Алаш һәм алашорда

Түптеп келгенде ол азамат соғысы жағдайында қоғамның бір-біріне карсы екіге бөлінуінің құрбаны болды. Бүл окиға Алашорда мен Совет өкіметінің ымыраға келіп, жакындасуын киындатып жіберді. Алашорданың орталык басшылығы Торғай окиғаларын болыиевиктер тез уақытта ұмыта қоймайтындығын жаксы түсінді, сондыктан да Алашорда Совет өкіметімен келіссөздерді жалғастыру бағытында жаңа әрекеттер жасамады. Ал ақтар болса Алашордаға сенімсіздікпен қарауын қоймады. Жаңа әскери бөлімдер құру ісі жүргізілмеді. Алашорданың одактастары болған ақ казактар мен Колчак үкімсті бұрыннан бар Алаш жасақтарына кару-жарак беруде де сарандык көрсетті. Алашорданың Торғай облыстық бөлімшесі Колчак үкіметінің соғыс министріне 4-ші алаш полкін сақтап қалу қажеттігін дәлелдеп, облыс көлемінде тағы да төрт полк жасақтауға (әр уезден бір полктен) көмектесу жөнінде хат жазып, өтініш білдірді1 Бірақ та бүл өтінішке ешбір жауап алынбады. Саяси хал-ахуалдың дамуындағы осындай өзгерістер Алашорданың атынан келіссөздер жүргізу үшін Москваға барған А.Байтұрсыновтың жағдайын қиындатып жіберді. Ол большевиктердің Алашордамен байланысқа барып, казак халкының тағдыры жөнінде келіссөздер жүргізу қажеттігін дәлелдеуге көп күш жүмсады. А.Байтұрсыновтың табандылығы аяқсыз қалған жоқ. Совет өкіметі қазақ халқының үлттық мемлекеттігін үйымдастыру ісін басқаратын орган кұру туралы шешімге келді. 1919 жылы шілденің 10-ы күні В.И.Ленин "Қырғыз (Қазақ-авт.) өлкесін басқаратын революциялық Комитет жөніндегі уақытша ережеге” қол қойды. Қазревкомның мүшелігіне алғашында С.Мендешев, А.Байтүрсынов, С.Пестковский (төраға) енгізіліп, кейінірек Б.Қаратаев, М.Түнғаншин, В.Лукащев, К.Сидоров, Т.Седелников, Т.Әлібеков, т.б. кіргізілді. Казревкомның Төрағасының срынбасары болып сайланған А.Байтұрсынов көп кешікпей "Жизнь национальностей" газетінде "Революция және кырғыздар" (казактар-авт) деген макала жариялады. Онда басқа мәселелермен катар Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі жетекшілерінің саяси көзкарас ерекшеліктерін 1 КР Президентінің архнві, қор. 811 оп. 23. 5 — 6-парок. 200

түсіндіретін түжырымдар да жасалды. "Мен, осы жолдарды жазушы, — деді өз мақаласында А.Байтұрсынов, — патша үкіметі кезінде қазақтың ұлттық саясатын жүргізуді басқарған және патша үкіметіне қарсы күрескен қазақ интеллигентерінің өкілімін. Патшалық кезеңде қазақтардың қалай өмір сүргенін біз басқалардан артық білеміз. Қазақтардың күн көріс жағдайына, оларда таптық жіктелудің жоқтығына және жеке меншік заттарда белгілі меже болмауына байланысты қазақтар арасында олардың өзіне тән социализм мен коммунизмнің орын алуы қазақ халқына әзірше социалистік қоғамға деген мүқтаждықты қажет еттірмей отыр... Алашордашылардың Торғайлық тобының делегаты ретінде Орталық Советтік Россияға келіссөз жүргізуге келген мен... Россия халықтары қүқығы Декларациясына сәйкес казак мәселесіне ықыласпен зер салғандықтың куәсі болдым. Колчак билігінен Совет өкіметін артығырақ көруіміз қате еместігін өз жолдастарыма... айтып, оларды тыныштандырғым келді"1 Ахмет Байтүрсыновтың Совет өкіметі жағына шығуын жзне оның Қазревкомның мүшелігіне тағайындалуын большевиктер үлкен саяси науқанға айналдырып жіберді. Көп кешікпей (1920 жылғы сәуірде) ол Совет мемлекетінің белгілі әскери кайраткері М.Фрунзенің ұсынысымен2 РКП(б)-ның мүшелігіне қабылданды. Бүл жөнінде Орынборда шығып түрған "Известия Киргизского края" деген газеттің 1920 жылғы 15 сәуірдегі санында "Ахмет Байтүрсынов арызы" деген макала жарияланылып, А.Байтүрсыновтың РКП (б) Орынбор Комитетінің атына партияға алу туралы жазылған өтінішінің тексті берідген. А.Байтұрсынов Коммунистік партияға бір жылдай ғана мүше болған. "Мен, — дейді А.Байтұрсынов жоғарыда айтылған құжатта, — партиядан 1921 жылғы тазалау барысында енжарлығым үшін шығып қалдым. Менің енжарлығым (пассивность) ғылыми жұмыска тереңдей берілгенімдіктен партия жиналыстарына бармайтындығымнан және жалпы алғанда саясатқа аз көңіл ' "Жизнь национальностей". 1919. 3 августа. 1929 жылы маусымның 2-де ОГПУ тергеушісіне берген жауабында А.Байтурсынов осыған орай былай дел малімдеді: "Мен ревкомның мүшесі болып тағайындалып, Орынборда қызмет аткарып жүргенімде Фрунзе Орынборда болған еді. Ол маған ВКП(б)-ға өту жөнінде усыныс жасады. Осындай үсынысты (большевйктер партиясына өту жөніндегі-авт.) кейінірек Казревкомның бүрынғы мүшесі Седелников жолдас та жасаған еді" (КР Үлттық хауіпсіздік Комитетінің архиві, Іс 124. 2 т. 159-парак,). 201

аударатындығымнан көрінді" (с о н д а). "Ахмет Байтұрсынов жолдасты, — делінген газет макаласында, — бүкіл сахара біледі. Әрбір қырғыз (к;а:шқ-авт.) осы өз халкынык көсемі, ірі... хоғамдык. қайраткері және әдебиетшісінің есімін естіп білген. Кырғыз халкының ой-санасының дамуындағы барлык. саяси козғалыстар Байтүрсыновтың есімімен байланысты. Ол бейбіт үлттық либерализмнен Казан революциясын және Совет өкіметін тануға дейінгі даму кезендерінен өтті Ұзақ толқулар мен күрестерден кейін, қырғыз (қазах;-аът.) үлтшылдығынан ол халыкаралық коммунизмге келді" Бүдан әрі карай "В.М. жолдас" деген бүркеншік атпсн жарияланған мақалада А.Байтүрсынов сияқты ірі түлганың Совет өкіметі жағына шығып, Коммунистік партияға мүше болу үшін өтініш беруін "партияның ірі жеңісі" әрі қазақтар арасындағы "ыкпалымыздың ең жаксы көрінісі" деп жоғары бағалаған. Мақала А.Байтүрсыновтың өнегесі "толқып жүргендерге әсіресе, коммунистердің қырғыздар арасындағы ыкпалының өсуін халык,к.а к,ауіп деп түсінгендер үшін өнеге болсын. Казақтар арасындағы идеялык. жеңістердің бірінен сан алады"1, — деген сөздермен аякталған. 1919 жылғы жаз бен күзде Ахмет Байтүрсыновтың инициативасымен Қазревком өз мәжілістерінде Алашорданын батыс бөлігімен байланыс жасау және оның басшыларымен келіссөздер жүргізу үшін арнаулы өкілдер жіберу мәселесін талай рет талқылады. Қазревкомның және онын төрағасы қызметін көп жағдайда өзі атқарған А.Байтүрсыновтың осы мәселедегі табандылығы Торғайда болған ок.иғаларды қайталамау және Алашорданың батыс бөлімінің түгелдей Совет жағына шығуын қамтамасыз стпесе де, оның Совет өкіметіне бейтарап жағдайда болуын жүзеге асыру ниетінен туындаған еді. Түптеп келгенде Алашорданың батыс бөлімін актардың одақтасы болудан совет өкіметі жағына шығару Орал өңіріндегі азамат соғысын тезірек аяқтаудың алғы шарттарының бірі еді. Егер де Торғай облысын Кызыл армия бөлімдері 1919 жылы кыркүйек-қараша айларында ақтардан тазартқан болса, Орал облысында керісінше дәл осы кезде соғыс әрекеттері қаркынды жүргізіледі, тіпті ақ казактар Орал қаласын қайтадан қоршауға алуға әрекеттеніп, олардың И звестия киргизского апреля. к р а я" 1920 15 2 0 2

кейбір бөлімшелері Саратов губерниясының территориясына өтті. Халел және Жаһанша Досмүхамедовтер тобымен келіссөздер Бақытжан Қаратаевтың инициативасымен 1919 жылғы көктемде басталған болатын. 1919 жылғы наурыздың 30-нан желтоқсанның 13-іне дейін Б.Қаратаевтың тапсырмасымен Досмүхамедовтардың ставкасына Орал облыстық революциялық Комитетінің Ұлт істері жөніндегі бөлімінің қызметкері Қазмүхамед Мүканүлы Тәттібаев бірнеше рет барды. Қ.Тәттібаев Алашорданың батыс бөлімінің жетекшілеріне жақсы таныс еді, ол кезінде патша армиясының офицері және Алашорданың үлттық бөлімдерінің командирі болған адам. Қ.Тәттібаев алғаш рет Досмүхамедовтерге 1919 жылы сәуірдің 6-ы күні Облревкомның бірінші хатын және Москвадан келген телеграмманы таоыс еткенде, оған Қызыл Армия Шығыс майданда шегініп жатқан жағдайда "Қырғыз үкіметі (Батыс Алашорда — авт.) қолайлы жағдайлар туғанға дейін жауап беруді кідірте түрады" , — делінді. Қ.Тәттібаевтың Досмүхамедовтерге сол жылғы шілдеде барғаны да белгілі, сол жолы да оған екі үшты жауап берілді. Алашорданың батыс бөлімі үйымдастырған жасақтарға қару-жарақ, киім-кешек жетіспеді, оларды соғыс өнеріне үйрететін нүсқаушылар саны да аз болды. Қызыл Армияға карсы аса ауыр соғыстар жүргізіп жатқан Орал казак әскері қүрамаларға айтарлықтай көмек көрсете алмады, дәлірек айтсақ, ондай көмек көрсетуге ықыласты да болмады. Сондықтан да Батыс Алашорда жетекшілері Орынборды, Челябіні қайтадан басып алған соң жағдайлары біршама жақсарған А.Дутовтан көмек сүрауға мәжбүр болды. Генерал-майор А.Дутовқа Батыс Алашорданың өкілетті делегациясы жіберілді: оның қүрамында облыстық қазақ басқармасының мүшесі Тысылаев, әскери істер жөніндегі өкіл П.Саперский болды. П.Саперский. "Оренбургский край" газетінде жарияланган мәлімдемесінде былай деді: "...Қүрылтай жиналысының платформасын жақтайтын, Алашорда билігін мойындайтын қырғыз (қазақ-авт.) халқы өзінің бірінші кезектеғі міндетін большевизмге қарсы күрес деп біледі... осы мақсатта казіргі кезде атты және жаяу жасақтар қаруландырылған. Олар нүскаушылар мектебінщ К.Р Орталық мемлекеттік архиві. Кюр. 14, on 1, іс 61, 14-парақ.

көмегімен халық әскері деп аталатын карулы күиітердін негізін күрайтын болады. Ксйбір қырғыз (қазақ-авт.) бөлімдері Темір майданында ауылдар мен хуторларға жасырынған кызылдарды қарусыздандыруда өздерін іс жүзінде көрсетті. Осы қақтығыстарға куәгер болған әскери мамандар жігіттердің ерлігі мен әскери қабілетін жақсы бағалады" Батыс Алашорданың дскери бөлімдерінің қатарында екі мыңға дейін жауынгерлер болғанына қарамастан, олар белсенді түрде соғыс операцияларына катынастырылмады. Мұндай жағдай олардың нашар карулануы мен жеткілікті дайындығы болмағандығына ғана байланысты емес еді. Жігіттер казак халқын жүздсген жылдар бойы қанқақсатып езіп-жаншып келген казачество жағында соғысып, қан төгіскісі келмеді. Сондыктан да батыс Алашорда бөлімінің ставкасы орналасқан Жымпитыға қазақ жасақтарын Қызыл армияға карсы майданға аттандыру жөнінде бұйрық келгенде онда орналасқан Қазақ милициясы қатарындағы жігіттер қолдарына қару алып, өкіметке карсы шықты. Көтеріліс жасаушылар ак гвардияшылардың бірнеше офицерін өлтірді, Алашорданың батыс бөлімінің іс қағаздарын өртеді, кару-жарак пен оқ-дәрі қоймасын басып алды. Олар жергілікті түрмеде отырғандарды босатып, өздері ауылауылдарына тарап кетті. "Алашорданың батыс бөлімінің басшысы Жаһанша Досмұхамедов жергілікті қазақ милициясының штаб бастығы Студенкин қырға қашьш кетті, басқа ресми кызмет иелері ... жасырынып қалды"2 Жымпитыда болған оқиғадан кейін Орал казачествосының Алашордаға көзқарасы айтарлықтай өзгеріске үшырады. Атаман В.Толстов батыс Алашорданың әскери бөлімінің меңгерушісі полковник Ерыклинцевті батыс Алашорддға карайтын территорияның әскери-әкімшілік баскармасының бастығы етіп тағайындады. Басқа сөзбен айтқанда генерал В.Толстов батыс Алашордаға карайтын аймактағы күштік кұрылымдарды Алашорданың қарауынан алып, өзіне тікелей бағындырды. Полковнйк Ерыклинцевті тағайындау жөніндегі В.Толстовтың бұйрығында былай делінді: "Оралдың арғы бетінде тәртіп орнатуды, әсіресе астық, шөп және малды тасымалдайтын транспортты реттеп, жиналған малдың кызылдар ''Оренбургский кра й", 1918., 25 (12) июля. 'А л а ш Орда, сб. документов..., с. 100, 101 204

жағына жөнелтілуіне жол бергізбеу мақсатында сізді облыстық Оралдың арғы бетіндегі жерлерінің әскериәкімшілік басқармасының бастығы стіп тағайындаймын. Гурьев уезінен басқа соғыс жағдайында деп жарияланған территорияда сізге генерал-губернатордың құқығы берілді ... Жоғарыда айтылған мақсаттарға жету жолында айыптыларды атуға дейін шаралар қолданудан тартынбаңыз"1 Ақ казактар басшылығының өздерінің одақтастары саналып келген Алашорданы осылайша менсінбей, тіпті оны көзіне де ілмей намысқа тиетін әрекеттерге баруы сонғының жетекшілерінің көңілдерін су сепкендей басты; енді олар казачествоға салқын қабақ таныта бастады. Батыс Алашорда басшылары казақтардан шыққан Б.Қаратаев, Ғ.Әлібеков, А.Кенжин, Б.Қаралдин сияқты совет қызметкерлерінің ғана емес, сонымен қатар коммуниста партияның Орал губернилык. комитетінің төрағасы В.Лежава-Мюратпен де жиі-жиі кездесіп, келіссөздер жүргізе бастады. Бұл байланыстар аса құпия, жағдайларда айтарлықтай үзілістермен жүргізілді. Жаһанша және Халел Досмүхамедовтер Орал бойындагы саяси және әскери жағдайдың түрак.сыздығын, оның аса қысқа мерзімінің ішінде жиі-жиі күрт өзгерістерге үшырап отырғандығын өз көздерімен көріп, ой елегінен өткізіп отырды. Шындығында да 1919 жылдың басынан оның күзіне дейін Орал өңірі шым-шытырық оқиғаларға толы болды: 1919 жылғы қаңтарда — қызыл армия бөлімдері Орал қаласына келіп кіреді, одан соң Ілбішінді алады, В.Толстов өз армиясыньщ жартысына жуығынан айырылады, бірақ сәуірде ақтар қайтадан күшейіп, Оралды қоршауға алып, Саратов және Самар гуоернияларына өтеді, оларға А.Колчак пен А.Деникин әжептәуір әскери көмек көрсетеді; шілдеде жағдай қайтадан өзгерді. Қызылдар Орал өңіріне В.Чапаев баскарған дивизияны жібереді. Ол Орал қоршауын жояды және Ілбішінді ақтардан босатып, оңтүстік бағытта шабуылын өрістетеді; қыркүйекте ақтар қызылдар тылында батыл да терең рейд жасауы нәтижесінде Ілбішінде В.Чапаев дивизиясын басмп алып, оны талқандайды. Жаралы дивизия командирі Орал өзеніне батып өледі. Осының салдарында қызылдар шегінеді. Орал қаласын ақтар қайтадан қоршауға алады. Қызылдар үшін осындай қыйын сәтте Түркістан майданының командашысы М. Фрунзе тың күштер жіберіп, Оралдың қоршауын бүзады. Осыдан кейін Орал бойында ақтар дүркін-дүркін жеңіліске ұшырайды. Советтік әскери, партиялық және мемлекеттік басшыА л а ш - О ;р д а, сборник документов ... с. 117-118 205

лык. Орал майданындагы жағдайдың жиі-жиі өзгеруіне талдау жасап келіп, Алашордамен келісімге келу мәселесіндегі түсінбеушілікті сөзбұйдаға салмай тиянақты, түпкілікті шешу қажет деген шешімге келеді. 1919 жылы қазанның 27-сі күні Қазревкомның кеңейтілген мәжілісі болып, оған РКГІ(б) Орталық комитетінің, Бүкілроссиялық Орталық Атқару комитетінің (БОАК) және РСФСР Халық Комиссарлар Советінің Түркістан істері жөніндегі комиссиясының (Түрккомиссия), Түркістан майданы, революциялық соғыс советі 1- армияның революциялық соғыс советінің, Орал губерниялық ревкомының өкілдері қатынасты. Онда Орал өңіріндегі азамат соғысын аяктау және батыс өңірдегі "қырғыз (қазақ-авт.) халқын біріктіру мен оны совет өкіметі жағына шығару" туралы мәселе талқыланды. Осы мәселе жөнінде А.Байтүрсыновтың (Қазревком төрағасының орынбасары), Г.Бройдо (1-армияның революциялық соғыс советінің мүшесі) және Ш.Элиаваның (Түрккомиссияның мүшесі) пікірлері тыңдалды. Олар өз пікірлерін ұсыныс ретінде баяндады: "... Байтұрсынов үсынды: 1. Қырғыз (қазақ-авт.> ревкомы өзінің нақтылы іс-әрекеті арқылы совет өкіметі қырғыз (қазақ-авт.) халқына жалған емес, іс жүзіндегі өзін-өзі билейтін автономия беретіндігіне оның көзін жеткізсін. 2. Барлық қырғыздарға, олардың ішінде ақтардың жағында қызылдарға қарсы күресіп жатқан Алашорданың Торғайлық және Оралдық тобына да, егер Совет өкіметі жағына шығатын жағдайда оларға кешірім жасалатындығы жариялансын ...' Ахмет Байтүрсьінов Казревкомға мүше болып сайланған соң, әсіресе 1919 жылдың екінші жартысынан 1920 жылдың басына дейін, оның мәжілістерімде А.Байтұрсыновтыц үсыныстары бойынша Алашорда жетекшілеріне көзкарас туралы және осы қозғалысқа катынасушыларға кёшірім жасау жөніндегі мәселе әлденеше рет талқыланды. Бұл мәселе кездейсок, тегіннен-тегін көтерілген жок еді, керісінше оның салмакты әлеуметтік және саяси себептері болды. Біріншіден, жаңа қоғам ат төбеліндей аз казак, зиялыларының білімі мен талантына зәру болды. Әсіресе олар кең көлемді және тереи мағыналы мәдсни кұрылысты каркынды жүргізу үшін кажет еді. Екіишіден, Алаш козғалысына катынаскан казактың зиялы кайраткерлеріне олардың бүрынғы Совет өкіметіне карсы іс-әрекеттеріне кешірім жасау бейбіт күрылыстың ең басты айкындаушы негіздері-үлттық келісімді, азаматтык түсінісушілікті калыптастырып, нығайтуға кызмет стер еді. Үшіишідем, өздерінің сокына осығаіі дейіи казак кауымының белгілі бөлегін ерткен Алашорда жетекшілеріне саяси кешірім жасау Совет өкіметі мен большевиктерге деген халык сенімін арттыруға септігін тигізетіні шзсіз еді. 206

... Жолдас Элиава үсынды: 1) . Жалпы қырғыз (қазшf-авт.) съезін шақыруды тездету. 2) . Әскери барлаудан тыс азаматтық барлау жүргізу және 3) . ақ қырғыздармен (ақ казактар жагындаеы қазақтар-аът.) оларды совет өкіметі жағына шығару үшін байланыс жасау. Жолдас Бройдо ұсынды: 1) Торғайды казактардан қайтарып алуды тездету. 2) Осы жылғы қарашаның 15- інде қырғыздар (қазақтар-авт.) конференциясын шақыру"1 Қазревкомның кеңейтілген мәжілісі қаулы етті: ”1) Қырғыз (қазақ) халқын біріктіру және оның мүдделеріне байланысты мәселелерді талқылау үшін осы жылғы 1- желтоқсаннан қалдырмай қырғыз (қазақ-авт.) белсенділерінің, олардың советтік немесе оған қарсы пікірде болғандығына қарамастан, конференциясы шақырылсын; оған Башқұрт республикасының өкілдері және Түркістан республикасының Жетісу және Сырдария облыстарын мекендейтін қырғыздардың (қазақтардың-авт.) белсенді өкілдері шақырылсын ... Конференцияны шақыруға байланысты шығын қазынаның есебінен болсын. 2). Азаматтық барлау Қазревкоммен және 1-ші армияның революциялық соғыс советімен келісілген құрам мен формада жүзеге асырылсын"і 2 Қаулының мазмүнынан көрініп тұрғандай, оған А.Байтұрсынов жасаған негізгі ұсыныс — Алашордаға кешірім жасау жөніндегі талап кірілмей қалды. Совет өкіметі алашордашыларға кешірім жасау жөнінде кепілдік бермеген жағдайда белгіленген Бүкілқазақтық конференцияға олардың шақырылуы мүмкін болмайтын еді. Бұл жөнінде Қазревкомның қазанның 31-індегі мажілісінде Байқадам Қаралдин <ол А.Байтұрсынов совет жағына шығуы жөнінде Ә.Жанкелдин келіссөз жүргізгенде араағайындыққа жүрген болатын) ашық айті ' Протоколы Революционного комитета по управлению Казахским краем (1919-1920 гг.). Сборник документов. А., 1993, 43. 32-33; АлашОрда, сборник документов ... с. 1/0-171., Протоколы Революционного комитета ... 32, 33 б. 207

ты. Ол Алашордаға Совет өкіметі тарапынан "кешірім жасау жөнінде кепілді уәдс берілген жағдайда ғана" олардың өкілдерінің конференцияға келуін күтуге болады деп баса көрсетті. Біршама пікір алысудан соң Қазревком мынандай шешім кабылдады: "... ақтардың жағында Совет өкіметіне қарсы күресіп жатқан барлық қырғыздар (қазақтар-авт.), олардың ішінде Алашорданың Оралдық және Торғайлық топтары да бар, Совет өкіметі жағына шыккан жағдайда оларға кешірім жасалуы Түркістан майданынан (майдан басшылыгынан-авт.) сұралсын"1 Үш күннен кейін яғни 1919 жылы қарашаның 4-інде Түркістан майданының революциялық соғыс кеңесі Совет өкіметіне тікелей және жанама түрде қарсы күресіп келген барлык казактарға тиісті шарттар орындалған жағдайда толык кешірім жасау туралы қаулы қабылдады. "Толық кешірім" мына шарттар орындалғанда жасалатын болды: а) совет өкіметін сөзсіз және толық мойындау туралы мәлімдеме жасау; б) ақ гвардияшыларға жасалып келген көмектің барлық түрлерін тоқтату және қазақ даласында жасырынып жүрген ақ гвардияшыларды совет өкіметіне үстап беру; в) бейбіт халықты тонап, бейбіт өмірге көшуге кедергі жасап отырған ақ гвардияшыларды жоюда қызыл армияға көмек корсету2 Сол кезде, қараша айында, Түркістан майданының саяси бөлімі Алашорданың батыс бөлімінің әскери жасақтарына арнап "Совет өкіметіне сенімсіздік жойылсын!" деген үндеу-листовка таратты. Ол мынандай сөздермен басталды: "Қырғыздар! (қазақтар-авт.) ... өлкедегі соғыс аяқталып келеді. Сібір мен Орта Азиядағы орыс пен қырғыз (қазақ) еңбекші халықтарының ортақ жаулары талкандалды" Бүдан ары үндеу — листовкада Колчак пен Дутов әскерлері талқандалуымен катар башкұрттардың әскери бөлімшелері сияқты баска да әсксри күрылымдардың таратылғандығы айтылды. Оны былай койғанда, делінді үндеу — листовкада, башқүрт атты әскері біраздан бері "Қызыл жұлдыздың астында шайкасуда. Ол таяуда Қызыл Петербургты қорғауға катынасты"3. Үндеу-листовкада совет өкіметі жағына шыккан бүрынғы карсыластарының барлығына кешірім С о н д а, 36 б. Алаш Орда, сборник документов... с. 173 "Пламенное слово. Листовки гражданской войны (1918-1920 гг) М.. 1967. с. 151 2 0 8

жасалатындығы тағы да растадды. "Кешірім туралы қаулы сіздердің әр қайсыңызга белгілі болуеа тиіс. Кыреыз (қазақ-авт.) халқы оган өз жауабын беруге міндстті. Әр бір ру осы үсынысты талқыласын және Совет өкіметін мойындау жөнінде өзінің анық та адал жауабын берсін Біздін пікірімізше, түптеп келгенде Қазакстандағы азамат соғысының аяқталуы және Алашордаға кешірім жасау жоғарыда әңгіме болған Қазревкомның 1919 жылғы қазанның 27-інде өткен кеңейтілген мәжілісі қабылдаған шешімдерге тікелей байланысты болды. Онда Қазревком төрағасының орынбасары А.Байтұрсыновтың Алашорданың Торғайлық және Оралдық топтары жетекшілеріне кешірім жасау қажеттігі жөнінде мәселе көтергені белгілі. Мәжіліс сол күні Алашорда жетекшілерін Ақтөбеде болуға тиісті жалпыказак конференциясына шақыру туралы шешім алумен шектелді, алайда оларға кешірім жасау шарттары айтылмады. Тек қана Қазревкомның қарашаның 31-індегі мәжілісі Байқадам Қаралдиннің инициативасымен Түркістан майданының революциялық соғыс советіне Алашордаға кешірім жасау және оны жүзеге асыру шарттары жөнінде өтініш білдіру туралы қарар қабылдады. Соның нәтижесінде Алашордаға кешірім жасау және оны (кешірімді) жүзеге асырудың шарттары жөнінде Түркістан майданы революциялық соғыс советінің қаулысы шыққаны жоғарыда айтылды. Осыған орай төменгі жәйттерге баса көңіл аударғымыз кёледі: 1) Совет басшылығы казак халкына 1918 жылғы көктемде уәде еткен советтік негіздегі автономиядан баска мемлекеттіктің өзге түрін беруден бас тарТты. 2) Азамат соғысының тәжірибесі Алашорданың үлттық-мемлекеттік қүрылыс мәселесінде баска шешімге (советтік автономиядан баска) кол жеткізу мүмкін еместігін көрсетті. 3) Соғыс барысында актар да, қызылдар да Алашордамен қарым-қатынас мәселесіне тек кана соғыс тағдырын шешуге эсер етуі мүмкін фактор ретінде карады. 4) 1919 жылдың қысына оның жетекшілерінің казак халқының белгілі бөлігіне саяси ыкпалы айтарлыктай ёді. Сондыктан да олар тен қүқыктык негізде Актөбедегі жалпыказактық конференцияға шақырылды. 1919 жылдың соңы мен 1920 жылдың басында ' С о н д а. 152 б. 209

А.Байтұрсынов пен Байкадам Каралдин Қазревкомнын мүшелері ретінде (ол кезде А. Байтұрсынов Қазревком төрағасының орынбасары, ал Б.Қаралдин Қазревкомның хатшысы болған) Алашорданың батыс бөлімінің жетекшілеріне кешірім жасау мәселесін табандылықпен талай рет көтеріп және осы мәселені қазақ халқының үлттық ымыраға, татулыққа жетуінің басты шарттарының бірі деп түсіндіруі нәтижесіз қалған жок.. 1919 жылғы желтоқсанның ІО^ында Алашорда өз өкілдерін Түркістан майданының қолбасшысы М.Фрунземен келіссөз жүргізу үшін Орынборға жіберді. Бірнеше күнге созылған келіссөздер нәтижесінде Алашорда өкілдері ақтармен барлық байланыстарын үзуге және барлық қару-жарақтарын советтерге өткізуге келісті. Желтоқсанның 16-сына 300-400 адамнан тұратын Алаш жасағы қайтадан құрылып, "қызыл комму на рлар" отряды болып аталды' 1919 жылғы желтоқсанның 20-сында Алашорданың батыс бөлімінің басшылығы өздерінің әскери жасақтарьгна Қызыл армия бөлімдерімен бірігіп Орал ақ казак армиясының Елек корпусына соққы беру туралы бұйрык шығарды. 1920 жылгы қаңтарда ақтардың Елек корпусы талқандалды, ал мұның өзі Орал өңіріндегі азамат соғысын аяқтауға мүмкіндік бердй Алашордаға кешірім жариялау жөніндегі хабар оның орталық басшылығының позициясын кайта қарауына түрткі салды. Ә.Бөкейханов эсерлер партиясыньщ өкілдерімен бірлесе отырып Семейдегі Колчактың қолшоқпарының билігін қүлату үшін қүрылған жасырын штабқа өз адамдарын жіберді. 1919 жылғы желтоқсанның 1-інде Колчак үстемдігіне қарсы көтеріліс жеңіске жетіп, қала меи облыстағы өкімет қүрамында эсерлердін, меньшевиктердіқ, IV-ші шаруалар корпусының (командирі М.Козырь) және Орталық Алашорда үкіметінің өкілдері бар демократиялық одактың қолына көшті. Бірнеше күннсн кейж осы одақтың непзінде Сібір революциялық комшетінің (Сібревком) жарлығымен Семей облыстық революциялық комитеті қүрылып, онын құрамына облыстық Алаш комитетінің өкілдері енгізілді. Алаш пен Алашорданын белсенді жстскшілері мсн мүшелерінің іс жүзінде Совет вкімсті жағына шығуы оңайлывспен жүзеге аскан жоқ. 1 1 О л к о т т М.Б., Казахи (аударманын колжазбасы) 156 б. 210

1920 жылдың қаңтарында Ә.Бөкейханов пен Семей облыстық Алаш комитетінің үш мүшесін Қызыл армияның 59-шы дивизиясының ерекше бөлімі тұтқындады. Алаш белсенділерш тұтқындау фактілері Ақмола облысында да орын алды. Қазрайком басшылары Ақмола облысының орталығы Омбы қаласындағы Сібір ревкомына Алашорда белсенділерін қудалауды және оларға зорлықзомбылық жасауды тоқтату жөнінде әлденеше рет хаттар жолдап, өтініштер жасадыг Батыс Қазақстанда да Алаш қозғалысы мүшелері мен совет органдарында қызмет атқаратындар өзара түсінісіп, бірден үйлесімді жүмыс істеп кеткен жоқ. С.Мендешев басқарған Қазревком қүрған комиссия Алаш белсенділерінің совет өкіметі жағдайындағы жүмысқа орналасу мәселесін тексере келіп, "қызыл" қазақтар мен Алаш қатарында болған адамдардың қарымқатынастарының қалыптасуы аса қиын деген қорытынды жасады. Комиссия мүшелері Доемүхамедовтер мен олардың төңірегіндегілерге күдікпен қарады. Комиссия "Алашорданың біатыс бөлімінің Совет жағына шығуы осы өкіметтің идеясын жақтағандықтан емес, керісінше бұрынғы одақтасы болған Орал казактарының түзелмейтін жағдайға тап болғандығынан және Орал облысынан қашып кету мүмкіндіғі қалмағандығынан" деп санады2. Совет өкіметі жағына шыққан немесе шығуға бет бұрған Алашорда жетекшілері туралы осындай көзқарасты қалыптастыру Алашордаға жасалған кешірімге қарамастан, оның басшыларына деген сенімсіздіктің ұзақ уақыт сақталуына негіз жасаумен бірдей еді. Ал кейбір белгілі совет қайраткерлері келіссөздер жүргізуде Алашорда басшыларын өздеріне тең санамады, оларды менсінбеді, тіпті өздеріне жау элементтер деп қарауларын қоймады3 Ал Алашордаға 1 А л а ш Орда. Сборник документов с. 187, 188. К.Р Орталык мемлекеттік архиві. Кор. 14. Оп. 3. Іс. 24. 1-5-парақтар. Олардан басқаша көзкарас пен басқаша әрекетті күту қиын еді, өйткені өздерін ескі дүниені киратушы, жана заман орнатушы деп санаған жергілікті советтік "квсемдердін" саяси мәдениеті төменгі сатыда еді. Мүнык үсгіне өздерін женімпаздар санаған олар жеңілгендерге (олардыц катарында Алашордаға да) жоғарыдан' менсінбей карады, Алашорданы келіесөз жүргізуде өздерімен кұкығы тең деп есептемеді. 1 -иіі армияның ревояюциялық соғыс советі Ватыс Алашорда делегациясымек келіссөздер басталғаны жөцінде Түркістан майданының қолбасшысы М.Фрунзеге хабарлағанда ол катал түрде мынандай жауап берді: "Ешкандай алашордалык үкіметті біз мойындамаймыз және олармен келісімді қатынастар орнатпаймыз... Үкімет күшінде каладвг. (Россияныц мемлекеттік. әскери архиві. Қор. 110- Оп. 3- 1с. 90. 39-парак.). 2И

кешірім жасалғанына қарамастан, оның жетекшілері саяси тұрғыдан окшаулануға тиісті болды. Алашорда мен оның басшылығына осындай көзкарас Қазревкомның 1920 жылғы наурыздың 5-де қабылданған "Алашорданың батыс бөлімін тарату туралы' каулысында аса анык көрінді. Онда атап айтқанда былай делінді:" I). Ұлттық Алашорда үкіметінің батыс бөлімінің жауапты жетекшілері кырғыз (қазақ-авт.) өлкесінде совет өкіметі мыкты орныққанша халык бұқарасынан оқшауландырылсын ... (Совет жағына шықкан) жауапты қызметкерлердің ішінен Москваға және баска орталық губернияларға төмендегілер жіберілсін: Жаһанша Досмүхамедов, Халел Досмүхамедов, Иса Қашқынбаев, Кәрім Жәлілов, Беркінгали Атшыбеков. 2). Алашордашылардың барлық дүние-мүлкі, оның казыналығы да, жеке меншіктегісі де, ревкомның қосымша жарлығы шыкканша .. есепкс алынсын ... 3). Алашорда үкіметінің толық таратылуына байланысты мәселелердің нақтылы шешілуі ревкомнын алдағы мәжілістерінде қаралсьш ... Қырғыз (қазақ-авт.) халқының совет өкіметіне іш тартатын бөлігі мен қонысаударушылардың (орыс селоларынын тұрғындары-авт.) Алашорданың белсенді қызметкерлеріне өшпенділікпен қарайтындықтары ескеріле отырып, олар ревком мүшелігіне және баска да жауапты совет қызметіне үсынылмайтын болсын"1 Қазревкомның осы қаулысының мазмүны мен мәні 1918 жылы көктемдегі совет өкіметі мен Алашорданын арасында болған келісімдеріне қарағанда түбірімен өзгеше. Егер 1918 жылы келіссөздер нәтижесінде Алашорда мен Совет өкіметі Қазақстанның коғамдық-саяси өмірінің кейбір өзекті мәселелері бойынша белгілі дәрежеде ымыраға (компромиске) келген болса, 1919 жылдың соңы мен 1920 жылдың басында Алашорда мен Совет өкіметі арасында жүргізілген келіссөздер нәтижесінде дүниеге келген Қазревкомның 1920 жылғы наурыздың 5- Дегі қаулысына сәйкес Алашорда таратылды. Советтік негіздегі, пролетариат диктатурасы түріндегі үлттык мемлекеттікті кабылдамаған, оған қарсы түрған баска да үлттык коғамдык-саяси козғалыстар сиякты Алаш козғалысы, оның 1917-1920 жылдардағы күрамдас бөлегі болған саяси партия ретіндегі Алаш, автономияның (казак мемлекеттігінің) үкіметі-Алашорда, олардың халык таныған көсемдері тарих сахынасынан, саяси күрес аренасынан осылай күштеп куылды. Протоколы революционного комитета..., с. 65-66. 212

сөз соңы Алаш қозғалысы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстанда орын алған әлеуметтікэкономикалық, қоғамдық-саяси және рухани-мәдени өзгерістердің нәтижесінде өмірге келді. Бұл қозғалыстың өзегі, орталық элементі өзінің бастау көздерін 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы әкелген өзгерістерден алған, ал саяси ұйым ретінде 1917 жылғы жазда құрылған тұңғыш жалпы ұлттық Алаш партиясын қүру үшін ұлттық-демократиялыық қазақ интеллигенциясының жүрт таныған жетекшілері Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мүстафа Шоқайұлы, Мүхаметжан Тынышбаев, Міржакып Дулатов, Халел Досмүхамедов, Жаһанша Досмүхамедов, Әлихан Ермеков, Жақып Ақбаев, Халел Ғаббасов, т.б. ондаған қайраткерлер 1905-1917 жылдар аралығында қажырлы еңбек етті. Алаш партиясы негізінен әлеуметтік табиғаты жөнінен әртекті үлттық-демократиялық қазақ интеллигенциясының саяси ұйымы болды. "Алаш партиясы" деген атпен танылған үлттық-демократиялық қазак, зиялыларының өтпелі кезендегі саяси үйымы халық санасының қозғаушы күші міндетін жалпы алғанда, заман талабына сай адал атқарды. 1905 жылдан бастап осы партияны үйымдастыру ісінің басы-қасында болтан қайраткерлер (ең алдымен Әлихан Бөкейханов) 1905-1907 жылдардағы үлттық-либералдык. көзқарастан, "кадетшілдіктен" 1917 жылғы үлттық-дёмократиялык кадеттерге де, Россиядағы басқа да саяси партияларға сыни көзбен қарайтын эволюция жолынан өтті. Ә.Бөкейханов басқарған казак зиялылары 1905 жылы кадеттер үлгісіндегі қазақтың үлттық саяси партиясын қүруға әрекет жасағанда оның XX ғасырдың басындағы Қазақстанды (патшалық империяның отары болган, капиталистік қатынастардың жаңадан енё бастаганына 213

қарамастан, феодалдық-патриархалдық қатыиостар устсм болган өлкені) буржуазиялық қатынастарға бейімдеуге жетекшілік жасайтын ұлттық-либералдық типтеп саяси ұйым құруды ойластырды. Ал Ә.Бөкейханов пен оның серіктестерінің 1905-1917 жылдардағы көзкарас эволюциясы 1917 жылғы шілдеде үлттық-демократиялык. мақсат-мүддслерді көздейтін Алаш саяси ұйымын (партиясын) қүруға алып келді. "Алаш" шын мәніндегі дәстүрлі саяси партия болып қалыптасып үлгермсгеніне, іс жүзінде саяси ұйым ретіндс қоғамдық қозғалыс дәрежесінен әдеттегі партияға өту "кезеңін" бастан кешірген өтпелі саяси ұйым болғандыгына қарамастан, қоғамдық-саяси өмірге араласа бастаған кезден түбірлі екі үлттык, мақсатты — қазақ халкын отарлық сзгіден құтқаруды және қазақ қоғамын өркениетті елдер қатарына жеткізуді өзіне басты нысана етіп белгіледі. Осы негізгі мақсаттарды және олардан туындайтын баска да әлеуметтік-саяси міндеттерді шешуді Алаш басшылығы эволюциялық реформа жолымен жүзеге асыруды көздеді. 1917 жылғы желтоқсанда болған екінші жалпықазақ съезінің Алаш автономиясын, Алашорда үкіметін қүру туралы және баска шешімдері аталмыш міндеттерді орындауды жүзеге асыруға бағытталған бастапкы әрі маңызды кадамдары болды. Ә.Бөкейханов және сол кезеңде қазақтың зиялы қауымының басқа өкілдері жетекшілік жасаған Алаш пен Алашорда Қазақстандағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық және ұлттық-мемлекеттік құрылыс мәселелерін шешу жолдарын анықтауда үлттық-тұтастық және халықтық бірлік принциптсріне сүйенді. Мұндай позиция, әлбетте, аталған мәселелерді шешуде таптық принциптер мен пролетариат диктатурасын негізге алған большевиктерге қарама-қарсы еді. Сондықтан да Алаш көсемдері мен Алашорда үкіметінін басшылығы Қазан революциясының үрандарын, Совет өкіметінің идеялары мен нақтылы іс-әрекеттерін қабылдамады, оларға қарсы шықты. Осы принципті мәселеде Алаш пен Алашорда жетекшілері саяси күресте де, совет өкіметіне қарсы нақтылы іс-әрекетте де негізінен ауызбірлік танытты. Алайда олардың арасында жекелеген қоғамдык-саяси мәселелср жөніндс (мысалы, Қазақ автономиясын жсушялау мерзімі мен "Түіжістандық" қазацтарга көзқарас туралы) кезінде уакытша түсінкпеушілік пен қарама-

қайшылықтар болды. Осыған үқсас жәйттер Әлихан Бөкейханов басқарған Алашорданың орталық үкіметі мен Жаһанша Досмұхамедов басқарған оның батыс бөлімінің арасында да орын алды. Сонымен қатар Алаштың көрнекті жетекшілерінің қайраткерлік іс-әрекеттері қоғамдық өмірдің әр саласында олардың әрқайсысына тән ерекшеліктерімен тарихта хатталып қалды. Мәселен, Әлихан Бөкейхановтың саясаткерлігі, саясат жүргізудегі "батысшылдығы" ерекше көзге түсті, Ахмет Байтүрсыновқа ең әуелі ағартушылық-ғылымдық пен саяси қимылда байсалдылық және үстамдылык. тән болды. Халел Досмүхамедов пен Мүхаметжан Тынышбаевтардың қоғамдық қайраткерлігінен ғалымдық, зерттеушілік қасиеттері басым жатты. Ал Міржақып Дулатов пен Жақып Ақбаев ең алдымен қоғамдық қайраткерлер ретінде нактылы ісәрекеттің адамдары еді. Олар халықты оятудың және оның үлттық санасын жебеп, жігерлендірудің аса көрнекті шеберлері болды. Осындай әр қырынан танылған, білімді де талантты қайраткерлер басқарған Алашорда азамат соғысы жылдарында совет өкіметіне жау күштермен одақтас болды Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске жеткен совет өкіметі Алаш пен Алашорданы тарих сахынасынан кетірді. Совет өкіметі Алаш пен Алашорданы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен аластауда алдау мен арбау әдісін де, қару жүмсап күштеу жолын да қолданды. Кезінде (1919, 1920 жылдары) Совет өкіметі Алаш қозғалысына қатынасқандардың барлығына кешірім жасағанына қарамастан, азамат соғысынан кейінгі 7-8 жылда Қазақстан ғылымының, оқу-ағарту ісінің, әдебиеті мен өнерінің, халық шаруашылығының дамуына қомақты үлес косқаң үлттық-демократиялық инттелигенция өкілдері, ең алдымен Алаш пен Алашордаға жетекшілік жасаған қайраткерлер, түгелге дерлік жалған жаламен "халык жауы" аталып, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенің қүрбандары болды. Сонымен, Алаш пен Алашорда тарихының манызды кезеңін зерттеген енбегімізді аяқтай келе, түбегейлі іс тындырдық деуіміз көңілге қонымды болмас, өйткені, аумалы-төкпелі заманды басынан кешкен партия мен өкіметтің айтылмаған саясаты да, сыры да баршылық Мүны тәмамдау болашақтьщ ісі. 215

ҚОСЫМША АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫНА МҮШЕ БОЛҒАНДАР МЕН НИЕТТЕСТЕР ТІЗІМІ1 Абаев Тұрағұл Абдулғафаров (Әбдіғапаров) Абдуллин Қалдыбай Абылайханов Айдабосынов Өмірәлі Аймауытов Жүсіпбек Айсарин Дәулетияр Ақбаев Жакып Акжолов Жәміл Ақжолов Есет Алдабергенов Серікұл Алдияров Әбубәкір Алмасов Омар Алмасов Аманжолов Садық Ананасов С. Арабаев Ишанғали Асанов Асанов К. Асланов (?) Атшыбаев Беркінғали (Атшыбеков?) Ахметжанов Хайырша Ахметов Оспан * * Әділев Дінмүхамед Әбінов А. Әжігереев Сейтжан Әлібеков Ғұбайдолла * * Әлімбеков Имам Әлімбеков Оразалы Әлжанов Отыншы Әлмәмбетов Әуелхан * + Баетов Байбатыров Байғарин Әлжан Байдәулетов Ж. Байдәулетова И. Байділдин Әбдірахман Байзақов Мәуленқұл Байменов Бейсенбай Байтүрсынов Ахмет Барлыбаев Ахмедулла Баштаев Мүқыш Бойтенов Ысмайл Бәтішев Кәрім Бегалиев Оразғали Бегметов Тоқтар Бегімов (Бекумов) Бекентаев Қүсайын Бекбосынов Мүратбай Бекманбетов Т 1 Тізім Казахстан коммунисГ (қазіргі "Ақиқат") журналынын 1991 жылгм 8,9,10-шы сандарында жарияланган, оған осы енбектін авторы қосымшалар снгізгеи. Оқырмандарга ұсынылып отырған бұл тізім келешскте жаиа деректер табылуына орай толыктырыла бермек. 216

Бейсенов Т. Бейісов Г Бектағыров (Жүсіпов А.) Бердалин Қабыш Бірімжанов Ахмет Бірмақанов Абдулхамит Болғанбаев Хайретдин Боштаев Мүқыш Бөкейханов Әлихан Нүрмүхамедұлы Бурабаев Ғабдулла * * Ғаббасов Халел Ғабдуллин Камалетдин Ғайсин Жәнібек Ғалиев С. Ғүмаров Елдес (Омаров) * * Досжанов Ғабдыкәрім Досжанов Ғабдолла Досжанов Сағындық Досмұхамедов Жаһанша Досмүхамедов Халел Дулатов Міржақып Дүйсебаев Төлебай Дүйсенбаев Сыздық Дүйсенбинов Сыздық (Дүйсенбин) * * Емшин Сағынай Ержігітов Бейсенбай Ержігітов Имамберді Ермеков Әлімхан Әбуүлы Ермеков Әлмүхамет Есболов М.* Есеналдин Әлмүхамет Есенгелдин А., Есенғүлов Омар Ёсенқүлов Керей Есполов Мырзағазы Ешмүхаметов Әділ Жайнақов Ыбырайым (Ибраим) Жайпақов Т., Жақанов Сейтжан Жақандамов Б., Жақыпбаев Түсіпбек Жамашев Тәңірберген Жаманмүрынов Т., Жанбаев Есет Жандыбаев (Жаждыбаев) Түрмүхамед Жанғарин Ілияс Жанқаділов Жәленов Кәрім Жәнібеков Жанұзак Жәнібеков Омар Жетпісов Жинабаев Жұмабаев Мағжан Жұмашев Мәуби Жүндібаев Ғабдулхамит * * Ибрашев Қазмүханша Исағүлов Ссрғазы Исатов Токтабек Искаков А., Ипмағамбетов Нұрғали Итбаев Ережеп * * Кәкенов Әбділда Кәкенов Қожахмет Кәлменов Нүрмүхамед Кемеңгеров Қошке (Хошмүхамед) Кенесарин Әзімжан (Ғазымжан) Кенжин Аспандияр (Асфендияр) Көкішев Нүрахмед Көтібаров Әлмүхамед Көшербаев Ыдырыс Көшеков Иман Күлбарақов Хакім 217

Күссмісов Салмакбай Күсснгалиев Азамат Күсснгалисв (Күсенгалиев) Дәулстшс Күсснгалиев Ш., Кадырбаев А., Кадырбаев Сейдәзым Кадыралиев Д., Кагатов Карабалин Мүхамедракым Каралдин Каратілсуов Сәлімгерей Карашсв Омар (Ғұмар) Карманов Сейілхан Карпыков Кызыгслді Карпыков Амангали Карпыков И мангал и Карпыков Салык Касболатов (Касаболатов) Есенгали Каскесв Ғабдолла (Ғалидулла) Касымов Әлмүхаммсд Кашкынбасв Пса Кода ров Кожабаев Кожабергенов Кожахмедов Козыбагаров Ахметжан Косуаков Ахмсткерей Кошанов Күдайбердисв Шәкәрім Күлбәуснов (Күл-Бәуенов) Күлманов Бакыткерей Күлжанов И., Күнанбасв Түрағүл (Абаев) Күсайынов Ғизатолла * * Макатов Райымбск Мақүлов Мағди Мдлдыбаев Біләл Малдыбаев Мүстакым Малкашев ЬІбырайым Маметов Базарбай Маху Юнус Мәрсеков (Марсеков, Мер секов) Райымжан Медетов Т., Мергенов Жанғожа Молдыбаев Иса Мүқанов Мүхамедғали Мұкашев Ғабдолла Мүртазин Әбдірахман Мүса Арса Мусин Ғабдолгазиз Мүстанбаев Ыдырыс Мүхитов Г., Ниязов Батыркайыр Нүралыханов Салімгерей Нөкітсков Аксауыт Нүрманов Шайдахан Нүрмүхамедов Нүрғали Нүрмүхамедов Есенғали Нүров Д. Нүсіпбеков Данабек * * Омаров Салык Омаров Елдес Оразаев Әбдірахманбек Оразалин Ертіс (Эрдис) Оразалин Жүмеке Оразов Ержан Орманбаев Ахметкали Оспанов Отарбаев Жарылкасын Отарбаев Рахмед Орашев Күтахмед * * Өлкешев (Улькешев) Ғабдулғазиз Өскенбаев Базыкен Өтегенов С., * * Парызов Кәкімжан 2J8

* * Райбеков Ахмет * * Сабатаев Сатылған Салтабаев (?) Жапек Саматов Мүхтар Самұратбеков Сапақов Рақымбай Саптаяқов Сүлеймен Сарамбаев Шермүхан Сарманов Биахмет Сармолдаев Қадым Сарықожин Сарымсақов Иманбек Сатаев К. Сауранбаев К. Сәрсенов Дм Сәтбаев Ә. Сейдалин К., Сейкетов Шәріп Сейкетов Балабек Сейсеков Алдыбай Сейітов Асылбек Сейітов Мүсылманбек Серғазин Серкебаев Бекмүхаммет Сисекенов Бермүхаммед Сұлтангереев Н., Сүлтантеміров К., Сүлтанбаев Жапеке Сүлеев Біләл * * Тазабаев Имамбек Танашев Уәлихан Тәлібаев Өміржан Тәжіметов Қабылан Тәукин Мүзафар Мүхамедғалиүлы Теміров Абдолла Теміров Әбділдә Тергеусізов Иса Терлікбаев Тоқбергенов Исахан Тоқта мысов Тоқтыбаев Тоқсанбаев Қойсерке Торайғыров Сүлтанмахмуд Торсанов Қази Төлеубаев Мырзахан Түрғанбаев Мәкен Түрлыбаев Айдархан Түрмүхамедов Есен Түрымопаев О., Тынышбаев Мүхаметжан Тілеубергенов Жұмекен Тілеулин Жұмагали * * Үкібаев Қаражан * * Хамитов Нәжіп Хайырша Хасанов Шәймерден * * Шайназаров Шайхы Шанайбаев Шаһмарданов Шәуменов Намазбай Шегіров К., Шегіров Ахмет Шекмүхамедов Дәулеткерей Шендриков Степан Никифорович Шеңгелбаев Ғазиз Шешеров Аманбай Шоқаев Мүстафа Шошанов Телжан Шүғайынов Б., * * Ысмайылов Жәнке Ысмайылов Мәңке (Манке) 2! 0

"АЛАШ" ПАРТИЯСЫНЬЩ ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖОБАСЫ I МЕМЛЕКЕТ КАЛПЫ Россия демократическая, федеративная республика болу. (Демократия мағнасы мемлекетті жүрт билеу. Федерация мағнасы құрдас мемлекеттер бірлесуі. Федеративтік республикада һәр мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір болады. һәр қайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді). Үкімет басында учредительное собрание мен Г.Дума қалауынша келісімді жылға сайланатын президент болу. Президент халықты министрлер арқылы бағу, ол министрлер учредительное собрание мен Г.Дума алдында жауаптар болу. Депутаттар тегіс, тең, төте, һәм хуфия сайлаумен болады. Сайлау хакында кан, дін, еркек-әйел талғаусыз бол ад ы. Законды жалғыз гана Г.Дума шығаруы һәм. Г.Дума хүкмет үстінен карап, іс тексеруі, запрос (сүрау) жасау хақы да Г.Думада болады. Мемлекет салығы Г.Думада салынбау. п ЖЕРГІЛІКТІ БОСТАНДЫҚ Қазак жүрген облыстардың бәрі бір байланып, өз тізгіні өзінде болып Россия республикасының федерациялык бір ағзасы болуы. Реті келсе, казак автономиясы сыбайлас жүрттар мен әзірге бірлесе болуы, реті келмесе, бірден-ак өз алдына жеке болуы. Қайткенде де осы күнгі земстволыкты кабыл алуы. "Алаш" партиясы казактың би, болыс ауылнайлары сияқты орындарында кызмет ететін адамдар жүртка пайдалы, жүрт үшін кызмет етерге көңілді адамдар болуына жаһид (?) кылады. Земстволардың управаларында, милицияларында таза кызметші боларлык адамдардың атын халык калауына салады. "Алаш" партиясы ғаділдікке жак, нашарларға жолдас, жебірлерге жау болады. Күш-куатын игілік жолына жүмсап, жүрт таркы ету жағына бастайды. in НЕГІЗГІ ХҮҚЫҚ Россия республикасында дінге, канға карамай, еркекәйел демей адам баласы тең болу. 220

Жиылыс жасауға, қауым ашуға жария сөйлерге, газет шығаруға, кітап бастыруға — еркіншілік; хүқымет қызметшілері, иесінен рүқсатсыз, һеш кім табалдырығын аттаушылық; сот сүрамай, билік айтылмай, түтқын қылмаушылық; қылмысты болган адам судья бар жерде 24 сағат ішінде, судьясыз жерде бір жетіден қалмай судьяға тапсырылып жаба (?) судья хүкімі мен жабылуы. Кісі хатын ашканға айып, оқығанға жаза болуы. IV ДІН ІСІ Дін ісі мемлекет ісінен айырылулы болуы. Дін біткенге тең хүкык. Дін жоюға ерік. Кіру-шығу жағына бостандык. Муфтилік казакта өз алдына болуы. Неке, талақ, жаназа, балаға ат қою сиякты істер моллада болуы, жесір дауы сотта қаралуы. v БИЛІК ҺӘМ СОТ һәр жұрттың билік пен соты түрмыс ыңғайына карай болуы. Би һәм судья жергілікті жұрттың тілін білу. Аралас жерде соттың тергеу — тексеруі һәм хүкімі жергілікті жүрттың қай көбінің тілінде айтылуы. Би һәм судья орнынан тергеусіз түспеу. Билік һәм сот жүзінде жүрт біткен тең болуы; Қүдайдан соңғы күшті би һәм судья болып, кімде болса, олардың хүкіміне мойын сұнуы. Айтылған хүкім тез орнына келуі. Зор жазалы қылмыстар присяжный сотпен қаралуы. Казак көп жерде сот тілі казак тілі болуы. Присяжныйлар казактан алынуы. Қырдағы ауыл, болыс ішінде билік пен сот жүрт үйғарған ереже жолымен аткарылуы. VI ЕЛ ҚОРҒАУ Ел корғау үшін әскер осы күнгі түрде үсталмауы. Әскерлік жасына жеткен жастар жерінде үйретіліп, жерінде кызмет ету: әскер табына бөлгенде туыскан табына карай бөлу. Әскерлік міндетін казак атты милиция түрінде аткаруы. VII САЛЫК Салық мал-аукат, табыска карай байга-байша, кедсйгексдсйшс гаділ жолмсн таратылу.

VIII ЖҮМЫСШЫЛАР Жұмысшылар закон панасында болу. (Қазақ жеріңде завод — фабрика аз, сондықтан қазақтың жұмысшылары да аз. "Алаш" партиясы жұмысшылар турасында социал-демократтардың меньшевик табының программасын жақтайды). IX ҒЫЛЫМ — БІЛІМ ҮЙРЕТУ Оқу ордаларының есігі кімге де болса ашық һәм ақысыз болуы; жұртқа жалпы оқу жайылуы. Бастауыш мектептерде ана тілінде оқуы; қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашуы; оқу жолы өз алды автономия түрінде болуы; хүкімет оқу ісінде кіріспеу; мүғалімдер — профессорлар өз ара сайлау мен қойылуы; ел ішінде кітапханалар ашылуы. х ЖЕР МӘСЕЛЕСІ Учредительное собрание негізгі закон жасағанда жер сыбағасы алдымен жергілікті жүртқа берілсін деуі; қазақ жер сыбағасын отырған жерлерден алып орналасқанша, қазақ жеріне ауған мұжық келмеуі; бүрын алынған жерлердін мүжық отырмағандары қазаққа қайтуы; қазаққа тиетін жер сыбағасын жергілікті комитеттер кесуі; сыбаға өлшеу — норма жердің топырағы мен шаруалық түріне қарай жасалу; сыбағадан артылған жер земство қолында болу; Артық тұрған жерден ел өскенде ауықауық сыбаға кесіліп берілу; Түркістанда жер мен бірге су сыбағасы да кесілу; жерді қазақ үй басына иеленбей ауыл-аймақ, туысқан табына меншіктеп алу; азара әділдік жолымен пайдалану. Жер законінде жер сату деген болмау, һәр кім өзі пайдалану. Пайдасынан артық жер сатылмай, земствоға алыну. Жердің кені, астығы, байлығы қазнанікі болып, билігі земство қолында болу. Аса зор ағаш, зор өзендер мемлекеттікі болып, аз ағаш һәм көл байлықтары земство мүлкіне саналу. Ж оба ж асауиіылар: Ғалихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов, Міржақып Дулатов, Елдес Ғұмаров, Есенғали Түрмүхамедов, Ғабдулхамид Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжднов. "Казак. , 1917, 21 мраша, сейсенбі 222

III. АЛАШ Қ 03Ғ А ЛЫСЫ ЖЕТЕКИІІЛЕРІНЩ КӨЗҚАРАС ЭВОЛЮЦИЯСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ КЕЙБІР ҚҮЖАТТАР АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ "ҚАЗАҚ" ГАЗЕТІНІҢ ОҚЫРМАНДАРЫНА АРНАУ СӨЗІ "Заманына қарай адамы" деген сөз бар. Мүның мағынасы — заманның түріне қарап іс істеу. Төңірекке қарасақ түнерген-түнерген бүлттар көрінеді. Түбі қандай белгісіз. Не боларын білмейміз. Нүр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма, болмаса дауыл боп соғып, үйімізді жығып, үй-ішімізді шашып тастар ма?! Көзіміз бүған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз қиюсіз, етектеріміз жиюсыз ашылып-шашылып қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетіп тұр, дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де үйлеріміз қирамай, үй-ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жүртқа мүрындық болатын нәрсенің бірі газет. Халыққа газеттің керегі қандай екенін айтып өткеніміз ұнамсыз болмас. Әуелі, газета — халықтың көзі, қүлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, халыққа газет сондай керек. Газеті жоқ жүрт басқа газеті бар жүрттардың қасында қүлағы жоқ керең, тілі жоқ мылқау, көзі жоқ соқыр сықылды. Дүниеде не болып жатқанын көру жоқ, не сөйленіп жатқанын есту жоқ, өз пікірін айту жоқ. Бөтен дүниежүзіндегі халықтар телеграмма, телефон, почталардың арқасында бір-бірімен хабарласып, газета арқылы жүртты жиып, бір үйдегі адамдардай сөйлесіп отыр. Дүниеде болып жатқан істер, сөйленіп жатқан сөздер кімге пайдалы, кімге залалды екендігін күні-бүрын біліп, лайдалы болса, шаттанып, залалдысынан сақтанып түрады. Екінші, газет-жүрттың улалбасына медет нәрсе. Олай болатын мәнісі жұрттың білімді, яікірлі, көргені көп көсемдері, оқығаны көп ғалым адамдары газет арқылы халықтың алдына түсіп жол көірсетіп, жөн сілтеп, басшылық етіп түрады. Үшінші, газет — халыққа білім таратушы. Олай дейтініміз, газеттерден жұрт естімегенін естін^ білмегенін біліп, бірте-бірте білімі молайып, запаны өсіп, пікірі ашылып, қыр асты жетпекші. 223

Төртінші, газета — халықтың дауысм. Жұртым деп халықтың арын арлап, зарын зарлап, намысын жоктайтын азаматтары газета арқылы халыктың сөзін сөйлеп, пайдасын қорғап, зарына қарсы тұрып, карғаға көзін шоқытпаска тырысады. Халыққа газетаның осындай пайдалы қызметтері бар екендігін білген жұрттар газетті киетін киімі, ішетін тамағы, үстіндегі үйінен соңғы керек нәрсеге санайды. Газетаның пайдасын білімді, өнерлі халықтар көбірек біледі. Сондықтан неғұрлым білімді, өнерлі халық болса, соғүрлым газета, журналдары көп. Оны мынадан байкауға болады. 1907-ші жылгы санаққа қарасақ Россияда сол жылы екі мың бір жүз жетпіс үш есімді газет пен журналдар шыққан екен. Оның бір мың үш жүз тоқсан алтысы рус тілінде, сегіз жүз алпыс жетісі басқа тілде. Сол 867-нің ішінде біздін татар қарындастарымыздың 30 шамалы газет-журналдары болған. Бізде біреу де болмады. Онан бері 5 жыл өтті. 5 жылдың ішінде газет-журналдардың саны бүрынғыдан да өсті. Біз қосылар болғанымыз жоқ. "Айқап" шықты. Бұл бұрынғыдан да гөрі ілгері басканымызды көрсетеді. Бірақ бір адым ілгері басып, сонымен түрып қалсақ, онымен үзай алмаймыз. Ілгері басқанның үстіне ілгері басарға керек. Озғандарға жету керек, жеткендерімізден озу керек. Дүниенің төріне тырысқандар төрден озу керек. Дүниенің төріне тырысқандар төрден орын алып жатыр. Тырмыспағандар есікте қалып жатыр. Есікте қалмай, төрге тырмысалық. Баскалар төрге қалай бара жатқанына қарап, біз де солардың істегенін істейік... Ал алаштын азаматтары, ақсақ қойдай, басқадан кейін қалғанымыз ба, жок қалмас амалын іздеп қамданамыз ба?! Қалмаймыз десек, карап жатпалық. Көп ісіне көп болып жабылайық. Саңылаулы, саналы халық азаматтары көмек етіп, күш қосып демер деген үміт зор. Қолымнан не келеді деп қорынбаңдар. Ұлтына қызмет етуге ниет болса, жүмыс табылғандай. Көп жүмыстың ішінде ауыры да, жеңілі де болады. Қазақтын бітіп, тынып түрған нәрсесі жоқ. Әркім әлінен келер жүмысын алсын. Жадымызда болсын, аз нзрсе көпке сеп болмакшы. Сәл демеу зорға сүйеу болады. Ұлы іс ұсақтан ұлғаяды. Кірпіш зор емес, қаласан қандай зор үй шығады. Шөп жиып шөмеледсй илеу істейтін қүмырсқаны көрмейміз бе? ¥лы іс үсак істен құралып, зор болатындығын осылардан аңғаруға болады. Аталы жүртымыздың, ауданды үлтымыздың әруақты аты деп газетіміздін есімін "Қазак" қойдық. Ұлт үшін деген күштің үлғаюына күшін қосып, көмектесе қызмет 224

ету қазақ баласына міндет. Қызмет етемін десендер, азаматтықтың зор жолының бірі осы. Милет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, талаптанған бір ісіміз осы. Құдай сәтін салғай. "Әмин' деп қол жайып, "оп' деп күш қосып, "Алла" деп іске кіріселік. "Қазақ", 1913 жыл, № I Ә.Бөкейханов Мен кадет партиясынан неге иіықтым? Кадет партиясы жер адамға меншікті болып берілсе де жөн дейді. Біздің қазақ жерді меншікті қылып алса, башқұрдша көрші мүжыққа сатып, бір аз жылда сыпырылып, жалаңаш шыға келеді. Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз алаш үранды жұрт жиылып, үлт автономиясын тікпек болдық. Француз, орыс һәм өзге жұрттың тарихынан көрінеді: молла хүкіметтен ақша алса, сатылып кетеді. Рухани іс аяқ асты болады. Жалование алған моллалар хүкіметке жетекшіл болып, еріп кетеді. Біздің қазақ-қырғыздың ісін көркейтетін болсақ, хүкімет ісінен бөліп қойған оң болады. Оны орысща "отделение церкви от государства" дейді. Кадет партия *менің бұл пікіріме өзгеше қарайды. Осы үш жол айрылғаны биыл ашыққа шықты. Мен сонан соң қазаққа Алаш партиясын ашуға тырыстым. Мүны мен июльдегі жалпы казак съезіне айтқан едім. Ғалихан "Қазақ", 1917. 23 декабрь, № 256 "Қазақ" — саяси партияға ... "Казак — саяси партияға кірген кісі, кірген партиясының программасына макұл болады. Онан шыға жайылым деген екен, партия программасына пікірі яки ісі кайшы болса, ондай жағдайда партиядан шыққанға есеп береді. Ғалиханның пікірі кадет программасынан айрылғандығы жағдайы казак һәм күзгі күнгі Сібір съездерінде мәлім еді. Орынборда болып өткен желтоқсанның 5-13-інде соңғы жалпы казақ-қырғыз съезінде Ғалихан топка кадет партиясынан шыккандығын баян кылды. "Кадет партиясынан неге шыктым?" деп себептерін көрсетіп жазған мәнісі сол. "Қазақ" , 1917, № 256 Саяси хал Қаңтардың 5-і Россия кұрылтайы жиылды һәм большевик күшімен куылды. 8 - 4 225

Біздің оқушыларға белгілі сентябіэьде мемлекет мәжілісі қүрылғаны. Большевиктер бүл мәжілістен шығып кеткен еді: себебі мемлекет мәжілісі Россия қүрылтайын жинайды, біз большевик қару-жарақ жұмсасақ та құрылтайды жиямыз, деген еді. Октябрь аяғында мемлекет мәжілісін большевик күшпен қуып таратты, Уақытша үкіметті абақтыға салып, жоғалтты. Шынымен большевик Россия қүрылтайын жимақ болғанда, күш-қуаты қолында қарашаның 28-інде қүрылтайды жиюға жаһид етуі керек еді. Большевик үкіметі астанадағы қүрылтай сайлауының комиссиясын абақтыға салды. Қарашаның 28-інде жиылған қүрылтай депутатын қуды. Онда депутат саны 400-ге толмай қүрылтай ашқызбайым деп еді. Қаңтардың 5-де 500-ден аса депутат жиылған еді. Бүларды мылтық жүмсап, тағы қуып Россия қүрылтайын тарқатты. Николай түскеннен бері жүрттың сүйенген, таянғаны, қүдайдан соңғы, қүрылтай еді. Қүрылтай басына бүтын көтеріп, большевик сариды. Енді Николай өлді. Енді қамшы жоғалды, енді билік жүртта, билік жүртта болса, жүрт жалпы, жасырын, төте сайлаумен шығарған депутат мәжілісі қүрылтайда да деген еді. Билік жүртта өзгеге кезек бермей, айғайлап алдымен шабатын большевик еді. Большевиктің мүнысы, аллалап отырып, қонған үйдің қатынына қол салатын жалған қожа ісі болып шықты. Соғысты тоқтатам, бітім қылам деп қараңғы солдатты ертіп алып, демагогияға сүйеніп іс жүргізген еді. Бітім жоқ. Қүрылтайды қорғайым деген қауым кісілері қүрылтай депутаттары абақтыда. Қүрылтай ашылған күні көп жұмысшылар, өзге көп қала кісілері "хакімшілік қүрылтайға" деп ту алып, көшеге шықты. Осы топты большевик әскері шатырдан пулемет астына алып, көп кісіні өлтіріп, қуып тастаған 1905-нші жылы 9 январда астанадағы неше мың жүмысшылар бостандық бер деп, Николайға барған. Николай бүларға пулемет бостандығын көрсеткен еді. Большевик Николайдың аяғын қүшты. Николайдың да, мүның емшектес інісі большевиктің де пулеметтеп жатқаны, жалпы жүрт, екеуінің де сүйенгені қараңғы солдат. Қүрылтай алдымен жүртқа оеделді үкімет сайламақ еді. Қүрылтайға сүйенген күшті үкімет, босаған тізгінді жиып ап, тежеп үстап, тентек, бастықты тиып, жүртқа пайдалы тәртіп шығарып, елді билемек еді. Қүрылтай өзі Россия мемлекетіне негізгі закон шығарып, мемлекет көшін түзетіп, жүртқа пайдалы бітім қылып, жақсы сапарға жүрт тілеген тартпақ еді. 226

Бүл максаттың бәрі каңтардың 5-інде пулемет оғымен, құйын соккан күлдей ұшты. Орыс жұртының ұлтшылдары, жүртына жаны ашыры, қабырғасы кайысатыны азада калды. Ақылды, үлт пайдасын демагогия, қараңғылық басты. Серт пен бітім жок. Соғыстан бүрын Германия 70 миллион еді, енді орыспен бітім кылмак, адамын 143 миллион қылып, бүлай болса, бүрынғы 160 миллион Россия мемлекеті 87-де қалады. Бүл болмайтын бітім емес. Украина, Дон, Кавказ, Түркістан, Сібір, Орынбор, өзге неше ішкі қалалар большевикпен соғысып жатыр. Майдандағы солдат үйдіүйіне қашып жатыр. Мұжық, солдат біз большевик дініне кірдік деп қаланы, помещикті, бай мүжықты талап жатыр. Темір жол тоқтады, астаналар, астық сатып алатын уаляттар, майдандағы әскер жүтап жатыр. Біздің казак, жері әзір бүл Россия ылаңынан аман. Алаштың баласы аман қалар ма, жоқ па? Болжап болмайды. Қорқамын жалпы жүрттың қараңғылығынан, басшы болам деп, тонын айналдырып киіп, жүрт тілегін өзінің сокыр тиынына айырбастағаннан. Аға-іні, Алаштың азаматы, бірік, бүгінгі үй ара уақ істі таста, мына қараңғы бүлт Россия ылаңынан Алаш басын қорғайтын жолға шық. Россия мемлекеті енді жақын арада үйірге косылмайды. Бірліктен айрылсақ, мына орысша қаңғып кетеміз. Көш бастаған аксакал аға, зиялы іні, жергілікті жүрт кызметін таза атқар! Жалпы жүртка мүрыңдык бол! Ғалихан "Қазақ", 1918, № 260 Ғалиханның Семейге келуі Кешке жакын Семейде 12-казанда, бүрынғы жандарал мекемесі, Бостандык үйіне карай топ-тобымен ағылған казак еді. Семинаристер бір рет, гимназистер бір рет, курсистер, мүғалімдер бір рет, түрғын саудагерлер, кырдан келгендер де бар, "сегіздегі оала, сексендегі шал да калмай" дегендей, тойға бара жаткандай бәрінің де мерейлері үстем, еңселері көтеріңкі, жүздері жарық, көздерінен, қозғалыстарынан куанғандықтары көрініп түр Бір-біріне жолыкканда куаныштан амандасуды үмытып, сөздері: "Поезд кашан келеді?" деу ғана еді. Бүлар кімді тосады? Бүлардың поезд келген-келмегенінде не ісі бар? "Генерал-губернатор келеді, даяр болындар" деп жандарал әмір берді ме? Онда осындай куана ма? Онда жалмауыздың жалғыз көзіндей мандайы жаркырап казактарды жолдан былай түр деп, қойша иіріп, сабап жүретін пристав-стражниктері кайда? Онда "жұмыска керек" деп жиылған казактардың астарынан аударып алып 227

жататын аттары кайда? Онда етектері далиып, мойындарына бір-бір сары жездерін салып адып, ерсілі-карсылы шаруып жүрстін болыс, ауылнайлары кайда? Жок, мұның бәрінен де 27-ші акпаннан бері казактың аркасы босаған, аягы шешілгсн. Бүл казактар бүрынғыдай еріксіз "канын сорған битін" тосып жиылған казактар емес. Ерікті қазақтар, слге сңбегін сіңірген срін тосып жиылған казақтар еді. Ол ері кім еді? Ол срі: Елі үmin күрбандыкка жанмн бергем. Бит, бүргс, камдалага канын беріем, Үрыдай сасык ауа, темірлі үйде, Алаш үиіім зарығып бсйнст көргсн, Замаида баскам аяк ксйім кетксм, Жасымай алашына кызмет стксм, Болса да калың тұсам, караңгы іүм, 'Гуаті.мі "бак жүлдызыма' кнзі жегксм; I үймегс жаркылдағаи алдамбағам, Баскадай бір басы үшім жалданбағам, "Кайтксмде алаш көркейер" — дегем ойдам Баска ойді.і өміріндс малдамбағам, Ғалихам Нұрмұхамедүлы Бөкейханоп еді. Әлгі көше толып ағылған казактың бәрі Бостандык Үйіне барып толды. Арналған кісілер, халыкты реттеп отырғызды. "Қарсы алу тойымыздың үлксні ертең "Алаш" қаласында болсын және бүгін түн Ертістен кайык жүрмейді, поездан шаршап кслген кісіні көп ұстамай бүгін "комитет кісілері һәм бергі жақтағы оқығандар қарсы алсын" делніп жүрт Алаш" каласында көріспек болды. Бірсыпыралар Ғалихан келгенде кұтты болсын айтуға һәм оның қылған кызметтерінё жүректерінің калай риза болғанын білдіруге кандай сөз табудың халыққа Ғалиханның өмірін, кылған кызметтерін әңгімелсді. Сөйтіп отырғанда поезды тосып, автомобильмен алып келуге жіберген екі кісінің (Мұстақын һәм Тарабаев) басы к^рініп, күтіп отырған құрметті еріміздің келіп қалғаны білінді. Ал жұрт ' кыдыр көшесін" көргенде мүндай сүйсінбсс. Әркім түрегеліп, аяк баскан жерінде қуаныштан бір-екі минут есінен айырылып па, әйтеуір дағдарыңкырап тұрды. Ғалихан жұртка аман-сәлем кылып отырған соң, кара халык атынан Шайхы Мұстаев келгеніне кұтты болсын айтты. Онан сон Комитет атынан Ахметжан Қозыбағаров сөйлсді. Онан сон окытушылар атынан Мәнсн Түрғынбаев айтты: "Сүйікті басшымыз! Еңбегің жанды. Ұлтыңыздың жандана бастағанын көзініз көрді. Өзінің окытушы екенін жасырып жүретін окытушылар мынау отырган. Бүрынғы келгендсріңізге дидарыңызды көрсетпей жауып қойган да 2?8

уақыты болып сді. Жүзқаралардан қоркып біз де бүйтіп көрініп алдыңыздан шыға алмаушы едік. Қүдай бізді бүйтіп қарсы алуға жеткізді. Біз оқытушылар пікіріңізді жайып, еліңізді тірілтуге даярмыз! Жаса, біздің биік басшымыз! Сізді көрумен өзімізді бақытта санаймыз!" Сонан соң жалпы жастар атынан С.М.Торайғыров былайша қүттықтады: "Көш бастаған еріміз! Куанышта еліңіз. Төбеміз көкке жеткендей, Көкіректен бүгін кеткеидей, Сізді кәріп шеріміз. Еліңіздің бүл шағын. Алаш туын һәм бағып, Көзбен көріп төленді. Көптен бергі теріціз. Алаш туыи қолға алған, Қараңғыда жол салған, Лрыстаным келіціз!” Онан соң оқушылар атынан Аймауытов сөйледі: "Қаранғыдан қан жылап қаңғырған күнде басын да алаш жолына құрбан қылған ағамыз, асқар тауымыз. Сізді көргендегі жүректің қуанышын тіл айтып жеткізерлік емес. Өмірін, жүрген жолың біз — інілеріне жағып қойған шамшырақ! Жасасын сүйреген Алашың! Жаса сабазым!" Онан соң басқалар тарапынан да сол реттес сөздер айтылып болған соң, Ғалихан ағай түрып жұртқа қарап аман-сәлем қүттықтауды қабыл алғанын білдіріп, қысқа ғана сөйледі: "Ағалар, інілер! Мені бүлай қарсы алғандарыңа рахмет. Бірақ үғу керек: бостандықты түрғызған мсн емес, орыс ерлері. Мен олардың жолында жолдастықта жүрген кісі. Жүз жылдан бері бостандық үшін асылған, атылған солар. Рахметті соларға бұрып айту керек. Бостандыққа қуансандар, мсні "басшымыз" деп айтқандарын шын болса міне мсн өле-өлгенше сендерге қызмст қылуға уәде берем, сендер уәде бересіндер ме, бостандықтың жолымен болуға? Бостандықтың жолымен болсандар: бейшараны жемеуге, партияны қойып бірігуге, бас пайдасы мен жұрт пайдасын бірдей көруге, барлық күштеріңді ғылым жолына бостандық арқасымен көгеру жолына жұмсауға ксрек. Міне бостандық болғалы осыларды қылып отырған шығарсындар. Осыларды қылмасаңдар, бостандық өзінен өзі сендсрге түк әкеп бермейді". Бұдан соң жұрт ертең "Алаш" қаласына барып, Ғалихан мен Әлімханның Сібір сьсзіндс сөйлеген сөздерін тыңдамақ болып тарады. "Сарыарқа", 1917, 13 қараша, № 18. 229

Ғалиханның Семейге келуі (Басы 18-іпші нөмірде) Алаш" қаласында "Ғалихан сағат онда ксдеді" деген соң сод уак.ытты андыған "халык. теңізі" толқынданып, қайык. аузына карай ағылды. Алдыңғы ретте көңілі өсіңкі аттылар колында" күнім туды: Күн ыстында мен де ... мен де ..." деп көкке карап көкірегін көрген Алаш туы көзге бүрын түседі. "Көтерілген туым бар, көтеретін ерім бар ..." дегендей қылып, көңілі босап, көздеріне жас алған отағасылар, аксакалдар бір рет еді. Балапандарын шүбыртқан үйректей шәкірттерін қатарлап алдарына, қолдарына түрлі-түстегі ту алып бастаған мұғалімдер бір рет еді. Мүғалімдік курс шәкірттері де туын желкілдетіп бір рст сді. Көріністің бәрін жазуға мұршасызбын, әйтеуір бүл көріністі көрген қазақ қаны еріксіз "қүдай бүгін алсаң да" дсгенді көңіліне түсіруші еді. Міне, қайықтағы автомобиль Алаш туының астында Ғалиханың тоскан халық ішіне кірді. Автомобильден түсіп, аман-сәлем көрсеткен сон, ол доклад оқитын үйдің алыстығына қарамай, халықпен бірге жаяу жүрді. Мұнымен Ғалиханның қайда болса жалпы халықпен бірге екендігі, бүрын мың кайтара болса, енді бірнеше кайтара болып ойланды. "Алаш" қаласында "ең кеңі осы" деп, таңдап даярлаған үйге халық сыймады: көбі сөзін естуден бұрын көруге құмар еді. Сыймай есікке, терезеге үймелеген халык. тілегіне қарай Ғалихан докладын далада жасады. "Алаш" қаласының аксақалдары келгенін құттықтап, ықыластарын көрсететін сөздер айтқан соң, халықтың ықыласын қабыл алып, оның аійтканы мынау: "Халық! Бүлай құрмет көрсетулеріңе лайық еңбегім сінді деп мақтана алмаймын. Бүрын мүндай құрметпен қарсы алынып көргенім жоқ, сондықтан күрметтеріңе лайык, жауап беруге тосыркап тұрмын" Сонай соң, Семейдегі ноғай комитетінің жіберген өкілі Мирсалимов пен Әкрам имам Ғалиханның баяғыдан бері халыққа қылған қүрметінс ноғайлар атынан рахмет айтып, келуімен халықты қуттықтады. Мұнан соң жалпы Сібір съезі һәм У чред, собрание туралы Ғалихан һәм соңында Әлімханның доклады басталды. Бүл докладтар туралы хабар басылды. Сонда да сөздерінен менің ұққан қорытындым мынау: Орыстың жері кең, бір шеті мен бір шстінің арасы 12 мың шахырымға барады. Бүл кең жердің әр жағына шашылып 105 түрлі тілмен сөйлесетін халқы бар. Бүлардың әрқайсысының күн көрісі, ойлауы, дүниеге, шпруаға қарасы әр түрлі. Рух — психологияларының 230

баскалығына жабайы дәлел мынау: қазақпен қоныстас мұжық, жер бөлігі — сызықтан қазақ малы аттап өтсе, онан үлксн кінә жоқ деп ұғады; қазактың басын қағып тастауға даяр тұрады. Ал қазақтың жерінс мал түссе, оны үлкен кінә деп мүжық ұққандай ұкпайды. Осындай тілі, жаратылысы, жаны бір-біріне бөлек халықтарға бір топ кісі қандай ақылды болса да, бәрінің керегін біліп, бәріне лайықты заң жасай алмайды. Лайыкты занды өздеріне өздері ғана жасай алуға мүмкін. Заң жасауға сеніп, сайлап жіберген депутаттары халықтың өздері мен бір есеп. Бүл депутаттардың әрқайсысы, "заң ағашының" халқына келіспеген қисық жерлерін жонып түзу ағаш шығармақ. Бұл "заң ағашын" жонып, түзулеп әр халыққа қолайлы қылып шығаратын орын-Учредительное собраниеде қазақтардан барған депутаттар Россия патшалығының автономия (ауыздықсыз) болуын қолдау керек. Автономия үш түрлі: 1) қаны біргелік; 2) жері біргелік; 3) шаруасы біргелік. Казак жері біргелік автономияны қабылдап, Сібірге косылған пайдалы. Қазақ болып жеке автономия сүраудың әзірге қолайсыздығы мынау: 1) автономияны жүргізіп әкетерлік кісіміз тіпті жеткіліксіз, қазақтың жалпысын тарих даярлаған жоқ. Қай күні жүргізуге жарап, Сібірден автономия сүрасақ, бөгет қылмайды; бұл Сібір съезінде жобаға кірді. 2) Сібірмен қосылсақ, Россиядағы автономиялы халықтың бәріне сыбаға үлестіретін кен қазан — Думада елеулі боламыз, табақ жалдам тартылады, кезек ерте тиеді. Себебі: Сібір автономиясында басы қосылса казан көп. Елеулі әскер бар, елеулі білім-мәдениет бар, елеулі ішкі Россияға кететін шаруашылық нәрселері бар. Белек автономия боламыз десек, надандықтан басқа түгіміз жок, бізге кең қазаннан сыбаға жылдам тие қоймас. Сыбағамыз Сібірдің шағын қазанынан жылдам тиіп отырар. 1905 жылдан бостандыкка дейін Россия Думасында біз түрсын, мәдениетті Сібір сөзін сөйлеуге де 3-4-ақ рет кезек келді. Ол қараңғы уақыт болғанмсн де, ғибрат алмауға болмайды. 3) Сібір Думасында якут, бурят, басқа оұратаналармен косылып, көпшілікті яки тең боламыз. 4) Қоныстас мұжық қазақтың жеке автономиясының ішінде қалам демес. Араларындағы қазақтар жерін оларға қалдырып кете алмас. Сібірге қосылуға мұжық даяр. Ал Түркістанмен бірге автономия алу, қойнықонышына тас толтырып, Ертіске сүңгумен бір есеп. Себебі: бізден қараңғылығы 10 есе елден үміт ете алмаймыз. Ташкент городской управасында сарттың гласнилары: "Обаға қарсы см қылу, құдайдың құдіретіне қарсылық кінә болады, ем керегі жок" деп жасаған қаулылары авто231

номия арбасына ссек пен түііе жегіліп оңбайтындыкты көрсстеді. Бұл заманда Бұхардмн, көзілдірігін киіп, сарт көзімсн дүниеге қарайтын кісілеріміз, жалпының көбі дссск те болады. Сондықтан жоғарғы Ташкенттің сокыр гласнилары қазақтың жолдасты көп тауып, бүктсп отыруын болжап білуге көп әулиелік керек емес. Осыны айтканда бір қазақ қажысы мен бір ноғай молдасы мүсыдмандықтан сөз қозғап, ана әңгімеге рахаттанған жүрттың уақытын алып ренжітіп, жоғарғы сөздің тірі дәлелі болды. Жастар "пәленнің алдында да аяттан дәлел саулатты. Ер екен, білімді екен" деп қара халыкка айтқызғысы келгеннен басқа мақсаты жок, молда мен қажыға көп ренжіп, Ғалиханнан үялып қана тоқтап түрды. Солардың сонша сокырлығына жауап бсріп, тусіндірем деп азаптанған Ғалиханды "есіл ер осының оәріне шыдағаны ұлтын сүйгсні-ау" "Жаксы кісі ит те, адам да өтуге шыдайтын көпір секілді-ау" деп жастар бір жағы ғибрат алса, бір жағы Ғалиханды аяды. Басқалар турасындағы сөздерін скінші уақытта жазармыз. Әлімхан, Марсеков, Қозыбағаров, Әлімбеков сайлау туралы қыздыратын сөздер айтып, жиылған жүрт акырында: "Алаш" туының астында Куә болсын арымыз! Көркейтуге Ллашты Қүрбаидык, біздіц жанымыз! Жасасын, Алаш, жасасын! — деп көңілдері босап қуаныштан көздеріне жас алып тарадъі. Сұлтам Махмуд. "Сарыарқа" 10/7, № 20; Тора й г ы р о о С. Екі томдык шыгармалар жикағы. 2 г, Л., 1993. 151-159 б. Сүлтанмахмүт Торайғыров Алаш ұраны. Ллаш туы астында Біз — алаштыіі баласы. Күиіміз туып когерді Сарыарканыц даласы. Қүрт аурудай жайлағаи, Күртпак,к,а бізді ойлаган, Камымызга тоймағам, Колымызды байлаған, Прімізді айдағаи, Елімізді лайлаған, Жсрімізді шимайлағап, Өшті залым караем. Жасасын, алаш, жасасмн! Ллаш туы астында. 232

Колдайтын Алаш бабамыз. Туыскандык,, теңдік деп, Туын қолға ап шабамыз. Берілгенде тілектер, Жарылмай ма жүректер. Заң жасайтын орыиға Жұртпен бірге барамыз. Қатардан орын аламыз. Жасасын, алаш, жасасын! Алаш туы астында, Куә болсын арымыз. Көркейтуге алашты, Құрбандык. біздің жанымыз! Былай тұрсыи малымыз, Алаш деген ел үшін Сарыарқаның жері үшін, Бостандық берген ер үіііін, Төгілсін біздің қанымыз! Аялмасын жанымыз! Жасасын алаш, жасасын! Алаш туы астында Өлсек, бірге өлдік біз. Не жақсылық, не қайғы Көрсек, бірге көрдік біз. Ішкі жанжал-таласты, Күншілдікпен қарасты, Мына жерге көмдік біз, Жасасын, алаш, жасасын! Алаш туыс астында Күн сөнгенше сөнбейміз. Енді ешкімнін алашты Қорлығына бермейміз. Адамдықтыц жолына Бастаған ерлер соңында, Баскаға көңіл бөлмейміз. Кандай шайтан келсе де, Алдауына көнбейміз. Өлер жерден кеттік біз, Жасайды алаш, өлмейміз. Жасасын, алаш, жасасын! ' Ана тілі" газет і, 1992, 25-сәуір. Т о р а й ғ ы р о в С. Г'кі томдык, шығармалар жинағы. 1 т. А., 1993. 122-123 б. Мұстафа хаты Басқармадан: Төмендегі "Мұстафа хаты" бізге күтілмеген жерден келіп тапсырылып отыр (Бұл хатты бізге бір жолаушы әкеп тапсырып кетті. Ол 233

қарандашпен жазылғандықтан біраз кірлсңкірегсн ексн. Бірақ Мүстафаның қолын танып, хатының анық соныкі скенінс көзіміз жеткен соң басып отырмыз). Осы хатты алған соң ғана біз оның амандығын біліп, қуанып қалдық. Онан бұрын оның хақында нсше түрлі алыпқашты хабарлар ссітіп, көңіліміз қамығулы еді. Мұстафа бүл хатты бізге жібергенде, оны газетке басып шығаруымызды өтінген екен. Соның үшін біз оны һешбір түрлі өзгертпестен төмендс басып отырмыз. 13-ғинуар күні күндізгі сағат 12-де Хоқанд болшеуиктсрінің бізге тапсырған ултиматумын сөз қылып отырғанымызда тасыр-түсыр атылған мылтықтың даусы шықты. Бақсақ: мылтық атысып, соғыс бастаған болшеуиктсрдің солдаттары екен. Болшеуиктердің бүл ісі өздерінің ултиматумда қойған шартнәмесіне қарсы келді: олар ултиматумда мәмле шарттарын кеңесуге үш сағат срок қойған еді, һәм сол сроктың уақыты сағат екіден 20 минет өткенде ғана бітетін еді. Сөйтіп, болшеуиктер өз серттерін өздері бүзып, мәмле сөздің жолын бөгеді ... "ІІІорай Исламия" үйінде жиналып отырған хүкімет адамдары бар, һәм басқалар бар, "болшеуик солдаттары жақындап келе жатыр" деген хабарды естіп, жан- жаққа тарасып кетті. Сонан соң хүкімет адамдарына енді қайтып, екінші бас қосуға һешбір түрлі жол қалмады. Себебі болшеуиктердің мылтық атқан даусын есіткен соң, мүсылмандар қолдарында бар қару-жарақтарын алып, көшеге шығып қалды. Алдында хүкіметтің: "Болшеуиктерге қарсы қару-жарақ алып шықпандар. Әлі де болса мәмлеге келерміз" — деген сөзіне олар қүлақ қоймады. Өйткені олар болшеуиктердің мәмле сөзін бітірместен, мылтық атуға бас салғанын көрген соң, бүлар жалғыз хүкіметке емес, бәлки бүкіл мүсылман халқына жау болады деп, өз беттерімен қимыл қыла бастады. Сонан соң-ақ хүкіметтің ол арада істейтін қызметі қалмады. Хоқандта болған бүл көңілсіз уақиғаның саяси себептерін бастан-аяқ түгел жазуға әзір заман көтермейді. Аудара қарап, ақтара түсінген адамға бүл жазғандарымнан да бірсыпыра саяси қыртыстар көрінер. Болшеуиктердің оғынан қашып, Хоқанд қасындағы қышлақтардағы сырт ағайындардың ішінде 5-10 күн жүрдім. Сол аз ғана күннің ішінде көрген жыбыржығамды дүшпан да болса қүдай болшсуиктерге де көрсетпесін ... Ергеш қарақшы (Ергеш — сарттардың ескі шаһары сайлап қойған қүрбашы. Қүрбашының қызметі орыс қалаларындағы политсмеистрдің қызмсті сықылды болады. Бүл адам — бүрыннан белгілі қарақшы екен) бас 234

болып, Хоқандта сарттар болшеуиктермен соғыс бастағанда, оларда жеңілеміз деген ой тіпті болған жоқ. Соның үшін олар: "Енді сарт заманы болып қалды. Ергешті хан көтереміз. Ферғанада сарттардан басқа жан қалдырмаймыз. Қазақ пен болшеуиктің һешбір парқы жоқ. Ноғай болса, ол мүсылман емес. Себебі Хоқанда бір ноғай мұгалімінің аяғын құбылаға беріп оқытып жатқанын көрдік" — деп қышлақ сарттары үрген местей күмпиіп, сарттан басқа жанның бәрін қырып жібермекке бел байлап, қолдарына пышақ балта, шот, кетпен, орақ, арқан, жіп, шынжырларын алып, көшеге сыймай күпілдесіп кетті. Болшеуиктерден қашып паналап, мүсылман баласын* дос көріп, заманасы тасқан сарттардың ішіне нағыз сол кезде мен де келіп қалған едім. 20 (7)-сыншы фиурал-сәрсенбі күні Гаухана деген қышлақтан бүкіл Ферғанаға белгілі Мүмбарк дейтін қышлақта түратын Мосыхан қажы дейтін ишанның ғылымдар (ғалым) баласы Ғұмархан төремен бірге Елеш қышлағының үстін басып, Қүмбасты қышлағына келдік. Жолдасым-атты, мен-жаяу: сарттар жалдап мінуге көлік бермеді. Үстімдегі киген киімдсрім-сарт киімдері: аяғымдакебіс-мәсі, үсте-ала шапан, баста-қазандай ақ сәлде ... Барар жерім белгісіз болған соң, Хоқандтағы соғыс басылғанша, өзіміздің сарттардың ішінде қауіп-қатсрден жырақ жүре тұрамын деген ой ғой мені бір қышлақтан бір қышлаққа тентіретіп жіберген! Құмбастыға келген жерде шетінен қару-жарақ асынған 20 шақты сарттар келіп, мені шап беріп үстап алды. — һ ә, сен кімсің? — Мұсылманмын. — Қайсы мұсылмансың? — Қазақпын. — Қазақ қашаннан бұ йақ мұсылман! — Әлімсақтан бері мұсылман. — Шо қазақтың мүсылмандығына бізнің шәкиіміз бар. — Сендердің шәктерің болса, біздің қазақтың шаһды бар. — Шаһды нимә? Қаны, айтын! — Шаһды — шиш кәлима дүния (Бұл шиш кәлима дүнияны) маған бастан-аяқ түгел айтқызып шықты. Қандай бақ беріп, жас күнімде жаттап алғандарымның ұмытылмағаны мүндай абырой болар ма? Осындай тергеу к.ылып болған соң, менің мүсылман екендігіме сарттар анық сенгендей болса да, онымен қоймай, тұс-тұстан анталап, ол жер-бұл жерімді шүқылап, мүсылманшылықтың онан да көзге көрінетін "нәшнесін" іздеп бақты. Сол уақытта қасымдағы менімен 235

бір жетідсн бері таныс жолдасым Ғұмархан төрс ат үстінде маңқиып, тамаша қылып түрғаннан басқаша һсшбір жәрдем көрсетс алмады. Ол бүкіл Ферганаға атакты бір ишанның баласы болғандыктан, маған жәрдем кылайын десе, бір ауыз сөзі ем еді. Ақырында мынау сарттардың жуық арада мені жібермсйтініне көзі жеткен соң атын борбайға бір салып, "шуу" деп жүріп бсрді ... Сарттар менің мұсылмандық жағымнан һешбір кінә таба алмаған соң: — Сен қазақ бұл жакта нағып жүрсің? — деп сұрады. Мсн өтірік қоспай, жайымды айттым, һәм Мосыхан қажы ишанның үйінде бірнешс күн мсһман болып жатканымды да сөйледім. — Мосыхан кажы ишанның үйінде жатқанын рас болса, оның баласы сені неге тастап кетеді? — дейді сарттар. Мен олардың бұл сауалына не деп жауап берерімді білмсдім ... Жолдасым молла Ғұмарханның көңіліне ғылым толып, онда жолдастыкка да орын қалмаған екен. Енді сарттар мені осы жерден ұстады. "Бәрібір бүл кім болса, ол болсын, қайдан шықса, одан шықсын — әйтеуір сарт емес екендігі хақиқат. Онан өзі де танбайды. Мүны өлтіру керек. Енді заман сарттардікі. Бізге казак та бір, болшеуиктер де бір", — деп, қолымнан жетектеп, кышлактың шетіне карай, көшеменен "Қазак үстадық!" деп айқайлап, түс-түстан адам шакырып, алмп жөнелді. Мені өлтіруге жиналған адамның саны 70-80-дей болды. Бәрінің қолдарында қарулары бар: мылтық, канжар, пышақ, келтек, сота, шоқпар ... Менде өлмеймін деген ойға орын қалған жок. Ақырында өлтіреміз ғой деп сарттар мені үрып-соғып, әуре де болған жоқ. Екі көшенің айырылатүғын жерінде үлкен бір ағаштың түбіне отырғызып, сарттар мені өлтірудің жабдығына кіріса бастады. Екі қолым артыма таңулы. Екі көзім байлаулы, мойнымда кара кайыстан түзақ-ажалды күтіп мен отырдым! Сарттардың ниеті-мені екі аяғымнан ағашқа асып қойып, атып өлтірмекші. Өзгелердсн гөрі маған ракым қылған сарттар бытырамен атса, жаны калар деп, мылтыққа жалғыз оқ салды ... Қүдайдың ғажап күдіретіне, ғадалдығына күмән келтіріп болмайды. Дәл осы тайғак кешу, тар жолда алла ғаділдігі алдымнан шықты!.. Енді асамыз деп даярланып отырғанда, бір сарт келіп: "Сендер мүны казак дейсіңдср. Қазактың да нешс түрлісі болады. Бүл өзі кандай казак екен, көрейік", — деп көзімді шешкізді. Ол сарт көзімді шешкен соң, 236

бетімс тура қарап жіберіп: Ассалаумағалейкум, Мұстафа әфенді!" — дсп, жалма-жан байлаулы колымды босата бастады. Екі көзі жаска толып, мойнымдағы тұзақты пышакпен қиып жіберіп, отырған орнымнан түрғызып, өзгс сарттарға мснің кім екенімді баян кылып, көп сөз сөйледі. Сонан соң есірген сарттар өздсрі өлтіруді койып, мсні Хокандка Ергсш каракшының алдына жібермекші болып, шаһарға барып жатқан адамдардың біреуінің артына мінгестіріп жөнелтіп салды ... Енді әлгі мені өлімнсн күткаратын сартка келсйік. Бүл сарт (атын білмеймін) былтыр пірдікар болып, соғыс тарапына барған көп сарттардың бірі екен. Ол былтыр жүмыс басында жәбір көріп, Ферғанаға кашып бара жатканда, Петерборда маған кез болып, менен жолкаражаттык пүл алып, қажеті шыккан екен, һәм былтыр мен биыл менің Петерборда, Түркстанда кылып жүрген кызметтеріме де сырттан канык екен. Күмбастыдан шығып, айдалған арестантка үсап, кейін оралып, жоғарыдағы айтылған Елеш қышлағын басып, Гауханаға жөнелдік. Елеш һәм Гаухана кышлактары арасында бір сай бар. Сол сайдың басында олай-бүлай өтксн сарттан баска жанның бәрін үстап, тергеп түрған мылтыкты үш сарт кез болды. Менің бөтен скендігім һәм ыктиярсыз шаһарға айдалып бара жатканымды білгсн соң, олар көп сөзге кслмсді, мсні атып өлтірмекші болды. Аттан түсірді. Жар басына отырғызды. Мсні бастапкы түзактан шығарған сарт Қүмбастыда калған. Енді бүл октан мсні кім күткарар? Әйтеуір, көп киналмай, жылдамырак өліп кстсем скен дсп көзімді басып отыра бердім. Жилад сарт өзінің мергендігіне сыйынып (менің жүрскке тигізе атсан, киналмай бірден өліп кетем дегенімс болмай), көздеді ме, көздемеді ме-тарс еткізіп атып салды. Қүдай сактады-ок тимей зу етіп, жанап кетті. Сонан сон сарттар: "Бідбактың бакыты бар екен!” — дсп кайтадан атка мінгестіріп, жөнслтіп жіберді. Гауханаға жеткен жерде әлгі кышлактардың болысы (Қайнар болысы) Жстімкүл Мүхамсткүлоғлы кез бола кетті. Ол мсні бүрыннан таниды екен. Жайымды сүрап білгсн соң, жанымдағы мені алып келе жаткан сарттарға кейіп, өздеріңді атып өлтіремін деп ашу кылып, оларды куып жіберді. Жетімкүл болыс мені өз үйіне алып барып, конак кылған соң, өзімнің айтуым бойынша касыма жігіт косып, Қүдаш болысына карай шығарып салды. Көрназар деген кышлакта Қүдаш болысына жолығып, оның да мені бәледен күткара алмайтынына көзім жстіп, кайтып айналып Гауханаға келіп, Хоканд соғысы бір жайлы болғанша, сонда жатып алдым. 237

Хоқанд соғысы тоқтады. Ергсш қарақшы қашып кетіп, шаһар болшеуиктер қолында қалды деген хабар келді. Сонан соң 'сарт заманы" да жоғалғанын сезіп, сарттар ішінен желі шығып, солған қарындай жым болды. Қышлақ сарттарының пейілін білген соң, ертерек бұлардың арасынан шығып кетпекке қам қылдым. Бірақ көлік жоқ. Ақшаға иә салт ат, иә ат арба табылмай, жол бастауға жолдас шықпай, жаман қиналдым. Заманасы көшкен сарттар тым болмаса жөн сілтеп, қышлактарының атын айтпай, жаяу жүріп, шаршап келгенде, тандай жібітуге шай бермей, талай қорлықтарды көрсетті-ау! Алдында екі күн бүрын сарттан басқаның бәрін қырамыз деп, үрген іштей кеуіп жүрген сарттар "қазақсың" деп өлтірмек болып бір қинап еді. Енді болшеуиктер жеңген соң, хан көтеретін Ергештері қашып кетіп, солған сарттар жөн сілтеп, жол көрсетуге кежірлік көрсетіп, тағы ыза қылды. Екі күн жаяу жүріп, осындай бейнеттер шегіп, Дағыстан деген қышлаққа келдім. Сонда тоғыз жүз сомға ат алып, екі жүз тоқсан сомға жолдас жалдап, "қазақ- қырғыз, қайдасың?" деп, қарлы таулар асып, жөнеліп кеттім. һәм сарттарға сол арада "хош!" айттым. Көргендерім көп еді. Өзім осы күні көшпелі салтқа түсіп, ат үсті болғандығымнан, орнығып отырып, толықтырып жазуға уақытым жоқ, шырақтарым. Жеке жүрген бауырларыңның дос тұтқан жақыннан дүспандық көріп, көңілі қапа болып тұр. Сөйтсе де Құмбастыдан басқа жер көрмеген, сарттан басқа ел көрмеген ғұламдардың маған қылған жаманшылығын бүкіл сарт халқына жапсырғым келмейді. "Бірлік Туы" арқылы клаш азаматтарына сәлем. Қүдай тірлікте күліп-ойнап жолықтырсын. Жаткан жерім белгісіз, жария қылып болмайды. МҰСТАФА 4 (П)-інші фиурал. "Тау арасы' "Бірлік туы" № 24, 7 м арт . 1918 жыл; "Ана тілі" 1993, Ак,пан. Ахмет Байтурсынов РЕВОЛЮЦИЯ И КИРГИЗЫ Насколько понятна была киргизам февральская революция, настолько непонятней показалась им октябрьская (социальная революция). С какой радостью встретили они первую революцию, с. такими же ужасом пришлось им встретит вторую.Такое отношение киргизов к той и другой революции весьма естественно и понятно тем, кто знаком с киргиз238

ским народам. Первая революция понятно и с радостью встречена киргизами потому что, во-первых, она освободила их от гнета и насилий царского правительства и, во-вторых, подкрепила у них надежду осуществить свою заветную мечту — управляться самостоятельно.Та, что вторая революция показалась киргизам непонятной, объясняется просто: у киргиз нет ли капитализма на классовой диференциями; даже собственность у них не так резко разграничена, как у других народов: многие предметы потребления считаются у них общественным достоянием. Наводила же на киргизов ужас октябрьская революция своими внешними проявлениями. Как происходило большевистское движение в центральных частях России,-киргизам было неизвестно.На окраинах же оно сопроваждалось повсюду насилиями, грабежом, злоупотреблениями и своеобразной диктаторской властью. Говоря короче, движения на окраинах часто представляло собою не революцию, (как обычно она понимается) а полнейшую анархию. 5-13 декабря в г.Оренбурге был созван оощекиргизский съезд, объявивший Киргизский край автономным и организовавший народную милицию. Тогда же было выбрано временное правительство, под названием Алаш-Орда, из 15-ти киргизов, с председателем Букейхановым (известный всему Киргизскому краю общественный деятель). Местом пребывания временного правительства был указан г. Семипалатинск. Члены Алаш-Орды на первом своем заседании в г. Оренбурге, постановив собраться вновь в г. Семипалатинске к 10-му января 1918 г., разъехались. В назначенный срок члены правительства Алаш-Орда по разным причинам съехаться не могли. Между тем, во всех городах Киргизского края, в том числе и в г. Семипалатинске, власть взяли в свои руки советские организации, куда под видом большевиков проникли разные авантюристы из киргизов, которые именем советской власти творили безобразие. Например, киргизские деятели публично объявлялись вне закона, при чем за голову каждого из них назначалось до 25-ти тысяч рублей. При таком положении группа киргизской интеллигенции, которая стояла близко Алаш-Орды, лишена была возможности непосредственно сноситься с центральной советской властью, а попытка ее вступить в переговоры через посредников не привели ни к чему. Так, члены Алаш-Орды, в марте в 1918 г. по прямому проводу вступала было в переговоры с центральной властью, по переговоры эти были скоре прерваны полным молчанием в ответ на предложенный Алаш-ОрдОй проект условий соглашения. Так как в этом проекте соглашения не было ниче239

го выходящего из пределов основных положений объявленных советской властью в декларации прав народов России, на прекращение переговоров полнейшим названием советской власти показалось правительству АлашОрда, по меньшей мерс, непонятным и сделало дальнейшие попытки в этом направлении совершенно безнадежными. С наступлением весны началось вдижение против большевиков, и образовалось сперва сибирское правительство, затем самарский комитет членов всероссийского собрания. Оставаясь верным основным началам, принятых на общекиргизском съезде, правительство Алаш-Орда обратилось к вновь образовавшемуся сибирскому правительству с предложением о взаимном признания автономии Сибири и Киргизского края. Так как у сибирского правительства с самого начала его появленния была лишь буржуазно-империалистическая тенденция, т.с. тенденция возродить Россию в том самом виде, в каком она была до октябрьской революции, то ему нелегко было согласиться на предложение Алаш-Орды, и, благодаря этому, переговоры между двумя правительствами тянулись очень долго. Между тем, появилось новое правительство — самарский комитет — с демократическим направлением и с претеззией на всероссийскую власть. После выяснения физиономии и направления нового правительства представители Алаш-Орды прервали переговоры с сибирским правительством и вступили о переговоры с самарским комитетом, предложив ему признать автономию Киргизского края, на что комитет охотно согласился. Вскоре после этого состоялось уфимское совещание, избравшее директорию из 5-ти лиц. На совещании, представители мусульман, в том числе и киргизы, шли вместе с эс-деками-меньшевиками. Директория перед самой смертью упразднила центральное правительство Алаш-Орды, оставив действующими местные т.е. областные и уездные его организации. Упразднение автономного правительства Алаш-Орда и появление вслед за тем "верховного правителя" Колчака ясно показало киргизам, к чему клонится все. Вчерашний царский слуга Колчак предстал перед киргизами во всем своем величии военного диктатора и со всеми прелестями царизма, которые еще не изгладились из памяти народа. Я, пишущий эти строки, являюсь представителем той группы киргизов-интеллигентов, которые как сказано выше, руководили киргизской национальной политикой при царском правительстве и боролись с последним. Что пережили киргизы при царизме, известно нам более, чем 240

кому бы то ни было. Благодаря существованию у киргизов своеобразного социализма и коммунизма, вызванных жизненными условиями и благодаря отсутствию у них классовой диференциации и строгой разграниченности в предметах собственности, киргизский народ еще не ощущал особенной нужды в социалистическом строе. Об идеально-теоретическом же социализме и коммунизме думать и мечтать им не приходилось, ибо они фактически нс удостоились еще и тех гражданских прав, которыми даже при царском правительстве пользовались рабочие и турдовое крестьянство русского происхождения. Хотя за киргизами декларативно признаны все права гражданства, но на деле они не освобождены еще от гнета и насилия старых поработителей. Если раньше кучка людей, под именем царских чиновников, безответственно угнетала и чинила над киргизами всякого рода насилия, то такую же деятельность проявляла на окраинах кучка тех же и других людей прикрываясь именем большевиков-коммунистов. Я и мои единомышленники, не мирившиеся с таким положением раньше при царской власти, не могли мириться и теперь и, думая, что подобные дела творится повсюду в Советской Росси, были против признания советской власти. Однако появление Колчака с тенденцией монархической власти заставила нас подумать в той и другой власти, и мы как убежденные в том, что заветная мечта киргизского народа может получит свое осуществление, когда бы то ни было слева, а но справа, предпочли перейти на сторону советской власти, хотя последнюю мы по действиям местных большевиков представляли себе не в очень привлекательном виде. Прибыв в центральную Советскую Россию в качестве делегата от тургайской группы алаш-ординцев, пославших меня для переговоров с центральной властью, увидев государственный порядок во всем и соответствующее провозглашенным и декларация прав народов России началам, внимательное отношение к киргизскому национальному вопросу, я могу от чистого сердца сказать и успокоить моих товарищей, что, предпочитая советскую власть колчаковской, мы не ошиблись. Те, что делают на окраинах поддельные большевики, противно к духу и целям, преследуемым большевиками в центре. В виду этого, я и другие находящиеся в настоящее время в Москве киргизы признали правильным начать работу по осуществлению автономии Киргизского края с центра, образовав киргизский Ревком (революционный комитет) из представителей киргизов в центральной власти. Таким образом до созыва общекиргизского съезда, где кир241

гизы, согласно объявленной советской властью декларация прав народов России, вольны решать свою судьбу как им желательно, представители киргизов в центральной власти будут работать вместе братски помогая другдругу в деле освобождения трудового киргизского народа от его угнетателей, привыкших чувствовать себя в отношении киргизов безответственными. Байту рсунов. "Жизнь национальностей" 1919. 3 август а Ахмет Байтүрсынов жолдастың арызы РКП (б) Орынбор комитетіне Төменде біз Қырғыз Өлкелік Ревкомның және Бүкілроссиялық Орталық атқару комитетінің мүшесі Ахмет Байтүрсынов жолдастың Россия Коммунистік партиясы мүшелігіне өту туралы арызын басып отырмыз. Ахмет Байтүрсынов жолдасты бүкіл сахара біледі. Әрбір қырғыз' осы өз халқы көсемінің, ірі қырғыз қоғамдық қайраткері және әдебиетшісінің есімін естіп білген. Қырғыз халқының қоғамдық ой санасының дамуындағы барлық саяси қозғалыстар Байтұрсыновтың есіміне байланысты. Ол бейбіт үлттық либерализмнен Октябрь Революциясының және Совет өкіметін тануға дейінгі саяси даму кезеңдерінен өтті. Үзақ толқулар мен күрестерден кейін, қырғыз үлтшылдығынан ол халықаралық Коммунизмге келді. Бұл біздің партиямыздың ірі жеңісі және біздің қырғыздар арасындағы ықпалымыздың ең жақсы өнегесі. Совет өкіметі қырғыздар арасына күшпен таңылуда, мұнда коммунизм мен социализм үшін мүлде орын жоқ дейтін адамдар болған және болып отыр. Біз әрқашан қырғыздардың бүл үшін дайындығы шындығында нашар екенін, бірақ олар үшін өмір сүрудің мәні Совет өкіметінде және біздің партиямыздың ықпалының өсуінде және қырғыздар (қазақтар) арасында коммунизмнің күннен-күнге өрістеп келе жатқанында деп есептеп келдік, сөйтіп түптеп келгенде біздің ірі идеялық қарсыластарымыздың бірінің өз қатарымызға өтуі біздің көзқарасымыздың дұрыс екендігінің ең жақсы көрсеткіші болып табылады. Байтүрсыновтың қырғыз ұлтшылдары үшін бір кезде қорқынышты болған большевиктер партиясына ашықтан ашық өтуі ғасырлар бойы қүлдық пен езгіде болған қырғыз халқы үшін өмір сүрудің мәні ұлтшылдықта Қазақ. 242

және өзінің ошак басындағы істерін уағыздауда емес екеніне, Коммунистік партияның туы астында күресуші пролетариатпен толық қосылуында болғандығына көзі жеткенінің бүкіл қырғыз үлттық қозғалысындағы ірі бетбұрыстың ең жақсы көрсеткіші. Әрбір қырғыз Байтұрсынов хатының әр сөзін зер сала оқысын, әрбір қырғыз көптеген қырғыз қорқа карайтын коммунистер туралы біздің жауларымыз караңғы халыққа оларды тонаушылар, зорлықшылар және басбұзарлар етіп көрсететін коммунистер туралы Байтұрсыновтың пікірін білсін. Байтұрсыновтың да коммунистер — большевиктерге солай карайтын кезі болған, олардан үріккен және Совет өкіметіне ашықтан-ашық қарсы шыккан кезі болған. Бірақ біраздан кейін Колчак және орыс буржуазиясынан өз халкы үшін іздеген шындықты, бостандықты және әділеттікті табуға болмайтынын, шындықтың өзі өткен Совет өкіметі жағында екеніне оның# көзі жете бастады. Мұнда ол коммунистермен жақын танысып, оларды тани бастады және өзі жазғандай, тек қана коммунистер қаналған халықтарға іс жүзінде толық бостандық беретініне көзі жетті және ол қырғыздың еңбекші халқын осы партия программасы туы астына топтастыру үшін Коммунистік партияға өтпек. Коммунист-кырғыздардың қатары және бір ірі жауынгермен толықты. Оның өнегесі толкып жүргендерге және әсіресе, коммунистердің қырғыздар арасындағы ықпалының өсуін хальгқка қауіп деп түсінгендер үшін өнеге болсын. Біз өз жауларымызға тек қана күшпен емес, әсіресе өз идеяларымызбен соккы береміз. Байтұрсынов жолдастың Коммунистік партияға өтуі қырғыздар (қазақтар) арасындағы ірі идеялық жеңістердің бірінен саналды. В.М.жолдас. И звест ия К иргизского края" 1920. 15 апреля. "Алматы ақш амы” 1988. 29 желтоксап. РК П (б ) О рынбор комитетіне Ғасырлар бойы езгіде болып келген қырғыз халқын азат етудің жолдарын көп уакыт іздеуден кейін мен мынадай тоқтамға келдім: 1. Азат етілген қырғыз халқы қаналған адамзаттың бүкіл баска бөлігімен бірге ғана, яғни дүниежүзілік революция, дүниежүзілік федерация аркасында ғана бакытка жете алады. 2. Таптар мен үлттарды іс жүзіндс толық азат етуге өзінін алдына тікелей максат етіп койған және оны 243

ішінара жүзсгс асырған интернационалдык Коммунистік партиясынам баска ешкандай партия мұны жасай алмайды. 3. Шынайы еңбск демократиясына өтер кажетті баспалдак пролетариат пен жартылай пролетариаттың толык саяси және экономикалык билігі сипатындағы адамзаттың еңбекші кауымынын диктатурасы болып табылады. 4. Бул диктатура егер ұйымдаскан адамзаттың енбекші қауымының басым көпшілігі оны қолдаған кезде ғана бүкіл адамзаттың мүддесі үшін нығайып, іс жүзіне асырылмак., сол үшін де кыргыз еңбекші халкын осы программа аетына топтастыру кажет. 5. РКП-нын үлттык катынастары еалаеындагы программасы, сондай-ак Ленин жолдастың үлттардың өзінөзі билеу жөніндегі пікірталастар қорытындысы бойынша баяндалган ұлттардың өзін-өзі билеу жөніндегі көзкарасы және шығыс халыктары арасындагы жүмыстарга байланысты РКП Орталык Комитетінде айтылған тактикалык пайымдаулар дүрыс колданылған кезде жәнс дүрыс жүзеге асырылғанда каналган үлт ретінде кыргыз халкының мүдделерін канағаттандыра алады. Жоғарыда айткандарыма байланысты, оның программасын жалпы іске асыруға жане атап айтканда шығыс мәселесі бойынша программасын жүзеге асыруға көмектесу үшін Россия Коммунистік большевиктер партиясына өтуге шешім кабылдадым, ол үшін Комитеттің мені РКП мүшелерінің қатарына алуын өтінемін. Ахмет Пайтұрсыиов. 4 апрель, 1920 ж "Извести Киргизского края" 1920. 15 апреля. 'Алматы ақиіамы", 1988 29 желтоксаи М.Дулатов. Ахмет Байтурсунович Байтурсунов ( Биографический очерк) Ахмет Байтурсунович родился (15 января 1873 года) в ур. Сартюбек Тургайского уезда и области, происходил из Аргынского рода киргиз Средней Орды В раннем детстве он кое-как научился мусульманской грамоте у аульного муллы. Этим закончилось бы его "образование" и он остался бы на всю жизнь полуграмотным киргизом-скотоводом, если бы, по поговорке, "не помогло несчастье" Если родина Ахмета Байтурсунова Тургайский уезд, населенный исключительно киргизами-скотоводами, и в наши дни является одним из темных, изолированных от культурных влияний захолустных уголков, то, естествсн244

но, 50 лет тому назад картина безусловно была еще печальнее. Поэтому в те времена только редким счастливцам из киргиз удавалось поступить в русские школы. Одним из этих счастливцев является А.Байтурсунов, поступивший в школу случайно, благодаря постигшему его родителей несчастью. Как всякая среда, киргизская степь столетиями рождает своих сынов, но с присущим степной природе особенностями. Если разнообразная и красивая природа Европы рождала великих людей, людей науки и искусства, как Ньютона, Маркса, Толстого, Рафаэла и др. то степная природа Азии рождала своеобразных великих героев, как Тсмучина, Темирлана, Кенеслры, Срыма и др. Если не к числу великих, то, по крайне мере, сильных людей относится отец почетного Ахмета-Байтурсун Шошаков. Будучи сильным и энергичным от природы, Байтурсун отличался свободолюбием и никакой власти над собой не признавал. Поэтому он в степи являлся беспокойным элементом и часто устраевая Эксцессы то с султаном-правителем, то с сардарами. Впоследствии начальство ради успокоения Байтурсуна его самого назначает сардаром. Но это средство оказывается недействительным, и Байтурсун Шошаков вступает в борьбу с уездным начальником Яковлевым и влиятельным сардаром Беремжаном1 В борьбе против врагов своих с Байтурсуном солидарно действует родной брат его Актас, человек весьма умный и решительный. В одно прекрасное время с небольшим отрядом казаков выезжает в степь уездный начальник Яковлев для поимки Байтурсуна и Актаса. 12 октября 1885 года у брода реки Тургая — Джингильды Яковлев внезапно появляется в ауле Шошаковых, где застает самого Байтурсуна. Яковлев, требуя выдачи отсутствующего Актаса, производит террор на киргиз, избив нагайками и шашками поголовно всех, не исключая даже женщин и детей. Озлобленный таким зверским поступком Яковлева, Байтурсун бросается на Яковлева и наносит ему удары нагайкой, вследствие чего окровавленный Яковлев без памяти падает с лошади. После этого происходит перестрелка и нагаечный бой, в результате чего отряд, оставив несколько человек раненых, пускается в беспорядочное бегство; из киргиз оказывается; убитым один и несколько раненых. Вскоре после этих событий, при помощи высланных из Иргиза и Тургая карательПсремжаи-потомок известного в истории киргиз Джанибск-батыра. 245

ных отрядов, Шошаковы задерживаются со всеми родственниками и заключаются в Тургайскую военную гауптвахту, а скот и имущество у них конфискуются. Через год прибывает из Казани сессия Военно-Окружного Суда; Байтурсун и Актас с несколькими братьями и товарищами приговориваются к каторжным работам на 15 лет, а второстепенные участники в деле Шошаковых на разные малые сроки. Остаются на свободе одни женщины и малолетние дети, в том числе и будущий поэт и общественный деятель Ахмет Байтурсунов, без всякого попечения и средств к существованию. Ахмет Байтурсуновичу тогда было 13 лет. "В письме к матери", написанном в 1909 году из Семипалатинской тюрьмы, поэт об этих событиях вспоминает в следующих стихах: "Сердце мое, сраженное □ 13 лет, Сохранило неизлечимую рану и глубокий след" Один из братьев Шошаковых Ергазы, приговоренный к 4-х летнему заключению, по отбытии срока наказания, задается счастливою мыслью отдать в школу единственного сына Актаса — Аспандияра, объяснив это тем, что он убедился во время судебного процесса в необходимости знания русского языка, так как переводчики, боясь уездного начальника, неподробно и неточно передавали подсудимых. Умный от природы мальчик Ахмет изъявляет свое желание тоже поступить в школу, что и исполняется; он поступает в 1886 году в Тургайское р. — к. двухклассное училище. Вскоре отец А.Б.Байтурсунова с братьями отправляется в Сибирь, а единственный его дядя Ергазы, на попечение коего оставались осиротевшие жены сосланных, умирает. А.Байтурсунов, с большими трудностями и лишениями окончив курс Тургайского училища, в 1891 году задумывает попасть в Оренбург для продолжения образования. Как Ломоносов, А.Байтурсунов со случайными попутчиками добирается до Оренбурга и поступает в киргизскую учительтскую школу. Четырехлетнее пребываение в Оренбурге и ежегодное возвращение на каникулы в Тургайский уезд и обратная езда в Оренбург проходят для него в крайне затруднительных обстоятельствах, сопряженных с большой материальной нуждой, однако настойчивая натура А.Байтурсунова переносит встречавшиеся лишения и, перебиваясь "с хлеба на воду", в 1895 году он кончает курс учительской школы. Этим заканчивается у А.Байтурсунова школьное образование. В дальнейшем он, изучая европейскую литературу, занимается самообразованием. 246

Педагогическая деятельность А.Б. начинается с 1895 года. В период с 1895 по 1909-й год он учительствует в аульных, волостных и двухклассных училищах в Актюбинском, Кустанайском и Каркаралинском уездах. В начале XX века, живя в Каркаралах, А.Б. принимает участие в революционных движениях: работая первое время нелегально, а затем, после обнародования Манифеста 17 октября 1905 года, являясь одним из видных и активных руководителей киргизской массы. Вскоре наступает реакция, революция уходит в подполье, а А.Байтурсунов продолжает работу в национальных организациях. Однако подходит расплата: среди товарищей оказывается провокатор (Т.Чингисов), который и выдает А.Байтурсунова и других. Первого июля 1909 года жандармы производят обыск у А.Б. и арестовывают. До 1 февраля 1910 года А.Б. сидит в Семипалатинской тюрьме, затем ему объявляют постановление о высылке его на два года из пределов киргизских областей. Последние годы до Великой революции А.Байтурсунов жил в Оренбурге. Ахмет Байтурсунов народный поэт. Поэтическая деятельность его начинается с перевода басен Крылова на киргизский язык. Как у человека, посвятившего всю свою жизнь просвещению темной киргизской массы, основная идея его высказывается и тут: как поэт-протестант, А.Б. поэзию превращает в оружие борьбы с политикой монархической России, угнетавшей киргиз. Принимаясь перевести басни Крылова, он прежде всего имеет в виду великую возможность басен для воспитания детей и взрослых. Он выбирает для перевода из Крылова такие басни, которые понятны и соответствуют киргизскому духу. Если Белинский про Крылова говорил: "Хотя он орал содержание некоторых своих басен из Лафонтена, но переводчиком его назвать нельзя, "его неисключительно русская натура все перерабатывала в русские формы и все проводила через русский дух" — то самое мы можем сказать и в отношении А.Байтурсунова. Как у Крылова, так и у Ахмета Байтурсунова о естественности, простоте и разговорной легкости языка тоже не приходится говорить. Ахметом Б. переведено 40 басен Крылова, и под названием "Крык мысал" сборник выдержал уже несколько изданий. В своих стихотворениях А.Б. не поет о любви, о женщине, о природе, у него нет ни высокопарных стихов, ни крылатых фраз. Он простым и понятным киргизским языком поет о свободе, о нации, — об угнетенной и отсталой киргизской нации, призывая ее к просвещению, к труду и к освобождению от вековой 247

спячки и пробуждая в каждом киргизе чувства гражданства. Стихотворения А.Байтурсунова по внешней своей простоте, по внутреннему содержанию, легкости и равномерности занимают первое место в киргизской литературе. У А.Байтурсунова кроме "Крык мысал" имеется еще небольшой сборник оригинальных и переводимых стихотворений под названием "Маса" и несколько не напечатанных стихов лирического характера. Через всю литературную деятельность А.Б. красной нитью проходит беспощадная критика и строгий анализ царской политики и протест против нее. А.Б. — публицист и творец школы киргизской художественной словесности. Как публицист А.Б., не имея почти никаких материальных средств, в начале 1913 года основал в Оренбурге первую, в полном смысле этого слова, киргизскую газету "Казах" на страницах которой смело выдвигал нужды киргизского народа. В программной статье, помещенной в первом номере "Казах" А.Б. пояснив пользу и значение периодической литературы и между прочим намекая на колониальную политику царского правительства, пишет: "...Народ киргизский с давних пор занимавший определенную территорию, жил обособленною жизнью; теперь мы видим наплыв непреселенцев в киргизской степи. Какова будет судьба наша в будущем? Судя по историческому ходу вещей, нетрудно предугадать, что если пришлый элемент окажется в культурном отношении сильнее коренного населения, то со временем последнее должно быть поглощено первым. И наоборот: то со временем последнее должно быть поглощено первым. И наоборот: если оба окажутся в равной мере культурными, тогда только они могут развиваться самостоятельно, существуя на одинаковых правах, и сохранить национальный облик свой. Теперь перелом в экономической жизни киргиз неизбежен. На удобные для хлебопашества земли насаждаются земледельцы, скотоводческие участки отрезываются для скотоводов-пришельцев, а также отчуждаются и рыбные промыслы. Словом, всевозможными путями проникают в нашу среду чужие народности. Поэтому перед нами во всем величии вырастает вопрос, вопрос о самостоятельном существовании киргизского народа. Для того чтобы сохранить свою самостоятельность, нам необходимо всеми силами и средствами стремиться к просвещению и общей культуре; для этого мы обязаны первым долгом заняться развитием литературы на родном языке. Никогда не нужно забывать, что на самостоятельную жизнь вправе претендовать только тот народ, который говорит на своем языке и 248

имеет свою литературу. В этом отношении у нас дело обстоит далеко неблагополучно. Современная киргизская интеллигенция, получившая образование в русских школах и татарских медресах, уже начинает пренебрегать киргизским языком, разговаривать и переписываться между собой на русском и татарском языках. Это уже плохой признак. Если это будет продолжаться и в дальнейшем и если наши отцы и матери вопреки закону природы не проживут сотни, тысячи лет, то нам придется навсегда проститься с киргизским языком, а вместе с тем и с киргизским народом, как с особой нацией. Если этого мы не хотим, то необходимо разрешить этот вопрос в корне и отныне приступить к усовершенствованию киргизского языка и литературы" От этой идеи А.Б. никогда и на шаг не отступал. По этому поводу были на него нападки со стороны татарской печати, но А.Байтурсунов всегда давал должный отпор. Благодаря А.Байтурсунову, хотя бессознательно, но на самом деле поддававшаяся обрусению и отатариванию часть киргизской интеллигенции живо опомнилась и стала сознавать и исправлять свои ошибки. Даже бывали такие курьезные случаи: учащаяся молодежь в некоторых русских учебных заведениях в целях сохранения чистоты киргизского языка, обусловливалась разговаривать между собой обязательно по-киргизски, в случае нарушения кем-либо этого правила виновный за каждое случайно вылетевшее не киргизское слово платил 3-5 коп. штрафа в пользу ученических кружков. Вскоре газета "Казах" как единственный орган, отвечающий культурным и общественным запросам киргизской жизни, завоевала общую симпатию и стала популярною в широких массах. Тогда как выходящие в то время газета "Казахстан" и журнал "Айкап" не находя среди читающей киргизской публики даже несколько сот человек, вскоре прекратили свое существования. "Казах" к концу первого года издания имел уже 3000 подписчиков. Насколько газета "Казах" была дорога для молодежи, можно судить из того, что ежегодно в день выхода первого номера в свет изо всех университетских и других городов от учащихся киргиз получались в редакции приветственные телеграммы и письма. Но зато "Казах" нажил немало врагов. За все время своего существования "Казах" вел систематическую борьбу с развивающимися в степи злоупотреблениями, разоблачая грязные поступки обирателей; взяточников и аферистов разных мастей. Они-то, зорко следя за каждым шагом и за каждой строкой "Казах" занялись доносами; они переводили резко написанные и 249