осуждающие действия и политику правительства статьи с комментариями от себя и представляли начальству. Поэтому то и дело производились в редакции обыски, то и дело А.Байтурсунова таскали к губернатору или жандармкому начальнику на допросы. В 1914 г. за помещенную в № 80 "Казах" передовицу, где А.Б. критиковал только что выработанный М.В.Д. проект положения об управлении Киргизским Краем, Оренбургский губернатор Сухомлинов оштрафовал А.Б. как редактора, на 1500 руб. и в случае его несостоятельности постановил заменить штраф арестом А.Б. на 8 месяцев. Утрата 1500 рублей была бы равносильной закрытию газеты, поэтому А.Б., несмотря на слабость своего здоровья, заявил полиции, что он согласен сидеть, но платить штрафа не может. 20 октября А.Б. посадили в тюрьму. Пишущей эти строки подал телеграммы в разные города, известив друзей А.Б. о случившемся. В адрес редакции посылались переводы по телеграфу и А.Б., не просидев и 4-5 дней, по внесении штрафа был освобожден. "Казах и после этого подвергался штрафом на разные суммы, доходивших иногда до 3000 р. (в 1916 г.), и всегда отзывчивые читатели аккуратно вносили штрафы, не доводя дело до ареста А.Байтурсунова или закрытия газеты. "Казах" просуществовал до октября 1918 года. Созданная почти из ничего и существовавшая в тяжелых условиях царско-полицейского режима, благодаря умелому руководству и самоотверженному труду А.Байтурсунова газета перед закрытием имела свою собственную типографию, большой запас бумаги, небольшую библиотеку, тираж превышал 8000. Таким* образом, возглавляемая Ахметом Байтурсуновым газета "Казах" в истории молодой киргизской прессы заняла первое и почетное место. После февральской революции Ахмет Байтурсунов втянулся в водоворот общественно-политической жизни. На всех съездах краевых и областных он являлся одним из активных руководителей. После свержения царизма он занимал разные выборные должности и затем был избран в члены Всероссийского Учредительного Собрания от Тургайской области по списку националистической партии "Алаш" До 1919 г., находясь в рядах автономистов-националистов, в марте того же года Ахмет Байтурсунов, убедившись в пагубности для киргизского народа националистической политики правых партий, перешел на сторону Советской власти. При Советской власти Ахмет Байтурсунов занимал разные ответственные должности и в то же время он не прекращал учительско-педагогическую деятельность. В 250
настоящее время состоит преподавателем Киргизского Института и представителем Научно-Литературной комиссии при Наркомпросе и почетным председателем Общества изучения Киргизского края. В результате научно-педагогических трудов Ахмета Байтурсунова мы имеем киргизскую азбуку, фонетику, синтаксис и этимологию киргизского языка, теорию словесности и историю культуры. Этим кропотливым трудом Ахмет Байтурсунов поднял киргизскую словесность на высокую ступень и заложил прочный фундамент для национальной школы и родной литературы. Стесняясь размером краткой биографической статьи, посвященной в честь 50-летия со дня рождения Ахмета Байтурсунова, подробно останавливаться на литературнонаучных его залугах, к сожалению, не приходится, поэтому заканчиваем настоящую статью искренним пожеланием дорогому Ахмету Байтурсуновичу плодотворной работы на долгие годы на благо родного киргизского народа. Міржақып Дулатов, Шығармалары, А., 1991 ж. 295-302 б. Ә.Ермековтың 1930 жылгы 15 қарашада ОГПУ тергеушісіне өз қолымен жазып берген мәлімдемесінен үзінді (мәлімдеме үлкен форматты қагазқа түсірілген. II беттік қолжазба — К.Н.) 1919 жылы мен февраль революциасынан кейін сайланған Семей губерниялық земство басқармасының екінші құрамының мүшесі әрі жер бөлімінің меңгерушісі болдым. Сонымен қатар маған халық ағарту бөлімін басқару да жүктелді. Бұл кез әскерлердің, колчакшылардың астамшылдықпен үстемдік жүргізген уақыты еді. Барлық жерде және өте қатал түрде жазалау отрядтары әскери-дала соттары әрекет жасап, адамдардың басына әңгір-таяқ ойнатты. Жұмысшы табымен, шаруалармен қатар қорғасыз қазақтар жантүршіктірер террорды, езіп-жаншуды бастан кешті, ал олардың майдан шебіне жақын орналасқандары аяусыз зорлық-зомбылыққа тап болды. Жер басқармасының, Алаш кеңесінін, губерниялық және уездік кеңестердін мүшелерін тұтқындау күн сайын кең етек алды. Олардың кейбіреулері әскери-дала сотына тартылып, өлім жазасына бұйырған үкімдер де шығарылды. Алашорданың мүшесі Ақбаев "большевиктік төңкерісті даярлау мақсатымен қару-жарак, жасырғаны үшін" деген айыппен өлім жазасына кесілді. Алашорда251
ның төрағасы Бөкейхановтың өзі дс Омбыга ксліссөз жүргізуге барғанда (Колчак укіметімен — К.Н.) тұткындалды (бірнеіие к)ііге — К.Н.) Жергілікті баспасөзде губерниялык земство баскармасының мүшелеріне большсвизмді жақтаушылар дсп жазыксыз айыптар тағылды (Омбыда шығып тұрған "Речь" газетін қараңыз). Бүл аз болғандай 1916 жылғы ұлт-азаттық козғалысының Жизақ ошағын басып-жаншу кезіндс бейбіт халыкты аяусыз қырғаны үшін "Жизақ жендеті" аталған Колчак диктатурасының соғыс министрі ИвановРинов казак интеллигснциясын күртудың жоспарын жасады. Ол казак зиялыларын автономия мәселелерін көтсруден баска ешнәрсс бітірмеді деп айыптады ... Алашорда кызметіне таңғаларлык кайшылыктар тән болды. Дәл осы кезде Батые Алашорда Колчакка аксакал дсген атак берді. Сібір үкіметі (оны 1918 жылғы карашада Колчак күлаткан боатын — К.Н.) Алашорданы "Койыртпакорда" ("Ералашорда") деп атауының жаны бар еді. Семей актардан босатылғаннан ксйін Ссмейге келдім. Калада Сібревкомның мүшесі Косарев жолдастың (казір ЦКК мүшесі) осында екенін білдім. Сол кезде Алашорда мүшслсрінсн мен ғана осында болғандығымнан бірден Косаревка бардым. Мсн Косаревті Алашорданың кызметімен кыскаша таныстырып, өзімнің оснда келуімнің максаттарын баяндадым. Косарев казак жұмысшыларымен бірнеше кездссулер өткізіп, солардың шешімімен мені губревкомның күрамына енгізді. Рсволюцияның өткен ксзсндері үлттык козғалыстың өкілдеріне' үлкен әрі бағалы сабак болды. Сол ксзден бері карай мен ұлттык мәселені буржуазиялык революция шенберінде шешу мүмкін емес ексндігіне толык сендім. Революция кезеңінде оны баскаратын ұйымдаскан күшітр нс пролетариат нсмесе буржуазия болады. Біз Құрылтай жиналысын калай отырып, Колчакка тап болдык... ... ¥лт мәселесін түбсгейлі шешу импсриализмді толык жсңгенде ғана мүмкін болады. Пролетариаттың женісінен тыс империализмді жеңу мүмкін емес. Осыдан ұлт маселесі пролетарлык революцияның күрамдас бөлегі болып табылады. Тек совет өкіметі үлт мәселесін дұрыс шешуге кепілдік бере алады. Революция тәжірибесінен алған басты саяси бағыт осы болды. Маған бірден Семей облысын Қазревкомның баскаруына беру маселесін өткізу үшін іс сапармен Орынборға жүруіме тура кслді. — Орынбордан мені 252
Мәскеуге іс сапарға жібсрді. Ондағы максат — Семей мен Акмола облыстарын Казревкомның баскаруына енгізу мен Казак республикасын кұру ту рады декретті дайындау мәселелерін шешуге катынасу болды. Мәсксуде Қазревком мүшелері маган Республиканың шскараларын анықтауды негіздеу үшін кажетті құжаттарды даярлауды және Үлт іетері жөніндегі Халык Комнссаридтымен келісе отырып декреттің (Казак АССРін күру туралы — К.Н.) жобасын жасауды тапсырды. Осы мәселелерді шешу үшін мен БОАК-нік жанындағы Казревкомның уакытша өкілі ретінде Мәскеуде калдырылдым. Мәскеуде мен Халсл және Жаһанша Досмүхамедовтармен кездестім. Олар менің саяси багытымның өзгергендігіне біршама танғалыс білдіріп, менің солшылдануыма байланысты азілдер айтты. Осыған орай болған біздің айтыстарымыз үрыс-керіске үласа жаздады. ... Мен Советтік Россия аркылы Еуропа мәдениетіне бағыт алу кажеттігін жактадым; Казакстанды көптеген орыстар мекендейді, ол Россиямен тығыз байланыста, сондыктан да әрбір арандатушылыктан бірінші кезекте халык зардап шегеді. Менің бүл пікіріммен Байтүрсынов келісті. Тамызда (1919 жылдың — К.Н.) республиканы күру туралы декреттің жобасын талкылау, үлт істері жөніндсгі халык комиссариатымен келісу кезсндерінен өтіп, айдын соңына карай халык комиссарлар советі мен БОАК-нің орталык органдарында макұлданған КАССР-ін күру туралы декрет кабылданды. ... Съезд карсаңында ғой деймін (1920 ж. қа.тнда өткен Қалақстаи совет терінің қүрылтай съезін айтып отыр. — К.Н.) Арғыншиевтің патерінде съездің партияда бар және партияда жок казак делегаттарының мәжілісі болды. Оған Ә.Жангелдин, С.Мендешев, Ә.Бөкейханов және баска да көптеген адамдар (олардың біразын ұмыттым) катынасты. Әлімбеков пен Әйтиев те жане үлгеріп келсс С.Сәдуакасовта катысуға тиісті еді. Мәжіліс басталар кезде Сейфуллин тобы болған жок ... Мәжілісте партияда бар жане оның катарында жок казак делегаттарының (топтарының) съездегі позициясы туралы мәселе қойылды. Партия мүшесі казактардың сііезд дслегаттары ішінде азшылык екендігін ескере отырып, съезде казактың үлттык, түрмыстык, шаруашылык срекшеліктерін, онын шешімдерінде ескеру үшін бірлесіп дауыс беру жөнінде алдың ала келісім жасалды. Сейфуллиннің келуіне байланысты а>езд барысында Жанкелдин — Сейфуллин тобы күрылды. Бүл топ, менің
пікірімше, жоғарыдағы келісімді жүзеге асыртқызбай тастады. ... Съезде семейлік делегация мені өкімет мүшесіне үсыну ниетінде болды, алайда мен оқуымды бітіру үшін Томскіге баруға рұхсат алдым. Сондықтан да менің кандидатурам ОАК-не ұсынылған жоқ. Қыс бойы оқып, жазда арнаулы геологиялық практикадан өту үшін инженер М.П.Русаковтың (қазір Қазакстанда зерттеуші белгілі геолог) экспедициясында болдым. Күзде (1921 ж. — К.Н.) уездік (Қарқаралы — К.Н.) халық ағарту бөлімінің табанды тілегіне сай Қарқаралыдағы екінші дәрежелі мектептің меңгерушілік кызметін қабылдап алдым. Өзім сүйетін педагогикалық жұмыстың мені кызықтырғаны соншалық, мен сол жерде, Орынбордан казак өнеркәсіп бюросын (Кирпромбюро) басқару жөнінде бірнеше рет ұсыныстар алғаныма қарамастан, үш жыл еңбек еттім. Тек кана 1923/24 жылы қазақ интеллигенциясын шақыруға байланысты және сол кезде губаткомның төрағасы Ә.Досовтың ұсынысымен губерниялық жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқаруға кірістім. ... Тәуелсіздік мәселесіне байланысты алашордашылардың өткендегі көзқарасына тоқтала кету артық болмас. Алашорданың жетекшісі Ә.Бөкейханов февраль революциясы жеңіске жеткен алғашқы күндерде Россияның федеративті республика болуын емес, кең земстволык баскару жүйесі бар республика болуын жақтады. Атап айуқанда ол Алаштың үлттық-территориялы автономия болуына карсы болды. Тек қана 1917 жылғы шілдедегі бүкілказақтық съезде Алаш ұлттық-территориялық автономиясын күру туралы шешім қабылданды. К.Р ҰХК-нің архиві, іс 6610, 1 т., 437-442 б. "Ақиқат 1993. № 4, 52-59 б.
МАЗМҰНЫ АЛҒЫСӨЗ 3 Бірінші тарау: МӘСЕЛЕНІҢ ТАРИХНАМАСЫ ЖӘНЕ ДЕРЕКТІК НЕГІЗДЕРІ I. Тарихнама 5 II. Деректер 22 Екінші тарау: АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫНЬІҢ БАСТАУ КӨЗДЕРІ 30 Үшінші тарау: МОНАРХИЯ ҚҰЛАҒАННАН КЕЙІНГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ЖАҒДАЙДЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖӘНЕ АЛАШ ПАРТИЯСЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ I. Монархияның құлауы және өлкедегі саяси жағдай 70 II. Қоғамдық-саяси өмірдін жандануы және облыстық қазақ съездері 89 III. Алаш партиясының құрылуы 115 Төртінші тарау: АЛАШОРДА ЖӘНЕ СОВЕТ ӨКІМЕТІ I. Алаш және Совет өкіметінің орнауы 133 II. Алаш пен Алашорда азамат соғысы жылдарында 169 III. Советтермен жаңа ымыраға келу жолдарын іздестіру және Алашорданы тарату 195 СӨЗ СОҢЫ 213 ҚОСЫМША 1. Алаш қозғалысына мүше болғандар мен ниеттестер тізімі 216 2. Алаш партиясы программасының жобасы 220 3. Алаш қозғалысы жетекшілерінің көзқарас эволюциясы мен Совет өкіметі жылдарындағы тағдырына байланысты кейбір құжаттар 223
"Ататек" баспасынан 1995-96 жылдары шыгатын кітаптар Мухаммед Хайдар Дулати, Тарих-и Рашиди. Казак, халкының XV-XVI ғасырлардағы тарихы. Парсы тілінен тұңғыш рет тәржімеленді. Бірінші дәптер. Көлемі 20 б.т. Байпақов Карл Молдахметүлы, Жібек жолы. Орыс тілінде. Көлемі 15 б.т. Байүзақ Қожабекүлы, Қазақия, роман-эссе. Көлемі 20 б.т. Байпақов К., Қожабекүлы Б., Қазақстанның көне қалалары. Көлемі 15 б.т. Қазақ тілінде. Уильям Теккерей, Күйкі тірліктің жәрмеңкесі. Роман, аударма. Көлемі 50 б.т. Мекен-жайымыз: Алматы, 480021, 8-Март көшесі, 103/22, "Ататек" Байұзақ Қожабекүлына. Ессп-шотымыз: Алматы, Казкредсоцбанк, "Ататек' коды-501, шот — 4468569 МФО 190501501 кор шот 500168901 КЕҢЕС НҰРПЕЙІСОВ АЛАШ ҺӘМ АЛАШОРДА (АЛАШ И АЛАШ-ОРДА) Редакторы — С агат бек М едеубекулы Суретші — Анат олий Ващенко Корректоры — Р әзия М әдиқызы ИБ № 04 Теруге 16.02.95 жіберілді. Басуға 25.04.95 код койылды. Пішімі 84x108 1/32. Офсеттік басылым. №2 баспа-журнал кағазы. Әріп гүрі 'Тип таймыс" Шартты баспа табағы 16,8. Есептік баспа табағы 14,8. Таралымы 5000 дана. Тапсырыс N 4. Бағасы — келісім бойыпша. Баспагер — "А т а т е к" фирмасы. Алматы, 480021, 8-Март көшесі, 103/22. Казахстан Республикасы Баспасөз және бүкаралык, акпарат министрлігінің полиграфкомбинаты, 480002, Алматы, Макатаев көшесі, 41 үй. Кігапты компыотермен терген, калыпка түсіргсн "Тамыр' жекеменшік шағын кэсіпорыны.
*]Ы ІП .т усииип отиргц баспа. Мучиц негізгі ма\ I халцимиздиц ицилим заманнан бергі тарцхип, оииц идамзат мәдениетіне цосцан улесін жазумеч цапщр, бугінгі, әрі болашац тірлікке тәлгЛ болар лугатпти ой цалдиргап ули пер зенттердіц ецбегъмен журтшилицти танисI тиру. зф Ё Ш Й В Ш Ш Оси тарапта іс екі жуйеде Біріишідеч, казак, халциниц шежіресіп халицтиц өзіпен хат apt кап, компъютерге тусіру. М учиц кал - жеті атага толмай циз алисип кетуден , сацтаидиру; битирип кстісен халикт иц тачирын ууёірмеіі; аса дарчнди, ел басц/ара.тип ' М I mekmi гііуцймдарди біип отиру, халчцтиц а чин, өсугп зерытеу. Екіпгаі ?еч, Лі галимдардиц туркі хальыяиц. жазтн ецбектергч ана тіЛиазде (' Мшиц алга'ици нусцаси ~ "Bat "Тарихи таким4. . - Оцирмен ко,у им, жетіата ■чіежірзсікr~ ^та шрициз Jen цабчрга азсгйиндардыц с_ иежіресіч жагип жіберщіздер. | "Ататеч* басилиминцауимдасип, ауил боI ш п аламиз, мектепке, штсіпхачага царслт дели адамдар хат жолдацчздар.