พระราชพิธีบรมราชาภเิ ษกในรชั กาลที่ ๒,” ใน กรมศิลปากร, ประมวลบทความเนอื่ งในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก,
พมิ พค์ ร้งั ที่ ๒ (กรงุ เทพฯ: ธนอรณุ การพิมพ,์ ๒๕๖๒), หน้า ๑๐๕ - ๑๑๔.

มหาจกั รีวงศบ์ รมราชาภเิ ษก 69
บรเิ วณพระปรางค์วดั อมั พวนั เจติยาราม จังหวดั สมทุ รสงคราม
เช่ือวา่ เปน็ นิวาสสถานเดมิ ของสมเดจ็ พระอมรินทราบรมราชินี
และเปน็ ทเี่ สดจ็ พระราชสมภพในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลยั

70 มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภิเษก

ถวลั ราชตราบร้างราช สมบัติ
อัฐะวีสตสิ ังวจฉร ท่วนแท้
เนาวมาษเตรสั กาลปักข์ นาพ่อ
สัปะเอกะศกแล ้ ลว่ งไทป้ ถมวงษ ฯ
เบอ้ื งน้นั ขัติยพร้อมร่วม หฤไทย
ชมุ หมู่มาตยาใน นเิ วศนท์ า้ ว
อกี สงฆค์ ณธรงไตร ปิฎกทา่ น มานา
โดยกิจแผน่ ภพด้าว เพรียกพร้องปฤกษา ฯ
จกั เชญิ พระบาทไท้ บรรทูล
ผา่ นพิภพไอศรู ย สบื เชื้อ
ต่างสาธพุ ร้อมมลู มอบชพี ถวายเฮย
บุญพระหากก่อเกอ้ื เสร์จเสีย้ นศัตรู ฯ

โคลงยอพระเกียรตพิ ระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลศิ หล้านภาลัย
พระราชนิพนธพ์ ระบาทสมเด็จพระนั่งเกลา้ เจ้าอยูห่ วั พระมหาเจษฎาราชเจ้า

ก่อนถึงการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ก�ำหนดพิธีจารึกและสมโภชพระสุพรรณบัฏ
ณ พระอโุ บสถวดั พระศรรี ตั นศาสดารามกอ่ นเชญิ ไปประดษิ ฐานบนพระแทน่ มณฑลในหมพู่ ระมหามณเฑยี ร ซงึ่ เจา้ พนกั งานตงั้ แตง่
มณฑลพระราชพธิ ไี วพ้ ร้อมตามโบราณราชประเพณี
นับตั้งแต่วันพฤหสั บดี ท่ี ๑๔ ถึงวันเสาร์ ที่ ๑๖ กนั ยายน พ.ศ. ๒๓๕๒ ก�ำหนดเป็นวันที่พระสงฆเ์ จริญพระพทุ ธมนต์
กอ่ นการพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก ๓ วนั “สมเด็จพระเจา้ อยหู่ วั กรมพระราชวังบวรสถานมงคล” ทรงเครื่องขาวฉลองพระองค์
ครยุ กรองทอง ในการสดบั พระจตภุ าณปรติ ร ณ ห้องพระบรรทม พระทน่ี ั่งจักรพรรดพิ ิมาน พร้อมกันนัน้ พราหมณ์ไดป้ ระกอบ
พธิ ีตามราชประเพณี
ครั้นถึงวันอาทติ ย์ ท่ี ๑๗ กันยายน พ.ศ. ๒๓๕๒ เสด็จพระราชด�ำเนินไปยังมณฑปพระกระยาสนานสรงสหสั ธารา
ปัญจสุทธมหานทีมุรธาภิเษก คร้ันแล้วทรงเครื่องต้นเสด็จพระราชด�ำเนินมาประทับเหนือพระที่น่ังอัฐทิศทรงรับน�้ำกลศน้�ำสังข์
ทงั้ แปดทศิ โดยทกั ษณิ าวรรต จากนนั้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปประทบั เหนอื พระทนี่ งั่ ภทั รบฐิ ทรงรบั พระสพุ รรณบฏั เครอ่ื งเบญจราช-
กกธุ ภณั ฑ์ พระแสงขรรค์ พระแสงอัษฎาวุธ เครือ่ งราชปู โภค ตลอดจนเครือ่ งประกอบพระบรมราชอสิ ริยยศทง้ั ปวง มีพระปฐม
บรมราชโองการว่า “พรรณพฤกษชลธีแลส่ิงของในแผ่นดินทั่วทั้งพระราชอาณาจักรนั้นถ้าไม่มีเจ้าของหวงแหนแล้ว ตามแต่
สมณพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรจะปรารถนาเถิด” แล้วเสด็จออกประทับเหนือพระแท่นพระมหาเศวตฉัตร
ณ พระท่ีน่ังอมรินทรวินิจฉัย ทรงรับการกราบบังคมทูลถวายราชสมบัติทั้งปวงพร้อมท้ังมีพระราชโองการปฏิสันถาร จากน้ัน
เสด็จพระราชด�ำเนินมาประทับเหนือพระท่ีนงั่ ภทั รบิฐอกี คร้ังหนง่ึ เพือ่ ทรงรับการทลู เกลา้ ฯ ถวายพระสนมสิบสองพระกำ� นลั

มหาจักรีวงศ์บรมราชาภเิ ษก 71
จติ รกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถวัดอัมพวันเจติยาราม จังหวัดสมทุ รสงคราม
แสดงข้นั ตอนการพระราชพธิ อี ุปราชาภิเษกสมเดจ็ พระเจา้ ลกู ยาเธอ เจา้ ฟ้ากรมหลวงอศิ รสุนทร
ณ พระที่น่ังดสุ ติ มหาปราสาท เชน่ การเจริญพระพทุ ธมนต์ การประกอบพิธี ณ โรงพระราชพธิ พี ราหมณ์ การสรงสนาน

72 มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภเิ ษก

จติ รกรรมฝาผนงั ภายในพระอโุ บสถวดั อัมพวนั เจติยาราม จงั หวัดสมทุ รสงคราม แสดงภาพการถวายสิรริ าชสมบัติและเคร่ืองราชกกุธภณั ฑ์
ในพระราชพธิ ีบรมราชาภเิ ษกพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลิศหลา้ นภาลัย

ครั้นถึงเวลาพระฤกษ์เฉลิมพระราชมณเฑียร เสด็จพระราชด�ำเนินพร้อมด้วยขบวนสตรีสูงศักด์ิเชิญเคร่ืองเฉลิม
พระราชมณเฑยี รตามเสด็จสู่หอ้ งพระบรรทม ณ พระท่นี ั่งจกั รพรรดิพมิ าน เสด็จขึน้ พระแท่นราชบรรจถรณ์ ทรงรับดอกหมาก
ทองค�ำและลูกกุญแจท่ีทูลเกล้าฯ ถวายตามราชประเพณี ทรงเอนพระองค์ลงบรรทมเหนือพระแท่นเป็นพระราชสิริสวัสดิ์
พระราชวงศ์ฝ่ายในซึ่งเจริญพระชันษาถวายพระพรก่อนแล้วพระราชวงศ์ฝ่ายในทั้งปวงจึงพร้อมกันถวายพระพร จากนั้นเสด็จ
พระราชด�ำเนินไปถวายบังคมพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ณ พระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท
ทรงอธิษฐานขอพระราชทานพรเพื่อความเป็นสวัสดิมงคลแด่พระองค์และราชอาณาจักร คร้ันถึงเวลาบ่ายเจ้าพนักงานต้ังพิธี
เวยี นเทียนเฉลมิ พระราชมณเฑยี รตามโบราณราชประเพณี
อนง่ึ วนั รงุ่ ขนึ้ พระบรมวงศานวุ งศ์ ขา้ ทลู ละอองธลุ พี ระบาทผใู้ หญผ่ นู้ อ้ ยทงั้ ฝา่ ยทหารและพลเรอื นไดถ้ อื นำ�้ พระพพิ ฒั น์
สัตยาและพรอ้ มกันถวายธปู เทยี นดอกไมเ้ พื่อแสดงความสวามิภักดิแ์ ละจงรกั ภกั ดี
เม่ือเสร็จการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ก�ำหนดการเสด็จพระราชด�ำเนินเลียบพระนคร
โดยขบวนพยุหยาตราทางสถลมารคเพื่อให้ราษฎรถวายบังคมโดยท่ัวกันตามอย่างโบราณราชประเพณี ยาตราขบวน
ประทกั ษณิ รอบพระบรมมหาราชวงั โดยระหวา่ งทางเสดจ็ พระราชด�ำเนนิ ทรงโปรยเงนิ พระราชทานแกร่ าษฎรทมี่ าเฝา้ ทลู ละออง
ธุลีพระบาท คร้ันเสด็จพระราชด�ำเนินกลับสู่พระบรมมหาราชวังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเงินแก่บรรดาขุนนาง
ขา้ ราชการตำ� แหน่งขวาซ้ายกระบวนหน้าหลังทัง้ สน้ิ ๘,๐๐๐ คน

มหาจักรวี งศบ์ รมราชาภิเษก 73

จิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถวัดอัมพวันเจติยาราม จังหวัดสมุทรสงคราม แสดงภาพการเสดจ็ พระราชดำ� เนินเลยี บพระนครโดยขบวน
พยหุ ยาตราทางสถลมารคในพระราชพิธบี รมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธเลศิ หล้านภาลัย

อเนกนาประเทษถ้วน ภาษา
ต่างชืน่ ชมกฤษฎา พระเจา้
สยองพระเดชเดชา นุภาพ ไซแ้ ฮ
มือประนมเหนอื เกล้า ออ่ นเกล้าสดุดี ฯ
ราษฎรอวยมงคลซ้อง ส่�ำถวาย
สรรพส่ิงอันตรายผาย อย่าแผว้
ผา่ นพิภพเจริญสบาย ทุกเม่อื เทิญพ่อ
อริราชสิบทศิ แคลว้ เกรยี ดิเ์ จา้ ยาวยนื ฯ
ครองราษฐศขุ สวสั ดเิ พี้ยง จักรพรรดิ์
มลู ม่ังศิรสิ มบัด ิ ยงิ่ หร�้ำ
ธรงจักรหวั ดิวัตร โดยทศ ธรรมเฮย
ดบั ยุคเยนโลกย์ลำ�้ เลิศเหล้ืองบุญขจร ฯ

โคลงยอพระเกียรติพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย
พระราชนิพนธพ์ ระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจา้ อยูห่ ัว พระมหาเจษฎาราชเจา้



มหาจกั รีวงศ์บรมราชาภิเษก 75

พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธริ าชรามาธิบดี ศรสี ินทรบรมมหาจกั รพรรดิราชาธิบดนิ ทร์
ธรณนิ ทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องคป์ รมาธิเบศร ตรภี วู เนตรวรนาถนายก ดลิ กรตั นราชชาตอิ าชาวศรยั

สมุทยั ดโรมนต์ สกลจักรวาฬาธเิ บนทร์ สรุ เิ ยนทราธบิ ดินทร์ หรหิ รนิ ทรธาดาธิบดี ศรสี ุวบิ ลู ยคณุ อขนิษฐ
ฤทธิราเมศวรมหันต์ บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชไชย พรหมเทพาดเิ ทพนฤบดนิ ทร์ ภูมนิ ทรปรมาธเิ บศร โลกเชฏฐวิสทุ ธิ

มกุฏประเทศคตามหาพทุ ธางกูร บรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยหู่ วั

76 มหาจักรวี งศบ์ รมราชาภิเษก

พระราชพธิ ีบรมราชาภิเษก
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจา้ อย่หู วั พระมหาเจษฎาราชเจ้า

พระบาทสมเด็จพระน่งั เกล้าเจ้าอยหู่ วั พระมหาเจษฎาราชเจ้า เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลิศหลา้
นภาลัย และสมเด็จพระศรีสุลาลัย เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันจันทร์ ท่ี ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๓๐ ทรงพระนามเดิมว่า
หมอ่ มเจา้ ทบั ภายหลงั ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหท้ รงดำ� รงพระอสิ รยิ ยศเปน็ พระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จา้ ทบั ใน พ.ศ. ๒๓๔๙
และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหม่ืนเจษฎาบดินทร์ ใน พ.ศ. ๒๓๕๖ ครั้นเมื่อสมเด็จ
พระบรมชนกนาถเสด็จสวรรคต จึงได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๓ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก เมื่อวันอาทติ ย์ ท่ี ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๖๗ ๓
พระบาทสมเด็จพระนงั่ เกลา้ เจา้ อยูห่ วั พระมหาเจษฎาราชเจา้ เสดจ็ สวรรคต เมอื่ วันพุธ ที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๔
สริ พิ ระชนมพรรษา ๖๓ พรรษา ทรงด�ำรงสริ ิราชสมบตั ิ ๒๗ ปี

๏ บังคมบรมนารถนาถา
อนั เปนปิ่นมงกุฎอยุทธยา บ�ำรงุ ราษฎรส์ าสนาใหถ้ าวร
ขอเฉลิมเพิม่ พูลพระเกียรติยศ ยคุ ลบทบพติ รอดิศร
ถวลั ยราชราไชในนคร ดังทินกรแจ่มฟา้ ท่วั ธาตรี
ลอยสว่างกลางสวรรคช์ น้ั ทวีป ได้ชนื่ ชพี ท่วั จังหวดั พ่งึ รัศมี
ดว้ ยพระเดชเกษโลกโบกราค ี ไมห่ มองมวั ทว่ั ศรอี ยทุ ธยา…

กลอนเพลงยาวสรรเสรญิ พระเกยี รติ นายมมี หาดเล็กแตง่ ถวาย เมือ่ ในรชั กาลท่ี ๓

๓ ดรู ายละเอยี ดการพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกพระบาทสมเดจ็ พระนงั่ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระมหาเจษฎาราชเจา้ ใน “พระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก คดั จากพระราช
พงศาวดารกรงุ รตั นโกสนิ ทร์ รชั กาลที่ ๓ ฉบับเจา้ พระยาทพิ ากรวงศม์ หาโกษาธิบดี,” ใน ส�ำนักงานราชบณั ฑติ ยสภา, พระราชพิธบี รมราชาภเิ ษก (กรุงเทพฯ: อมรินทร์
พร้ินติ้งแอนด์พับลิชช่ิง, ๒๕๖๓), หน้า ๗๓ - ๗๔. และ “พระราชพิธีจารึกพระสุพรรณบัฏพระนามพระบาทสมเด็จพระน่ังเกล้าเจ้าอยู่หัว และกรมพระราชวังบวร
คดั จากจดหมายเหตรุ ชั กาลที่ ๓ เล่ม ๑,” ใน เรื่องเดียวกัน, หน้า ๗๕ - ๗๙.; “พระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเดจ็ พระนง่ั เกล้าเจา้ อยู่หวั พระมหาเจษฎาราชเจา้
พุทธศกั ราช ๒๓๖๗ ในพระราชพงศาวดารกรงุ รัตนโกสินทร์ รชั กาลท่ี ๓ ของเจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ� บุนนาค),” ใน กรมศิลปากร, ประมวลเอกสาร
พระราชพิธบี รมราชาภเิ ษก, พิมพ์ครงั้ ที่ ๒ (กรุงเทพฯ: อมรินทรพ์ ริ้นต้ิงแอนด์พับลิชช่งิ , ๒๕๖๒), หน้า ๙๑ - ๙๒.

มหาจกั รวี งศบ์ รมราชาภิเษก 77

พระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกพระบาทสมเด็จพระนัง่ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระมหาเจษฎาราชเจ้า ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ต้ังการพระราชพิธีจารึกพระสุพรรณบัฏ ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จากน้ันจึงต้ังการพิธีเจริญพระพุทธมนต์
ตลอดจนพิธีพราหมณ์ตามราชประเพณีท้ังสิ้น ๓ วัน นับต้ังแต่วันพฤหัสบดี ท่ี ๒๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๓๖๗ ถึงวันเสาร์
ที่ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๓๖๗
ครนั้ ถงึ วนั อาทติ ย์ ท่ี ๑ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๓๖๗ ไดพ้ ระฤกษส์ รงนำ�้ ปญั จมหานทมี รุ ธาภเิ ษก แลว้ ทรงผลดั ฉลองพระองค์
เปน็ เครื่องสีแดงประทบั เหนือพระทีน่ งั่ อัฐทศิ เพือ่ ทรงรบั น�ำ้ อภิเษกทงั้ ๘ ทศิ แลว้ เสด็จพระราชดำ� เนนิ มาประทับเหนือพระทีน่ ัง่
ภัทรบิฐทรงรับพระสุพรรณบัฏ เคร่ืองราชกกุธภัณฑ์ พระแสงอัษฎาวุธ ตลอดจนเครื่องราชูปโภค จากน้ันเสด็จออกพระที่น่ัง
อมรนิ ทรวนิ จิ ฉยั ประทับเหนือพระแท่นมหาเศวตฉัตร ข้าราชการท้งั ปวงเขา้ เฝา้ ฯ กราบถวายบังคมและทูลเกล้าฯ ถวายสรรพสิ่ง
ท้ังปวงตามท่ีต�ำแหน่งในราชการ แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินยังพระท่ีน่ังไพศาลทักษิณประทับเหนือพระท่ีนั่งภัทรบิฐอีกคร้ังหน่ึง
ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ ให้ทา้ วสมศกั ดิ์ (มณี) ทลู เกลา้ ฯ ถวายสบิ สองพระก�ำนลั ตามราชประเพณี
คร้ันไดพ้ ระฤกษเ์ ฉลิมพระราชมณเฑยี รเสดจ็ พระราชดำ� เนินยังหอ้ งพระบรรทม ณ พระทน่ี ง่ั จักรพรรดพิ มิ าน ทรงรบั
ดอกหมากทองคำ� และลกู กญุ แจทพี่ ระบรมวงศผ์ ใู้ หญฝ่ า่ ยในและทา้ วทรงกนั ดาลทลู เกลา้ ฯ ถวายตามลำ� ดบั แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ
ไปถวายบงั คมพระบรมศพพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลศิ หลา้ นภาลยั ณ พระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท ครน้ั เสรจ็ การพระราชพธิ แี ลว้
เจา้ พนกั งานจงึ ตง้ั การเวยี นเทยี นเฉลมิ พระราชมณเฑยี ร จากนน้ั จงึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหก้ �ำหนดการเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ
เลียบพระนครเน่ืองในการพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกด้วย
อนึ่ง ในการพระราชพธิ ีบรมราชาภเิ ษกทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหพ้ ระบรมวงศานุวงศ์ ตลอดจนข้าราชการผูใ้ หญ่
ผนู้ อ้ ยพรอ้ มกันถือน�้ำพระพิพฒั นส์ ัตยา ถวายตวั เป็นข้าทลู ละอองธุลีพระบาทปฏบิ ตั ริ าชการสนองพระเดชพระคณุ สืบไป



มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภเิ ษก 79

พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรมหามงกุฎ สุทธสิ มมุตเิ ทพยพงศ วงศาดิศรกษัตรยิ ์ วรขตั ติยราชนกิ โรดม
จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดริ าชสงั กาศ อภุ โตสชุ าติสังสทุ ธเคราะหณี จักรบี รมนาถ อดศิ รราชรามวรังกรู
สุจรติ มูลสุสาธิตอุกฤษฐวิบลู ย บุรพาดูลยกฤษฎาภินหิ าร สุภาธิการรงั สฤษดิ ธัญญลักษณวจิ ิตรโสภาคสรรพางค์
มหาชโนตมางคประนต บาทบงกชยคุ ล ประสทิ ธิสรรพสภุ ผลอุดม บรมสขุ ุมาลยมหาบุรุษยรัตน ศึกษาพพิ ฒั นสรรพโกศล
สุวสิ ทุ ธิวิมลศุภศีลสมาจารย์ เพช็ รญาณประภาไพโรจน์ อเนกโกฏิสาธุคณุ วบิ ุลยสันดาน ทพิ ยเทพาวตารไพศาลเกยี รตคิ ุณ
อดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานรุ ักษ์ เอกอคั รมหาบรุ ษุ สุตพทุ ธมหากระวี ตรีปิฎกาทิโกศลวมิ ลปรชี า มหาอุดมบัณฑิต

สุนทรวจิ ิตรปฏภิ าณ บรบิ รู ณค์ ุณสารสยามาทโิ ลกยดิลก มหาปรวิ ารนายกอนนั ต์ มหันตวรฤทธเิ ดช
สรรพวเิ ศษสิรินธร มหาชนนกิ รสโมสรสมมติ ประสทิ ธวิ รยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปดลเศวตฉัตราดิฉตั ร

สริ ริ ัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเศกาภษิ ติ สรรพทศทศิ วิชิตไชย สกลมไหศวริยมหาสวามินทร
มเหศวรมหนิ ทรมหาราชาธริ าช วโรดมบรมนารถชาตอิ าชาวศรัย พุทธาทไิ ตรรัตนสรณารกั ษ์ อกุ ฤษฐศกั ดอิ ัครนเรศราธิบดี

เมตตากรุณาสตี ลหฤทยั อโนปมัยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฎาธเิ บนทร ปรเมนทรธรรมมกิ มหาราชาธิราช
บรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกลา้ เจ้าอยู่หัว

80 มหาจกั รีวงศบ์ รมราชาภิเษก

พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสนิ ทรมหามงกุฎ พระจอมเกลา้ เจ้าอยู่หัว
พระสยามเทวมหามกฏุ วิทยมหาราช

พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธบิ ดศี รสี นิ ทรมหามงกฎุ พระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระสยามเทวมหามกฏุ วทิ ยมหาราช
เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี เสด็จพระราชสมภพ
เม่ือวันพฤหัสบดี ที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๔๗ ทรงพระนามเดิมว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ สมมุติเทวาวงศ์
พงศาอิศวรกระษัตริย์ขัตติยราชกุมาร เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาเจษฎาราชเจ้า เสด็จสวรรคต
จงึ ไดเ้ สดจ็ เถลงิ ถวลั ยราชสมบตั เิ ปน็ พระมหากษตั รยิ ร์ ชั กาลท่ี ๔ แหง่ พระบรมราชจกั รวี งศ์ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหป้ ระกอบ
พระราชพิธีบรมราชาภเิ ษก เม่อื วนั พฤหัสบดี ท่ี ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔ ๔
พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธบิ ดศี รสี นิ ทรมหามงกฎุ พระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระสยามเทวมหามกฏุ วทิ ยมหาราช
เสด็จสวรรคต เมอื่ วันพฤหสั บดี ท่ี ๑ ตลุ าคม พ.ศ. ๒๔๑๑ สิรพิ ระชนมพรรษา ๖๔ พรรษา ทรงด�ำรงสิรริ าชสมบัติ ๑๘ ปี

สมเด็จพระนงั่ เกล้า กษตั ร์สยา มะชาตเิ์ อย
สวรรคตเมษทุตยิ า ย่างข้นึ
ไตรพสิ จนุ ะวุตว์ิ รา หะนักษัตร์ สมยั แฮ
ญีส่ ิบเจ็ดศกคร้ืน ครอบดา้ วผดงุ ถวลั ย์ ฯ
ขัตติยพันธ์ุอนนั ตมาตยพ์ รอ้ ม ประนอมเจตน์
เชิญอนุชพทุ ธดนยั เกศ กษัตรยิ ์ไท้
เถลิงถวลั ย์สบื สวรรเยศ สยามมะภพ ผดุงเอย
แหป่ ระเวศมหานเิ วสน์ไว ้ สง่าเมอื้ เรือศรี ฯ

โคลงลลิ ติ มหามกุฏราชคณุ านสุ รณ์
พระนพิ นธพ์ ระเจา้ บรมวงศเ์ ธอ กรมพระนราธิปประพนั ธพ์ งศ์

๔ ดูรายละเอียดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระสยามเทวมหามกุฏ
วิทยมหาราช ใน “พระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว,” ใน ส�ำนักงานราชบัณฑิตยสภา, พระราชพิธีบรมราชาภิเษก (กรุงเทพฯ:
อมรนิ ทร์พรนิ้ ตงิ้ แอนด์พบั ลชิ ช่งิ , ๒๕๖๓), หนา้ ๘๓ - ๑๐๔.; “พระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษกพระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธิบดศี รีสนิ ทรมหามงกฎุ พระจอมเกลา้
เจ้าอยู่หัว พระสยามเทวมหามกุฏวิทยมหาราช พุทธศักราช ๒๓๙๔ ถ่ายถอดจากหนังสือสมุดไทย เลขท่ี ๔๕๙,” ใน กรมศิลปากร, ประมวลเอกสารพระราชพิธี
บรมราชาภิเษก, พิมพ์คร้ังที่ ๒ (กรุงเทพฯ: อมรินทร์พร้ินต้ิงแอนด์พับลิชชิ่ง, ๒๕๖๒), หน้า ๙๗ - ๑๐๔., “พระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จ
พระปรเมนทรรามาธิบดศี รีสนิ ทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจา้ อยหู่ วั พระสยามเทวมหามกุฏวิทยมหาราช พุทธศกั ราช ๒๓๙๔ ในพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์
รัชกาลท่ี ๔ ของเจา้ พระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ข�ำ บนุ นาค),” ใน เร่อื งเดียวกนั , หนา้ ๑๑๗ - ๑๓๔.

มหาจกั รีวงศบ์ รมราชาภเิ ษก 81

พระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระสยามเทวมหามกฏุ วทิ ยมหาราช กำ� หนดจดั ขน้ึ ในวนั พฤหสั บดี ท่ี ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔ ซงึ่ ตรงกบั วนั วสิ าขบรุ ณมอี นั เปน็
อุดมมหามงคลฤกษ์ โดยกอ่ นการพระราชพธิ ไี ด้ตง้ั พิธีจารึกและสมโภชพระสพุ รรณบัฏพระปรมาภิไธยและดวงพระชนมพรรษา
ในวนั ศุกร์ ที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔ ณ พระอุโบสถวดั พระศรรี ัตนศาสดาราม นอกจากน้ี เจ้าพนักงานไดแ้ ตง่ สถานที่ไว้
พร้อมสรรพตามโบราณราชประเพณี ทงั้ ในหมพู่ ระมหามณเฑยี รและโดยรอบพระบรมมหาราชวงั
ก่อนถึงการพระราชพิธบี รมราชาภิเษก ๓ วนั ระหว่างวนั จันทร์ ที่ ๑๒ ถงึ วนั พุธ ท่ี ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔
เจา้ พนกั งานนมิ นตพ์ ระสงฆเ์ จรญิ พระพทุ ธมนตใ์ นหมพู่ ระมหามณเฑยี ร ในการนท้ี รงถวายเทยี นชนวนแดส่ มเดจ็ กรมหมน่ื นชุ ติ ชโิ นรส
ศรีสุคตขัติยวงษ เพอ่ื ทรงจดุ เทยี นชัย พระสงฆ์ประกาศเทวดา พระมหาราชครถู วายใบสมติ สดบั พระสงฆ์เจริญพระพทุ ธมนต์
คร้ันถึงวันพฤหัสบดี ท่ี ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔ ทรงพระภูษาขาวขลิบทอง เสด็จพระราชด�ำเนินยังมณฑป
พระกระยาสนาน ชาวพระภูษามาลาถวายเครอื่ งมุรธาภิเษกแลว้ สรงสหัสธาราปญั จมหานที สมเด็จพระสงั ฆราช พระบรมวงศ์
เสนาบดผี ใู้ หญ่ พราหมณ์ ถวายนำ�้ ดว้ ยพระเตา้ พระครอบ และพระมหาสงั ข์ โดยลำ� ดบั จากนน้ั ทรงพระภษู าพน้ื เหลอื งเขยี นทองและ
ทรงฉลองพระองค์คาดริ้วทองประทับเหนือพระท่ีนั่งอุทุมพรราชอาสน์ ผันพระพักตร์สู่บุรพทิศเป็นปฐม เพ่ือทรงรับน้�ำอภิเษก
จากราชบัณฑิตและพราหมณ์ท้ัง ๘ ทิศ แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินไปประทับเหนือพระที่น่ังภัทรบิฐ ผันพระพักตร์ทิศอีสาน
ทรงรับสิริราชสมบัติตลอดจนเคร่ืองประกอบพระบรมราชอิสริยยศท่ีทูลเกล้าฯ ถวายทั้งปวง มีพระปฐมบรมราชโองการว่า
“ผลพฤกษ์ชลธารและสิ่งของในแผ่นดินเขตพระนคร ซึ่งหามีผู้หวงห้ามไม่นั้น ตามแต่สมณพราหมณาจารย์ราษฎรจะปรารถนา
เทอญ”

82 มหาจักรีวงศ์บรมราชาภิเษก
ปนู ปั้นนูนต�่ำประดับฐานพระบรมรปู พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธบิ ดีศรีสินทรมหามงกฎุ พระจอมเกล้าเจา้ อยู่หวั พระสยามเทวมหามกุฏวิทยมหาราช
ภายในปราสาทพระบรมรปู วดั ราชประดษิ ฐสถติ มหาสมี าราม แสดงภาพพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธบิ ดศี รสี ินทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจา้ อยู่หัว
พระสยามเทวมหามกฏุ วทิ ยมหาราช ทรงเคร่ืองต้นและทรงสวมพระมหาพชิ ัยมงกฎุ ประทบั เหนอื พระท่นี งั่ ภัทรบิฐ ภายใต้สปั ตปฎลเศวตฉัตร แวดลอ้ มด้วย
เครอื่ งราชปู โภคในพระราชพธิ ีบรมราชาภเิ ษก พ.ศ. ๒๓๙๔

มหาจักรวี งศบ์ รมราชาภเิ ษก 83

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยหู่ ัว ทรงผลดั พระภูษาเขียนทองต่างสี ทรงฉลองพระองค์พระกรน้อยช้นั ใน ฉลองพระองค์
ครุยชัน้ นอก ทรงพระมหาชฎาเดินหน ประทบั เหนอื พระบรมราชรัตนาภรณพ์ ิจติ รสพุ รรณบลั ลงั ก์ ภายใต้นพปฎลมหาเศวตฉตั ร
ณ พระทน่ี ง่ั อมรนิ ทรวนิ จิ ฉยั ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหเ้ สนาบดกี ราบบงั คมทลู พระกรณุ าถวายสรรพสงิ่ ซง่ึ เปน็ เครอื่ งประดบั
พระบรมราชอิสริยยศและราชสมบัติท้ังปวง แล้วจึงมีพระบรมราชโองการปฏิสันถารกับเสนาบดีผู้ใหญ่ พร้อมท้ังทรงปราศรัย
ด้วยแขกเมืองต่างประเทศ นอกจากน้ี พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยข้าราชการฝ่ายในได้ตั้งดอกไม้ธูปเทียนถวายตัว โดยมี
ท้าววรจันทร์กราบทูลถวายสิบสองพระก�ำนัลเฉพาะพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ พระที่น่ังไพศาลทักษิณ
ก่อนเสดจ็ พระราชด�ำเนนิ ยงั พระท่นี ่งั จกั รพรรดพิ มิ านเพ่อื ประกอบการเฉลมิ พระราชมณเฑียรตามราชประเพณี
เม่ือเสร็จการเฉลิมพระราชมณเฑียรแล้ว เสด็จพระราชด�ำเนินโดยพระราชยานกงถมตะทองไปยังวัดพระศรี
รตั นศาสดาราม ทรงนมัสการพระพุทธมหามณรี ตั นปฏิมากร ถวายบังคมพระบรมอฐั ิพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟา้ จฬุ าโลก
มหาราช และพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลิศหลา้ นภาลยั จากน้นั เสด็จพระราชดำ� เนินไปถวายบงั คมพระบรมศพพระบาทสมเดจ็
พระนั่งเกลา้ เจ้าอยู่หัว ณ พระทีน่ ั่งดุสติ มหาปราสาท นอกจากน้ี ในวนั ศุกร์ ที่ ๑๖ และวนั เสาร์ ท่ี ๑๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งการพระราชพธิ ีถือน�้ำพระพพิ ัฒนส์ ตั ยา ณ พระอโุ บสถวัดพระศรีรตั นศาสดารามด้วย
คร้นั ถงึ วนั อังคาร ท่ี ๒๐ และวันพธุ ที่ ๒๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยหู่ วั ทรงพระกรณุ า
โปรดเกล้าฯ ให้กำ� หนดการเสด็จพระราชด�ำเนนิ เลียบพระนคร โดยวนั แรกเป็นการเสดจ็ พระราชดำ� เนินเลยี บพระนครโดยขบวน
พยุหยาตราทางสถลมารคประทักษิณรอบพระบรมมหาราชวัง รุ่งข้ึนเป็นการเสด็จพระราชด�ำเนินเลียบพระนครโดยขบวน
พยหุ ยาตราทางชลมารคประทกั ษิณรอบพระนคร



มหาจักรีวงศ์บรมราชาภเิ ษก 85

พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาจฬุ าลงกรณ์ บดนิ ทรเทพยมหามงกฏุ บุรษุ ยรตั นราชรววิ งศ์
วรุตมพงศบรพิ ตั ร วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจกั รพรรดิราชสงั กาศ อุภโตสุชาติสงั สุทธเคราะหณี
จักรบี รมนาถ มหามกฎุ ราชวรางกูร สุจริตมลู สุสาธิต อรรคอกุ ฤษฐไพบลู ย์ บรุ พาดุลย์กฤษฎาภินิหาร สภุ าธกิ ารรังสฤษด์ิ
ธญั ลกั ษณวจิ ิตรโสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคประณต บาทบงกชยุคล ประสทิ ธสิ รรพศภุ ผลอดุ มบรมสุขมุ าลย์

ทิพยเทพาวตารไพศาลเกยี รตคิ ณุ อดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานรุ ักษ์ วิสษิ ฐศกั ด์สิ มญา พนิ ติ ประชานาถ
เปรมกระมลขัติยราชประยรู มูลมขุ มาตยาภิรมย์ อดุ มเดชาธกิ าร บริบูรณ์คณุ สารสยามาทินครวรตุ เมกราชดิลก

มหาปริวารนายกอนันต์ มหันตวรฤทธิเดช สรรพวเิ ศษสริ นิ ธร อเนกชนนิกรสโมสรสมมติ
ประสิทธิวรยศมโหดมบรมราชสมบตั ิ นพปฎลเศวตฉัตราดิฉัตร สริ ิรัตโนปลกั ษณมหาบรมราชาภิเษกาภิสิต
สรรพทศทศิ วิชติ ชัย สกลมไหศวริยมหาสวามินทร์ มเหศวรมหนิ ทรมหารามาธริ าชวโรดม บรมนาถชาตอิ าชาวศรยั

พทุ ธาทิไตรรตั นสรณารักษ์ อดุลยศักด์อิ รรคนเรศราธบิ ดี เมตตากรณุ าสตี ลหฤทัย อโนปมยั บุญการ
สกลไพศาลมหารษั ฎาธบิ ดินทร ปรมินทรธรรมกิ มหาราชาธริ าช บรมนาถบพติ ร พระจุลจอมเกลา้ เจา้ อย่หู วั

86 มหาจักรีวงศ์บรมราชาภเิ ษก

พระราชพิธีบรมราชาภเิ ษก
พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทร
มหามงกุฎ พระจอมเกลา้ เจ้าอย่หู ัว พระสยามเทวมหามกุฏวิทยมหาราช และสมเด็จพระเทพศริ ินทราบรมราชนิ ี เสดจ็ พระราช
สมภพ เม่ือวันอังคาร ที่ ๒๐ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๖ ทรงพระนามเดิมว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
บดนิ ทรเทพยมหามกุฏ บรุ ุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุฒมพงศบรพิ ัตร สิรวิ ฒั นราชกุมาร ตอ่ มาไดร้ ับสถาปนาเป็นกรมหม่ืนพฆิ เนศวร
สรุ สงั กาศ เมอ่ื พ.ศ. ๒๔๐๔ แลว้ เลอื่ นเปน็ กรมขนุ พนิ ติ ประชานาถ เมอ่ื พ.ศ. ๒๔๑๐ ครน้ั สมเดจ็ พระบรมชนกนาถเสดจ็ สวรรคต
จงึ ไดเ้ สดจ็ เถลงิ ถวลั ยราชสมบตั เิ ปน็ พระมหากษตั รยิ ร์ ชั กาลที่ ๕ แหง่ พระบรมราชจกั รวี งศ์ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหป้ ระกอบ
พระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก ครัง้ แรก เมือ่ วนั พธุ ท่ี ๑๑ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๑๑ หลังจากทรงพระผนวชตามโบราณราชประเพณี
แลว้ จงึ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธบี รมราชาภเิ ษกขน้ึ อีกวาระหน่ึง เมอ่ื วนั อาทติ ย์ ท่ี ๑๖ พฤศจิกายน
พ.ศ. ๒๔๑๖๕
พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั เสดจ็ สวรรคต เมอื่ วนั อาทติ ย์ ท่ี ๒๓ ตลุ าคม พ.ศ. ๒๔๕๓ สริ พิ ระชนมพรรษา
๕๘ พรรษา ทรงด�ำรงสริ ิราชสมบัติ ๔๒ ปเี ศษ

๕ ดูรายละเอยี ดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจา้ อยหู่ วั ใน “จดหมายเหตบุ รมราชาภเิ ษกคร้ังแรก รชั กาลท่ี ๕ พทุ ธศักราช
๒๔๑๑,” ใน กรมศลิ ปากร, ประมวลเอกสารพระราชพิธบี รมราชาภิเษก, พมิ พค์ รงั้ ท่ี ๒ (กรุงเทพฯ: อมรนิ ทรพ์ ร้นิ ติง้ แอนดพ์ ับลชิ ชง่ิ , ๒๕๖๒), หนา้ ๑๔๕ - ๑๕๐.;
“จดหมายเหตุบรมราชาภิเษกคร้งั หลงั รชั กาลท่ี ๕ พุทธศกั ราช ๒๔๑๖,” ใน เร่ืองเดยี วกนั , หนา้ ๑๕๑ - ๑๖๓.; “พระราชพธิ บี รมราชาภิเษกในรชั กาลที่ ๕,” ใน
กรมศิลปากร, ประมวลบทความเนื่องในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก, พิมพ์ครั้งที่ ๒ (กรุงเทพฯ: ธนอรุณการพิมพ์, ๒๕๖๒), หน้า ๑๑๕ - ๑๔๔.; “พระราชพิธี
บรมราชาภเิ ษกพระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกลา้ เจ้าอยหู่ ัว,” ใน ส�ำนักงานราชบัณฑติ ยสภา, พระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก (กรงุ เทพฯ: อมรนิ ทร์พร้ินตงิ้ แอนด์พับลชิ ช่ิง,
๒๕๖๓), หน้า ๑๑๑ - ๑๔๑.

มหาจกั รวี งศ์บรมราชาภิเษก 87
จติ รกรรมฝาผนังพระที่นงั่ ทรงผนวช วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามแสดงเหตุการณเ์ มอ่ื พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธบิ ดีศรสี ินทรมหามงกุฎ

พระจอมเกล้าเจา้ อยหู่ วั พระสยามเทวมหามกฏุ วทิ ยมหาราช สวรรคต พระบรมวงศานุวงศแ์ ละขุนนางผู้ใหญ่ประชุมปรกึ ษาถวายราชสมบัติ
แดส่ มเดจ็ พระเจ้าลกู ยาเธอ กรมขุนพนิ ิตประชานาถ

88 มหาจักรีวงศ์บรมราชาภิเษก

พระราชพิธบี รมราชาภเิ ษก ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๑๑

บรมราชาภิเษกหอ้ ม มไหศวรรย์
สบิ เอจ็ พฤศจกิ วนั พธุ เชา้
ศกแปดสิบเจด็ ถวัล ยราชฉัตร เฉลมิ เอย
ปกเกศสยามประเทศเจ้า มนุษเจ้าศาสนา ฯ

ลิลิตคำ� หลวงของกรมพระนราธิปประพนั ธพ์ งศ์

เม่ือโหรมีชื่อในราชส�ำนักได้ค�ำนวณพระฤกษ์มงคลมหาราชาภิเษกทูลเกล้าฯ ถวายแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ต้ังการพระราชพิธีจารึกพระสุพรรณบัฏพระปรมาภิไธย ดวงพระบรมราชสมภพ ตลอดจนสมโภชตามโบราณราชประเพณี
ณ พระอุโบสถวัดพระศรรี ัตนศาสดาราม เม่อื วันพุธ ท่ี ๒๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๑๑
วันอาทิตย์ ท่ี ๘ ถึงวันอังคาร ที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๑๑ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระภูษาพ้ืนขาว
ฉลองพระองค์ครุยขาวกรองทอง รัดพระองค์ประดับเพชรในการพิธีเจริญพระพุทธมนต์ตลอดจนพิธีพราหมณ์เน่ืองในการ
พระราชพธิ ีบรมราชาภิเษก
คร้นั ถงึ วนั พุธ ท่ี ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๑๑ ทรงพระภษู าถอดเสด็จพระราชดำ� เนนิ ยงั มณฑปพระกระยาสนาน
ประทบั เหนอื อทุ มุ พรราชอาสนผ์ นั พระพกั ตรส์ ทู่ ศิ พายพั ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ ถวายเครอ่ื งพระกระยาสนาน สรงสหสั ธารา แลว้ จงึ
สมเดจ็ พระสงั ฆราช พระบรมวงศ์ เสนาบดผี ใู้ หญ่ พราหมณ์ ถวายนำ้� ดว้ ยพระเตา้ พระครอบ และพระมหาสงั ข์ โดยลำ� ดบั จากนน้ั
ทรงผลัดพระภูษาลายพื้นเขียวเขียนทอง ทรงฉลองพระองค์ครุยทอง ประทับเหนือพระที่นั่งอุทุมพรราชอาสน์ภายใต้พระบวร
เศวตฉัตร ผันพระพกั ตรไ์ ปทิศพายพั เปน็ ปฐม ทรงรบั น�้ำอภเิ ษกทผ่ี ู้แทนทิศทงั้ แปดทลู เกลา้ ฯ ถวายไปโดยทักษิณาวรรต จากนนั้
เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ ไปประทับเหนือพระท่นี ั่งภทั รบฐิ ภายใต้พระบวรเศวตฉัตร ผันพระพักตรส์ บู่ ุรพทศิ ทรงรับพระสุพรรณบัฏ
เครอ่ื งราชกกธุ ภณั ฑ์ พระแสงอัษฎาวธุ ตลอดจนเครือ่ งราชปู โภค มีพระปฐมบรมราชโองการว่า “พรรณพฤกษชลธแี ละส่ิงของ
ในแผ่นดินทั่วอาณาเขตพระนครซง่ึ หาผู้หวงแหนมิได้นัน้ ตามแต่สมณชพี ราหมณาจารย์ราษฎรจะปรารถนาเถดิ ”
ตอ่ มาทรงผลดั พระภษู ารดั พระองคก์ รองทอง ฉลองพระองคค์ รยุ สี ทรงพระแสงดาบใจเพชร พรอ้ มทงั้ ทรงพระมหาชฎา
เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ประทับเหนือพระที่นั่งเศวตฉัตร พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่
ผนู้ อ้ ยทงั้ ฝา่ ยทหารและพลเรอื นเขา้ เฝา้ ฯ กราบบงั คมทลู ถวายราชสมบตั ทิ ง้ั ปวงตามราชประเพณี แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ มายงั
พระทน่ี ง่ั ไพศาลทกั ษณิ ประทบั เหนอื พระทนี่ ง่ั ภทั รบฐิ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหท้ า้ ววรจนั ทรก์ ราบบงั คมทลู ขอพระราชทาน
ทูลเกล้าฯ ถวายพระสนมสบิ สองพระก�ำนัล ตลอดจนพระบรมวงศานุวงศฝ์ า่ ยในถวายธูปเทียน
ครน้ั ไดพ้ ระฤกษเ์ ฉลมิ พระราชมณเฑยี รจงึ เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ โดยขบวนนางเชอื้ พระวงศเ์ ชญิ เครอ่ื งยงั หอ้ งพระบรรทม
ภายในพระท่ีนั่งจกั รพรรดิพมิ าน ทรงรับดอกหมากทองคำ� พระแส้หางช้างเผอื ก และกญุ แจท่ีทลู เกลา้ ฯ ถวาย ทรงเอนพระองค์
ลงบรรทมเหนือพระแทน่ ราชบรรจถรณ์เปน็ พระฤกษ์ แลว้ พระบรมวงศ์ฝ่ายในผทู้ รงพระชนมายถุ วายพระพรเปน็ ปฐม จากนัน้
เสดจ็ พระราชดำ� เนินไปถวายบังคมพระบรมศพสมเดจ็ พระบรมชนกนาถ ณ พระที่นัง่ ดสุ ติ มหาปราสาท
อนึ่ง เวลาบา่ ยพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธลุ ีพระบาทผใู้ หญผ่ ู้นอ้ ยท้ังฝา่ ยหน้า ฝ่ายใน และฝ่ายทหารพลเรอื น
พรอ้ มกนั เวยี นเทยี นสมโภชเฉลมิ พระราชมณเฑยี รตามจารตี โบราณขตั ตยิ ราชาธริ าชเพอ่ื ทรงเจรญิ พระราชสริ สิ วสั ดพ์ิ พิ ฒั นมงคล
สบื ไป

มหาจักรีวงศบ์ รมราชาภเิ ษก 89

พระราชพิธบี รมราชาภิเษก ครงั้ หลัง พ.ศ. ๒๔๑๖

เมื่อได้ค�ำนวณพระฤกษ์มงคลบรมราชาภิเษกทูลเกล้าฯ ถวายแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ต้ังการพระราชพิธี
จารึกพระสุพรรณบัฏพระปรมาภิไธย ดวงพระบรมราชสมภพ ตลอดจนสมโภชตามโบราณราชประเพณี ณ พระอุโบสถ
วดั พระศรรี ัตนศาสดาราม เม่ือวันเสาร์ ที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๑๖

90 มหาจักรีวงศบ์ รมราชาภเิ ษก

วันพธุ ท่ี ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๑๖ เวลาบ่าย พระราชาคณะเจรญิ พระปรติ รพุทธมนต์เนอื่ งในการตั้งนำ�้ วงด้าย
รุ่งขึ้นเริ่มพิธีเจริญพระพุทธมนต์เน่ืองในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกซ่ึงก�ำหนด ๓ วัน นับตั้งแต่วันพฤหัสบดี ที่ ๑๓ ถึง
วนั เสาร์ ที่ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๑๖ ในการนี้ ทรงพระภษู าพ้ืนขาวฉลองพระองคส์ ารบบั ขาว ฉลองพระองค์ครยุ กรองทอง
พระมหาราชครูพิธีทูลเกล้าฯ ถวายใบสมิตแล้วน�ำไปกระท�ำพิธีสารทปุณยาชุบโหมเพลิง แล้วเสด็จเข้าในพระมหามณเฑียร
ทรงพระมหามงคลสดบั พระราชาคณะเจริญพระพุทธมนต์
ครนั้ ถงึ วนั อาทติ ย์ ที่ ๑๖ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๑๖ ทรงพระภษู าถอดเสดจ็ พระราชด�ำเนนิ ยงั มณฑปพระกระยาสนาน
ประทบั เหนอื อทุ มุ พรราชอาสนแ์ ปรพระพกั ตรส์ ทู่ กั ษณิ ทศิ ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ ถวายเครอื่ งพระกระยาสนาน แลว้ สรงสหสั ธารา
อนั เจอื ดว้ ยปญั จมหานทใี นมชั ฌมิ ประเทศ และนำ้� ๔ สระ จากนนั้ สมเดจ็ พระสงั ฆราช สมเดจ็ พระราชาคณะ พระบรมวงศานวุ งศ์
พราหมณ์ ถวายน้�ำด้วยพระเต้า พระครอบ และพระมหาสังข์ โดยล�ำดับ แล้วจึงทรงพระภูษาผลัดพ้ืนแดง ฉลองพระองค์
สารบบั แดง ฉลองพระองคค์ รยุ กรองทอง ประทบั เหนอื พระทน่ี ง่ั อทุ มุ พรราชอาสนภ์ ายใตพ้ ระบวรเศวตฉตั ร ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ
ถวายนำ�้ อภเิ ษกไปโดยทกั ษณิ าวรรตจนครบทง้ั ๘ ทศิ แลว้ ทรงพระดำ� เนนิ ไปประทบั พระทน่ี งั่ ภทั รบฐิ ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ ถวาย
สริ ิราชสมบัติตามโบราณราชประเพณี มพี ระปฐมบรมราชโองการเปน็ คำ� ไทย ตามเน้ือความภาษามคธทพี่ ระราชทานไวว้ า่

“ครั้งน้ที า่ นทั้งปวงพรอ้ มใจกัน ยอมให้เราเป็นเจา้ ครองราชสมบตั ิไดร้ ับมุรธาภิเษกเปน็ ใหญ่
ในสยามราษฎร์วราณาจักรนี้แล้ว เราอนุญาตยอมให้โดยธรรมิกราชประเพณีพรรณพฤกษชลธี
สิง่ ของใด ๆ ในสยามราษฎรว์ ราณาจกั รน้ี ซงึ่ ไม่มเี จา้ ของหวงแหนนน้ั ตามแต่สมณพราหมณาจารย์
ประชาราษฎรท้ังปวงจะปรารถนาใชส้ อยเทอญ”
จากนน้ั ทรงเครอื่ งราชวภิ ษู ณาภรณ์ ทรงพระมหามงกฎุ พระแสงขรรค์ เสดจ็ ออกพระทนี่ ง่ั อมรนิ ทรวนิ จิ ฉยั ประทบั เหนอื
พระบรมอาสนภ์ ายใต้พระมหาเศวตฉัตร ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ ใหพ้ ระบรมวงศานวุ งศ์ อคั รมหาเสนาบดี อมาตยมขุ มนตรี
ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสถวายราชสมบัติ
ในราชอาณาจักร คร้ันถึงเวลาบ่ายเสด็จพระราชด�ำเนินยังพระท่ีนั่งไพศาลทักษิณ ประทับเหนือพระท่ีนั่งภัทรบิฐอีกคร้ังหน่ึง
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ท้าววรจันทร์กราบบังคมทูลถวายพระสนมสิบสองพระก�ำนัลสรรพพนักงานฝ่ายใน แล้วเสด็จ
พระราชดำ� เนนิ ไปยงั พระทนี่ ง่ั จกั รพรรดพิ มิ านในการเฉลมิ พระราชมณเฑยี ร ครน้ั แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปถวายบงั คมพระบรมรปู
สมเดจ็ พระบรู พมหากษัตริยาธิราช ๔ รชั กาล ณ พระท่ีนัง่ ดุสติ มหาปราสาท และเสด็จพระราชดำ� เนินไปถวายดอกไมธ้ ปู เทียน
แด่กรมพระสุดารัตนราชประยูร
ครนั้ คำ�่ ลงวนั นนั้ เสดจ็ ออกพระทน่ี งั่ อนนั ตสมาคมในหมพู่ ระอภเิ นาวน์ เิ วศนพ์ รอ้ มดว้ ยพระบรมวงศานวุ งศแ์ ละเสนาบดี
ขา้ ราชการผใู้ หญผ่ นู้ อ้ ยรบั พระราชทานเลย้ี งพรอ้ มกนั แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปยงั พลบั พลาหนา้ พระทน่ี งั่ สทุ ไธศวรรยป์ ราสาท
ท้องสนามไชย ทอดพระเนตรดอกไมเ้ พลิงและการแตง่ พระนคร
ภายหลังจากการพระราชพธิ ีบรมราชาภิเษกเฉลิมพระราชมณเฑียรปรากฏการจดั งานตา่ ง ๆ ต่อเน่อื งไปอกี ระยะหน่งึ
เช่น การสมโภชพระบรมรูปสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราช ๔ รัชกาล การถวายดอกไม้ธูปเทียนของข้าราชการฝ่าย
พระบวรราชวัง การแสดงสมโภชพระราชวัง การเสด็จพระราชด�ำเนินเลียบพระนครโดยขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค
ประทักษิณรอบพระบรมมหาราชวัง และการเสด็จพระราชด�ำเนินเลียบพระนครโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารคประทักษิณ
รอบพระนคร

มหาจักรีวงศ์บรมราชาภเิ ษก 91
จติ รกรรมฝาผนงั พระท่นี ่งั ทรงผนวช วัดเบญจมบพิตรดุสติ วนาราม แสดงภาพการเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ เลียบพระนครโดยขบวนพยหุ ยาตราทางสถลมารค

เนอื่ งในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หวั



มหาจกั รวี งศบ์ รมราชาภเิ ษก 93

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชริ าวุธ เอกอรรคมหาบรุ ุษบรมนราธริ าช
พนิ ติ ประชานาถมหาสมมตวงศ์ อดศิ ยั พงศวมิ ลรตั น์ วรขตั ติยราชนกิ โรดม จาตรุ ันตบรมมหาจักรพรรดิราชสงั กาศ
อภุ โตสุชาตสังสุทธเคราะหณี จกั รบี รมนาถ จฬุ าลงกรณราชวรางกรู บรมมกุฏนเรนทรสรู สนั ตตวิ งศวสิ ฐิ สุสาธติ บุรพาธกิ าร
อดุลยกฤษฎาภนิ หิ าร อดเิ รกบญุ ฤทธิ ธญั ลักษณวจิ ติ รโสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคประณตบาทบงกชยุคล

ประสทิ ธสิ รรพศุภผลอุดมบรมสขุ ุมาลย์ ทพิ ยเทพาวตารไพศาลเกยี รติคุณอดลุ ยพเิ ศษ สรรพเทเวศรานุรกั ษ์
บรุ ิมศักดิสมญาเทพทวาราวดี ศรมี หาบรุ ษุ สตุ สมบัติ เสนางคนิกรรัตน์อศั วโกศล ประพนธปรชี ามัทวสมาจาร
บริบูรณ์คุณสารสยามาทนิ ครวรุตเมกราชดิลก มหาปริวารนายกอนนั ต์ มหันตวรฤทธเิ ดช สรรพวิเศษศิรนิ ธร

บรมชนกาดิศรสมมต ประสทิ ธวิ รยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปฎลเศวตฉตั ราดฉิ ัตร
ศิรริ ัตโนปลักษณมหาบรมราชาภเิ ษกาภิษิต สรรพทศทศิ วิชติ ไชย สกลมไหศวริยมหาสวามนิ ทร์
มเหศวรมหนิ ทรมหารามาธริ าชวโรดม บรมนาถชาติอาชาวไศรย พทุ ธาทไิ ตรรัตนสรณารักษ์
อดลุ ยศกั ดิอ์ รรคนเรศรามาธิบดี เมตตากรณุ าสีตลหฤทยั อโนปไมยบญุ การ สกลไพศาลมหารษั ฎาธเิ บนทร์

ปรเมนทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพติ ร พระมงกฏุ เกลา้ เจา้ อยู่หวั

94 มหาจกั รีวงศบ์ รมราชาภิเษก

พระราชพธิ ีบรมราชาภิเษก
พระบาทสมเด็จพระมงกฎุ เกล้าเจ้าอยูห่ ัว

พระบาทสมเดจ็ พระมงกฎุ เกล้าเจ้าอยหู่ วั เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา้ เจ้าอย่หู วั และสมเด็จ
พระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันเสาร์ ที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๓
ทรงพระนามเดิมว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ ต่อมาได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้า
มหาวชริ าวธุ เอกอรรคมหาบุรษุ ยบรมนราธิราช จุฬาลงกรณ์นารถราชวโรรส มหาสมมติขัตตยิ พิสทุ ธิ บรมมกฎุ สรุ ยิ สนั ตตวิ งษ
อดสิ ยั พงษวโรภโตสุชาติ คณุ สังกาศวิมลรตั น ทฤฆชนมสวสั ดิ ขัตติยราชกมุ าร กรมขุนเทพทวารวดี เม่ือ พ.ศ. ๒๔๓๑ และได้รับ
สถาปนาเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร เม่ือ พ.ศ. ๒๔๓๗ ครั้นสมเด็จพระบรม
ชนกนาถเสดจ็ สวรรคตไดเ้ สดจ็ ขน้ึ เถลงิ ถวลั ยราชสมบตั เิ ปน็ พระมหากษตั รยิ ร์ ชั กาลท่ี ๖ แหง่ พระบรมราชจกั รวี งศ์ ทรงพระกรณุ า
โปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเฉลิมพระราชมณเฑียร เม่ือวันศุกร์ ท่ี ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๓
ครนั้ ถวายพระเพลงิ พระบรมศพพระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั แลว้ จงึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหป้ ระกอบพระราชพธิ ี
บรมราชาภเิ ษกสมโภช เมือ่ วนั เสาร์ ที่ ๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๔๖ เพอื่ ให้เปน็ สว่ นรนื่ เริงสำ� หรบั ประเทศ อีกทงั้ ใหน้ านาประเทศ
ทเี่ ป็นสมั พันธมิตรไมตรีมโี อกาสมาร่วมงาน
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคต เม่ือวันพฤหัสบดี ที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘
สิริพระชนมพรรษา ๔๕ พรรษา ทรงด�ำรงสิริราชสมบตั ิ ๑๖ ปี

๖ ดูรายละเอียดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ใน มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า
เจา้ อยูห่ ัว ในพระบรมราชปู ถัมภ์และวชิราวธุ วิทยาลยั , พระบรมราชาภเิ ษก ฉฐั ราชมหาจกั รวี งศ์ (กรงุ เทพฯ: โรงพิมพก์ รุงเทพฯ, ๒๕๖๑).; “งานบรมราชาภเิ ษก,” ใน
ราม วชิราวุธ, ประวัติต้นรัชกาลที่ ๖, พมิ พ์ครัง้ ที่ ๗ (กรงุ เทพฯ: มตชิ น, ๒๕๕๙), หนา้ ๘๗ - ๑๓๐.; “งานบรมราชาภเิ ษก ร. ๖ เขยี นเดอื นมนี าคม พ.ศ. ๒๕๐๖ ที่หัวหิน,”
ใน บนั ทกึ ความทรงจำ� ของหมอ่ มเจา้ จงจติ รถนอม ดศิ กลุ (กรงุ เทพฯ: วชั รนิ ทรก์ ารพมิ พ,์ ๒๕๒๒, ทร่ี ะลกึ ในการพระราชทานเพลงิ ศพหมอ่ มเจา้ จงจติ รถนอม ดศิ กลุ ณ
เมรหุ น้าพลบั พลาอศิ ริยาภรณ์ วดั เทพศิรินทราวาส ๒ พฤศจกิ ายน ๒๕๒๑), หนา้ ๑๓๑ - ๑๔๘. ; จมืน่ อมรดรณุ ารกั ษ์ (แจม่ สุนทรเวช), พระราชกรณยี กิจในพระบาท
สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยหู่ ัว เล่ม ๑๐ เรือ่ งพระราชประเพณี ตอน ๒ (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ครุ สุ ภาลาดพร้าว, ๒๕๑๔), หนา้ ๑ - ๙๑.

มหาจักรีวงศ์บรมราชาภเิ ษก 95

พระราชพิธบี รมราชาภเิ ษกเฉลมิ พระราชมณเฑียร

กอ่ นถงึ การพระราชพธิ บี รมราชาภเิ ษก ไดต้ งั้ พธิ จี ารกึ พระสพุ รรณบฏั พระปรมาภไิ ธย ดวงพระบรมราชสมภพ และแกะ
พระราชลญั จกรประจำ� รชั กาล ณ พระอโุ บสถวดั พระศรรี ตั นศาสดาราม ระหวา่ งวนั พฤหสั บดี ที่ ๓ ถงึ วนั ศกุ ร์ ที่ ๔ พฤศจกิ ายน
พ.ศ. ๒๔๕๓ คร้ันเมื่อประกอบพิธีแล้ว ได้ประดิษฐานพระสุพรรณบัฏและพระราชลัญจกรประจ�ำรัชกาลพักไว้ในพระอุโบสถ
วัดพระศรีรัตนศาสดารามจนถึงวันเริ่มการพระราชพิธี จึงตั้งขบวนแห่เชิญไปประดิษฐานบนพระแท่นมณฑล ณ พระที่นั่ง
ไพศาลทักษณิ
เมอื่ เจา้ พนกั งานตงั้ แตง่ มณฑลพระราชพธิ ใี นหมพู่ ระมหามณเฑยี รและวดั พระศรรี ตั นศาสดารามไวพ้ รอ้ มแลว้ วนั จนั ทร์
ท่ี ๗ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๕๓ เปน็ วนั พธิ ตี ง้ั นำ�้ วงดา้ ยกอ่ นวนั เจรญิ พระพทุ ธมนตแ์ ละประกอบพธิ พี ราหมณเ์ นอ่ื งในพระราชพธิ ี
บรมราชาภิเษก ซึง่ กำ� หนด ๓ วัน ตามราชประเพณี ระหวา่ งวันองั คาร ที่ ๘ ถึงวนั พฤหสั บดี ท่ี ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๓
ครน้ั ถงึ วนั ศกุ ร์ ท่ี ๑๑ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๕๓ สมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั ทรงผลดั พระภษู าทรงเศวตพสั ตร์ และทรงสะพกั
ขาวขลิบทองค�ำ เสด็จพระราชด�ำเนินไปยังมณฑปพระกระยาสนานประทับเหนืออุทุมพรราชอาสน์ แปรพระพักตร์สู่สิริมงคล
ทิศอาคเนย์ ทรงรบั การทลู เกลา้ ฯ ถวายเครือ่ งสรงพระกระยาสนาน สรงสหสั ธาราเบญจสทุ ธคงคาอันเจอื ดว้ ยนำ้� ปญั จมหานที
ในมชั ฌมิ ประเทศ และนำ�้ ๔ สระในเมอื งสพุ รรณบรุ ี ครน้ั แลว้ สมเดจ็ พระสงั ฆราช สมเดจ็ พระราชาคณะ สมเดจ็ พระบรมราชชนนี
พระบรมวงศฝ์ ่ายหนา้ และเจา้ พนกั งานถวายน้ำ� ดว้ ยพระครอบ พระเต้า และพระมหาสังข์ ตามลำ� ดบั
จากน้ันทรงเคร่ืองตามสีพิชัยสงคราม ทรงสนับเพลาเชิงงอน พระภูษาเขียนทองพ้ืนเหลือง ฉลองพระองค์ตาด
พ้ืนเหลือง ประดับพระดาราเครอื่ งราชอิสริยาภรณ์ ทรงสวมสายสะพายราชอสิ รยิ าภรณม์ หาจักรีพรอ้ มทั้งพระสงั วาล ทรงสวม
ฉลองพระองค์ครุยกรองทองร้ิวปัตหล่า ประทับเหนือพระท่ีนั่งอัฐทิศอุทุมพรราชอาสน์ภายใต้พระบวรเศวตฉัตรผันพระพักตร์
ส่บู ูรพทิศเปน็ ปฐม ราชบณั ฑิตและพราหมณถ์ วายน้ำ� อภิเษก น้�ำพระมหาสังข์ และน�้ำพระครอบ ตามลำ� ดบั โดยทักษิณาวรรต
ครน้ั แลว้ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปประทบั เหนอื พระทนี่ ง่ั ภทั รบฐิ ผนั พระพกั ตรส์ บู่ รู พทศิ ทรงรบั พระสพุ รรณบฏั จารกึ พระปรมาภไิ ธย
เครื่องราชกกุธภัณฑ์ เคร่ืองประกอบพระบรมราชอิสริยยศ และนพปฎลมหาเศวตฉัตร แล้วจึงมีพระปฐมบรมราชโองการ
พระราชทานอภยั และอารกั ขาแกอ่ าณาประชาราษฎร์ ทรงหลง่ั ทกั ษโิ ณทกตง้ั พระราชสตั ยาธษิ ฐานตง้ั พระราชหฤทยั ทรงบำ� เพญ็
พระราชกรณยี กิจโดยทศพิธราชธรรมจริยา
ครน้ั ไดพ้ ระฤกษเ์ สดจ็ ออกมหาสมาคม ณ พระทน่ี ง่ั อมรนิ ทรวนิ จิ ฉยั พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั ทรงเครอ่ื งพระภษู า
และฉลองพระองค์เคร่ืองพระบรมราชาภิเษก ทรงพระแสงขรรค์ชัยศรีและพระมหาพิชัยมงกุฎประทับเหนือพระท่ีนั่งพุดตาน
บนพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้ด�ำรงต�ำแหน่งเสนาบดีผู้ใหญ่กราบบังคมทูลถวายพระพรชัยมงคล
จากนนั้ เสดจ็ ขน้ึ พระทนี่ ง่ั ไพศาลทกั ษณิ ประทบั เหนอื พระทน่ี งั่ ภทั รบฐิ อกี วาระหนง่ึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ใหพ้ ระบรมวงศานวุ งศ์
ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายในเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทกราบบังคมทูลถวายชัยมงคล แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินพร้อมด้วย
ขบวนนางเช้ือพระวงศ์เชิญพระแสง เคร่ืองเฉลิมพระราชมณเฑียร และเคร่ืองราชูปโภค ในการพระราชพิธีเฉลิมพระราช
มณเฑียร ณ พระทนี่ ่งั จกั รพรรดพิ มิ าน จากนัน้ เสดจ็ พระราชด�ำเนินไปนมสั การพระพุทธมหามณีรตั นปฏิมากร ณ พระอุโบสถ
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินไปถวายบังคมพระบรมอัฐิสมเด็จพระบรมราชบุพการีและพระบรมศพ
สมเด็จพระบรมชนกนาถ ณ พระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท โดยก่อนเสด็จข้ึนพระมหามณเฑียรเสด็จพระราชด�ำเนินยังพระท่ีนั่ง
บรมราชสถิตยมโหฬาร ถวายดอกไมธ้ ูปเทยี นแดส่ มเดจ็ พระบรมราชินนี าถ พระบรมราชชนนี

96 มหาจักรีวงศบ์ รมราชาภิเษก

วันเสาร์ ท่ี ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัครราชทูตผู้แทนรัฐบาลต่างประเทศ
เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทถวายชัยมงคล ณ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินยังพระที่นั่งไพศาลทักษิณ
ทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าฯ ใหพ้ ระบรมวงศานุวงศ์และขา้ ทลู ละอองธลุ ีพระบาทฝ่ายในถวายดอกไม้ธปู เทยี น จากนน้ั เสด็จออก
พระท่ีนั่งอมรินทรวินิจฉัยในการตั้งสมณศักดิ์พระราชาคณะเป็นปฐม และทรงรับดอกไม้ธูปเทียนจากพระบรมวงศานุวงศ์
ข้าราชการฝ่ายทหารและพลเรือนที่ทูลเกล้าฯ ถวาย ในการนี้ พระสงฆ์ถวายพระธรรมเทศนามงคลสูตรและรัตนสูตรบน
พระทนี่ ่งั มหาเศวตฉตั รเพอื่ สวสั ดมิ งคล
วนั อาทิตย์ ที่ ๑๓ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๕๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ ใหข้ ้าทลู ละอองธลุ ีพระบาทฝา่ ยในถวาย
ดอกไมธ้ ปู เทียน ณ พระทน่ี ง่ั ไพศาลทกั ษณิ แลว้ เสด็จออกพระทีน่ ่ังอมรนิ ทรวินจิ ฉัย ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ ให้ขา้ ราชการ
กระทรวงต่าง ๆ เฝ้าทูลละอองธุลพี ระบาทถวายดอกไม้ธูปเทียน จากนั้นพระสงฆ์ถวายพระธรรมเทศนาเมตตสตู ร และเทวตา
ทิสนกถา
วันจันทร์ ที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายในถวาย
ดอกไม้ธูปเทยี น ณ พระท่ีนงั่ ไพศาลทักษิณ แล้วเสดจ็ ออกพระทน่ี ง่ั อมรนิ ทรวนิ ิจฉัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าทูลละออง
ธลุ ีพระบาทในพระราชส�ำนักเฝา้ ทูลละอองธลุ ีพระบาทถวายดอกไม้ธูปเทียน จากนัน้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวชิรญาณ
วโรรสถวายพระธรรมเทศนาทศพิธราชธรรม สงั คหวัตถุ และจักรวรรดวิ ตั ร

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลา้ เจ้าอยหู่ วั เสด็จพระราชดำ� เนินโดยขบวนราบไปถวายภตั ตาหารเพลและสดบั พระสงฆเ์ จรญิ พระพทุ ธมนต์
ณ พระทีน่ งั่ ไพศาลทักษิณ วันที่ ๙ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๕๓

มหาจักรวี งศ์บรมราชาภเิ ษก 97
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจา้ อยหู่ ัว เสด็จพระราชดำ� เนนิ โดยขบวนราบไปทรงสดบั พระสงฆเ์ จริญพระพทุ ธมนต์

ณ พระทน่ี ั่งไพศาลทกั ษณิ วันท่ี ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๓
พระบาทสมเดจ็ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยูห่ ัว เสด็จพระราชดำ� เนินโดยขบวนราบไปทรงนมสั การพระพทุ ธมหามณีรตั นปฏิมากร
และถวายต้นไมเ้ งนิ ต้นไม้ทองเปน็ พทุ ธบชู า แลว้ เสด็จขึน้ พระท่นี ง่ั ดุสิตมหาปราสาทถวายบงั คมพระบรมอัฐสิ มเด็จพระบรมราชบพุ การี

และพระบรมศพสมเดจ็ พระบรมชนกนาถ วันที่ ๑๑ พฤศจกิ ายน พ.ศ. ๒๔๕๓

98 มหาจักรีวงศ์บรมราชาภิเษก
พระทน่ี ่ังมหาเศวตฉัตรลาดหนงั ไกรสรราชสีหท์ ั้งผืน มศี รี ษะและมอื ยนื่ ออกมาทเี่ กจ็ ประดษิ ฐานพระทน่ี ่ังพุดตานทองคำ�
เปน็ รัตนสิงหาสนส์ �ำหรบั เสดจ็ ออกทรงรบั คำ� ถวายพระพรชยั มงคลของพระบรมวงศานวุ งศ์ เสนาบดมี นตรีมขุ อำ� มาตย์
ข้าทูลละอองธลุ ีพระบาทฝ่ายทหาร - พลเรือน ณ พระที่น่ังอมรนิ ทรวินิจฉยั