Алаш һәм алашорда

КЕҢЕС Н Ұ РП Е Й ІС О В АЛАШ һәм АЛАШОРДА Д ем еуш ісі — Ататек" фирмасы. П резиденті дастан байұзақұлы қожабек "A Т A Т Е К” Алматы — 1995

ББК 63.3 (2 К) Н 86 Казахстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты Жауапты редакторы — академик Манаш Қозыбаев, редакторы — Саеатбек Медеубекүлы. Ататек баспасының директоры — Байүзақ Қожабекүлы Албани НҰРПЕЙІСОВ К. И 86. Алаш Һәм Алашорда. — Алматы: "Ататек", 1995. — 256 бет. — ISBN 5-7667-3285-6 Бұл кітапта кеңес өкіметі кезінде 60 жылдан астам зерттеуге тыйым салынған Алаш һәм Алашорда тарихының деректемелік негіздері; ұлттық-демократиялық Алаш партиясының дүниеге келуі, оның бағдарламалық мақсат-міндеттері; Алаш автономиясының ісәрекеті сөз болады. Кітап тарих пәнінің оқытушысы меіі мұғаліміне, студенттерге, қоғамдық-саяси өмірді білгісі келетін зиялы қауымға арналған. 0503020905-01 Н ------------------------ 95 ББК 63.3. (2 К) 00 (05) 95 ISBN 5-7667-3285-6 баспасы — 1995 Казахстан Республикасы баспасөз және букаодль аппарат мйниетрлігг

Әкімшілдік-әміршілдік жүйе үйымдастырған саяси қуғын-сүргіннің к,үрбаны болған әкем Нұрпейістің рухына бағыштаймын. Автор АЛҒЫСӨЗ "Алаш һәм Алашорда деп аталатын қолыңыздағы кітапта негізінен Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің тарихына байланысты нақтылы оқиғалар зерттелген. Мүнда ең алдымен осы тақырыптың бір-бірімен тығыз байланысты үш қыры қарастырылған. Олар: біріншіден, саяси партия ретіндегі Алаштың тарих сахнасына шығуы және оның бағдарламалық мақсатміндеттері; екіншіден, мемлекеттік құрылым ретіндегі Алаш автономиясының ұйымдасуы; үшіншіден, осы автономияны басқару үшін құрылған үкіметтің — Алашорданың іс-әрекеттері, оның таратылуы. Еңбек ғылыми айналымға жаңадан қосылған түпнұсқалық мәні бар деректер мен зерттеушілерге бұрыннан мәлім кұжаттарға (ең алдымен 20-шы, 30-шы жылдарда орыс тілінде жарияланған) сын көзбен қарау тұрғысынан жазылды. Қолжазбада 1913 жылдан бастап жалпыұлттьгқ биресми газет ретінде, ал 1917 жылы шілде айынан Алаш партиясының органы болған "Қазақ" газетіндегі деректер, сол сияқты "Сарыарқа", "Жас азамат", "Бірлік туы" "Ұлы Түркістан' газеттері мен "Абай" журналындағы тақырыпқа байланысты мағлүматтар бірімен-бірі салыстырыла зерттелді. Сонымен қатар бүл еңбекке Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлері Әлихан Бөкейхановтың, Ахмет Байтүрсыновтың, Міржақып Дулатовтың, Мүстафа Шоқайүлының, Мүқаметжан Тынышбаевтың, Халел Досмүхамедовтың, Әлімхан Ермековтың т.б. шығармалары, олардың өмірі мен қызметіне байланысты құжаттар, Казахстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің архивінен алынған деректер де пайдаланылды. Алаш қозғалысы тарихы 60 жылдан астам ресми өкімет тарапынан тыйым салынған тарихымыздың "ақтаңдақ беттері" болып келгендіктен оны зерттеушілер 3

сонғы үш-төрт жылда Алаш псн Алашордаға жаңа көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік алды: макалалар жариялады, әртүрлі пікірталастарға катысты, Алаш тарихы мен оның басшыларының өмірі мсн қоғамдык жәнс шығармашылық қызмстіне арналған гылыми-теориялык. конференцияларда баяндамалар жасады. Солардын қатарында осы кітаптың авторы да болғандыктан қолыңыздағы кітаптың бағыт-бағдары мен кейбір түжырымдары алдын-ала көпшілік талқылауынан өтті деуге болады. Мәселен, осы кітаптың авторы жоғарыда айтылған кезеңдерге оннан аса мақала арнап, Алматыда, Жезказған облысында, Анкарада (Түркия) өткен бес ғылыми-теориялық конференциялар мен конгрестс баяндамалар жасады. "Алаш туралы сөз" атты деректі фильмге ғылыми кеңесші, сонымен катар соңғы екі оқу жылы бойы Алматының кейбір жоғарғы оку орындарының тарих факультеттерінде "Алаш жәнс Алашорда" деген тақырып бойынша арнаулы дәріс оқып жүр. Автор осы кітапты жазуға көмектескен әріптестеріне алғысын білдіре отырып, мынаны ескертеді: IV — тараудың екінші және үшінші параграфтарын жазуға тарих ғылымынын докторы, профессор В.К.Григорьев пен тарих ғылымының кандидаты А.В.Панфилов тікелей катысты. Сонымен бірге ІІІ-тараудың бірінші және екінші параграфтарында бүл зерттеушілердің материалдары ішінара пайдаланылды; қосымшаларды қүрастыруга тарих ғылымының кандидаты Г.Ж. Өскенбаева, қолжазбаны баспаға дайындауға А.Саурықова қатысты.

Біріиші тарау. МӘСЕЛЕНІҢ ТАРИХНАМАСЫ ЖӘНЕ ДЕРЕКТІК НЕГІЗДЕРІ і. тАРИХНАМА XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі Қазақстан тарихының "ақтандақ" беттерінің біразы Алаш партиясы мен Алашордаға тікелей байланысты. Алаш партиясы мен Алашорда тарихын арнаулы әдебиетте көбінесе Алаш" немесе "Алашорда қозғалысы тарихы" деп те атайды. "Алаш' немесе "Алашорда қозғалысы" — бірнеше құрамдас бөлімдерден тұратын күрделі ұғым. Сондықтан да әуел бастан Алаш (Алашорда) қозғалысына жататын жекелеген мәселелердің басын ашып, оларды нақты түрде қарастырған жөн сияқты. Олар, біріншіден, саяси партия ретіндегі Алаш, екіншіден, мемлекеттік қүрылым түріндегі Алаш автономиясы, үшіншіден, осы автономияны (Алаш атты қазақтың мемлекеттігін) басқаруға тиісті болған Алаштың ордасы (Алашорда үкіметі) туралы мәселелер. Баска сөзбен айтқанда, осы нақты үш мәселе жиынтығы Алаш немесе Алашорда қозғалысы деген ұғымды білдіреді. Алаш (Алашорда) қозғалысы деген үғым 20-30 жылдардағы ғылыми және саяси здебиетте қалыптасты. Қазіргі оқырман, әсіресе 20-30 жылдардан кейін дүниеге келген үрпақ, Алаш туралы білмейді, ал біле қойған жағдайда, онысы шындыққа жанаспайды. Жағдайдың бұлай қалыптасуының өзіндік себептері болды. 20-шы жылдардан бастап, әсіресе 1928-1932 жылдары орын алған бұрьшғы Алаш партиясы мен қозғалысының жетекшілеріне қарсы ұйымдастырылған алғашқы саяси сот процестерінен кейін, бұл тақырыпты нақтылы тарихи тұрғыдан зерттеуге ресми түрде тиым салынды. Бірінші процесстің барысында 47 адам тергеуге алынып, ОГПУ-дің' сот коллегиясының О Г П У — Об"единенное государственное политическое управление — Біріккен мемлекеттік саяси басқарма, кейін — Н К В Д (Народный комиссариат внутренных дел — Ішкі істер халық комиссариаты), КГБ (Комитет государственной безопасности — Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті), қазір — КНБ (Комитет национальной безопасности — Үлттық кауіпсіздік комитеті). 5

1930 жылы 4-сәуірдегі үкімімсн 35 адамға әртүрлі жаза кесілді. Атап айтқанда Ахмет Байтүрсынов бастаған 10 адам әуелде өлім жазасына бүйрылып, кейін ол үкім 10 жылдық мерзімге концлагерьде отырумен алмастырылды. 1932 жылғы екінші сот процесінің үкімімен Мұхаметжан Тынышбаев, Халел Досмүхамбетов, Жаһанша Досмүхамбетов бастаған Алаш қозғалысы басшыларының екінші тобы 5 жылдық мерзімге Россияның Орталық Қара топырақты облысына (қазіргі Воронеж облысы) жер аударылды. ОГПУ-дің осы екі үкімі құрбандарының тірі калып, елге оралғандары 1937-1938 жылдары түгелге дерлік "халық жауы' деген жалған айыппен ату жазасына кесілді... Сондықтан да Алаш туралы шындық айтылмайтын болды да, бүл тақырып ресми түрде жабылды' Осының салдарынан 60 жылдай уақыт бойы (30-шы жылдардың ортасынан 80-ші жылдардың соңына дейін) біздің ғылыми және саяси әдебиетте, жекелеген көркем шығармаларда мәселенің байыбына бармай, шындыққа сай келмейтін Алаш қозғалысын жаппай қаралайтын, оның жетекшілерін "буржуазияшыл үлтшылдар", "халық жаулары" деп жамандайтын пікірлер жазылып, әртүрлі мінбелерден жалған сөздер айтылып келді. Алаш партиясының саяси және экономикалық бастау көздері туралы, Алаш автономиясы мен Алашорда үкіметінің қүрылуы мен олардың Совет өкіметімен арақатынасы хақындағы алғашқы пікірлер большевиктік бағыттағы баспасөзде 1919-1920 жылдардан-ақ жариялана бастады. Осы мәселе бойынша алғашқы қалам тартушылар көш басында Алаш пен Алашорданың белгілі басшыларының бірі Ахмет Байтүрсынов пен казак, зиялылары қатарынан шыққан алғашқы болыиевиктердің бірі Сәкен Сейфу длин түрды. 1919 жылы тамызда РСФСР-дың Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты органында Ахмет Байтүрсыновтың "Революция және қазақтар' атты макаласы жарияланды . Осы шағын көлемді еңбегінде А.Байтүрсынов 1917 жмяғы Ақпан және Казан революцияларын қазақ халқының қалай қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш автономиясын жариялау мен оның үкіметін қүрудағы себептерді ашып көрсетіп, Алашорданың Уакытша сібір үкіметі, Қүрылтай жиналысы комитет! (Комуч) жәнс Колчак билігімен қандаи Б а й т у р с ы н о в., Революция и киргизы, Жизнь наңио нальностей, 1919. 3 августа, № 29 (37). 6

қарым-қатынаста болғандығы туралы өз пайымдауларын баяндайды. Сонымен қатар ол большевизмді қабылдауға 1917 жылы қазақ қауымы дайын емес еді деген түжырым жасайды. "Қазақтарға Февраль революциясы қаншалықты түсінікті болса, — деп жазды А.Байтүрсынов., — Октябрь социалистік революциясы соншалықты түсініксіз көрінді. Бірінші революцияны қандай қуанышпен қарсы алса, екінші революцияны соншама үреймен қарсы алуға тура келді" Мүның себебін А.Байтұрсынов былай негіздеді: "Екіншісінің (Қазан реоолюңиясын айтып отыр — авт.) түсініксіз болуын опоңай үғындыруға болады: қазақтарда капитализм де, таптық жіктелу де жоқ: тіпті жеке меншіктің өзін басқа халықтардағыдай айдар тағып ажырату қиын; көптеген пайдалану бүйымдары оларда қауымдық дәулет болып саналады... Қазақтардың күн көріс жағдайына, таптық жіктелудің жоқтығына және жеке меншіктік заттарда белгілі меже болмауына байланысты қазақтар арасында олардың өзіне тән социализм мен коммунизмнің орын алуы қазақ халқына әзірше социалистік қоғамға деген мүқтаждықты қажет -еттірмей отыр"1 А.Байтүрсыновтың бүл түжырымының қазақтар үшін таптық идеологияға негізделген большевизм идеясы мен большевиктер партиясы емес, үлттық мүддеге негізделген жалпы қазақтың Алаш партиясы қажет болып еді деген ойды дәлелдеуге қызмет етіп отырғандығын түсіну қиын емес. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің қүрылуын Қазан төңкерісі мен болыпевиктік билік әкелген анархияға қарсы тосқауыл ретінде түсіндірген А.Байтұрсынов, большевиках үстемдіктің Қазақстандағы алғашқы қадамдарына мынандай баға береді: "Россияның орталық аудандарында большевиктік қозғалыстың қалай өткендігі қазақтарға белгісіз, шет аймақтарда ол барлық жерде зорлау, қиянат жасау және ерекше диктаторлық өкімет билігімен қатар жүргізіледі. Тоқ етерін айтқанда, ол қозғалыс шет аймақтарда революция (әдеттегі түсініктегі) емес, барып тұрған анархия болды ... Егер бүрын патша чиновниктері аталған адамдар тобы қазақтарды ешбір шектеусіз езіп-жаншыған болса, енді мүндай әрекеттерді большевиктер — коммунисгердің атын жамылған адамдар тобы жүргізіп отыр"'. Өз * Бұл да сонда * Бұл да сонда. 7

макаласында А.Байтүрсынов Алашорда үкіметінің 1918-19 жылдарда Россиянин жекелегсн өңірлсріндс (Еділ бойында, Сібірде) пайда болған мемлекеттік қүрылымдар мен оның үкіметтерімен қандай қарым-қатынастарда болғандығы жөнінде де қысқаша мағлүматтар береді (Тақырыптың осы қыры ксйінірек, кітаптың арнайы тарауында әңгіме болгандықтан кіріспеде ол туралы толыгырак, айтуды артык, санадык;). Ахмет Байтүрсыновтың аталмыш еңбегі жарияланысымен және сол басылған "Жизнь национальностей" апталыгының 1920 жылы қарашаның 25-дегі санында Сәкен Сейфуллиннің "Манап Шамиль' деген бүркеншік атпен "Қазак интеллигенциясы туралы' атты мақаласы жарык көрді' Журнал атынан берілген анықтамада: "Ақмолада шығатын "Красный вестник" газстінде 24 тамыз бен 14 қыркүйекте жарияланған екі мақаланы аздаған өзгерістермен қырғыз (қазақ — авт.) интеллигенциясының революциялық қозғалыс пен қүрылыстағы ролін зерттеуге дерек ретінде үсынып отырмыз. Макалалардың екеуін де Манап Шамиль жолдас жазған" Демек, М.Шамильдің (Сәкен Сейфуллиннің) осы макалаларының алғашқысы А.Байтүрсыновтың макаласы жарық көргеннен 21 күннен кейін, екіншісі бір ай 22 күннен кейін жарияланған. Ал "Жизнь национальностей" басылымы ізін суытпай тұрып, осы екі мақаланы топтама ретінде қарашадағы санында басқан. "Жизнь национальностей" апталығында С.Сейфуллиннің мақаласы "Қырғыз (казак — авт.) интеллигенциясының арасындағы партиялык және "Қазакстанның кешегі революционерлері" деген екі бөлімнен түрады. Автор 1905 жылдан бастап, әсіресе 1912 жылдан кейін, казак зиялыларының арасында үлттык тендік пен азаттык идеялары таратыла бастағанын айта келіп, жас казак интеллигенциясының дем беруші басшылары Ә.Бөкейханов, А.Байтүрсынов және М.Дулатов болғандығын айтады. "Олар, — дейді одан әрі С.Сейфуллин, — өздері үйымдастырған "Қазак" газетінің төңірегіне халыктың зиялы өкілдерін топтастырып үлттық саяси үйым қүру жолдарын іздестіреді. осыдан кейін үлттык интеллигенция екі лагерьге бөлініп, басым көпшілігі — кадеттер мен оңшыл әсерлерді жақтаушы казак О киргизской интеллигенции, Жизнь национальностей. 1920, 25 ноября. 8

революционерлері" жалпы үлттық партия құрып, оған "қулықпен ... Алаш" деген ат берді", екінші лагердегі интеллигенцияның азшылық тобы большевиктерге ниеттес болып, солардың соңынан ерді. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің ісәрекеттеріне коммунистік иделогия мен таптық тұрғыдан баға берген С.Сейфуллин өз ойларын былай деп тұжырымдайды: "Октябрь төңкерісінен кейін солшылдар (большевиктердің соңына ерген қазақ зиялылары — авт.) біртіндеп бұрынғыдан әрі солшылдана және революцияшылдана бастаса, оңшылдар (Алаш қозгалысына қатысушылар — авт.) оңшылдана және реакцияшылдана берді"1 Өз тағдырын, сан қырлы қоғамдық және шығармашылық қызметін социализм мен коммунизм идеяларымен тығыз байланыстырған С.Сейфуллин бүл мақаласында Алаш партиясы мен Алашорда қозғалысы жалпы алғанда қазақ халқының мақсат-мүддесіне жат қүбылыс еді деген ойдың үшын аңғартады. Бүл ойларын С.Сейфуллин "Кызыл Қазақстан' журналында 1922 жылдан жариялай бастап, 1927 жылы Қызылорда қаласында жеке кітап болып жарық көрген "Тар жол, тайғақ кешу' деп аталатын тарихи-публицистикалық еңбегінде терендете, нақтыландыра түсті. "Тар жол, тайғак кешудің" беташарында С.Сейфуллин былай деп жызды: Азын-аулақ қазақтан шыққан, ұлы өзгеріске қатысқандардың ұстазы Ресей большевик партиясы болып, революцияның жалпы жауларына қарсы шығысқан да, күрескен дұшпандардың бірі "Алаш'' еді ... "Алаш" деген, "Алашорда" деген болды. Оның октябрь төңкерісіне қарсылық еткенін жүрт өзі де қазір тегіс көріп отыр"* С.Сейфуллиннің Алашорда Қазан төңкерісі мен азамат соғысы жылдарында ұлтшылдық позицияда болып, контрреволюциялық роль атқарды деген тұжырымын 1923 жылы жариялаған көлемді мақаласында Ә.Әйтиев жақтады3 20-шы жылдардың басынан Алаш қозғалысының тариЖизнь национальностей. 1920, 25 ноября. Сейфуллин С. Тар жол, тайғак, кешу. Үшінші рет басыл^ы. Алматы. 1960, 9-10 б. А й т и е в А. Из истории общественно-политического движения Уральской области. / / Степные зори. Оренбург. 1923. Кн. I, с.39- 9

хына және бүрын Алашорда қозғалысына қатыскан, кейін партия-совет органдарында қызмет атқарып жүрген қайраткерлерге қарсы шабуыл кездейсоқ жүргізілген жоқ еді. 1922 жылдың күзінен бастап алашордашылардың көпшілігін (оның ішінде Ахмет Байтүрсынов пен Мүхтар Әуезов те бар) Қазақ АССР-інің жоғары мемлекеттік және басқару органдарынан жаппай қуу науқаны басталған болатын, өйткені қазақ коммунистердің белгілі бөлігі оларды "совет өкіметі мен социалистік қүрылыс ісіне жау пиғылдағы адамдар" деп багалауын қойған жоқ еді' Ал жағдайдың осылай қалыптасуына 1922 жылғы 5 сәуірде құрылған РКП(б) Орталық комитетінің Қырғыз (қазақ — авт.) бюросының сол жылғы 6-13 қазанда өткен Қазақ АССР-і советтерінің III съезіне Қазақ Орталық Атқару комитеті мен Халық Комиссарлар советінің қүрамына негізінен совет өкіметіне шын берілген, әрі әлеуметтік тегі жағынан жүмысшы немесе шаруа әулетінен шыққан адамдарды сайлау, сондай-ақ алашордашыларды және олармен тығыз байланысты болғандарды үсынбау жөніндегі нүсқауы негіз болды2 Сондықтан да Қазақстан советтерінің II съезі қарсаңында және одан кейін республикалық мерзімді басылымдарда Алаш қозғалысы туралы пікірталастың өріс алуына таңдануға болмайды. Бүл дискуссияға "Н.Ш." деген лақап есіммен жасырылған автордың "Шығыс Киргизиядағы (Кдзақстандаеы — авт.) революциялық қозғалыстың тарихьша"3, Ә.Байділдиннің "Шығыс Киргизиядағы революциялық қозғалыс жөнінде", А.Кенжиннің "Киргизиядағы революциялық қозғалыс" (Қазақстандагы — авт.) деп аталатын мақалаларды жатқызуға болады* Егер "Н.Ш." бүркеншік атпен жасырынған автор Алашорда қызметіне теріс баға берсе, бүрын Алаш қозғалысының белсенді Козыбаев ИМ. , Историография Казахстана: уроки истории. Алма-Ата, 1990, с. 49. С о н д а, 49 бет; Казак. ССР тарихы. Социализм дәуірі. А., 1963^ 209, 210 б. "Степная правда" 1922, 26, 27 шілде. Козыбаев И.М. Көрсетілген еңбек. 49, 123-беттер; Кенжин А.Ревдвижение в Киргизии. 7/ Степная правда 1922. 27 августа; Соныкі: К исторической деятельности "Алаш-Орды" / / Сонда, 14 караша; Соныкі: К Исторической оценке деятельности партии Алаш / / Известия киробкома РКП (б) 1923, № 1. 10

мүшелері болған Ә.Байділдин мен А.Кенжин Алашорда тарихын тек қана біржақты жамандауға қарсы шықты. "Жан-жақты деректерге сүйенбейінше, — деп жазды А.Кенжин, сол деректерді Алашорда қызмет еткен нақтылы тарихи жағдайдың ерекшеліктеріне сай ой елегінен өткізбейінше Алашорда туралы айтылған пікірлер негізінен "жорамал мәнге ғана ие болмақ" оған "әділ баға беру үшін қазақ өлкесінің саяси, экономикалык жағдайы жөнінде зерттеулер жүргізіп, Алашорданың мәлімдемелерімен, бағдарламасымен, нақтылы қызметімен жете танысу қажет"1 Бүл ескеруге тұрарлық пікір еді, бірақ сол кезде онымен санасатын адам болмады. Қазақ Республикасының партия ұйымын басқаруға Сталиннің сенімді қолшокпарларының бірі — Ф.Голощекин келген 1925 жылдан кейін бүрынғы Алаш қозғалысында болған, соған қарамастан 1919-жылдың сонынан бастап, ғылыми, оқу-ағарту, өнер, баспасөз салаларында халық үшін жемісті еңбек етіп жүрген казак зиялыларының соңына ресми өкімет, коммунистік партияның идеологиялык аппараты күндіз шырак алып түсті. Оларға әртүрлі саяси айып тағу үшін кезінде совет өкіметінің өзі кешірім жасаған Алаш козғалысына катынасулары бағдарға алынды. Алаш козғалысына жетекшілік еткен кайраткерлер кызметтерінен қуылып, Қазақстаннан аласталып, олардың басым көпшілігіне совет өкіметіне жау пиғылдағы және оған карсы контррсволюциялык әрекеттер ұйымдастырушылар деген саяси айып тағыла басталды. Осы саяси науканды жүзеге асыру Алаш қозғалысының тарихын ресми түрғыдан, таптык және партиялык түрғыдан "зерттеу" науқанымен катар жүргізілді. Бүл "зерттеулердің" мақсаты — "совет өкіметіне карсы әрекеттер жасады" деген жалған айып тағылған казак зиялыларының саяси қуғын-сүргінге ұшырауын "ғылыми" негіздеу еді. 1926 жылғы 25-30 карашада өткен ВКП(б) Қазақ Өлкелік комитетінің II пленумы Қазакстан партия ұйымдарын "... Алашорда идеологиясына, казак коммунистерінің арасындағы үлтшылдык "оңшыл" және "солшыл" уклондарға қарсы идеялық күресті күшейтуге" шакырды. Жекелеген адамдарға Алашорданың "контрреволюциялык ұлтшылдық мәнін" әшкерелейтін еңбектер жазуға арнайы тапсырмалар берілді. Қазакстан партия үйымының тарапынан осындай тапсырма алғандардың бірі сол кезде республикалык мемлекеттік баспасының директоры болған А.К.Бочагов еді. Ол 1971 жылы жари- "Степная правда" 1922, 27 тамыз. II

яланған естелік кітабында былай деп жазды: "1926-1927 жылдары партияның сара жолы үшін жүргізілгсн күрес логикасына сәйкес мсн Алашорда туралы кітапша дайындауға кірістім. Мен алдыма Алашорданың контрреволюциялық ... мәні жөнінде айтып бсруді, деректер нсгізінде оның совет өкіметіне қарсы күресін көрсетуді, осы партияның бағдарламалық қағидаларын талдауды мақсат етіп қойдым"1 Өз алдына дәл осындай мақсат қойған автор зерттеу объектісі болған тақырып жөнінде шындыққа сай еңбек жаза қоюы екіталай еді. Іс жүзінде солай болды да. ВКП(б) қазақ өлкелік комитетінің үгіт-насихат бөлімі дайындап берген құжаттар нсгізінде 1927 жылы жарық көрген кіші форматты 56 беттік кітапшасында2 А.Бочагов жекелеген дұрыс пікірлер айтқанына қарамастан, жалпы алғанда Алашорданы жамандаудан аспады, оның тарихының әртүрлі кезеңдері мен қызметіне объективті баға бере алмады. Арнайы тапсырмамен дайындалған екінші еңбек 1929 жылы жарық көрген Алашорда тарихына арналған кұжаттар жинағы болды3. Оны құрастырып, баспаға дайындаған сол кезде ВКП(б) Қазақ Өлкелік Комитетінің Насихат бөлімінің меңгерушісі Николай Мартыненко болды да, кітаптың редакциясын Қазақ АССР Халық Комисарлар Кеңесінің төрағасы Ораз Исаев жасады. Кітаптың алғысөзінде және оған енген қүжаттарға берілген құрастырушының түсініктемелерінде коммунистік идеология мен таптық принцип түрғысынан Алаш қозғалысына теріс баға берілгендігіне қарамастан, онда жарияланған деректер арқылы оқырман Алашорда тарихының жекелеген кезендері мен оның қызметі туралы нақтылы мәліметтерден хабардар болды. 1933 жылғы жслтоқсанда ВКП(б) Қазақ Өлкелік Комитетінің жаныңдағы Партия тарихы институтында Алашорда және Алаш партиясы тарихына арналған пікірайгыс ұйымдастырылды4. Овда "Алашорданың тарихи ролі" деген тақырып бойынша негізгі баяндаманы институт қызметкерлері С.Брайнин мен Ш.Шафиро жасады. Баяндамадағы негізгі пікірлерін кеңейтіп, нақтыландырған осы екі автор 1935 жылы "Алашорда тарихы бойынша очерктер" деген кітап жариялады5 Бочагов А.К., У истоков. Воспоминания. Алма-Ата. 1971. с. 101. 'Бочагов А.К., Алаш-Орда. Кзыл-Орда. 1927. Алаш-Орда, сб. документов, составитель II.Мартыненко, КзылОрда. 1929. Бұл туралы толығырак. қараңыз: К о з ы б а е в И.М. Историография Казахстана: Уроки истории А., 1990, стр. 74-76. Б р а й н и н С., Ш а ф и р о Ш., Очерки по истории АлашОрды. А., — М. 1935. 12

Кітап "Алаш қозғалысының бастау көздері" "1916 жылғы көтерілістегі алаш интеллигенциясының ролі" "Алаш қозғалысы Февраль мен Октябрь аралығында” "Алашорда — ұлтшыл контрреволюцияның үкіметі", "Алаш қозғалысының тарихын дәріптеушілікке қарсы" деген бөлімдерден тұрады. Кітап тарауларының такырыбынан көрініп тұрғандай, авторлар Алаш қозғалысының жетекшілері мен оған қатынасқандардың барлығын дерлік орыс патшалығы мен уақытша үкіметтің итаршы, қолшоқпарлары, қазақ халқының қас жаулары деп бағалап, Алашорданы үлтшыл контрреволюцияның үкіметі деп анықтады. Авторлар Алаш қозғалысын дәріптемеуге, оның тарихына жеңіл-желпі карамауға шақырды. Кітап жарық көрісімен жан-жақты сынға алынды. Оны сынаушылардың қатарында ғылыми қызметкерлер, республикалық идеологиялық аппараттың жауапты қызметкерлері, жекелеген белгілі қоғам кайраткерлері болды. Кітап жөніндегі алғашқы пікір ВКП(б) Орталық Комитетінің органы — "Правда" газетінде өте жылдамдықпен жарияланды' С.Брайнин мен Ш.Шафиро кітабында жасалған авторлық тұжырымдар, Алаш пен Алашордаға берілген баға сол кезде үстем болған идеологиялық бағытқа толығымен сай келгеніне қарамастан, Коммунистік партияның жетекші газеті айтылмыш басылымды қатты сынға алды. Газет авторлар жасаған түжырым-қағидаларға емес, кітапқа қосымша берілген Алаш пен Алашорданың тарихы мен нақтылы қызметі жөнінде нақтылы маліметтер беретін құжаттарға шүйілді. Кітап соңында жарияланған құжаттар тізбегі (Алашорда жетекшілерінің үндеулері мен мәлімдемелері, Алаш партиясы съездерінің шешімдері, партия бағдарламасының жобасы, т.с.с.) "Правда” газетіндегі сын мақалада Алашорда идеологиясын ашық түрде насихаттау деп бағаланды. 1935 жылғы мамыр айында "Казахстанская правда" газетінде басылған Т.Рысқүловтың мақаласы да негізінен "Правдада" жарияланған рецензиямен сарындас, үндес болды2 Осындай саяси айып тағылған кітаптың тағдыры опоңай әрі тез шешілді. ВКП(б) Қазак Өлкелік партия комитетінің бюросы 1935 жылғы сәуірдің 15-індегі Русаков П. Алашордынская контрабанда, ГГравда 1935, 14 апреля. Рыскулов Т,0 контрреволюционной Ллаш-Орде и ее осколках "Казахстанская правда" 1935, 10 мая 13

қаулысында айтылмыш кітапқа косымша ретіндс жарияланған құжаттар тізбегі Алашорданың контрреволюцияшыл ұлтшылдық идеологиясын таратуға қызмст етті дсп бағалайды. Сондықтан "Очерки по истории Алаш-Орды" деген кітапты бюро пайдаланудан алып тастау жөнінде каулы алды. Көп кешікпей жоғарыда әңгіме болған Н.Мартыненко құрастырып, жариялаған к^жаттар жинағы туралы да осындай қаулы алынды Сонымен, Алаш пен Алашорда тақырыбына қалам тарту іс жүзінде тоқтатылды да, Алаш қозғалысын жан-жақты зсрттеуге ресми түрде тиым салынды. 20-30 жылдардағы Алашорда тарихына қарсы бағытталған идеологиялық шабуыл өз нәтижесін" беріп үлгерген еді. 1930 және 1932 жылдардағы бүрынғы Алаш қозғалысына белсенді түрде қатынаскан қазақ зиялыларының басым көпшілігі саяси сот процесстері шығарған үкімге байланысты әртүрлі ұзақ мерзімдерге концлагерьлерге айдалды, атылды, жер аударылды. Одан аман қалғандарына "халық жаулары" "шетелдер пайдасына қызмет еткен шпиондар" деген жалған айыптар тағылып, 1937-1938 жылдардағы үлкен террорда жаппай атылып, айдалды. Сол 30-жылдардың ортасынан 80-жылдардың соңына дейін отандық тарихнамада Алаш қозғалысына байланысты зерттеулер жүргізілген жоқ. XX ғасырдың бас кезіндегі Россиядағы қоғамдық-саяси өмірдің тарихы, оның ішінде Алаш және Алашорда сияқты ұлт аймақтарындағы саяси партиялар мен қозғалыстардың іс-әрекеті мен олардың жетекші қайраткерлерінің нақтылы қызметі туралы ой-толғамдар кенестік билікпен келісе алмай шет елдерге кеткен россиялық, ортазиялық, қазақстандық және кавказдық жекелеген эмиграция өкілдерінің, сол сияқты шет елдерде өмір сүріп, қызмет істеп жүрген отандастарымыздың еңбектерінде молынан кездеседі2 ^ К о з ы б а е в І.М., Көрсетілген шығарма, 75-76-беттер. Керенский А.Ф., Россия на историческом повороте. Мемуары. М.1993; Ч о к а е в М. Туркестан под властью Советов. (К характеристике диктатуры пролетариата), Париж. 1935 (См. также переиздание: А., изд. Ғылым". 1993); С о н І к і. Түркістанның килы тағдыры. А., "Жалын". 1992. Құрастырған Байбота Серікбайұлы Кошым-Ноғай; В а л и д и Тога н. Естеліктер (түрік тілінде) Стамбул. 1972; Оралтай X. Алаш-Түркістан түркілерінің үлтазаттык үраны. Стамбул. 1973; Авторханов А. Империя Кремля. / / Дружба народов. 1991, №№ 1-5 (Главы из книги "Империя Кремля. Советский тип колониализма" изданной в 1988 году в ФРГ) 14

Аталған еңбектердің ішінде Мұстафа Шоқайдың зерттеліп отырған тақырыпқа тікелей қатынасы бар және 1917 жылғы бүкіл Россиядағы, бірінші кезекте Түркістан өлкесі мен Қазақстандағы саяси хал-ахуалды жан-жақты әрі терең түсінуге қызмет ететін "1917 жылғы естеліктерден үзінділер" атты еңбегі ерекше атауға тұрадьі Мұстафа Шоқайдың бүл естеліктері 30-шы жылдардың орта кезінде шетелде жарық көрген "Жас Түркістан" журналында жарияланған, олардың қазақша нүсқасы тұңғыш рет Бекен Әбдіразақов пен Зұлқарнай Сақиев аудармасында "Қазақстан коммунисі" журналының 1991 жылғы 5-7-ші сандарында жарияланған болатын. Байбота Серікбайүлы Қошым-Ноғай құрастырған М.Шоқайдың жинағына осы нүсқа көшіріліп басылған. Мұстафа Шоқай естеліктерінде 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейінгі Түркістандағы әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси жағдай жан-жақты көрсетілген. Әсіресе өлкедегі қосөкіметтілік, оған тән ерекшеліктер, өлке зиялылары мен діни қызметкерлердің қоғамдық-саяси өмірге араласуы, әртүрлі саяси ұйымдардың пайда болуы, Қоқан автономиясының құрылуы, оның совет өкіметімен арақатынасы туралы деректемелік мәні зор мәліметтер молынан ұшырады. Алаш қайраткерлерінің Батыс және Шығыс топтары жетекшілерінің қозғалыстың Түркістандық (оңтүстік) тобы басшыларымен байланысы мен өзара қатынасын ашып көрсететін мәліметтер мен түжырымдар да М.Шоқай естеліктерінде баршылық. Әсіресе Мұстафа Шоқайдың Ұлттық (Түркістанның жергілікті халықтарының) автономиясын қалай түсінгендігі жөніндегі ойлары сол кездегі қазақ зиялылары көсемдерінің ұлттық мемлекеттік мәселелері туралы көзқарастарын дұрыс түсінуге көмектесе алады. Өз естелігінің Түркістан (Қоқан) автономиясының 19 жылдығына арналған бөлімінде Мүстафа Шоқай былай деп көрсетті: "Біз сол тұста автономияны былай түсінетінбіз: Түркістанның дербес ел басқаратын мекемелері мен атқару органдары, яғни зак шығаратын парламенті және іс жүргізетін үкіметі болуға тиіс... Сыртқы саясат, қаражат, әскери істер Бүкілресей федерациясы үкіметінің ісі деп есептейтінбіз. Оқу-ағарту жұмыстары, жергілікті ШоқайМұстафа, Түркістаннын қилы тағдыры, А., 1992, 106-181-6. 15

жолдар мәселесі, жергілікті мскемслер, зан жәнс жср моселслерінің бәрі жергілікті автономиялы үкімсттің ісі деп қарайтынбыз. Біз, әсіресе, жер мәселесінс ерекше мән беретінбіз. Әскери құрылыс мәселесінс дс сдәуір өзгсрістер енгізбекші едік..."1 Мүстафа Шоқайдың айтуынша Түркістан жағдайында автономия туралы мәселені осылайша қоюды Петроград жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің төрағасы Чхеидзе тарапынан "дереу дербсстік алып, бөліну (Россиядан — авт.) деген мағынаны аңғартады"' — деп бағаланған. Хасен Оралтайдың "Алаш-Түркістан түркілерінің ұлтазаттық үраны" атты кітабыньщ, зерттеуші М.Қойгелдиевтің дүрыс пайымдағанындай, "шетелдерге қоныс аударуға мәжбүр болған алаштықтардың өмірі мен қызметін танып білуде орны срекше"3, алайда бүл енбекте оның авторы "Айқап" "Казахстан" басылымдарын бағалауда жаңсақ пікірлер жіберіп алған. Алаш тахырыбы жекелеген шетелдік зерттеушілердің назарынан сырт қалған жох. Солардың ішінен американдық зерттеуші Марта Олкоттың 1987 жылы Стэнфорт университеті баспасынан ағылшын тіліндс жарық көрген "Казахтар" атты көлемді монографиясы бірінші кезекте атауға лайықты4 Көлемді үш бөлімнен тұратын осы еңбекте көне дәуірден ХХ-шы ғасырдың 80-ші жылдарына дейінгі Казахстан тарихының басты-басты мәселелері харастырылған.. "Революциялық жәнс Кеңестік Казахстан" атты үшінші бөлімінің 1917-1920 жылдарға арналган тарауында 1917 жылғы ехі революция мен азамат соғысы жылдарындагы Казақстандағы қоғамдық-саяси өмірге талдау жасалып, өлкеде хүрылған әр түрлі бағыттардағы саяси қозғалыстар мен партиялардың қызметтеріне баға берілген. Осы ретте кітап авторы Алаш партиясы мен Алашорда қозғалысының тарихының * Сонда, 150 б. * Сонда, 148 б. К о й г е л д и е в М.Қ Казах демократиялых интеллигснциясының 1905-1907 жылдардағы хоғамдық-саяси қызметі. Докторлық диссеріацияның холжазбасы А 1994, 28-6 Olcott M B., The Kazaxhs, 1987 (Олкотт М.Б. Казахи Стэнфордский университет. Серия: исследования по народам С С С Р , 1987. Автор Марта Олкоттың аталмыш зерттеуінің орысша аудармасын пайдаланды Аударманы КР ҮҒА-сы Тарих жэне этнология институтының Бахыт Сужиков басхаратын ғылыми информация бөлімінін хызметкерлері жасаған) 16

әртүрлі кезендеріне, 1917 жылы өткен бірінші және екінші жалпыхазах съездерінің жұмыстарына шолу жасады. М.Олкотт Алаш партиясын қазақ зиялыларының (интеллектуалдарының) партиясы деп бағалап, олардың большевиктік үстемдікті Қазақстанда болдырмау махсатында Алаш автономиясын жариялап, оның үкіметін құрғандығын айтады. М.Олкотт Алашорда үкіметі 1917 жылдың желтоксанынан 1919 жылдың ортасына дейін Қазақстанды басқаруға ұмтылған әрекеттер жасағандығын және азамат соғысы жағдайында олардың ойлағанындай нәтиже бермегендігін, ал сол жылдың соңына карай Алаш қозғалысының, Алашорда үкіметінің өмір сүруін тоқтатқандығын көрсетеді. Орыс тіліндегі кұжаттар мен арнаулы зерттеулерге негізделіп жазылған М.Олкоттың еңбегінде Алаш пен Алашорда тарихының көптеген мәселелері ашылмай қалған. Олардың қатарына Алаш тарихының бастау кездерін, оның жетекші қайраткерлерінің көзқарас эволюциясын, қозғалысқа тән ішкі қайшылықтарды, азамат соғысы жылдарында іс жүзіндс үшке (батыс, шыеыс, оңтустік) бөлініп кеткен Алашорданың аймақтық орталықтарының нақты әрекеттері мсн өзара қатынасы, 1917 жылғы көктемде өткен облыстық съездер сияқты мәселелерді жатқызуға болады. М.Олкотт кітабының осал жағының бірі — Алаш тарихына байланысты түпнұсқалық деректердің аз пайдаланылғандығы болып табылад ы . Бүгінгі Қазакстан жағдайында тек соңғы 4-5 жылдың жүзінде, әсіресе Республика өз тәуелсіздігін жариялаған 1991 жылдан кейінгі кезеңде жасырын да құпия болып келген Алаш тақырыбы жөнінде тарихи шындықты қалпына келтіруге бағытталған талпыныстар жасалуда. 1989 жылғы шілдеде Казахстан Коммунистік партиясы Орталық комитетінің жанындағы партия тарихы институты "Алашорда: пайда болуының, қызметі мен күйреуінің тарихы' деген такырыпта пікір алысу ұйымдастырды. Оған Казахстан Ғылым академиясының, Алматының жоғарғы оху орындарының белгілі хоғамтанушы ғалымдары хатынасты' Пікір алысуға хатынасхан Б.А.Төлепбаев, А.Ғ.Сармүрзин, М.ККозыбаев, В.К.Григорьев, К.Нұрпейісов, Ә.С.Тәкенов, М.Койгелдиев, В.П.Осипов, М.Бурабаев, I I • • Кара ң ы з: "Социалистік Казахстан І9^шЬЛВСИТвТШЩ 17

Н.Жағыпаров, А.С.Елагин, С.Дәулетова сияқты қогамдык ғылымдардың өкілдері Алаш және Алашорда тарихына байланысты қолдан жасалған құпияны ашуға жариялылық. жағдайында мүмкіндік туып отырғандыгын тілгс тиек ете отырып, осыны жүзеге асыруға байланысты өз ойларын ортаға салды. Атап айтқанда, Алашорда козғалысының бастау көздерін 1917 жылға дсйінгі қазак. қауымынын коғамдық-саяси өмірінсн іздеу, ал осы қозгалыстың саяси ағым және ресми партия рстінде 1917 жылдың жазынан басталатыдығын баса көрсету, оның 1917-1920 жылдардағы дамуы мен нақтылы қызмет тарихын ешбір әсірелеусіз өмір шындығына сай бағалау, Алаш интеллигенциясы мен Алашорда қозғалысының ара жігін ашу, қозғалыс жетскшілері мсн оның белсенді мүшелерінің көзқарас эволюциясына көңіл аудару қажеттігі пікірсайысқа қатынасқандардың ой-пікірлеріне желі болып тартылды. Алаштанудың басты бағыттарының бірі Алаш пен Алашорданыц әлеуметтік табиғатын, олардың қазақ қауымының қандай бөлігіне сүйенгенін анықтау екендігінде жатқандығын пікгр алысуға қатынасқандардың көпшілігі баса көрсетті. Өйткені, бүл мәселе 20-30-жылдардың өзінде-ақ көп дау туғызған еді. Мәселен, А.Бочагов кезінде Алашты — "үсақ ұлттық буржуазияның партиясы" десе, С.Брайнин мен Ш.Шафиро — "бүкіл байлардың саяси ұйымы1' деді, ал Құрамысов — "жартылай феодалдық байлардың партиясы" деп анықтаған еді. Пікір алысуда негізгі баяндама жасаған А.Ғ.Сармұрзин Алашты Қазақстанды капиталистік қатынастарға "ыңғайластыруға" ұмтылған "ұсақ буржуазиялық партия" деп атауды үсынды. М.Қ.Қозыбаев Алаш партиясының бағдарламасының жобасын және бүкілқазақстандық екінші съездің қүжаттарын талдай келіп, жарты ғасырдан астам уақыт бойы осы партияны ұлтшыл саяси ұйым деп айыптаудың негізсіз екендігін айтты. Пікір алысуға қатынасушылардың біразы: М.Қ.Қозыбаев, М.Қойгелдиев, К.Нұрпейісов, Ә.Тәкенов 1917 жылғы революцияға дейінгі қазақ интеллигенциясының тарихы мен Алаш партиясының тарихын шатастыруға болмайтындығын баса көрсетіп, 1916 жылғы патшаның маусым жарлығына дейін қазақ зиялылары негізінен оқу-ағарту ісімен айналысып, патша үкіметінің отарлық саясатына қарсы түрды деген қорытынды жасады. Алаііг пен Алашордһ тарихына байланысты сөз болған м^селелердің кейбіреулері жөнінде (мәселеп, Алаш пар18

тиясының әлеуметтік құрамын жәче опың қаишалықты дәрежеде дәстүрлі партия дәрежесіие көтерілгені хақында, осы ұйымның программальіқ мәні бар қүжаттарын багалау жөнінде, Алашорда қозеалысының ішкі қайшылықтары туралы, т.с.с.) дискуссияға қатынасушылардың пікірлері көп жағдайда әрқилы болғандығына қарамастан, осы бас қосу жаңа тарихи кезеңде айтылмыш тақырыптың бірінші кезекте зерттелуі қажет мәселелерінің басын ашуда онды роль атқарды' Осы пікір алысудың ізімен "Қазақстан коммунисі" (қазіргі Ақиқат") журналы 1990 жылғы 5-ші санында оқырмандарға "Алаштың" ақиқатын кім айтады?" деген жалпы тақырыппен топтама ұсынды. Осы жалпы тақырып бойынша зерттеушілер В.К.Григорьевтің, К.Нүрпейісовтың, Т.Кәкішевтің мақалалары жарық көрді. Топтама авторлары тақырыпқа байланысты басқа мәселелердің ішінде Алаштың партия ретінде қалыптасуы, оның әлеуметтік тірегі қазақ қауымының қандай топтарынан тұратындығына басты назар аударды. Топтама авторларының бірі В.К.Григорьев Алашты қалыптасуы .1917 жылы аяқталған және кадеттер жолын қуған буржуазияшыл-ұлтшыл партия деп анықтап, ал партия жетекшілерінің басты тірегі қазақ байлары болды деген өзінің бұрын жарияланған пікірлерін қайталады. К.Нұрпейісов пен Т.Кәкішев Алаш құрылған 1917 жылы шілде айында оның нағыз саяси партияға тән қабылданған жарғысы мен бағдарламасы болмағандығын, ресми басқару органдарының сайланбағандығын айта келіп, оны шын мәніндегі саяси партия ретінде қалыптасып үлгермеген ұйым деп бағалады. Шындығында да, Алашты саяси ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс дәрежесінен әдеттегі таптық партияға ауысу "кезеңін" бастан кешірген өтпелі жалпыұлттық саяси үйым деп қарастырған жөн. Мұның негізінде сол кездегі қазақ жұртының капиталистік өндірістік қатынастар аясына ене бастағанына қарамастан, онда, жалпы алғанда, капитализмге дейінгі қоғамдық қатынастар үстем болғандығы және осыған байланысты белгілі бір әлеуметтік таптың немесе әлеуметтік топтың негізіндегі дәстүрлі саяси партия ұйымдасуы үшін таптық жіктелу Осы пікірталас болған 80-ші жылдардын соңынам кейін өткен кезенде Алаштану ісі әжептәуір жетістіктерге жеіті. Жана тарихи қүжаттардың ғылыми айналымға түсуіне байланысты Алаш пен Алашордаиы бағалау эполюциясы жүріп жатыр. 19

мсн коғамдык сана деңгейінің жсткіліксіз б о л ға н д ы гы жатыр. Жекслсгсн зсрттсушілер Алаш қозғалысына баға бсру үшін алдымен оның көш бастаушыларының кімдср болгандығын аныктау мәселесі осы тақырыпты гылыми түрғыдан игеруге шсшуші түрде ыкпал жасайды деп есептейді. Олар осы ксзгс дейін Алаш козғалысынын. көссмдеріне "буржуазиялык үлтшылдар" 'буржуазиялык либералдар' "казак, үлтшылдары" аныктамаларын беру Алаш интеллигенциясының және олар баскарған саяси қозғалыстың когамдык дамудағы алатын орнына сәйкес емсс деп ссептейді. М.К.Қозыбаев Алашқа либералды үлттық интеллигенцияның партиясы деген анықтама бере отырып, оның идеологиясы отаршылдыққа карсы бағытталган үлтшылдык болды дегсн қорытынды жаса- і ды Соңғы екі-үш жыл ішінде алаштық интеллигенцияға жаңа көзкарас калыптастыруда ашык та батыл пікірлср айтып, дәлелді түжырымдар жасауда М.Қойгелдиев пен Т.Омарбеков күптарлык белсенділік көрсетті2 Философ М.Бурабаев 1917-1940 жылдардағы Қазакстандағы қоғамдық ой мәселслеріне арналған зерттеуінде3 Алаш тарихына байланысты тың пікірлер айтуға талпынғанымен, діттеген жерінен шықпауына басты себеп — айтылмыш еңбектің коммунистік идеология үстем болып түрған кезде жазылуы. М.Қойгелдиев пен Т.Омарбековтың пайымдауы бойынша, Алаш қозғалысының көш бастаушылары негізінен екі максатты — казак елін отарлык езгіден азат ету мен казак коғамын ортағасырлык мешеуліктен өркениетті әлеуметтік-экономикалык және мәдени даму жолына алып шығу міндеттерін көздеді, сондыктан да алаштык интеллигенцияны "үлттык-демократиялык интеллигенция" деп, ал Алаш партиясын "үлттык-демократиялык партия" деп атау шындыкка сай келеді. Алаш пен Алашорда тарихына калам та рту га К о з ы б а е в М К История и современность А., 1991 с 234,235 К о и г е л д и с в М., Куандым тунде жүріп, күн шыгар деп Социалистік Казахстан. 1990, І4, 16, 17 сәүір; сонікі. Ллашорда Кгеменді Казакстан, 1992, 18 каптар; coni к I. f> ө к е й х ан о в Ә ., Шығармадар. Л , 1994. 5-91-беттер; Кос төикеріс жэне Л-таш м)згадысы. Сүхбат материалдары Сүхбатты хаттаған Т.Омарбеков, Лмнсат", 1991, \ II I) у р а б а с в М С Общественная мысль Казахстана в 1917- 1940 гг А 1991 20

мүмкіншілік туған соңғы жылдары Ә.Қайдаровтың, Р.Сыздықованың, Ә.Әлімжановтың, Т.Қожакеевтің, С.Қирабаевтың, М.Қүлмүхаметтің, М.Әбсеметовтың, А.Мектептегінің, Ғ.Әнестегінің, т.б. зерттеушілердің мерзімі баспасөзде жарияланған зерделі мақалалары аркылы бүгінгі оКырман Алаш партиясының құрылуына, Алаш автономиясының жариялануына және Алашорда үкіметіне мүше болып, оның тікелей қызметіне ат салысқан ондаған адамдарға қатысты көптеген мәліметтермен танысты деуге болады. Кей жағдайда жекелеген басылымдарда кейбір жансақ пікірлерге орын беріліп кеткеніне' қарамастан, бүл күндер шын мәніндегі алаштанудың негізі қалануда. Алаштану саласында зиялы қауым бірлесіп зерттейтін ғылыми шешімін күтіп отырған мәселелер жетерлік. Олардың ішіндегі кейбір маңыздылары, меніңше, мыналар: Алаштың әлеуметтік, саяси және экономикалық бастау көздері, оның XX ғасырдың алғашқы жиырма жылындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі алатын орны мен атқарған рөлі; 1917 жылғы екі революция аралығындағы Алаштың басқа партиялармен өзара қатынасы мен байланысы; Алаш пен Алашорда және Совет өкіметі; Алаш қозғалысының ішкі қайшылыхтары және оның көріністері; Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің көзқарас эволюциясы; Алаш қозғалысына қатынасушылардың 1920 жылдан кейінгі қасіреті; Алаш қозғалысы және оның Орта Азия мен Еділ бойының түрік тілдес, мұсылман діндес халықтарының саяси партиялары мен қоғамдық қозғалыстарымен байланысы; Алаш қозғалысы және бүгінгі Казахстан, т.с.с. Осы аталған мәселелердің әрқайсысы жеке-жеке ғылыми-зерттеу жұмыстарына желі бола алады. Сондықтан да нақтылы тарихи шындық тұрғысынан аталмыш тақырыптың бір-бірімен тығыз байланысты үш мәселесін ғана ғылыми барлау деңгейінде қарастыруды мақсат еттік. Олар: біріншіден, саяси партия ретіндегі Алаштың өмірге келуі және оның бағдарламалық мақсат-міндеттері; екіншіден, мемлекеттік қүрылым ретіндегі Алаштың өмірге келуі және оның бағдарламалық мақсат-міндеттері; екіншіден, мемлекеттік құрылым Мәселен, Мухтар Қүл-Мұхамед Жакып Ақбаевты Алашорданың "бас прокуроры" оолды, ал Әлімхан Ермеков Алашорданың "вице-премьер!" болып еді деп қате пікірлер айтты. "Социалистік Казахстан", 1992, 4, 7-сәуір; 6, 9-маусым 21

ретіндегі Алаш автономиясыныц ұйымдасуы, үшіншідсн, Алашорданың (автономия ухіметінің) нақтылы іс әрексті. И. ДЕРЕКТЕР Жоғарыда айтылғанындай, 30-шы жыддардан бастап Алаш тақырыбына тиым салынғандықтан оның деректемелік негіздерін де зерттеу мүмкін болмай қалды. Әсіресе Алаш қозғалысынын ұлт-азаттық сипатын далелдеуге кызмет ететін Алаш партиясы мен большевиктердің, Алашорда үкіметі мен Совет өкіметінің шын мәніндегі ара катынасын айқындайтын, Алаш қозғалысынын қайраткерлерінің көзқарас эволюциясын ашып көрсететін, оның Орта Азия мен Еділ бойынын түрік тілдес, мүсылман діндес халықтарының саяси партиялары және қоғамдық үйымдарымен байланысын айкындайтын тарихи деректерді пайдалануға катал тиым салынды, ал олардың кейбіреуі ғылыми айналымға таотылғанымен, мазмүн жағынан қасақана бүрмаланды. Алаш козғалысының түп нүсқалық деректері жарияланып тұрған "Қазақ" "Сарыарқа" "Бірлік туы' сияқты газеттер буржуазияшыл үлттардың органдары деп айыпталды және оларды ғылыми зерттеу ісіне пайдалануға рұхсат етілмеді. Тек соңғы 3-4 жыл ішінде, әсіресе Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, ұлттық тарихымыздың "ақтандақ" болып келген беттерін, оның қатарында Алаш қозғалысы мен оның деректемелік негіздерін жан-жакты қарастыруға мүмкіндіктер туды. Алаш қозғалысы тарихының деректемелік негізін төрт топқа бөлуге болады: 1) 20-шы — 30-шы жылдарда жеке жинақтарда жарияланған деректер; 2) 1913-1918 жылдарда қазақ ұлттық баспасөзінде жарық көрген деректемелік мағлүматтар: 3) Қазакстанның, Россияның, Америка Қүрама Штат тарының, Францияның, Түркияның, т.б. елдердің архивтері мен кітапханаларында сакталған дерсктер; 4) А^іаш қозғалысының Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов, Міржақып Дулатов, Халел Досмүхамедов, Мұстафа Шокайүлы, Мүхаметжан Тынышбаев сияқты жетекші кайраткерлерінің жеке архивтері мен жарияланган еңбектерінде кездесетін деректемелер. 2 2

Енді осы деректер тобының әрқайсысына жеке-жеке тоқтап, оларға қысқаша сипаттама беруге тырысалық. 1. 20-30-шы жылдарда Алаш қозғалысына байланысты бір құжаттар жинағы және деректемелер топтамасы жарық көрді. Оның біріншісі — 1927 жылы Қызыл-орда қаласында (сол кездсгі Қазақстанның астанасы) орыс тілінде жарық көрген "Алаш-Орда" атты құжаттар жинағы болды. Оны баспаға дайындаған ВКП(б) Қазақ Өлкелік комитетінің насихат бөлімінің меңгерушісі Николай Мартыненко болды да, кітапты Қазақ АССР үкіметінің сол кездегі басшысы Ораз Исаев редакциялады. Жинақта жеті бөлімге топтастырған 74 құжат жарияланды. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметін қазақ халқына қүбыжық, совет өкіметі мен большевизмге қарсы күш етіп көрсетуді көздеген жинакта жарияланған қүжаттардың басым көпшілігі большевиктік үстемдікке қарсы күрес кезендеріне арналған деректемелер. Жарияланған деректер негізінен орыс тілінде жазылған және көпшілігі түпнүсқа емес, көшірме варианттардан түрады. Ал жалғыз-жарым қазақшадан аударылып басылған текстерде түпнүсқамен салыстырғанда айтарлықтай бүрмалаулар орын алған. Мүндай жағдай, әсіресе "Қазақ" газетінің 1917 жылғы қарашаның 21-дегі санында жарияланған Алаш партиясы бағдарламасы жобасынан орысшаға аударылып, осы жинақка басылған нұсқасынан -дны қ көруге болады. Біріншіден, қүжаттың орысша нұсқасында "жоба" деген сөз түсіп қалған да, ол партия қабылдаған нағыз программа ретінде берілген. Екіншіден, аударма нүсқада бағдарлама жобасы баптарының (ол он баптан түрады) такырыптары түсіп қалған. Атап айтқанда, терең әлеуметтік және саяси мәнге ие "Мемлекеттік қалпы", "Жергілікті бостандық", "Дін ісі", "Билік һәм сот" "Ел қорғау”, "Жер мәселесі", т.с.с. тақырыптар берілмеген. Ал бағдарлама жобасындағы жер мен мемлекеттік қүрылым мәселелері боуынша түжырымдалған принципті қағидалар өрескел бүрмаланған. Мәселен, бағдарлама жобасының "Жер мәселесі" аталған 10-шы бабындағы "... бұрын алынган жерлердіц мұжык; от ырмагандары қазаққа қайтуы к,ажет деген талап, Н.Мартыненко жариялаған орыс тіліндегі нүсқада "қазақтардан бүрын қоныс аударушылар үшін тартып алынған жерлер оларға түгелдей қайтарылу керек ’ деген мағынада берілген. Бағдарлама жобасында қайтарылатын жер мөлшері оның "топырагы мен шаруашылық ту])іне қараи' анықталуға 23

тиісті делінсе, Н.Мартыненко аудармасында "қазақтар ең қупарлы жерлсрді алулары керек" деп берілген. Багдарлама жобасының "Мемлекет қалпы' аталган бірінші бабында Россия демократиялық, федеративтік республика болу керек делінеді де, "Федерация мағнасы — құрдас мемлекеттер бірлесуі" (астын сызеан мсн — авт.һ деп анықталады. Осындағы "Құрдас мемлексттер бірлесуі" деген анықтама тең праволы мемлекеттер одағы" деген үғымды беріп түр. Ал осы анықтама Н.Мартыненко жариялаған нүскада "Федерация — союз мелких государств немесе "кіші мемлекеттер одағы" деп беріліп, түпнұсқадағы анықтамалық әлеуметтік-саяси мазмүны түбірімен бұрмаланған. Алаш партиясы бағдарламасы жобасының түпнүскасын Н.Мартыненко жариялаған орысша вариантымен мұқият салыстырсак,, жоғарыда келтірілген мысалдарға ұқсас оннан астам ірілі-ұсақты бұрмалаушылықты байқауға болады. Мүның өзі сол кезде кездейсоқ жасалмаған сияқты. Таска басқанда бір беттен аспайтын бағдарлама жобасын сол 20-шы жылдары орыс тілінде қатесіз тәржімалайтын адамдар болды. Бірақ олай істелмеді. Бүл ретте зерттеуші М.Қойгелдиевтің осы қүжатты орыс тілінде өрескел бүрмалаулармен жариялаудың негізінде саяси мақсаттар жатты деген пікірінің' жаны бар. Осындай бүрмалаулар, сол кезде (1928-иіі жылдан бастап) ОГПУ қүрған тор ішінде отырған Алаш басшыларын ұлтшылдар’ орыстарға қарсы саясат жүргізушілер" деп айыптауға негіз болды. Аталмыш жинақтан соң С.Брайнин мен Ш.Шафиро "Алашорда тарихы бойынша очерктер" деген кітапті орыс тілінде жариялап, оған қосымша ретінде Алаш қозғалысына тікелей катынасы бар 44 құжат берді. Ол кұжаттар Алашорда жетекшілерінің үндеулері мен мәлімдемелерін, Алаш партиясы съездерінің шешімдерін, баска да деректерді камтыды. С.Брайнин мен Ш.Шафиро жариялаған құжаттар тізбегі Н.Мартыненко құрастырған жинақты негізінен қайталаған. Н.Мартыненко жинағында бар кемшіліктер соңғы құжаттар тізбегіне де тән. Жоғарыда айтылған екі кітаптың идеялық бағыты Алаш қозғалысын қаралауга арналғанымен, оларда жарияланган деректер Алаш козғалысы жөнінде шындықты Карацыз: "Социалисіік Казахстан", 1989, 19 шілде. 24

ашуға қызмет етті. Сондықтан да Н.Мартыненко жариялаған құжаттар жинағы мен С.Брайнин мен Ш.Шафиро кітабына қосымша ретінде басылған құжаттар тізбегі большевиктік үстемдіктің насихат аппараты тарапынан Алашорданың контрреволюцияшыл ұлтшылдық идеологиясын таратуға қызмет етті деп бағаланып, оларды пайдалануға тиым салынды. Содан бергі уақытта Алаш тарихына байланысты арнаулы құжаттар жинағы жарияланған емес. Тек 1993 жылы Алматыда ай сайын шығып тұратын "Ақиқат" журналының 4-ші санында Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің бірі Әлімхан Ермековке байланысты қүжаттар жиынтығы Қазақстан республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архивінен алынып "Қилы заман құжаттары' деген такырыппен жариялады' 1994 жылы жарык, көрген "Қазақ тарихы" хрестоматиясында Алаш қозғалысы мен оның жетекшілеріне қатысы бар бірнеше құжаттар жарияланды2 2) 1913-1918 жылдардағы қазақ ұлттық баспасөзін танытатын "Қазақ" (Орынбор), "Сарыарқа" (Семей), "Бірлік туы" (Ташкент), "Жас азамат" (Қызылжар) газеттері мен Абай" журналы (Семей) беттеріндегі деректемелік материалдарсыз Алаш қозғалысының пайда болуы мен нақтылы қызметін, Қазақстанның қоғамдықсаяси өмірінде алатын орнын тарихи шындыққа сай көрсету мүмкін емес. Бүл басылымдарда Алаштың қоғамдық қозғалыс болып қалыптасуы, оның саяси партия дәрежесіне көтерілуі, ұлттык. саяси партия қүрылған 1917 жылы шілдеде өткен Бірінші бүкілқазақтың съезд, Алаш автономиясын жариялап, Алашорда үкіметін қүрған 1917 жылы желтоқсанда өткен Екінші бүкілқазақтық съезд туралы түпнүсқалық маңызы бар деректер көптеп кездеседі. Олардың қатарында Алаш партиясы программасының жобасы, жоғарыда аталған екі қазақ съезі мәжілістерінің хаттамалары (протоколдары), Алаш қозғалысы көсемдері Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқайүлы, Міржақып Дулатов сияқты қайраткерлердің саяси, әлеуметтік мәселелсрге арналған концептуалдық мақалалары жарияланып, оларНурпейісов К е и е с., К,илы заман кұжаттары. "Ақиқат" 1993, № 4, 52-59 б. Қараныз: К.азақстан тарихы, Хрестоматия, құрастырушьиіар: М.Қ.Қозыоаев, І.М.Қозыбаев, А., 1994, 59-60, 69-71, 80-81, 90-92, 95-96 б. 25

дың көзқарас эвалюциялары жөнінде мәліметтср басылған. Сонымсн катар осы басылымдардағы деректердің біразы Алаш пен большевиктердің, Алашорда мен Совет өкіметі органдарының күрделі арақатынасы туралы шындықты ашуға кызмет стеді. Әңгімс болып отырған ұлттык баспасөз органдары катарында "Казак" газетінің алатын орны ерекше. Өйтксні ол баска басылыммсн салыстырғанда үзақ, мерзім (1913-1918 жылдар) шығып, 265 саны жарық көрді. "Қазакты' дүнисге келтірген жәнс оның тұрақты авторларының катарында Алаш козғалысының бүкіл халык таныган жетскшілсрі Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов, Міржакып Дулатов сиякты кайраткерлер болды. Осы азаматтар мен олардың сенімді серіктері "Казак газетін жалпыүлттык басылым дәрежесіне көтерді. Қалған үлттык баспасөз органдары мүндай дәрежеге жете алған жок, олар кыска мерзімде жарық көрді, халыкка кенінен таралып үлгермей жатып жабылып қалды. Мәселен, 1918 жылы Қызылжарда шығып тұрған "Жас азаматтың" жиырмадан астам саны, "Абай" журналының (1918 ж.) 12 саны ғана окушылар колына тиді. Қазак ұлтының баспасөзімен катар Алаш қозғалысының тарихын жете түсініп, оны жан-жақты зерттеуге XX ғасыр басында Қазакстанның және Россия империясының оған жақын орналаскан қалаларда шығып тұрған "Уакыт" және "Фикер" сияқты татар тіліндегі газеттер мен "Семипалатинский листок" пен "Речь" (Омбы) сиякты орыс басылымдарында кездесетін мәліметтер де септігін тигізеді. Осы басылымдардағы деректерсіз Алаш қозғалысының толыкканды тарихын жасау мүмкін емес. Соңғы жылдары Қазақстан ғалымдары бүл салада онды жұмыстар атқарды. Ұлттық басылымдар дсректер көзі ретінде зерттеліп, оның нәтижелері ғылыми айналымға енгізілуде. Мұның жаркын мысалы ретінде Үшкүлтай Субханбердинаның "Қазақ", "Алаш", "Сарыарка" атты мазмұндалған библиографиялык көрсеткіші (А., 1993) мен Мамбет Қойгелдиев қүрастырған Әлихан Бөкейхановтың "Казак" газетінде жарияланған мақалаларын (А., 1994) бірінші кезекте атаған жөн. 3) Қазақстан мен басқа елдердің архивтері мен кітапханаларында сақталған Алаш қозғалысы тарихының деректері жөнінде сөз болғанда ең алдымен 26

Қазақстанның екі орталық архивінің тиісті қорларын атауымыз қажет. Оның біріншісі Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік архиві (ҚР ОМА). Осы архивтің №№ 19, 25, 33, 317, 643 қорларында Россияның Қазақстандағы отарлау саясатының барысы мен нәтижелерін терең түсінуге қызмет ететін сан қилы деректер шоғырланса, №№ 14, 15, 64 т.б. қорларында XIX ғасырдың соңы мен ХХ-шы ғасырдың басында қазак қауымында отарлық езгіге қарсы саяси хал-ахуалдың қалыптасуы және соның нәтижесінде кейін Алаш қозғалысына негіз болған қазақ зиялыларының саяси күрес аренасына шығуын көрсететін деректер сақталған. Ал Қазақстан астанасындағы ерекше аталуға тиісті екінші архив Қазақстан Президентінің архиві. Онда жиырмасыншы ғасырдың басынан қазіргі күнге дейінгі Қазақстанның саяси өміріне байланысты, оның ішінде Алаш қозғалысына тікелей қатынасы бар, қазақтың ұлттық демократиялық интеллигенциясы мен Совет өкіметінің ара қатынасын терең түсінуге септігін тигізетін деректер молынан жинақталған (№№ 139, 141, 811 т.б. қорлар). Соңғы кезде үзақ жылдар бойы зерттеушілер үшін есігі жабық болып келген ОГПУ архивімен танысуға, ондағы Алаш қозғалысына тікелей қатынасы бар қүжаттарды зерттеуге, аз да болса мүмкіндіктер туа баста ды. Соңғы екі жылда Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінде (бүрынғы КГБ) сақталған 20-шы, 30-шы жылдардағы ОГПУ архивімен жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болдым. Соның нәтижесінде II томнан түратын № 124-ші және 4 томнан тұратын № 06610-шы тергеу және соттау істерімен таныстым. Бүл істерде 20- шы жылдардың соңы мен 30-шы жылдардың басында ОГПУ тарапынан тергеуге алынып, сотталған 80-ге жақын алаштық интеллигенцияның екі үлкен тобына қатынасты әртүрлі мазмүнды құжаттар жинақталған. ОГПУ архивтері әлі толык, ашылған жоқ. Бұл бағытта атқарылар жұмыстың көпшілігі алдағы уақыттың үлесі. Алаш қозғалысы тарихына тікелей қатысы бар қүнды деректердің біразы оның қайраткерлері қызмет бабымен болған Россияның Москва, Санкт-Петербург, Орынбор, Омбы, Том, Саратов, Самара, Челябі қалаларында, Алаш қозғалысының оңтүстік бөлігіиің орталығы болған 27

Ташкент, сол сияқты Қоқан автономиясының орталығы К,ок.ан каласы архив мексмелсріндс шоғырланған. Оларды да ғылыми айналымға тарту та я у кезеңніи міндеті болмақ. Алаш қозғалысы тарихына қатынасы бар жскслеген деректердің біразы Америкадағы Гувер институтында, Франция архивтерінде (Мустафа Шоқайулыиың омиграциядаеы қызметіне баи.чанысты) сақталғандығы жөнінде хабарлар бар. Алайда Қазақстан зерттсушілсрі ол елдерде мақсатты түрде әлі жүмыс атқара қойған жоқ. Айтылмыш такырыпқа қатысты деректер Түркия архивтсрі мен кітапханаларында да кездесуі мүмкін. 4) Алаш көсемдері ақталып, өз халқына оралған соңғы 4-5 жылда Әлихан Бөкейхановтың 1910 жылы жарық көрген "Қырғыздар" (қазақтар — К.Н.) атты көлемді зерттеу еңбегі бірнеше рет қайтадан жарияланды. 1994 ж. оның "ҚазакГ газетінде 1913-1918 жылдары жарык. көрген мақалаларын зерттеуші Мәмбет Қойгелдиев жеке кітап етіп шығарды. Ахмет Байтүрсыновтың белгілі галым Рымғали Нүрғалиев қүрастырған көркем және көсемсөз шығармалары мен әдебиет саласындагы зерттеулері Ақ жол" деген тақырыппсн көлемді том болып жарык, көрді. (А., 1991). Сол сияқты Мұхаметжан Тынышпаевтың, Міржақып Дулатовтың, Мағжан Жұмабаевтың, Жүсіпбек Аймауытовтың, Мұстафа Шоқайүлының 60-70 жылдай уақыт оқырман қауымынан жасырын жағдайда сақталып келген шығармалар жинақтары, олардың Алаш қозғалысы тарихына тікелей қатынасы бар зерттеу мақалалалары мен жекелеген естеліктері Қазақстан баспалары мен мерзімді баспасөзде жарияланды. Бүлардың ішінен құнды деректемелік маңызға ие еңбектер қатарына Міржақып Дулатовтың 1923 жылы алғаш рет жарияланып, 1991-92 жылдары Ана тілі" газет! мен басқа да басылымдар арқылы оқырмандармен қайта қауышкан "Ахмет Байтұрсын үлы Байтұрсынов" атты биографиялық очеркін, Мұстафа Шоқайүлының "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат") журналының 1991 жылғы бірнеше санында жарияланған "1917 жыл естеліктерінен үзінділер' атты еңбегі мен 1992 жылы Алматыда "Түркістанның қилы тағдыры" дегсн тақырыппен шыққан шығармалар жинағын жатқызу оріянды. Бірінші еңбекте Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтүрсыновтың қоғамдық-саяси көзқарастарының қалыптасуы туралы, олардың үлттық-демократиялық интелли28

генциясының көшбастаушылары рстіндегі рөлі жөнінде, Алаш козғалысының бастау көздері мен нактылы қызметі хақында құнды мәліметтср келтірілген. Мұстафа Шокайұлының естеліктсрі мен шығармалар жинағында 1917 жылғы акпан (Февраль) революциясынан кейінгі Түркістандағы аса күрделі саяси жағдай туралы, "Шора-и Исламия" "Ғүлама коғамы" ("Шора-и улема") үйымдары мен Алаш козғалысының оңтүстік орталығының тарих сахнасына шығуы жөнінде, Қокан автономиясының қүрылуы мен оның Совет өкіметі тарапынан озбырлықпен таратылуы жайында түпнүскалык маңызы бар деректер молынан кездеседі. Өкінішке орай жоғарыда есімдері аталған Алаш қозғалысы кайраткерлерінің жеке архивтері олардың бастары істі болып, сотқа тартылған кездерде түгелге дерлік жойылып кеткен. Тек қана 1918 жылы эмиграцияға кетіп, 1941 жылдың соңына дейін шетелдерге кызмет етіп, өмір сүрген Мүстафа Шокайұлының архиві негізінен Парижде сақталған. Бүл күндері Қазақстан ғалымдары сол архивке қол жеткізу бағытында әрекет жасауда. Қорыта айтканда, Алаш козғалысы басшыларының соңғы жылдарда жарык көрген еңбектерінде молынан кездесетін деректер Ә.Бөкейханов, М.Шокайүлы және қазақтың ұлттық интеллигенцияс^іның баска да өкілдері жетекшілік еткен Алаш ұйымы Қазақстандағы коғамдықсаяси және әлеуметтік-экономикалык мәселелерді шешуде большевиктерге қарама-қарсы позицияда болып, казак халкының ұлттык азаттығы мен онын түтастығын корғағандығын көрсетеді. Сондыктан да А^іаш көсемдері таптык жіктелу принципін бүкіл саясатының негізіне алған 1917 жылғы Қазан (Октябрь) революциясынын ұрандары мен Совет өкіметінің нактылы іс-әрекетін кабылдамады. Алаш саяси ұйымы өмірге сырткы әсерден келген жок еді, ол XX ғасырдың басындағы Қазакстандағы үлт-азаттык козғалыстың мүдделсрінен туындаған. Алаштанудың келешекте зор табыстарға жетуінің кепілі — осы козғалыстың деректік нсгіздерін толык жинап, оларды ғылыми айналымға жан-жакты енгізуге тікелей байланысты болмак. 29

Екіпші тарау. АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ БАСТАУ КӨЗДЕРІ XX ғасырдың басында Казахстан Россия империясының капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы-отарлық өлкесі болды. Қазақ халқының басмм көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің отарлау саясатының қасіретін, екінші жағынан, ауылдағы байшонжарлардың езгісінің ауыртпалығын көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына Россия алпауыттарымен қатар шетелдік капитал да қол сұға бастады. Патша үкіметі қазақ халқының ата қонысын мемлекет меншігі деп жариялап, шүрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-қазақ әскерлерін (казачествоны) орналастыру және басқа да отарлаудан туындайтын мақсаттар үшін тартып алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға созылған жылдарында россиялық отарлаушылар Қазақстанның 45 млн десятинаға жуық жерін, басқаша айтқанда ең қүнарлы 16 проценттей бөлігіне иелік етті. 1917 жылғы екі революция қарсаңында бүл жерлерге келіп орын тепкен россиялық қоныстанушылар (негізгі орыс үлтының өкілдері) сол кездегі Қазақстанды мекендегендердің 23,1 процентін құрды' Отарлаушылар қазақ халкының жері мен оның табиғи байлығының айтарлықтай бөлігіне иелік стіп қана қойған жоқ, олар қазақтарды рухани жағынан да отарлады: халықты тілінен, дінінен, ділінен біртіндеп айыру бағытында қатыгездікпен ойластырылған шараларды жүзеге асырды. Бүл жөнінде Міржақып Дулатов 1907 жылы жазылған "Қазағым менің, елім менің" атты мақаласында Қараңыз: Койгелдиев М.Қ., Казак, дсмократиялық иителлигснциясының 1905-1917 жылдардағы коғамдық-саяси кызметі Докторлық диссертаңияның авторефераты. Л., 1994. 27 б 30

былай деп ашына жазған еді: "... Ең алдымен қазақ халқы — Россияға тәуелді халық ... Оның ешқандай правосының жоқтығы ыза мен кек тудырады. Халықтан жиналатын салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті керек емес нәрселерге жұмсалады... Өздеріңіз көз жазбай байқап отырғандай... чиновниктер, урядниктер кедей қазақтарды үрып-соғып, малдарын тартып, ойына не келсе соны істеді... Енді чиновниктер біздің дінімізге, атадан мұра больга келе жатқан әдеп-ғұрыптарымызға, біздің моллаларға ғана тиісті неке мәселелеріне араласа бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды... Енді бүл чиновниктер қазақ даласына ійындаған мүжықтарды жер аударып, қазақтардың суы мен шүрайлы жерлерін тартып әперуде. Чинов никтерді арқаланған олар өздеріне жайлы қазақ жерлерін еркіа иемденуде... Бұлар сорлы қазақтарды үрып-соғып, бар мүлкін тартып алып кетуде..."1 Қазақ ауылын басқаратын әкімшілік жүйе патша үкіметінің отарлау-әкімшілік аппаратымен біте қайнасып кеткен бай-шонжарлар өкілдерінің қолдарында болды. Өлке өндірісі нашар дамыды, оның өркендеуіне патша үкіметі мен орыс буржуазиясының отарлық саясаты және қазақ ауылындағы патриархалдық-феодалдық қатынастардың үстем болуы күшті кедергі жасады. Қазақстанның қисапсыз табиғи байльгқтары өте баяу игерілді. Өлке өнеркәсібінің көпшілігі ауыл пгаруашылығының, оның ішінде мал шаруашылығының өнімдерін өндейтін кәсіпорындар еді. Мұнымен қатар өлкеде біршама тау-кен рудниктері, көмір шахталары мен түстг металл рудаларын өндіретін кәсіпорындары болды. Бұл өндіріс орындарының жұмысшылары өте ауыр жағдайда өмір сүріп, еңбек етті. Олар 12-14 сағаттық жұмыс күні үшін *өлмесі күн-көріеке жетер-жетпес ақы алды. Әсіресе, ешқандай кәсіптік мамандығы жоқ қазақ жұмысшыларының хал- жағдайлары аса қиын болды. Патша үкіметінің отарлық саясатының нәтижесінде қазақ өлкесі метрополияның шикізат көзі мен товар өткізеті» өңіріне айналды. XX ғасырдың алғашқы онжылдығында көптеген елдер, олардың ішінде Россия да, дамудың индустриялық кезеңіне ньщтап аяқ басты. Россия өнеркәсіптік і Д У л а т о в М. Шығармалары. А., 1991. 211 б. 31

төңкерісін аяқтап, өзінің отарлы аймақтарын, олардың қатарында Қазакстанды да, жаңа әлеуметтік-экономикалық жәнс коғамдык-саяси қатынастардың аясына тартты. Қазакстанға капиталистік қатынастардың енс бастауы өлкеде жекелсгсн өнсркәсіп орындарының, темір жолдардың пайда болуына және казак жұмысшы табының алғашкы легінің калыптасуына нсгіз болды. Пролетариаттың калыптасу процесінің басталуымен катар жаңа әлеумсттік топтар мсн қауымдастықтар пайда болып, қалаларда майда кәсіпкерлердің калыптасуы жүріп жатты. Қазак өлкесіндегі әлсуметтік-экономикалык және саяси хал-ахуал аграрлык, ұлттық және таптык мәселелердің шиеленісуімен ерекшеленді. Қазакстанда осы шиеленістен туындаған аграрлық жәнс үлт-азаттык қозғалыс ең алдымен отаршылдыққа қарсы бағытталды. XX ғасырдың бас кезінен өрістей бастаған қазақ қауымына тән қоғамдық қозғалыс өз алдына буржуазиялық-демократиялык мәні бар жалпыұлттық мақсатміндеттерді: үлттық тең күқылық, халықтың мәдениетін көтеру, оқу-ағарту ісін жетілдіру, әйел теңдігін қамтамасыз ету, көшпелілерді отырықшыландыру сияқты міндсттерді қойды. Баск.а сөзбен айтқанда бүл істін. басы-к.асында болған жаңадан қалыптаса бастаған қазақтың ат төбеліндей аз ғана түңғыш интеллигенттері жалпы ұлттық сұраныстарға жауап беруге және оларды шешуге тырысты. Қазак, интеллигенциясын қалыптастыруда Петербург, Москва, Варшава, Қазан университеттері мен баска да жоғарғы оку орындары, сондай-ак Сібірдің жоғарғы жэне арнаулы орта білім беретін оку орындары да айтарлыктай роль аткарады. Зерттеушілер Ғ.Ахмедов, Г.Сұлтанғалиева, В.Григорьев және М.К,ойгелдиевтердің мәліметтерінс сүйенсек, ХІХ-ғасырдың 20-шы жылдарынан 1917 жылға дейінгі мерзімде Қазан университетінде 30-ға жуык казак жастары, ал XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдьщ бас кезінде Петербург университетінде 20-ға жуык казак студенттері окыпты', олардың катарында Б.Қаратаев, Б.Қүлманов, Б.Сыртанов, А.Тұрлыбаев, Ж.Досмүхамедов, М.Шокаев, Ж.Акбаев, т.б. болды. Москва мен Петербургтің баска жоғарғы оку орындарын Ә.Бөкейханов, К о й г с .і д и е в М.К. Көрсетілгсн еңбек 28, б 32

Х.Досмұхамедов, М.Тынышбаев, т.б. қазақ жастары бітірген. Қазак. жастары Россиядан тыс шетелдік шығыс оқу орындарында да оқыған. Ғалым Ахмедов жинақтаған мәліметтер бойынша 1917 жылға дейінгі кезеңде Стамбул университетінде Ә.Ғайсин, С.Шанов, Д.Көлбаев, М.Тұрғанбаев және Ә.Машаев деген жастар білім алған. Толық емес мәліметтер бойынша 1917 жылға дейінгі уақытта 120-ға жуық қазақ жастары әр түрлі жоғарғы Оқу орындарын аяқтағаны туралы диплом иемденсе, 700- дей қазақ жастары арнайы орта білім беретін оку орындарын бітірген1 Революцияға дейінгі қазақ интеллигенциясы өзінің шыққан ортасы түрғысынан алғанда әр текті болды: олардың қатарында ақсүйек, бай-шонжар әулеттерінен шыққандар да, орта дәулетті от басы өкілдері де, жекелеген қарапайым еңбекші шаруалардың балалары да болды. Олардың жоғарғы және арнаулы орта оқу орындарынан алып шыққан кәсіби мамандықтары да әр түрлі болды. Бұлар отарлы казак. өлкесінің басқару аппаратында әртүрлі жүмыс атқарған чиновниктер, денсаулық сақтау мекемелерінің қызметкерлері, журналистика, оқу-ағарту және мәдениет саласында еңбек еткендер және сан жағынан баска топтардан аз болған инженертехник қызметкерлерден тұрды. ХІХ-ғасырдың соңы мен ХХ-ғасырлдың басында қалыптасқан Қазақ интеллигенттерінің тобының басым көпшілігі тек қана бір кәсіби мамандықтың тізгінін үстаумен шектелмей әмбебап мамандар ретінде қызмет етті: олар оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар шығару қам-қаракетімен де, жан-жақты шығармашылық жұмыспен де қатар айналысты. Осылардың барлығына ортақ қасиет, ортақ ерекшелік олардың қазақ қауымының қоғамдық-саяси өміріне белсене араласуы болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда, олар XX ғасыр басындағы қазақ қауымының рухани және саяси сүраныстарына мүмкіндігінше толық жауап беруге атсалысты. Олардың саяси көзқарастарының қалыптасып, қоғамдық-саяси қызметке араласуына бірінші орыс революциясы белгілі дәрежеде ықпал жасады. Мәселен, 1903- 1909 жылдары Петербургтегі әскери-медициналық академияда оқыған, кейін Алаш қозғалысының белгілі 1 С о н д а, 29, б. 2 - 4 33

жетекшілерінің—бірі болған Халел Досмүхамедовтын саяси көзқарасының қалыптасуы мен саясат саласында белссне көріне бастауы оның осы Петербургте өмір сурген кезеңіне дәл келді. Бұған Халел Досмүхамедовтың 1931 жылғы қыркүйектің 14-інде ОГПУ-дің тергеушісінс өз қолымен жазып берген мәлімдемесі дәлел бола алады. "Мен, — деп жазды өз мәлімдемесінде Халел Досмүхамедов, — Петербургке бірінші орыс революциясының қарсаңында келдім. Бүл кезде демократиялык күштер, оның ішінде студенттер қауымы да, жиі-жиі наразылық білдіріп жататын. Қым-қиғаш студенттік өмірге араласумен катар саяси білімімді жетілдіруге кірістім. Әртүрлі саяси партиялардың бағдарламаларымен таныстым... Мені және басқа казак студенттерін ешбір саяси партия бағдарламасы қанағаттандырмады. Социал-демократтар тск қана жүмысшылар туралы айтса, социал-революционерлер шаруалар жөнінде сөйлеп жататын ... Кадеттер орыс халқының үлылығы жөнінде сайрап, басқа халықтар туралы жүмған аузын ашпайтын, ал оңшылдар болса орыс емес халықтарды жамандап, олдрды қудалаумен болатын. Сол кезде жолдастарыммен бірге митингіге кездейсок тап болғанымызда сонда сөйлеген Милюковтың (кадеттердің жетекиіісі — авт.) айтқан сөздерін осы күнге дейін ұмыткан жоқпын. Ол "патша үкіметі орыс емес халықтарды аса дөрекілікпен және үятсыздықпен қанап отыр" деп еді ... 1905-1906 жылдары мен кейбір казак студенттерімен бірге Орал қаласында үгіт жүмыстарын жүргізіп, халыкка елде болып жатқан оқиғаларды түсіндірдім. "Фикр" және "Уральский листок газеттерінде мақалалар жарияладым. 1906 жылы қырдағы ауылдарды аралап жүргенімде полицияның көзіне іліктім де саяси жүмыс жүргізуіме тиым салынды"1 Осы күжат 20-шы ғасырдың басында Россия империясының бас қалалары Петербург пен Москвада, сол сияқты Қазакстанмен жапсарлас орналасқан Омбы, Том, Орынбор, Ташкент, Саратов, т.б. қалалардың жоғарғы және арнаулы орта оқу орындарында окыған, ал кейін Алаш партиясын қүруға мүрындык болған казак зиялыларының коғамдык-саяси көзкарастарының калыптасуының бастау көздерін және олардың алғашқы саяси әрексттерге ' КР Үлттык. кауіпсіздік комитстінің архипі, іс — 06610, том 3 52- па рак. 34

араласу жолдарын анықтауға септігін тигізетіндігімен кұнды. Бүл қүжат сонымен катар қазақ интеллигенциясының алғашқы легінің Халел Досмүхамедов, Әлихан Бөкейханов, Мүхаметжан Тынышбаев, Жақып Ақбаев, Жаһанша Досмүхамедов сияқты белгілі өкілдерінің көпшілігі ғасыр басындағы Россияда орын алған саяси хал-ахуалға сергектікпен әрі сын көзімен қарағандығын, ал содан кейін барып қандай саяси үйымнан үлгі алу мәселесін шешкендігін көрсетеді. Солардың алғашқы көрінісінің бірі 1905 жылдың соңында Орал қаласында өткен Ә.Бөкейханов, Жаһанша Сейдалин, М.Дулатов, Б.Қаратаев, Б.Сыртанов сияқты қазақ зиялылары өкілдерінің "бес облыстық делегаттар съезі" аталған бас қосуда жасаған "қазақ конституциялык демократиялық партиясын қүру жөніндегі әрекеті болды1 Бүл әрекет сол кезде Петербургте оқуда болған Халел Досмұхамедов тарапынан да қолдау тапты. Демек, бірінші орыс революциясы жылдарында Ә.Бөкейхановтың төнерегіне топтасқан қазақ зиялылары өздерінің саясатқа араласқан алғашқы кадамдарында сол кезде патша үкіметіне оппозицияда болған кадеттер партиясын өздеріне белгілі дәрежеде үлгі түтты. Бүл пікірімізді Әлихан Бөкейхановтың 1910 жылғы жарияланған "Қырғыздар" (қазақтар — авт.) атты әйгілі мақаласындағы ой — түжырымдары растай түседі. Бүл мақала 1910 жылы Петербург қаласында А.И.Костелянскийдің редакциясымен жарык көрген "Формы национального движения в современных государствах" деген кітапқа енген болатын. "Қырғыз (^азақ — авт.) халкының арасында, — деп жазды Ә.Бөкейханов осы еңбегінде, — саяси лартиялар әлі лайда бола койған жоқ ... орыстандыру саясатының ауыртпалығын көтерген баска шет аймақтардың халықтарындай, қырғыз халқы да үкіметке қарсы пікірде және орыстың оппозициялық партияларына көңіл қояды. Жақын болашақта 1906 жылгы маусым айында осыған мазмұндас қазак, зиялыларының бас қосуы Семей қаласында да болды. Жергілікті "Семипалатинский листок" газетінін (1906, 13 маусым) мәліметі бойынша "10 м аусы м да сагат 12-де С ем ейде к рзщ сайлауіиыларының бірінш і съезі болып өтті. О ган 150-ден аст ам адам қат ыныст ы ... Ә қ гім ен і Ә .Н .Б өкейханов баст ап, ол жиналысты "Народная свобода" парт иясы - ның п рограм м асы м ен таныст ырып, от ы ргандар оеан крсылу т урасы нда крулы фбылдады". Жарыссөзде ол партия (кадеттер партиясы) туралы Шәкәрім Құдайбердиев және баскалар сөйлеген. (Қ арақы з: Койгелдиев М. Әлихан Бөкейханов / / Бөкейханов Ә. Шығармалар. А., 1994, 14-бет). 35

қыргыздар (қазақтар — авт.) арасында қалыптасып кеде жатқан екі саяси бағытқа сай скі саяси партия қүрылуы мүмкін. Оның бірін үлттық-діни бағыттағы деп атауға болар, ал оның мақсаты қырғыздарды (қазақтарды — авт.) басқа мүсылмандармсн біріктіру болмақ. Екіншісі қырғыз (қазақ — авт.) келешегі кең мағынадағы батыс мәдениетін снгізуге байланысты деп есептейтін бағыт. Бірінші бағыт мүсылман — татар партияларын үлгі тұтар, екіншісі — оппозициядағы орыс партияларын, атап айтқанда, халық бостандығы партиясын үлгі етпек"1 Осы үзіндіден анық көрініп түрғанындай, XX ғасырдың алғашқы он жылдығында Ә.Бөкейханов пен оның пікірлестері қазақтың үлттық саяси партиясын әуел баста патша үкіметіне оппозицияда болған либералдық орыс буржуазиясының өздерін халық бостандығы партиясы деп анықтаған конституциялық демократтардың (кадеттердің) үлгісінде қүруга бейім түрғандығын аңғару қиын емес. 1917 жылғы қос революцияға дейінгі қазақ интеллигенциясының саны мен әлеуметтік қүрамы әлі толық анықталған жоқ. Сол сияқты олардың қаншасы Алаш қозғалысының бастау көздерінде түрғанын және кейін U 9 17-1920 жылдары) оның қатарында болған-болмағандығын айға таңба басқандай айта қою қиын. Қалай дегенде де әлеуметтік тегі әркелкі қазақ интеллигенциясының 1917 жылғы революцияға дейінгі идеялық-саяси көзқарастарында айырмашылықтар болмай қалған жоқ. Дей тұрсақта, олардың басым көпшілігі бірінші орыс революциясы негізінде саяси күрес аренасына шыққан либералдық-демократиялық партиялар мен топтардың жағында болумен қатар сол уақытта қоғамдық-саяси қозғалыс ретінде пайда болған россиялық мұсылмандардың саяси қызметіне де тікелей араласты. Қазақ зиялыларының Ә.Бөкейханов, А.Байтүрсынов, М.Дулатов бастаған бөлігі "Қазақ" газетін шығарып, соның төңірегіне топтасып кейін Алаш партиясының ұйыткысы болса, екінші М.Сералин бастаған бөлігі "Айқап" журналының төңірегіне топтасты. Осы екі үлттық басылым арқылы олар халықты оқуға, мәдениетке, көшпелі шаруаларды отырықшылыққа шақыруда, шаруашылықты жүргізудің прогрессивті Аталған енбек. 509-600 б. 36

түрлерін, әйел теңдігін насихаттауда онды істер тындырып, патша үкіметі тарапынан жүргізіліп отырылған отаршылдық саясатқа қарсы қоғамдық пікір қалыптастыруда айтарлықтай жұмыстар атқарды' Ал Әліби Жангелдин сияқты бірен-саран қазақ зиялыларының өкілдері 1917 жылға дейін-ак. өздерінің тағдырын социал-демократтар қозғалысымен, оның солшыл (радикалдық) қанаты — большевиктермен байланыстырды2 Қазақтың үлттық-демократиялық интеллигенциясының жетекшілері, біріншіден, патшалық Россияның халықты қорлайтын отарлау саясатының мәнін әшекерлеуді және қазақтардың этнос ретінде сақталып қалуы үшін оның келсшегіне қатер төндіріп отырған патша үкіметінің өлкені кеулеп бара жатқан жан-жақты экспансиясын тоқтатуды мақсат етті. Екіншіден, олар заң шығарушы жәнс баскарушы өкімет органдарының алдына кадеттер үсынған үлгімен әртүрлі петициялар арқылы талаптілектер қою демонстрациялар мен шерулер ұйымдастыру, мемлекеттік Думанын сайлануына белсенді түрде араласып, парламентке халық өкілдерін өткізу үшін күресуді мүрат түтты. Сондықтан да 1905-1907 жылдары қазақ интеллигенциясы кадеттер үсынған Россия қоғамын реформалау талаптарын жүзеге асыру жолында жүргізілген саяси науқандарға қатынасуда айтарлықтай белсенділік көрсетіп, нақтылы іс-әрекеттерге барды. Олар, атап айтқанда, қазақ қауымын басқарудың ең болмаганда усздер мен болыстар шеңберіндегі жүйесін қалыптастырудың отарлык, сипатын өзгертуді талап етті. Қазақ интеллигенттерінің қоғамдық-саяси қызметінің тағы бір бағыты Россиядан. Қазақстанга орыс мүжықтарын көшіру ісін басқаратын қоныс аударушы мекемелерінің қызметін тоқтату үшін саяси к\рес ж\ргізуге арналды. Бұл жөнінде толығырақ караңыз: Зиманов С., И д р и с о в К. Общественно-политические взгляды Мухамеджана Сералина. А., 1989; Ә б^д і м а н о в Ө. "Қазақ” газеті. А., 1993. " Халел Досмұхамедовтың 1931 жылғы 14 қыркүйекте ОГПУ тергеушісіне өз қолымен жазып берген жауабында мынадай сөздер бар: '1917 жылға дейін қазақтар ішінде больиіевигі былай түрсын бірде-бір нағыз социал-дем ократ немесе социалист -револю ционер оолм аганды гы н сснім м ен м әлім дейм ін". (ҚР Үлттық қауіпсіздік комитетінГң архиві. Іс. 06610. Том.З. 52 б ). Бүл мәселеде Х.Досмұхамедов шындықтан алыс кетпеген. 37

Үшіншідсн, үлттык-либералдык казак интеллигенциясы қоғамның саяси өмірінде ө;гін өкімст пен жергілікті халык, бұқарасын байланыстыратын куш ретінде көрсетуге \мтылды. Баска сөзбен айтканда, үлттык-либсралдық интеллигенция басшылары бірінші орыс революциясы жылдарында империяда, оның ішінде Қазақстанда да, қалыптасқан қогамдық-саяси хал-ахуал жавдайында орталықтьіқ ( центристы) позицияда болуга тырысты. Өз бастамаларын халыкка түсіндіріп, оларды жүзеге асыру үшін әрекет жасау барысында үлттық интеллигенция жетекшілері екі жактан — оң және сол бағыттардағы саяси күштерден сынға үшырап, қарсылыкла кездесті. Бүкіл россиялык интеллигенция сиякты, казактың үлттық-либералдық интеллигенциясы социал-демократтар мен социалист- революционерлер (эсерлер) тарапынан (сол қанаттан) күшті сынға алынды. Олар казак, либералдарының орталык (центристік) позицияларын революция мен халмкка қарсы позиция деп айыптады. Ал оншыл бағыттағы саяси күштер казак интеллигенттерін солшылдарды костаушылар және мемлекеттің негізін шайкалтуға бағытталған саясат жүргізушілер деп байбалам салды. Қазакстанды баскаруды реформалау идсясын үлттык интеллигенция өкілдері жан-жакты дайындап, оны барынша біртіндеп енгізуді кажет деп санады. Бүл бағыттағы алғашкы үсыныс-талапты 1905 жылы науырыздын 30-ында императорлык орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесі мәжілісінде сөйлеген сөзінде адвокаттың көмекшісі Райымжан Марсеков ашык білдірді. Жиналғандар Р.Марсековтың болыстык соттар мен старшындарды аныктау үшін ауыл түрғындарының жиналыстарында жүзеге асатын төте сайлауды енгізу жөніндегі үсыныс-талабын зейін коя тыңдады' 1905 жылдың күзінде Жакып Акбаевтың Акмола облысының орталығы Омбы каласындағы митингте сөйлеген сөзі халық бүкарасының арасына кеңінен тарап, онын саясатка деген үмтылысын туғызды. Ж.Акбаев өз сөзінде: "... барлык бостандык партиялары ортак принциптер мен идеалдар негізінде, мәселен, жалпыға ортак: і і Записки Семипалатинского под отдела Западно-Сибирского ИРГО. Вып. 6. Семипалатинск. 1912. с. 10, 51-52. 38

пропорционалдық өкілділік нсгізінде, ұлтына, жынысына, дінінс қарамай тең, жасырын және төте сайлау нсгізінде, бірлесіп әрекет жасаулары қажет"1, — деді. Осы митингтен кейін Ж.Ақбасв Павлодар — Қарқаралы бағыты бойынша үгіт жүргізу сапарына шықты. Осы сапар барысында ол 1905 жылы қарашаның 7-сінде Павлодарда болған қалалык, митингіде бостандық идеясын уағыздаған және жергілікті әкімшілікті қайта сайлауды талап еткен сөз сөйледі, осы мазмұнды сөздсрді ол қарашаның 11-інде Баянауылда, 14-інде Қарқаралыда көп адам қатынасқан жиналыстарда да айтты. Қарк.аралыдағы митинг 14,5 мың адам қол қойған Россия министрлер кеңесінің төрағасы С.Ю.Виттенің атына жолданған петиция (арыз-тілек, арыз-талапты) Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов, Жақып Ақбаев сиякты ұлттық-либералдық қазақ зиялары дайындағаны айдан анық. Петицияда патшаның 1905 жылы қазанның 17-сінде жарияланған Манифесінде2 халыққа бергсн уәдслердің орындалуы, ал қазақ өлкесі жағдайында жер мәселесінің әділ шешілуі, халықтың өшпенділігін тудырған патшаның жергілікті озбыр чиновниктерінің аластатылуы қазақ тілінде ұлттық басылымдар шығару, т.с.с. талап етілген3 Ocw петиция туралы және оны дайындап, көптеген адамдарға қолдатудагга Ахмет Байтұрсыновтың ерекше еңбегін жоғары бағалаған Мүжгяр Әуезов 1923 жылы жазған Ахаңнын елу жылдық тойы" деген мақаласында былай дсп баса «өреетті: "1905 жылы Қарқаралыда Ақаңмен басқа біраз оқығандар бас қосып, кіндік хүкіметке қазақ халқының атынан петиция (арыз-тілек) жібергсн. Ол петициядағы аталған үлкен сөздер: бірінші — жер мәселесі. Қазақтың жерін алуды тоқтатып, переселеңдерді жібермеуді сұраған. Екінші — қазақ жұртына земство бсруді сұраған. Үшінші — отаршылардан орыс қылмық саясатынан құтылу үшін, ол күннің құралы ' К.Р ОМЛ. Қор. 424. On. I. Іс. 112. 8-парақ. Пагша маиифесінде Россия империясында сөз және ұждан бостандьігы, саяси ұйымдар кұру, жималыстар өткізу құқығы енгізілетіндігі жөиімде айтыльш, бұрын саилау құқығы жоқ болып келген мемлекет тұрғыкдарына оидай праволар берілетіндігі баяндалды. Қарацыз: Б р а й м и н С., Ш а ф и р о Ш. Очерки по истории Алаш-Орды. A. — М., 1935. Приложение N 1 — "каркаралинская петиция. 94-96, б. 39

барлык мүсылман жүртының қосмлуында казак, жүртын муфтигс каратуды сұраған. Пстициядағы тілск кылған ірі мәселслер осы. Ол күндсгі ой ойлаган казак баласының дертті мәсслслсрі осылар болғандықтан, Акаңдар бастаған іскс қыр казағының ішіндс тілсулсс кісілср көп шықкан. көпшіліктің оянуына себепші болған " Шындығында да, Мүхтар Әуезов дүрыс көрсетксніндсй, Қаркаралы петициясын дайындауға Ахмет Байтүрсынов, Әлихан Бөкейханов, Жақып Ақбаев сиякты сол кездегі казак интеллигенциясының көш бастаушылары ат салысканы даусыз. Зиялылардың осы тобының және оған өте жакын болған пікірлес азаматтардың осыдан кейін араға 10-12 жыл салып Алаш партиясын қүруға мүрындық болғандығы да шындык. Алайда жекелеген тарихшылардың, атап айтканда шет елдерде (Түркия, Германия) шығармашылық жүмыспен табысты шүғылданып жүргсн кандасымыз Хассн Оралтай, казак зиялыларының осы петицияны дайындау және оны көпшілікке тарату үшін 1905 жыл бас қосуын саяси партия күру әрекеті деп бағалайды. Қазак түркілері зиялыларының бір тобы, — деп жазды Х.Оралтай 1973 жылы түрік тілінде жарық көрген "Алаш-Түркістан түркілерінің үлт-азаттык үраны" деген кітабында, — 1905 жылы жасырын түрде саяси партия үйымдастырды. ... 1905 жылы үйымдастырылған жасырын "Алаш" партиясы өз кызметін 1917 жылдың көктеміне дейін жасырын түрде жалғастырып келді. Партия кызметі жасырын жүргізілгендіктен, Алаш партиясынын тарихка белгілі түңғыш (Қүрылтай) сьезі 1905 жылы маусым айында 14.500 казак түркісінің катысуымен Қаркаралыда өткізілді. Бірак ресми түрде "Алаш" партиясынын съезі болып есептелінбейді. Солай болғанмен де, 1905 жылғы съезд Алаш партиясынын съезі екендігіндс күмән жок"* Бүл кай жағынан болса да жансак пікір3 1905-1907 жылдар Қазакстанның саяси өмірі мен үлттык интеллигенцияның тарихында I жәнс II мсмлекеттік Думаға (б)Кілроссиялық парламент — авт.) сайБ а й т v Р с ы н о в А., Лк жол. A., 1991 19, б. О р а л т а и X. Алаш— Түркістан туркілсріиің үлт-лзяпык ераны. ( Азат" газстінін аулармасы бойынша беоіліп отыр. 1991 N9 8) 7 Ә б д і м а и о в Ө. Казак" газеті. А., 1993. 15-16 б. Бул жөніндс осы еңбсктің ПІ-ші тарауым караңыз. 40

лауға дайындык. псн оны өткізугс байланысты оқиғалар срекшелснді. Бұл науқандарға ұлттык, интеллигенцияның белгілі өкілдсрі белсенді түрдс араласты. I Мемлекеттік Думаға Семей облысынан депутаттыкха түскен Ә.Бөкейханов көптеген ксдергілерді және отырып, депутат болып сайланды1. Алайда Ә.Бөксйханов небәрі бірнеше ай ғана I Мемлсксттік Думаның депутаты болды, тіпті ол оның бірдебір мәжілісіне қатынасып та үлгерген жок. Өйткені ол I Дума өз жүмысын бастаған кезде Омбы генерал-губернаторының нсгізсіз жарлығымен үш айлық мерзімге Павлодар абақтысына отырғызылған болатын. Өз жүмысын 1906 жылы сәуірдің 27-сінде бастаған I Мемлекеттік Думаны Николай II патшаның тікелей нүскауымен елдің ішкі істер министрі П.Столыпин шілденің 9-нда күштеп таратып жіберді. Ә.Бөкейханов Пстербургке Дума таратылғаннан соң жеткен еді. Патшаның осы әділетсіз жарлығымсн келіспеген мемлскеттік Думаның либсралдық және социалистік ағымды жақтайтын дспутаттарымен біргс Ә.Бөкейханов Финляндияның Выборг каласына келіп, онда "Выборг манифесі" аталған наразылық үндеуіне қол қояды. Онда патша жарлыгына наразылык ретінде халық жеңіл түрдегі қарсылык. жасауга: салық төлемеуге, әскер қатарына Зергтеуиіілер Сұлтаихан Аккулыүлы мсн Дихам Қамзабекүлының ізденістері көрсетт отырганыидай, I Мем;іекеттік Думаға депутат болып Ә.Бөкейхановтан баска казак халкының тағы да бес өкілі сайланған. Олар: Сәлімгерей Сейтханүлы Жаитөрин-Уфа губерниясыман сайлаиғаи, Ллпысбай Калмеиұлы Калменов — Хан ордасының казактарынан сайланған; Дәуіт Санжынүлы Ноян — Тұндұтов-Астрахан мен Ставрополь көшпелі тайпаларыныц атыпаи сайланған; Ахмет Корғанбскүлы Бірімжанов — 'Горғаи облысын мекендеген казактардың өкілі; Шаймерден Косшығүлов — Акмола облысы казактарыныц өкілі. Осылардыц ІІІ.Қосшығұловтап баскалары сайлау нәтижелері бойынша запды түрде I мемлекеттік Думаныц депутаттары болып бскітілген. Ш.Косшығүлов Думаиып мүшелігіне сайлапғаннан кейіп оныц орыс тілін білмейтіңдігі белгілі болып, "Мем.ісксттік Думапы сайлау ережесінің" 55-баоыпа сәйкес келмегендіктен облыстык сайлау компссиясы Ш.Косшығүловка байлапысты сайлау корытындыны бекітпей тастаған. С.Аккүлыүлы мен Дихан Камзабекүлынып келтіргеи деректері бойынша А.К.Бірімжанов Думаға депутат болғаиға дсйін сот кызметінде болған; С.С.Жантөрип-Уфа губерниясындағы халыктык мүсылмап партиясыпың мүшссі болған; А.Қ-Калменов — университеттік білімі бар (заңгер), Хан (Бөкей) ордасын баскару жөніндегі Уакытша кеңесте кеңесші кызметін аткарған; Д.С.Моян-Түндүтов-ірі жер иесі, кезінде ханзада Николай лицейінде тәрбиелепіп, кейіп шетелдердіц әртүрлі упиверситеттерінде дәріс гыцдаған; Ш.Қосшығүлов- Көкшетау молдасы, білімді Бүхарадап алған. (Қараңыз: "Ана тілі". 1993. акгіанның 4-і). Зерттеуші, жазушы Жайык Бектүровтыц мәліметтері бойынша І_1І.Қосшығүлов "Көкшетаулык белгілі Науан Хазіреттен окыған, ел ішінде "ІІІәйке молда" атанған. Ол 1932 жылы Омбыға таяу Мартяновка стансасы мацыпда аштан әлген. (Қарацыз: "Ана тілі" 1993. науырыздың 18-і) 41

адам бермеуге, т.с.с. шакырылды. Полиция осы үндеуге кол коюшыларды, олардың катарында Әлихан Бөкейхановты да туткындады. 1905-1907 жылгы жинакталған саяси күрес тәжірибссі аркасында бостандық пен демократия идеясы зиялы кауым мен халық бүқарасының белгілі бөлігі арасында өз жақтаушыларын тапты. Оның дәлелі Екіиші Мсмлексттік думаның сайлауында Ә.Ьокейхановтың жактастарының Қазакстанның барлык облыстарында дсрлік жсңіскс жетуі болды. Екінші Мсмлекеттік Дума депутаттары катарында Акмола облысынан Ш.Қосшығүлов, Орал облысынан Б.Қаратасв, Торғай облысыйан А.Бірімжанов, Жетісу облысынан — М.Тынышбаев, Семей облысынан — Норакснов те болды. II Мемлекеттік Думаның аз-ак уакыт (1907 жылгы акпанның 20-сынан маусымның 2-сіне дейін) жүмыс істегеніне карамастан, оның казак дспутаттары Россия парламентіне өлкедегі жағдайдың шындығын жеткізуде мүмкін болғанның бәрін істеді. Осыған орай Бакытжан Қаратаевтың II Мемлекеттік Думаның 1907 жылы мамырдың 16-сында өтксн мәжілісінде сөйлегсн сөзін ерекше атау керек. Өзіне бсрілгсн 10 минут ішінде столыпиндік аграрлык реформаны, оның негізгі бағыттарының бірі — Орталық Россиядан Қазакстанның далалык облыстарына орыс шаруаларын жаппай көшіру ісін әшкерелеп, мүны Қазакстан мен Орта Азияны отарлауды күшейтетін және жергілікті халықтарды тонауды шыркау шегіне жеткізетін мемлскеттік саясат ретінде айыптады' Б.Қаратаев өз сөзінде казак депутаттарының орыс шаруаларының "... жерге мұқтаждыктарын жаксы түсініп, сезетіндерін" айта келіп, Қазакстанда коныстанушыларға "ығысып бере коятын" "басы артык" жердің өте аз екендігін ескертті. Сонымсн катар ол "коныстандыру қазіргі кезде қырғыз-кайсақ халкын көшіріп жіберумен қат-кабат жүргізіліп жатканын ... кырғыздарды жерінен емес, олардың түрғын үйінен көшіріп жатыр" деп мәлімдеді2 Б.Қаратаев патша үкіметінің осы саясатының нәтижесінде казақтар өз ата конысынан жаппай айырылып, өз жерінде боскындарға Государственная Дума. Второй созыв. Стенографические отчеты 1907^ год. Сессия вторая. Том II (заседания 31-53). Спб. 1907. * С о н д а, 673, 375 б. 42

айналып отыргандығын ашына баяндады. Сондықтан да, деді ол, Мемлекеттік Думадағы қазақ өкілдері үкіметке оппозициядағы "фракциялардың бәріне іш тартып отыраI іі ДЫ Б.Қаратаев Орталықтан шаруаларды көптеп Орал, Торғай, Ақмола, Семей және Жетісу облыстарына көшіру арқылы патша үкіметі ішкі Россиялық помещиктердің мүддесін қорғап отырғандығын, осы арқылы мемлекеттегі аграрлық шиеленістерді бәсеңдетуді көздеп отырғандығын сенімді түрде дәлелдеді. Б.Қаратаевтың патша үкіметінің аграрлық саясатына берген батыл да әділ бағасы Мемлекеттік Думаның депутаттарына ғана емес, көпшілік қауымға да үлкен эсер етті. Бүл туралы әртүрлі саяси партиялардың газеттері өз пікірлерін жазып, кейбір саяси қайраткерлер өз ойларын білдірді. Дәл сол кезде қазақ саясаткері большевиктердің көсемі В.И.Лениннің назарына ілікті2 Қазақ зиялыларының саяси белсенділігі I және II Мемлекеттік Думаның жұмысына тікілей араласуымен шектелген жоқ. Олардың кейбір өкілдері (мысалға, Шаһмардан Қосшығүлов пен Мүстафа Шоқайұлы) бірінші орыс революциясы жылдарында өріс алған Россия мүсылмандарының қоғамдық-саяси қозғалысына қатынасты, мемлекеттік Думаның Мұсылмандар фракциясының қызметінің сапалы атқарылуына жәрдемдесті, Түркістан мен Қазақстаннан Думаға депутат болып сайланғандарды олардың сайлаушыларымен байланыстырып отырды3 Мәселен, Шаһмардан Қосшығүлов 1905 жылғы тамыздың 15-інде Нижний Новгородта (дәлірек айтсақ, қала маңындағы Ока өзенінде түрған "Гүстав Струве" кемесінде (параход) өткен Бүкілроссиялық бірінші мүсылмандар съезінің, одан кейін Петербург пен Қазанда өткен екінші және үшінші мұсылмандар съезінің делегаты болды. Ол кейін I және II Мемлекеттік Думаның мүсылмандар фракциясының қызметіне араласты. Ал Мұстафа Шоқайүлы Россиянин европалық бөлігіндегі татар, башқүрт, азербайжан, солтүстік Кавказ, т.с.с. *1 ' С о н д а, 675, б. Л е н и н В.И. Социал-демократияның 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясындағы аграрлық гтрограммасы, Шығармалар толық жинағы, т. 16. 419, б. 111 о к а й Мүстафа., Түркістаннын. қилы тағдыры, А., 1992, 13,14-беттер; Әбдіманов Ө., "қазақ газеті. 18,19, б. 43

мұсылмандары өкілдсрінен құрылған фракцияның бюросына Түркістан мұсылмандарының өкілі ретіндс катысып, Мемлскеттік Думадағы Түркістандық дспутаттарға хатшылык. қызмет атқарды (олар сөйлсйтін сөз бен айтатын усыныстың жобасын жазуга қатынасты). Егер дс 1905-1907 жылдары орталық Россияда патша үкіметіне қарсы күштср ұйымдаскан түрде күрес жүргізіп, самодержавиеге бойқоттан карулы көтеріліске дейінгі қарсылықтың көптегсн түрлерін колданса, Қазакстандағы самодержавиеге қарсылық шашыраңқы, ұйымдаспаған түрде болды. Өлкеде басшы орталықтың болмағандығынан саясат сахынасына жекелеген адамдар шығып, олардың әр қайсысы жинактаған тәжірибесі негізінде өзінше күрес жолын тандай бастады. Күрес тәжірибесі жоқ, қоғамдық-саяси көзқарасы қалыптаспаған қазақ зиялыларының кейбіреуі (мәселен, сол кезде Орынбордың мұғалімдер даярлайтын мектебінде оқыған Аспандияр Кенжин) патша үкіметінің оқу-ағарту саласындағы саясатын сынаған социалистермен және ағрарлық мәселелерді шешуді батыл талап еткен жаңа халыкшылдармен (неонародники) жакындасты. Соныійсн қатар ол Выборг үндеуін халык араеында таратты. Мұкаметжан Тынышбаев болса, бірде Түркістандық эсерлерге жакын болса, бірде Ташкентте большевик М.Морозов редакциялаған "Русский Туркестан" газетіне патшаның отарлық саясаты нәтижесінде жері мен суынан айырылған қазақтарды қорғаған мақалалар жариялады. Жергілікті баспасөз беттерінде Б.Қаратаев, К.Тоғысов, т.б. казак зиялылары патша үкіметінің отарлык саясатын әр қырынан сынаған пікірлер айтты. Бірінші орыс революциясы жылдарында Қазақстанда кадеттердің бағдарламасына іш тарткан, сенімді түрде либералистік ағымды жәқтайтын казак зиялылары да бой көрсетті. Қоста.найда дәл осындай позицияда Ахмет Бірімжанов түрды. Оны кадеттер партиясының органы "Речь" газетінде өз мақалаларын жариялап тұрған Жанайдар Сейдалин қолдады. Ақтөбеде қазақтың белгілі адамдарын кадеттер жағына тартуға Есенғали Тұрмүхамедов белсенділік көрсетті. Орал қаласында кадсттерді жақтаушылар өмір тәжірибесі мол 45 жастағы Бакытжан Қаратаевтың төңірегіне топтасты. Ал мүның өзі кадеттердің көсемі П.Милюковтың идсологиясы мен принциптеріне ден қоятын казак зиялыларының бас қосу орнын тандауға ыкпал етті. 1905 жылы желтоксанда Оралға кадеттердің Орталық комитеті басшыларына етене таныс Әлихан Бөкейханов, 44

оған бас иуші Ж.Сейдалин, жетісулықтар атынан Б.Сыртанов және М.Тынышбаев келді. Мұхаметжан Тынышбаев Петербургте әскери-медициналық академияда оқып жүрген оралдық Халел Досмұхамедовты өзімен бірге ерте келді. Қазақ интеллигенциясының аға, орта және жас буынының өкілдері бас қосқан осы мәжілісте (жоғарыда айтылғандай, "Қазақстанның бес облысы өкілдерінің бас қосуында") Россиялық кадеттер партиясының үлгісімен қазақтың үлттық саяси үйымын кұру әрекетін жасалды' Жаңадан дүниеге келген осы саяси ұйымның жетекшісі болып Ә.Бөкейханов бір ауыздан мойындалды. Осы кезден бастап ғалым-экономист, публицист, әмбебап, әрі терең білім иесі Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың жалпы ұлттық саяси тұлғаға айналу жолы басталды. Кадеттер жолын үлгі түтушы қазақ зиялыларының Оралдағы осы бас қосуы тарихи әдебиетте "бес облыс өкілдерінің съезі" аталып жүр. Алайда осы "съездің" толық сенім туғызарлық түпнүсқалық қүжаттары әлі табыла қойған жоқ. Әзірге зерттеушілерге белгісі — сол кездегі жекелеген газеттерде орыс және татар тілінде осы оқиға туралы жарық көрген қысқаша хабарламалар ғана. Зерттеуші М.Қойгелдиев өзінің Ә.Бөкейханов туралы зерттеуінде: "Қазақ кадеттерінің бағдарламасы... сол кезде Оралда Камиль Ту хватуллиннің басқаруымен шығып тұрған "Фикер" (пікір) газетінде жарияланған" — дей келіп, "онда қазақ жерін бүтіндей сол елдің меншігі етіп жариялайтын заң қабылдау, ішкі Ресейден көшіп келіп қоныстану толқынын тежеу, кедей жұмысшыларға еркіндік, тендік беру, оларға пайдалы зандар шығару, қазақ балалары үшін мектеп, медресе, университеттер ашу туралы, т.с.с. талап-тілектер айтылған"2, — деп жазды. Осы зерттеуші екінші бір еңбегінде аталған газетке сүйеніп, кадеттердің Қазақстандық Орталық комитен ты құрамына Б.Қаратаев, Т.Бердиев, М.Бақыткереев, И.Тоқамбердиев, Х.Досмұхамедов, Н.Айтмүхамедов, М.Мұқашев, Т.Рахымбердиев, И.Дүйсембин енді деп көрсетеді3 М.Қойгелдиев келтірген "Фикер" газетінің Кейбір зерттеушілер бұған "Кадет партиясының филйалын қүру'' деп баға беріп жүр. Шындығында кейінде құрылған (1917. VII.) "Алаш" партиясының бастау көзінде тұрған қайраткерлер кадеттердің қазақстандық филиалын қүруды мақсат еткен жоқ, олар кадеттер үлгісіндегі жалпы-ұлттық саяси партия құруды көздеді. Оған дейін әлі де 12 жылдай өмір жолынан өту керек болды. Бөкейханов Ә. Шығармалар. А., 1994. 14,15, б. Қойгелдиев М., Алашты бұғаудан қашан босатамыз?, Арай. 1990. № 8. 45

осы, соңғы мәліметі күмән тугызады, өйткені газетке сенсек, "қазақ кадеттерінің" бес адам қатынаскан съезі қалайша оның тоғыз адамнан түратын "орталық комитетін" сайлайды? Бес облыс өкілдерінің Оралда бас қоскандары үшін "оларды патша үкіметі тікелей қудалады" деген күжаттар тарихшыларға белгісіз. Алайда бірінші орыс революциясы жылдарында саяси әр түрлі іс-әрекеттерге араласқандықтары үшін Ә.Бөкейхановтың, Ж.Сейдалиннің, Б.Сыртановтың, А.Кенжиннің, Ж.Ақбаевтың жәнс де баска казак демократтарының қуғын-сүргінге үшырағаны белгілі. Бірінші орыс революциясы жылдарындағы азаттық қозғалыска катынаскандарға (ең алдымен қазақ интеллигснциясына) кеңестік кезендегі тарихнамада панисламшылдық пен пантүріктік идеяларды жақтаушылар деген "саяси айып' тағылып келді. Біз мұндай айып оларға дәлелсіз тағылғандығын баса айтамыз. Қазақ халқының өкілдері жалпыроссиялық мүсылмандық қозғалыс қайраткерлерімен байланыста болып, олармен хат алысып тұрғаны рас, I және II Мемлекеттік Дума шеңберінде россиялық мүсылмандық қозғалыс өкілдерімен бірлескен акциялар жасағандары да шындық. Алайда, 1905-1907 жылдары бірде-бір қазақ саясаткері өз саяси бағытын батыстан шығысқа ауыстыру жөнінде мәселе қойған жоқ. Әлихан Бөкейханов төңірегіне топтаскан, кейін Алаш партиясын құрып, Алаш автономиясын жариялаған қайраткерлер батыс бағытындағы саясаткерлер болатын. Ал россиялық мұсылмандық қозғалыстың өзі біртұтас орталықтанған Россия мемлекетін сақтап қалуды көздеген кадеттердің идеялық-саяси бағдарламасына негізделген еді. Әрине, әңгіме болып отырған кезеңде діндарлардың (діни адамдардың) жекелеген өкілдері де саясатпен айналысты. Мәселен, мемлекеттік Думаға сайланған Ш.Қосшығүлов молда сондай адамдардың бірі еді. Дума сайлауына дайындық кезінде Әлихан Бөкейхановтың өзі де мүсылман діндарларымен, елге белгілі ақсақалдармен Семей қаласында кездесу өткізгені белгілі. Осыған үқсас, осымен мазмүндас баска да окиғалар туралы айтуға болады. Осының бәрі Қазақстанның саяси өміріне консервативтік пиғылдағы мүсылман діни қызметкерлерінің ықпал жасауға үмтылғандығын көрсетеді. Алайда Қазақстанның саяси өмірінде 1905-1907 жылдарда мүсылмандық саяси клери46

кализм мықтап орын алған жоқ. Іс жүзінде бірінші орые революциясы кезеңінде қазақтың ұлттық-демократиялық қозғалысында үш саяси ағым бой көрсетті: радикалдық, орталық (центристік) және исламмен жак.ындасуға бейім тұрған ұлттық-консервативтік ағымдар. Жариялық кезеңіне дейін ғылыми және саяси әдебиетте үлттық-либералдық қазақ интеллигенциясының 1908-1912 жылдардағы шығармашылық қызметі мен саяси іс-әрекетіне өте қатал әрі әділетсіз баға беріліп келді. Бұл ретте ең алдымен өз уакытьг үшін аса үлкен маңызға ие болған, 1909 жылы жарық көрген Міржақып Дулатовтың "Оян, қазақ!" агғы өлендері жинағы қатты сынға алынды, Ә.Бөкейхановтың россиялық либералдық қозғалыстың басшылығына жақын болғандығы, Ж,Ақпаев пен К.Тоғысовтың күрес жолын іздеуде әртүрлі рухакисаяси бағыттарды байқап көруі оларға тарих алдында "кешірілмес күнә' болып тағылды. Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінің 1908-1912 жылдардағы кезеңі іс жүзінде енді ғана зерттеліп келе жатыр. Сондықтан да осы кезеңнің Алаш және Алашордаға байланысты кейбір мәселелеріне арнайы тоқталғанды жөн көрдік. Осыған орай мына жәйттерді ерекше атау қажет: 1) 1908-1912 жылдары өлкенің қоғамдық-саяси өміріндегі қайсыбір кайраткерлердің орнын қоғамның көкейтесті проблемаларын білетін, оларды шешудің жолдары мен әдістерін анықтауға қабілетті зиялы қауымның жекелеген топтары алмастырды; 2) Қазақ интеллигенциясының осы жаңа буыны өзінің шығармашылық еңбегі арқылы халықтың тарихи зердесіне барлау жасай отырып, оның үлттық сана-сезімін ояту, жігерін қайрау жолында аянбай тер төкті; 3) Қазак, зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері жалпьгүлттық және аймақтық баспасөз органдарын қалыптастырды, елдегі мүсылмандық қозғалыстармен және партиялармен байланыс орнатты, Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси және руханидіни өмірін реформалау мәселелерін, оның ішінде көшпелі өмір салтынан отырықшылыққа ауысу мәселелерін, жан-жақты талқылауды үйымдастырды. Осы қазақ зияльглары жалпы демократиялық мәндегі үлттық тең праволық, халықтың мәдениетін көтеру, әйел тендігін қамтамасыз ету, отаршылдардың жер мен суды тартып алуына наразылық білдіру сияқты көкейтесті мәселелерді өз шығармаларының өзекті так,ырыптарына айналдырды. Осы жалпы демократиялық мазмұндағы талап-тілектердің өзі халық арасында объек41

тивті түрде отарлық сзгігс қарсы саяси хал-ахуалды қалыптастыруға қызмет етті. Осындай өмірлік сұраныстан туған және оған жауап берген санаулы дүнислердің бірі 1909 жылы Уфа қаласында жарық көрген, кешікпей әлденеше рст басылған Міржақып Дулатовтың "Оян, казак!" атты шағын көлемді өлендер жинагы еді. Кітапка эпиграф ретінде алынған: Көзіңді аш, оян, казак., көтср басты, Өткізбей қараңғыда бекер жасты. Жср кетті, дін нашарлап, хал һарам боп, Қазағым, енді жату жарамасты — деген шумақ "Оян, қазақтың" айтайын деген басты идеясын дәл бсрді. Дәл сол кезде Ахмст Байтүрсынов қаламынан туған, бірак оның 1911 жылы Орынборда жарык көрген "Маса" жинағына цензура енгізбей тастаған мына жолдар да жоғарыда келтірілген Міржақып өленімен сабактас: Казакым, слім, Кайкайып беліа Сынуға тұр таяиып. Талауда малыи, Қамауда жаның, Аш көзінді оянып' Мыржакыптын көлемі небәрі 4-5 баспа табақтай "Оян, казағында" XX ғасырдың басындағы Қазакстанңың әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси өміріндегі өзгерістер көркем сөзбен шыншыл кестеленген. Патшалық Россияның отарына айналған ел мен жердің тағдыры, оқу-ағарту мен дін жағдайы, жетімдер мен жесірлер халі, ауылдағы сайлау ісі сияқты мәселелер "Оян, қазакқа" тақырып болған мәселелер. Сонымен қатар Міржакып қазақ жастарын оқып, білім алуға, орыс тілі мен өнерін үйренуге шақырады. Ол орыс қауымының үлгі алар данышпандары қатарынан Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Тургенев, Крыловтарды атайды да, "қартайып бүл уақытта Толстой тұр, өзіне мәслихаттас ерлерді ертіп" — дей келіп, өз ойын былай түйіндейді: 1 1 Д у л а т о п М., Шыгармаларм. Д., 1991, 19, б. 48

Казак.та бұлар тектес бар ғой шешен, Халыктан мойны озып болтан косем. Семейден шыкты Ыбырай Құнанбаев Сөзінде хате бар ма сынап кореец? Акын аз Байтұрсынов Ахметтей, Сөзі алтын, матынасы меруерттей. Оқыған ғибрат алып жас жігігтер . | пәммасы аз халкына кызмет еткен Міржақыптың өз сөзімен баяндасақ, ол халқының "өткенін сайрап" өзі өмір сүрген сол кезеңнің "кемшілігін зарлап айтты" Міржақып "Оян, қазағы' жарық көрісімен халықтың үлкен қүрметіне ие болды. Сол үшін ол патша әкімшілігіне үнамады, жасырын полиция органдарыныц бақылауында болды. 1910 жылы екінші басылып жарық көрген "Оян, казак!" көп кешікпей халык окуға тиісті емес зиянды шығармалар катарына жаткызылып "тұткынға" алынды. "Оян, казактың" "тұткынға" алынуы туралы ресми мәлімет 1912 жылғы сәуір, мамыр және шілде айларын камтитын полиция шешімдеріне сәйкес бүкіл ел көлемінде окуға тиым салынған кітаптардың алфавиттік көрсеткішінде бар...2 "Оян, казак" осылай мемлекеттік кұрылыска қарсы жазылған зиянды шығарма ретінде "тұткындалған" соң полиция департаментінің жергілікті жерлердегі жасырын бөлімдерінің кызметкерлері осы кітапты окығандарды, оның идеяларын халык арасында насихаттағандарды да бақылауға алады. Алматы облыстык архивінде осыған байланысты сакталған кызыкты қүжаттар бар3 Оларда "Оян, казактың" шалғайдағы Алматыда (ол кезде Верный аталған) Ахмет-Кәрім Зейнуллиннің кітап дүкені аркылы зиялы окырмандар арасында таралғандығы жөнінде жергілікті полицияның агенті Мүхаметжан Шөренов дегеннің өз бастығы ротмистр Железняковтың атына жазған кұпия хйттары бар. Сонымен катар осы полиция агентінің тізіміне ілінгендердің тергеуге аланып, бастарының істі болғандығы туралы мәліметтер де сакталған. 1910-1911 жылдары Алматыда "Оян, казакты" * ' С о н д а, 76-бег. * Алфавитный указатель книг, арест которых утвержден судебными установлениями за апрель, май, июль 1912 года. С.8. Толығырақ карацыз: Нүрпейісов К. Тұткындалған Оян, казак" Алматыда /,'7 Казак әдебиеті, 1990. 16 карата. 49