Түркі халықтарының тарихы-К.Р.Аманжолов

ББК 63.3 (0) А 52 Аманжолов К. Р. А 52 Турю халы ктары ны ц тарихы. 1-ю тап. (К ене дэуфден б1здщ заманымыздьщ XIV гасырына деш нп кезец). — Алматы: “Б ш м ”, 2002. — 292 бет. Бул оку куралында хундардын, туркшердщ, монгодцардыц этникалык курам ы , мекендеген жерлер!, улттык даму кезендер1, дши сешмдер1, эскери-демократиялык уйымдары, жаугершшк жорыктары жэне оньщ себептер1, туркшер мен монголдардьщ баска мемлекеттермен (К,ытай, Иран, Араб, Византия) карым-катынасы, ислам дш ш щ таралуы, турю халыктарыныц адамзат оркениетше коскан улеа жан-жакты баяндалады. Оку куралы институттар мен университеттердщ тарих факультет! студенттерще арналган. 0503010000-033 А ------------------------ 2002 ББК 63.3 (0) 412(05)—02 ISBN 9965-09-083-1 (т.1) © Аманжолов К., 2002 ISBN 9965-09-082-3 © “Бш м” баспасы, 2002 2

AJIFbl C 03 Гказак халкы — этногенез жагынан ал ганда, уш мын жылдан аса тарихы мен модение^ бар халык. Б)з тарихка VI гасырда “турю ” деген атпен енсек те, алтайлыктар, сактар, хунндар (бул атау гундар, Ьундар деп те жазылады) модениетшщ тел MyparepiMi3. Ежелп турю ел1, TypKi журты улы тарихи окигалардыц ортасы opi Kyorepi болган. Солай десек те, KenecTiK тарихнамада 1917 жылгы казан тецкерюше деш н казак, та, туржмен де, кыргыз да, езбек тс, оз1рбайжан да ез тарихында толыкканды мемлекет болмаган деп, ултымызды достурсп, тамырсыз деп, ку такырда жаралган eTin керсетуге тырысты. TypKi елш щ еж ел п тарихы б1здщ заманы мы здан буры нгы III гасырдан, ертедеп хундар империясыньщ курылу кезецш ен басталады да, бпдщ заманымыздьщ IX гасырын камтиды. Бул ерте доуф тарихыныц 031 — бфынгай археологиялык деректер тарихы гана емес, кебш е деректер непзшдеп тарих. Демек, б1здщ заманымыздан бурынгы III гасыр мен 6epri IX гасыр арасындагы хундар, туркшер floyipi — б1здщ рухани казыналарымыз, TypKi журтыныц модениет тарихыньщ дерскп коздср). Ал орта гасырдагы туркшер ел;, турю журты X —XIV гасырларда езш щ бай жазба тарихын жасады. Туркшердщ этникалык Heri3i болган тайпалар мен халыктардыц ж оне хун, турю империяларыньщ курамына Kipin аралас-куралас кун кешкен 20-дан астам TypKi журтыныц ру-таталарьпгьщ аты 6i3re ж етп, олар: печенег, кимак, кыпшак,, огыз, иемек, башкурт, басмыл, кай, ябаку, татар, кыргыз, иигш, тухси, ягма, уграк, шарух, жумылы, уйгы р, тан гут, кидан т. б. BipaK к ец ес зам аны ндагы “п ан тю р к и с” д ег ен с о й к а н с о з “халы к ж ауы ” д ег ен м агы нада колданылып, Отан суйер, улт суйер есш ерлердщ басын жуткандыктан, ежелп ел eKeniMi3fli умытып, Р есей дщ кол астындагы “Teri ж ок текс)здер”, “жазуы ж ок, сызуы ж ок жабайылар” болып шыга келд1к. Оз иепз1м1зден, оз доулет1м1зден e3iMi3 ж ерш к , ез байлыгымыздан e3iMi3 бездж, epTepeKTeri ел дтм 1зден , ата-баба мурасынан ат-тонымызды ала к,аштык. Бугшп куш ел1м4з тoyeлciздiгiн алып, сртецше сеш ммен кол созган шакта, TeriH тануга талпынган халкымыздын; талабын канагаттандыру, онын откенш бшуше комектесу — тек тарихшы галымдардьщ гана мiндeтi емес, елш, ж epiн, халкын суйген op£5ip зердел1 азаматтьщ борышы. Сонды ктан TypKi халкы ны ц тарихы н егж ей -тегж ей л ! талдау, ел шеж1рес1не, бабалар мурасына жацаша, козкарас орныктыру уш ш, 6i3 барымыз бен ж огы мы зды уакыт б езб еш н е салы п, тарихы мы зды н актандактарын ашуымыз кажетУ 3

TypKiлср бслсене араласкан хун империясы б1здщ заманымыздан бурынгы II гасырда ©Mip сурсе, туркшердщ оздср1 курган Турю империясы 6i3fliH заманымыздьщ VI гасырына жатады. Одан кейш курылган Монгол империясы — бпдщ заманымыздын XIII гасыры. Булардыц алгашкы eKeyiH TypKi тектес халыктар курды, ал Монгол им периясы н куруда Heri3ri куш ж оне м ем лексгпк тужы рымдама туркшерд1Ю едь”Хун империясы ежелп TypKi мемлекет; болып саналады”,- деши белгш турютанушы Н. А. Аристов. Оньщ nixipiume, б. з. б. Ill гасырда хундар турюше сейлеген. Хундар б1здщ заманымыздан уш гасырдай бурын аса куд1регп куш ретшде олем тарихынын сахнасына шыккан. Дол! ре к айтканда, б. з. б. 207 жылы кошпел1 Хун м ем лекеттщ курылуы аякталды. К,ытай мен Улы даланын шекарасын белген К,ытай корганы сол кезде салына бастады. К,орган кытайдын географиялык, шекарасы гана емес, этнографиялык, шекарасы ретшде де салынды. Б1здщ заманымыздьщ V гасырында Шыгыс Еуропада букш парсы, роман, гсрман халыктарыньщ y p e iiiH ушырган Аттила баскарган Хун им перия сы куры лды . О ган н е п з болган тайпалардьщ 6 ip i туркшер едг Олардын кейш п урпактары — кыпшактар, булгарлар, хазарлар, печенегтер, аландар, мадиярлар т. б. бурынгы TypKi тектес халыктар болатын. Хундар floyipi б1здщ заманымыздын Ш гасырынан бурын басталып, б. з. V гасырына дейш созылды. Хун империясы кезеншде малга, жерге жеке MeHmiK калыптасты, ерескел бюрократтык аппарат калыптасты. Салык турлер* енпзш дь таптык когам мен мемлекетке айналу басталды. Хун им периясы ыды раганнан к еш н,Е урази я алкабы нда TypKi империясы дуниеге келд1. VI гасырдан XII гасырга дейш туркшер бфде 6ipirin, бф де болппп O M ip cypfli, 6ipaK TypKi халыктарыньщ борще турю T m i, модение™, достур1 ортак болды. Алтайдан шыккан туркшер аз уакыттьщ iminfle Музды мухиттан К,ара тещ зге дей ш п барлык халыктарды езш е багындырды. Империянын Heri3in калаган Бумын каган 552 жылы дуниеден orri. “TypKi” деген этноним кытай жылнамаларында 543 жылдан бастап кездеседк Туркшердщ тарих сахнасына шыгып, мемлекет куруы адамзат тарихында улкен бетбурыс жасады. Турю ел1 03i OMip сурген 1500 жыл шннде торт рет гулдену-ерлеу, терт рет дагдарыс-кулдырауды бастан кеипрд!. Eipif!ш! ерлеу — б1здщ заманымыздын VI гасырында Еуразияны жайлаган ежелп турю тегшен шыккан тайпалардьщ, халыктардьщ 6ipirin, 6ipinmi Турю кагандыгын (империясын, 551—630 жылдар) курган кез1. Бул империя кен байтак аумакты — Монголияны, Енисейдщ шыгыс жагын, Байкал жагалауын, ал батысында К,ырымга дейщ , Оцтуспкте Амударияньщ бастауына деш н камтыды. CoлтYcтiк К,ытай мемлекет1 — Ци жоне Батыс кытай мемлекет1 — Чжоу TypKi кагандарына алым-салык теледк Олармен VII гасырдын 60-жылдары сол кездеп ipi мемлекеттер — Иран, Византия саясиэкономикалык карым-катынас жасады. TypKi елшщ тарихындагы 6ipiHiui ауыр дагдарыс, экономикалык-модени кулдырау KC3Cni — VI) гасырдын ортасы. Бул кезде TypKi бектершщ дербестжке умтылуы взара кыркыстарга океп сокты. К,ытайдьщ Ци империясы оган белсене араласты. Сонын салдарынан TypKi кагандыгы Орталык Азияда Шыгыс ж оне Батыс кагандыктар болып еюге болпад, империя дагдарыска кшнкп, олс1ред1. Шыгыс TypKi мемлекет кытайлардан жецшш, TypKi халкы 50 жыл бойына (630— 679 жылдар) бостандыгынан айырылды. 4

Турю ел1 679—744 жылдары еюш ш рет гулдене бастады. Бул кезенде К,утлык (Елтерю) тоз-тоз болган TypKi халкын жинап, 679—683 жылдары кытайлардан Шыгыс TypK i кагандыгыныц жерш азат e r r i. Туркшер кайтадан 1ргел1 елге айналды . Ш ыгыс T ypK i каганды гы ны ц жер) Манчжуриядан Сырдарияга дейш кецейд1, данкы тагы да жер жарды. TypKi елшщ eKiumi рет экономикалык-саясн дагдарысы кагандыктыц 741 жылгы ыдырауынан басталады. Жекелеген иeлiктcp, ocipece уйгыр, карлук, басмыл озара одактасып, кагандыкты талкандады. VIII гасырдыц 6ipiHiui жартысыцда ыдырай бастаган Шыгыс кагандыгыныц жсршдс улкещи-юшип 6ipneuie мемлекет курылды. TypKi елшщ ушпнш рет гулдену1 — экономикалык-саяси, модели ерлеу1 X—XII гасырлардагы карахандыктар кезш де болды. К,арахан мемлекет) Шыгыс Турю станнан Сырдарияныц орта агысына дей ш п аумакты 6ipiKTipin, турю тайпаларыныц мемлекегпк б1рл тн ныгайтты. 0з1не дейш п eKi Турю кагандыгыныц мемлекегпк салт-достур-лерш жалгастырды. К,арахан мемлекет) кезш де отырыкшы ж оне калалык моденнет дамыды. XI гасырдыц соцында К,арахан мемлекетшщ кулдырауы байкалады. Турю елшщ ушшии рет экономикалык-саяси, модени дагдарысы мен кулдырауы XI гасырдыц бас к езт д е басталды. Туркшердщ 6ip 6 e n iri Kimi Азияга K erin, Византия ж ерш де е з туыныц астына мусылмандарды 6ipiKTipreH Селжук империясын курды. Ал турю елппц тертнши рет мэдени-экономикалы к гулдену1 м ен ерлеу1 М онгол империясы ны ц курылу кезшен — 1206 жылдан басталып, 1389 жылы Тем1рдщ Токтамысты талкандау кезше дейш созылды. Шыцгыс хан, оныц M yparepnepi Орталык Азияда турюлер мекендеген аймактарды жаулап алды. Олардьщ ж ещ а ислам мек мусылмаи модениетш щ жец1с1мен катар журдп XIV гасырдыц басында-ак ислам дпп монголдар жаулап алган TypKi жерлершщ борше дерлж тарады. TypKi елшщ TepTiimii дагдарыс-кулдырауы орыстардыц Ак Орда ханы Токтамыспен одактасып, 1380 жылы Алтын Орда ханы Мамайды жецш, ал 1389 жылы Тем1рдщ Алтын Орда ханы Токтамысты талкандауынан басталды, бул кезец Еуропа, Ресей жоне К,ытаймен б1рде дос, б1рде кас сипатта 600 жылга созылды. Осыдан соц шыгыста Лена езеш нсн бастап, батыста Едш езенш е дейш п аймактагы туркшер тортке б ел1щц де, Ресей мен К,ытайдыц отарына айналды. Олар: 1) Едш—Жайык onipi (ягни К,азан татарлары, баш курттар, ш уаш тар, кы ры м татарлары ; 2) К авказ т у р ю л ер ! (Эзфбайжап, Дагыстандагы ногай, карашай, балкар (малкар); 3) Турюстан: а) Батыс Т урю стан — К азакстан, Кы ргы зстан, Тож1кстан (Таулы Бадакшан), К,аракалпакстан, Озбекстан, Тур1кменстан TypKuiepi; о) Шыгыс Турюстан (Ш ыцжац) туркшер^ 4) Ci6ip жоне Шыгыс Азия (якут немесе саха, шор, саян, хакас, алтай жоне Монголия. Солтустж К,ытай туркшерг Булар 6ipneuie мемлекет курганмен, оздер] 6ipHeine мемлекеттщ курамында отаршылыкты бастан Keuiipfli. Бул оку куралында адамзат тарихында ош пес i3 калдырган уш империя; Хун империясы (б. з. б. II гасыр). Турю империясы (б. з. VI гасыры). Монгол империясы (XIII гасыр) туралы сез болады. Ойткеш кунарсыз топыракка eriir шыкпайтьшы сиякты, халыксыз тарих жок, тарихсыз халык жок^ Монгол халкы: ГАта-бабасыныц тарихын бшмеген адам ну орманда адаскан маймылмен тец” деп тужырымдаса, казак халкы: "Жет1 атасын бшмеген — жстеЫздщ белrici ”деп, ата тарихын 6m yai мецзейд!д Сейтш б!з Лена, Гобыл озендерш ен Туранга, Kiuii Азияга дейш п аумакты жайлагаи TypKi халыктарыныц ежелп тарихын, озш дж мэдениетш карастыруды максат eiriK . 5

I ТАРАУ. TYPKI ХАЛЬЩТАРЫНЫН, ТУП ТАМЫРЫ. (Б13Д1Ц ЗАМАНЫМЫЗДАН БУРЫНГЫ III ЖЭНЕ I МЬЩЖЫЛДЫКТАР) 1. Еуразия курлыгындагы улы даланы мекевдеген алгашкы адамдар Туржтер - Еуразиядагы ен ip i этностардын 6 ip i, оньщ тарихында мацызды роль аткарган жэне каз1р де сол дэстурд1 жалгастырып келе жаткан туры халыктары. Тарихи аренада туркшер кешнп кезде — V-VT гасырларда пайда болганымен, TypiK этностарыньщ кене екещ цпн долелдейтш колда бар археологиялык материалдар толык, жeткiлiктi. Б1здщ заманымыздан бурынгы киян дэу1рлер шеж1р е а тек кана археологиялык деректер аркылы тш катады. Адам баласыньщ TipmLniK карекетше айгак боларлык сол деректерд1 ушке белш карау бугшп тандагы тарихи зepдeнiн орныккан дэстур^ Бул дэстур бойынша адамзат тарихы тас floyipi, мыс (немесе кола) floyipi, TeMip fl9yipi болып эй гш у ц т к жуйеге белш едк Рас булайш а белу адамзат тарихыныц даму жолдарын елестетуге урымтал болганымен, уакыт аясында хронологиялы к ретпен саралауда барлы к ещ рлердщ тарихымен б!рдей сэйкес келе бермещц. Сондыктан да, бугшп тарих гылымы адам баласыньщ пайда болу, даму кезендерш уакыт аясында елестету yiuiH геологиялык хронологияларга арка суйейгц. Геологиялык таным жумыр Жердщ тарихын терт дэу1рге беледь Олар: архей, палезой, мезазой, кайнозой деп аталады. 0p6ip заман ез iuiirme кезецдерге, ep6ip кезец дэу1рлер мен гасырларга болшедь Жер бет1ндеп TipmLniK сшемш уакыт аясында елестету ушш кайнозой заманынан 6epi карай кыдыра караса жетш жатыр. Кайнозой ез шпнде eici кезецге бoлiнeдi. Bipi шамамен 60 миллион жылга созылган геологиялык у ц т к кезец. EKiHmici шамамен 1 миллион жыл бурын басталып, буп н п кунге дейш жетш отырган ширектж кезец. Осы ш ирекпк кезецнщ e3i eKi дэу1рге бoлiнeдi. BipiHiuici - плейстоцен — дуниеш муз баскан дэу1р. EKinmici — голоцен — муздактан кеш нп дэу1р. Алгашкы адам такьшетгес TipmuiiK иeлepiнiц (хомосабиенс) eMip сурген Ke3i геологиялык антрогюген floyipi. Ал жер бетш соцгы рет жапкан муздактан кешнп дэу1рдщ адамын 6yriHri 6

гылыми пайымдаулар “саналы адам” (хомосапиэнс) деп атап жур. K,a3ipri адамдар так,шеттес осынау саналы адамга будан 30-40 мыц жыл бурын ем ip сурген неонтроптар жатады. MiHe, осы саналы адамнын TipuiuiiK карекетшен жеткен белп солар тутынган тастар гана. Элп “тас floyipi” дейтш шартты атаудьщ дуниеге келу1 де осы тас куралдарга байланысты. Адамзат баласыньщ ен узакка созылган азапты ж;олы да осы тас дэу1рш щ ениисшде. Рылыми таным тас nayipiH ез ш ш д е уш кезенге белш карайды. BipiHiuici — палеолит — ен, ежелп кезен. EKiHinici — мезолит — орталык, кезен. YmiHmici — неолит — ен соцгы кезен.1 Б1здщ заманымызга дейш п XII мыцжылдыктан бастап III мыцжылдык арасында Еуразиянын улы даласы K,a3ipri калпын, табиги бгамш калыптастырып улгердь Сол даланьщ геаццеп адамдар да бурынгыдай табигаттыц “дайын” азыгын гутынудан repi, колга мал устап, жерге ден erin, тау-кен жумыстарына бешмделш, ермек токуга ойысады. Ягни, Хинган мен Карпат тауларыньщ арасында, 40-50 ещпкт1 (параллельдО дендей камтып жаткан ен далада этностардын пайда бола бастаган кезен! осы. Улы дала тургындарыныц тарихи тсшлрибеа кеипкпейзк, бул далада тек кошпел1 OM ip салттан гана бак,ыт табуга оолатынына кез ж етю здк Ж ыл кусы сиякты удайы габигаттын кектемше rnecin, бойлык бойынша шыркай кешш-кону далалыктардьщ шаруашылык-мэдени тиш н ;аралап, дара болмысын калыптастыруга себепгш болды. Б1здщ жыл санауымызга дейш п III мын жылдыктьщ ез1нде1К кеип-конга колайлы малтултнщ турлер1 колга уйретшп, :у р ы п тал ы п у л гер д к Б у ган Б а л к аш т ы н с о л т у с т ж ш ы гы сы ндагы С ексеуш д1 т у р а г ы н а н , С олтуст1к К,азакстандагы Ботай кыстагынан табылган мал суйектер1 шгак-бола алады. Еуразиянын апайтес даласында кешпел1 мал шаруашылыгы Шздщ жыл санауымызга дейш п IX-VIII гасырларда толык калыптасып , терт тул1ктщ туягына шескен •сешпелшердщ маусымдык коны стары , кеш жолдары :араланып улгердк Кошпел! мал шаруашылыгыныц даму жолы ез 1шшде eKi <езецге болшед1. BipiHiiii кезен ~ б1здщ жыл санауымызга хешнп XVII-XV гасырлар. Муны тарих гылымында андрон иэдениетшщ Федоров — нура кезещ деп атайды. Бул кола loyipiniH алгашкы кезещмен тустас. 1 Абдразмаи Хайруш. Тарихынды таны (отан тарихыныц очерктерО Члматы. Донекср. 2002. 7-8 беттср 7

Алгашкы кезенде кешпелшер ал! бойлык бойынша шыркап кеше коюга бара коймаган. Терт тул!ктщ мшнде сиыр малый кеб1рек устап, кыстауды карайлап кош т-кону дэстур1 басым болган. Екшип кезен — б1здщ жыл санауымызга дешнп XIVXI гасырлар. Оны андрон мэдениетшщ, ягни соцгы кола fleyipiHin алакел-атасу кезещ деп атайды. Бул кезде кешпелшер малыныц шлнде жылкы, туйе, кой т у л т кобейш, шыркай кешуге калыптасу, озш -ез1 багып, оз аягымен журетш терт тул1к п аз куш жумсап, мол эш м беретш шаруашылык кезш е айналдыра бшу, туптеп келгенде, салт атты кешпелшердщ телтума таным-TyciHiri мен мэдениетшщ калыптасуына, уакыт пен кещ спк туралы дуниетанымыньщ кедеюуше, сейтш этномодени болмысыныц даралануына себешш болды. К,аз1р кешпелшердщ калыптасып, дамуын аныктауга: олар пайда болган кезде мемлекеттшшнщ болган-болмагандыгын, оньщ мэншщ не екещцгш аныктауга байланысты теориялык проблемаларды шешу талап етшш отыр. Осы 6ip саланы элемдк проблематика децгешне шыгарган Кдзакстан археологиясыньщ негурлым елеул1 жепстжтерш екш ейтш болсак, онда солардьщ iiiiiHfleri темендег1 жагдайларды атап откен жон: антропогенез саласында К ,азакстан аум агы н H o m o -S ap icu s кал ы п тасу ы н ы н орталыктарыныц 6ipi болды деп есептеуге жэне К,азакстанньщ палеолит мэдени eTin ертедеп адамдардыц еркендеу жуйесше косуга мумкшдж беретш материал алынды. Б1здщ fleyipiMi3re д ей ш п IV -III мыцжылдыктарда Евразияньщ далалы аймактарында ауа-райыныц ылгалдануы жедел дами бастады. Осы жагдайга орай кене Енесейд1ц, Есшдщ, Тобылдьщ, EpTicTin ангарларында бурын босып журген аншьшар мен балыкшы топтарыньщ отырыкшылыкка Keinyi кушейд!, шаруашылыктьщ ошм ещцру турлер! — мал шаруашылыгы мен егшшшжке кешуде сапалык озгер1стер ж узеге аса бастады . Б отай к о н ы сы н к азу к езш д е аныкталгандай жылкы ecipy мэдениет1 калыптасты. Оньщ тургындары аумагы 25-70 шаршы метрлж туракты жартылай жеркепелерде eMip сурдь Ботайлыктар археологиялык материалдар корсетш отыргандай (ecKi коныстардан табылган суйектердщ 90 % жылкыныы болып шыкты) сол кездщ ез1нде жылкы малын колга уйреткен екен. Тургындар мата токуды, алгашкы ыдысгар жасауды, агаш ондеуш, суйектен заттар жасау iciH менгерген коршедк Олардын Ci6ipfliH жэне

Орта А зи ян ы ц ту р гы н д ар ы м ен ай ы р б ас б ай лан ы с жасагандыгыныц i3i табылды.1 Сойтш, Евразияньщ барлык, оркениетшщ дамуында маньгзды роль аткарган сол кездеп революциялык процссте К,азакстанньщ жылкы малый кол га уйрету аймагына енгещцп аныкталды. Далалык аймактагы кала орнамай турган кездеп оркениет ескертюштер! табылды. Олар б1здщ деу!р1м1зге дешнп XVIII-XVI гасырдарга жатады - бул ертедеп кола floyipi еда. Евразия тарихыныц контексшде уакыт олшем1мен айшыкталган калалар пайда болганга дешнп мэдениет былайша K op iH ic табады: бул K im i Азиядагы Троя VI; ертемикещцк Греция; Е г и п е т ц Орта патшалыгыныц floyipi; Тигр мен Ефрат озендершщ аралыктарындагы каламемлекеттер. Осы кездеп коныстар тж бурышты немесе шецбер nimiMni болган, гипс косылган арнайы топырак пен саз балшык блоктары н ан ж асалган каб ы р гал ар м ен ко р ш ал ган . Кдбыргалармен коршалган жактаулары, мунаралары, юретш жерлершщ буралац жолдары мен сыртка шыгыцкы эскерибеюню курылыстары бар. 1шшде аксуйектер мен карабайыр тургындардыц мекен-жайлары мен коленер шеберханалары орналаскан. О рталы к алац ж иналы стар, эдет-гуры п мерекелерш отк!зуге арналган. Н акты айтканда кала са л ы н га н га д е й ш п осы к о н ы с т а р д а ко ш ел ер коммуникациясыныц ж уйеа — су жинагыштар жуйеа болды. Квлем1 150-ден 300 шаршы метрге дейш п мекен-жайлар ею кабатты болып келдь К,ару-жарак пен ецбек куралдарыныц, коладан жасалган эшекейлердщ коптеген улгшер1 табылды. Усталар мен металлургтер арбалы-жауынгерлер секищ когамныц пурсатты, курм егп тобы саналды, олардьщ салтанатты турде жерленген молалары кала салынганга деш нп зираттардан табылды. Храм кешендер1 де дол осы жерде орналасты. Адам бейнеа турш деп тастан шагын етш жасалган дш и скульптуралар табылды. Булар жыл сайынгы мереке кундер! коне Месопотамия тургындарыныц тоуэп ететш кудай бeйнeлepiнiц у л п а болуы да ыктимал. Эртурл1 белплер1 бар саз балшык “таблеткалары” табылды. Булар да жазудыц белгш к жуйесшщ алгашкы бастамалары болуы мумюн. К,огам модениетшш децгешн танып-бшу жолында осы фактшщ зор мацызы бар. Ж азбаныц алгаш пайда болуы мемлекеттщ ipre тасыныц калануымен байланысты ек ен д т долелденген. 1 Баипаков К. М. д.Х.Маргулан атындагы Археологии институты. К,ыскаша тарихи гылыми жеп'сп'ктер! перспективалары. Алматы. “Рылым” 1998. 6-7 беттер 9

К,ала салынганга дейш п елд1 мекендердщ тургындары е п н ш т к — мал ш ар у аш ы л ы гы м ен ай н ал ы саты н кауымдастыктар болды. Адамдар егшшипкпен айналысты, карапайым суландыру жуйесш бицц, асыл тукымды мал оардк Мыс пен кола сиякты металдар онд1ру, балкыту ж эне ендеу к ш д е жогары децгейге кол ж етть Осы оркениеттщ экономикасыныц непзшде кола металлургиясы жатыр. Дэл осы кезде Батыс пен Шыгысты жалгастырган болашак Ж1бек Жолыньщ калыптаса бастаганын да атап откен жен. Кдзакстанда Аркаимнен едэу1р ертедеп “кала салынганга дейшп кезенге” жаткызуга болатын кешнп кола ескертюштер1 де белгш болып отыр. Бул — Орталык Кдзакстандагы Кен конысы. К ейш п кола дэу!рше - мыс балкытуга ден койган, тутастай арахитектурасы мен коптеген коныстары бар Орталык К,азакстанньщ Бегазы-Дандыбай мэдениетшщ ашылуын жаткызуга болады. Орталык К,азакстан мыс пен кола ещцрудщ, олардан курал-жабдыктар мен кару-жарак жасаудьщ ipi орталыктарыньщ 6ip i болды1. К,азакстанда кола дэу1рдщ озшде ертедеп кошпендшердщ курдел1 мэдениеттер1 басталды. Оларды зерттеу казакстандык археологияньщ марапатты мшдет! болып кала бередь K,a3ipri тацда дала еркен и еп Азияга тэн тем ендеп б1рнеше белгыер1мен: мемлекеттщ болгандыгымен, далалык жэне таулы аймактарда сауда, мэдени жэне саяси байланыстьщ ту р а к ты турде ж у р п з ы у 1м ен , к о л е м д 1 ж ерлеу архитектурасыньщ болуы аркылы KopiHic тапкан мэденидуниетанымдылык кауымдастыгымен, идеологиясымен, когамньщ элеуметпк тепе-тендшмен KopiHic тапты жэне жанжакты непздедщ. EciK, IHmiKTi коргандары , Т у п ск ен мен У йгарак кесенелер1, сактардьщ ИПрис-рабат пен Баланды калалары секш д 1 сак м эд е н и е тш щ к е р н е к т 1 ескер тю ш тер ш археологтардын ашуы тарихи бшмде тагы 6ip кедергщен отуге мумкш дж берд1. Табылган жазбалардьщ, корнекп енер туындыларыньщ куэл1ктерше суйене отырып, б1здщ дэу1рш 1зге дейш п 1 мын жылдыктьщ ортасында К,азакстан аумагында пайда болган коне сак мемлекеттер! туралы соз етуге болады. Сойтш, Кдзакстан аумагында мемлекеттш ктщ пайда болуы женш деп бурынгы riiKip б!зд1 тарих койнауына тагы 1 Байпаков К.М. Э.Х. Маргулан атындагы Археология институты (кыскаша тарихы). Алматы. “Рылым”, 1998, 8-бет. 10

ца 6ip мьщ жылга шгершей тусуге мэжбур етед; жэне каз1р оны А хем енидтк И ранмен, кене Грециямен, Хандык К,ытаймен, Бактрия, Хорезммен 6ip аукымда багалау кажетплшн алга тартады. Археологиялык зертгеулер аркылы б1здщ floyipiMi3re дейш п III гасырда — б1здщ дэу1р ш 1здщ III гасырында мемлекетпк улгщеп Жетюуда Уйсш жэне Онтустж К,азакстанда К,анлы б1рлестктершщ калыптасканы жэне eMip cyprenfliri белгип болды. Осы мемлекеттердщ гургындары мал шаруашылыгын егшшшкпен уйлеспре бищ. Кднлы аумагында куйма iuhki юршштен каланган орныкты мекен-жайлары бар отырыкшы 6eidHicTi елд! мекендер пайда болып, кала салу дами бастады. Жогары денгейде дамыган отырыкшы жэне кала мэдениеп Арал ещ рш де, Ж епасар алабында калыптасты. Осы жерлерде зираттар коршап жаткан ондаган ipi коныстар болды. K,a3ipri танда аныкталгандай, кешпенд1 жэне отырыкшы гургы ндар арасы н дагы эк о н о м и к ал ы к бай лан ы стар соншалыкты жан-жакты сипатга болды — мал шаруашылыгы жэне епнш ш к ешмдер1мен, коленер буйымдарымен узд каз айырбас жасасты. Мэселен, далаещршен мэдени орталыкка эскери ic саласындагы кол жеткен жетю ткгер, ат эбзелдер жетюзшш жатса, кала орталыктарынан далага сэн дж оуйымдары, маталар, хош nicTi заттар, кымбат эшекейлер женелтицц. Мэдени орталык пен дала ещршщ шекараларында орналаскан коныстардьщ бфкатары кешпендшерге эртурл] оуйымдар жеткхзш туруга маманданды. Кошпендшер мен дикандардьщ езара карым-катынасыньщ кебшесе бфтутас саяси жэне элеуметтк-экономикалык жуйе шенбершде жузеге асырылгандыгы дэлелдещц, малшылар мен отырыкшы тургындар накты саяси немесе этносаяси 51рлестктщ непзш курады. Уйсшдердш, канлылардыц, парндардьщ, юэчжейлердщ кешпещц бipлecтiктepiнiн б1здщ дэ>4р1м1здщ II гасырыньщ JKiumi жартысында отырыкшы мэдени орталыктардьщ терен гукшрлерше карай дара козгалуы езара эрекет жасауларыныц 5ipflen-6ip KopiHici болды. Кошпендшердщ жаулап алуы иэтижеЫнде Парфян мемлекет!, К,ушан империясы пайда оолды.1 Археологиялык ескертиштер айшыктап отыргандай, ерте эртагасырлар кезецшде Сырдарияда отырыкшы кангуй к,оныстарыныц н еп звде калалардыц калыптасуы басталды. Мундагы кала мэдениет1 жергшкт! отырыкшы мэдениет пен 1 Байпаков К.М . Э.Х. Маргулан атындагы Археология институты 'кыскаша тарихы). Алматы. “Рылым”, 1998, 10-бет. 11

аса жогары даму децгешнде турган Согда каласы мэдениетшщ дэстурлерщ ез кажеттерше пайдаланды. Согды эталоны мен согдалык улгшер К,азакстанныц оцтуспп мен Ж еткуда кещнен белгии болды. Олардьщ тарауы белгип 6ip дэрежеде согдыльщтардыц халыкдралык, сауда жолдарында орналасу nponeciMen байланысты болды. Сонымен 6ipre Орта Азия калаларыныц мэдениетшщ дамуына оазис жерлер мен Орта Азияныц калаларында — Чачада, Усрушанда, Ферганада, Тохаристанда турып жаткан туржтердщ модениеп де к у п т эсер erri. Дамыган жэне коне ортагасырлар кезещнде малшылардыц, отырыкшы халык пен кала тургындарыныц озара орекеттеспп тарихтыц будан да ерте кезендершде атап отшген зандылык коршктершде: Кдраханид мемлекет секииц саяси бфдеепк шецбер1нде, экономикалык, саяси байланыстарда кайта курылады. К,ала мен дала ею антогониспк элем емес, кайта оныц экономикалык базасын курады. VIII-IX гасырлардыц басында Орталык Азияда калалардыц ocyi копш ш к жагдайда кош п ен дш ердщ о ты р ы кш ы л ы кка ауысу п р о ц е а м е н байланысты болды. Олар кала мэдениетше коптеген дала элемештерш ала келд1 жоне тутастай алганда осы кезде озшдж кала модениеп калыптасты. Ол тек Оцтуспк ошрлерге гана емес, соны м ен 6ipre О рталы к, Баты с ж эне Ш ыгыс К,азакстанга тарай бастады. Кошпендшер мен кала тургындарыныц модени жоне экономикалык байланыстары негурлым кейш п уакыттарда - Акорда, Могулстан мен К,азак хандыгыньщ даму тарихын аныктау кезшде де байкалады. Кейшп ортагасырлык Сайрам, Сауран, С ы ганак пен С озак калалары , тек О цтустж К ,азакстанны ц кала тургы ндары мен С ары аркан ы ц кошпендшер! арасында гана емес, сонымен катар Орта Азия, Волга мацы мен Шыгыс Туркютандагы модени алмасулар мен сауда-саттыкты жузеге асыратын кошпендшер мен дикандардыц экономикалык байланыстарыныц орталыктары мшдетш аткарады. Сойтш К,азак.стандагы археологиялык ескертк1штерд1 зерттеу эр ту р л 1 м эдени д эсту р л ер д щ озара кары м - катынасыныц процесш кайта куруга мумкшдпс беред1, К ,азакстан ау м агы н ы ц т а р и х и -м э д е н и ж и ы н ты к орталыктарыныц 6ipi болгандыгы мен кошпещц жоне отырыкшы халыктыц озара карым-катынасыныц 6ipin-6ipi озара бай ы таты н м эд ен и етке ж е тю зге ш ж о н ш д е п айгактардыц непзш де кецейте туседь 12

2. Арюйктер flayipi Б. з. б. (б1здщ заманымыздан бурынгы) III мынжылдыктын басында Еуразия даласында, Кдзакстан мен Орта Азия жершде, теменг1 Едш мен Алтайда, Батыс Ci6ip мен Шыгыс Азияда алтайлык, тайпалар eM ip сурдь Бул тайпаларды “алтайлык” деп шартты турде гана атайды; олардьщ мекендеген жерлер1 Алтайдьщ шыгысын, Слб1рдщ керемет кен онтусппн, Енисей мен Тынык, мухиттьщ арасын, Монгол, Манчжурияны жэне Ka3ipri Кытайдьщ солтустж провинцияларын камгыган едь Алтайлыктарга б. з. б. II мьщжылдыкта аршпк тайпалар келш араласа бастады. Арилжтер клмдер? Олардьщ шыгу тарихы, мэдениет1 кандай? Салт-дэстурлерц дш и сешм1, турмыс жагдайы, эскери eHepi, мекендеген жерш щ аумагы, даму кезендер1 туралы не бшем1з? Ундьеуропа (иран) тш нде сойлеген олар, ягни арилер Ka3ipri И ран ж ерш ен ш ыгыс елдерш е немесе Алтай тайпаларыньщ жерше Komin келген. Б. з. б. 1800—1600 жылдары ш ыгыс А зияга келш коныстанып, К,азакстан мен оцтуспк Ci6ip/ie орналаскан жерше карай, Енисейде Андрон елд1 мекенше байланысты андроновтар мэдениетш курады. Андроновтар мэдениетшщ дамуы 3 кезенге болшедк 1) ерте кезен (б. з. б. XVIII—XVI гасырлар), 2) еркендеген кезен (б. з. б. XV—XIII гасырлар), 3) кеш нп кезен (б. з. б. XII—X гасырлар). Кенес галымдарыныц зерттеу1мен сонгы 40 жыл ш ш де шамамен андроновтардьщ 150 мекенг мен коптеген 6emrrepi ашылды. Олардын коныстанган жерлерш тек Батыс Ci6ip мен жогаргы Енисей ангарынан гана емес, Тянь-Ш аньнан, Тэж1кстаннан, Ауганстаннан, ал кейб1р андроновтарга тэн белгшерд! Солтустж Пэюстан жерлершен табуга болады. Соган карамастан, андроновтардьщ туп тамыр мекенше Кдзакстандагы жэне Орал onipimieri жерлер жатады. Олардьщ ecKepTKiiuTepi осы аймактан коп табылган. Андроновтар турган жерден бидай унтактагыш (тарткыш) тас табьшган. К,ола дэу1ршдеп жартастардьщ cyperrepiHe коз салсак, олар букага сока жегш, жер жыртканы да аныкталды. Андроновтарда тургын уйлер де коп кездеседь 1 — 1,5 метр калындыкта ендеген агаштардан eid кабатты немесе пирамида торвдес шатырлар салынган. Ол уйлерде муржалар жэне кун сэулес1 тусет1н аш ы к жерлер — туцлжтер калдырган. Шатырлар б1рнеше дщгекпен усталып тургызьшган. Тургын уйлердщ жарты б е л т н кыста жас малдарды багуга арнап 13

белген. Андроновтардын, y&iepi турган жерлерден жылкы жэне кой суйектер1 коп табылган. Кррыта келе, калдырган i3flepine суйенсек, олардын дэнд! дакылмен 6ipre непзп асы сут тагамдары екешн корем1з жэне андроновтардын eMip сурушш непзп кайнар K03i мал шаруашылыгы болып табылганын да байкаймыз. Андроновтар мэдениетш зерттеупп археологгар аркылы 6LrieTiHiMi3 — бешттерден табылган турл1 карулар: кола шокпар, садак пен ок, кола балталар жэне кола кылыштар табылган. Ал эшекей буйымдар арасынан мыс бшезктер мен жузжтер, алтын жалаткан жузжтер, кумютен жасалган омырауга тагатын эшекейлер табылган. Андроновтардын кол OHepi тек эскери карулармен шектелш калган жок, сонымен 6ipre манызды мэдени заттармен де толыктырылып отырды. Тургын уйлершен арбаньщ децгелеп, тем1рмен немесе. коламен коркемделген доцгелектер табылган. Тем1рден жасалынган арба донгелектершщ атка жеплген бол1гш тек Тянь-Ш ань жартастарынын арасынан гана емес, балшык ьщыстардьщ бетшдеп суретгерден де корем1з.Тургын уйлерше карап, 6i3 андронов тайпаларындагы адамдардьщ отбасы мушелер1 коп, карапайым ж эне бай болып болш генш байкаймыз. Андроновтардын OM ipi барлык кезде бiрдей бейбгг болган жок, тайпалар арасында кактыгыстар кэп болып турган. Арба туралы дерек А ны ракай тауларыньщ Алматыдан 170 шакырым жердеп Тамгалы мекешнен табылган. Тастагы суреттерге карасак, андрондык уакытка жататын эпикалык кеш пкерлер эскери атты арба устш де садак тартып, туйелер1мен кош т, рос1м/ик билер билеп жургендерш коремгз. Арбалы жауынгерлердщ непзп каруы садак, канжар, узын сапты дротиктер болган. Авестада 1 айтылган арбаньщ курылымдык 6epiKTiri мен улкен жылдамдыкка икем дш п шынайы шеберлжтщ у л п а 1 Авеста — олец-гимн (багыт беру немесе мадактау). Ол елец кун мен айга, отка, тауга табынушылардьщ дши талабымен жазылган. Жазган адам — Заратуштура. Ол елген соц, абыздары касиетп текстерд1 урпактарга ауызша жетюзш отырды. Онда иманды ой, иманды сез, иманды ic — осы y in e y in e акикатты бш мейтш “Зулым Д ем он — Д эвтщ , “Зулым аруакты”, “Аихра МаньюдГ талкандауды максат eTTi. Арилер сиынган дш и с е т м тек 6ip жарым мыц жылдан кеш н, Сасанидтер эулетшш, н еп зш де “зоарастризм ” деген атпен м ем лекетпк дш болы п, эдем1 жазылган жазумен б ск т л д ь Авестаныц ец коне бол1м1 “Яшта”, “Еш ин” болды. Ол дш нщ шыккан жер1 тарихи турде долелдеш п отыр. Бул арилердщ ата-баба x e p i Орта Азияда немесе оцтуспкке карай Герат тауында болуы мумкш. Индиялыктар, ирандыктар диалсктшер! езгерсе де, бупнге дейш есю дастандар тш н деп кец тараган Митра (К,УДай) жоне баска да арилж кудайларга арналган гимндерд! сактап калган. 14

екенш корсетедь Арбаньщ Heri3i тер1мен капталган агаш рама жэне ею додгелекп устайтын узын тем1рден турады. Тогызон шабактан куралган доцгелек тутас децгелектен repi едэ>др тез журдк Бул арбага ею не торт ат жегетш. Мьщтырак болу ушш, децгелектерд1 устайтын тем1рлерд1 арбаньщ арткы жагына карай орнаткан. Арбаны жауынгер патша (К,удай — Митра) баскарган. Яшталарда айтылгандай, кейде арбалы жауынгерлер жалгыз согысканда, делбеHi белше кыстырып, алыстагыны садакпен ататын, жакындагыны дротикпен уратын (дротик арбага бектлген). Жауынгер жау катарын жарып отерде узын найзасын пайдаланган да, Heri3ri каруы айбалта болган. Митра шабуылы былай суреттелед1: Bi3 Митрага табынамыз, кен туякты ашулы аттары Согыскаи елдщ кашшер оскерше шабады. Ол майданды бастайды, майданда олмейдь 03i келмей, майданда оскер катарын куйретед1. К,олында ж уз есе етыр балта, жуз соккы беретш дротикп устайды. (Авеста. 44-6.) Согысты жещспен аяктаган сон аршпктер тшеу жасаган. Олардьщ курбандыкка шалатындары: “Ж уз айгыр. мыц, сиыр” , Мириада “к ой ” болган. (Авеста. 44-6.) Сонымен, ол кездеп мэдениеттщ T y p i — кола мэдениет1, кару-жарактардыц тез1мдипп жэне ат жегуге арналган заттардьщ пайда болуы агаш арбаньщ , ж ещ л эскери буйы мдарды н пайда болуына екел ш сокты . Э скери коденердщ шыгуы жоне кола карулар (шокпар, семсер, тем1р ушты садактар) улкен эскери и гш кп котерди Авеста олещнде Орта Азия мен К,азакстан жерлер1 ТяньШань, Памир, Алтай тауларымен байланыстырылады. Bip ттлде сойлейтш ари, тур, хьондардьщ тайпа аралык согыстары Арианам Вайджаньщ ш екаралары нда, Сырдария мен Амудария, Каспий, Арал, Едш жагалауларында, Кама тyбiндe журш жаткандыгы айтылады. Тарих дауысын сактап калган Яшталардагы окигалар шамамен б. з. б. II м‘ыцжылдыктын еюшш жартысы мен I мынжыдцыктыц басында Заратуштура кезещнен бурын болган. Сонымен, б. з. б. II мыцжылдыктыц екшид ширепнде бул тайпалар осш-еркендеп, ортак этноним —“арья” деген 15

атк,а ие болады. Б. з. б. XII—X гасырларда аршиктердщ непзп к,оныс аудару багыты шыгыс жэне онтустж-шыгыс болса да, кеп тайпалар Гиндукуштьщ ар жагына — солтустж Индияга, 6ipa3 б о л т Батыс Иран мен Месопатамияга карай EyponaFa xouiin Kerri. K,a3ipri болжам бойынша, Азия елдершде ассимилияцияга ушыраган арилердщ кеганп урпактары коныс аудара бастайды, б1рак оньщ тура уакытын Kecin айту киын. Сонгы зерттеулерге карасак, арилер б.з.б. I мьщжылдыктьщ басында Кдзакстан мен Орта Азияда оз тсршшктерш аяктаган. Сонымен, жаца дэу1рге дейш п III мьщжылдык аякталар шакта, ущн-ирандыктардыц 6ip б о л т Ираннан К,азакстан жерше, Орта Азияныц солтустжше, Енисей жерше кешш келген. Ш еказ-ш етаз Еуразия даласында материалдык мэдениет ойдагыдай дамыган. Мунда мыс пен калайыдан коспа жасауды, тем1р корытуды уйренген. Онда тамйша эшекей заттарын, ецбек куралдары мен карулар жасайтын болган. К,анжар, айбалта, найза, суцп сиякты кейшп табылган куралдар соньщ айгагы. Адамдар егшшшжпен айналысты. Айталык, Ka3ipri Алматы турган жерден табылган нак осындай кетпен бул жерд1 кене заманда арилжтер мекендегенш керсетед1. Б. з. б. II—I мыцжылдыктарда олардьщ урпактары Еуропа мен Азия, шыгыста ToHipi (Тянь-Ш ань), Алтай, Тарбагатай, Алатау, Саян, Хинган, батыста Карпат тауларыньщ аралыгындагы апайтос сайын сахараны ерте зам аннан м екендегеш аныкталды. Осы кунп казак ел1н1н жер1нде б. з. б. XVIII—X гасырларда OMip сурген тайпалар алтайлыктар, арилер археолог галымдардьщ айтуы бойынша турш халкыньщ ата салтына, дэстурше уксас таска накышталган, танбаланган ернек енерш калдырыпты. Б. з. б. X гасырда Улы далада аршиктердщ орнына олардыц урпактары - сактар келдг 3. Сактар flayipi Б1зд1ц заманымызга fleftiHri X—V гасырларда Хуанхэ езеншен Едш мен Дунайга дей1нг1 аралыкка катысты тарихи мэл1меттерде парсьшарша —“сак”, гректерше “скиф” деген атпен белгип болган турю тшдес тайпалар турган. Дарийдщ Бехустин жартасындагы сактарга жорык кез!нде жазган текстер1нде сак, тайпаларыньщ уш тобы аталады. Олар: хаомоварга сактары-(хаомо ш п м дтн дайындайтын сактар), парадария сактары '(тешздщ аргы жагындагы сактар), жэне тиграхауда сактары (шошак тымакты сактар) деп аталады. 16

Сактардын есю зираттары, оньщ ш ш де патшалардын топтануы Талас, Шу, 1ле жагалауларында кыргыз жэне Жонгар Алатауыньщ боктерлершде, Кеген мен Нарынколдьщ таулы аймактарында, содан сон, Едш мен Дунай аралыгынан табылган. Ежелп текс^н сактар туралы дерек беретш е й тобы белгш ь Ахеменид патш асы ны н сы на жазу у л п с 1мен Геродотган басгалган фек-рим авторларынын, шыгармалары, оган коса ежелп авторлардьщ шыгармаларында эр турл1 жолдармен алынган жоне эркандай сараптаудан откен баска хабарлар да бар. Мысалы, Геродоттыц хабарламаларында тек парсылар емес, сонымен катар жергш кп скифтер мекендеген орындар да белгип болады, онда скиф жерше саяхат жасаган жоне шыгыска сапар шегу мэселеа туралы магпмет жинаган К,аратещз гректерш атайды. Муны Орта Азиялыктардьщ сол кездеп “мекендеу элем1”— Хань мемлекет1 кезшде жазылган тарихи деректер, ертедеп кытай жазбалары толыктыра туседь С к и ф -сак б1рлест1гш щ O M ip сурген к езещ , кен е тарихшылардын деректер1 мен археологиялык материалдарга назар аударсак, рулык когамнын ыдырауы кез1не тура келетш сиякты.1 Сол тусты (В. В. Бартольдтщ айтуынша) турьа тщцес тайпалардьщ калыптаса бастаган шагы деуге болады. K,a3ipri Алматы турган жерд1 сактар мекендеген. Оларды грек шеж1ресшде массагеттер деп атайды. Тарихтьщ атасы деп танылган Геродот айбарлы массагеттер туралы былай деп ж азады : “ Бул х ал ы к о з ш щ копт1г1мен ж эн е жаугершш1пмен козге туседь Массагеттер киген кш м1, турмыс-салты жагынан скифтерге жакын. Сак тайпаларынын одагына мыналар Kipefli: массагеттер, дайлар (дахилар), каспилер, исседондар, аримаспалар, аландар, кеш н1ректе, савроматтар мен сарматтар. Олардын арасында конедеп аныздарда айтылатьш “алтын корыган кумайлар” деп аталатьш тайпалар мэдени жагынан жогары сатьща болды.” Массагет, яксарт тайпалары Кок тещздщ, Арал тещзшщ солтуст1к жэне шыгыс-солтустпс onipiHe, Сырдарияньщ он жак алкабына орналаскан. Ерте заманда Сырдария “Яксарт” деп аталган. Дайлар (немесе дахилар) тайпасы Сырдарияньщ томенп жагына, Кек тещз колтыгына орын тепкен.

Исседондар тайпасы: 1ле мен Шу озендершщ он бойшн, оныц шыгыс жагындагылары Тарбагатай тауына дейш созылган алкапты мекендеген. Аримаспалар тайпасы исседондардыц солтустж жоне шыгыс-солтустж жагында, Алтайдыц батыстагы сшемше дейш п жерлерде турган. Сарматтар мен савроматтар тайпасы Каспий теш зш щ терктгшде, шыгыста Едш озенше дешнп, солтуспкте Жайык езенш щ басына дейш п жерлерде турганы белгш. Геродот берген деректер мен кейшп казба жумыстарыныц материалдарына суйенген 6ipa3 галымдар сактарды — скифтерд1 К,аратещздщ оцтустж батыс жагалауын тугел, Дунайдыц сагасына дейш, Томенп Буг пен Днепрден Азов тещзше дейш п аралыкка орналастырса, ен/u б1разы оларды Едшдщ томенп агысынан шыгыска карайгы кец алкапты мекендейд1 дейдк Соцгылардыц айтуына Караганда, сакта'р — скифтер будан кешн Едшдщ батыс жагалауына OTin, одан терютж Кавказга келген. Содан Ka3ipri Дагыстан мен Дербент асуы аркылы эз1рбайжан жерше откен. Геродот массагеттер туралы: “Массагеттер кшм к ш а мен турмыс-салты жешнен скифтерге уксас. Олар салт атка MiHin те, жаяу журш те шайкасады. Согыстыц ею эд1сш бивд: садак тартып, найзамен де шайкасады. Эдетте айбалтамен каруланган. Олардьщ барлык заттары алтын мен мыстан жасалган. Бас ки1мдер1, белджтер! жэне орамалдары алтынмен безещцршген. Олар аттарына арналган oMuwipiicri де мыстан жасайды. Kepiciume, жугещц, ауыздыкты, куйысканды алтынмен эшекейлеген. TeMip мен KyMicTi мулде колданбады. Ойткеш олардьщ елшде алтын мен мыс коп болган, ал элп металдар мулде ж ок болган. Олар еш нэрсе екпедь Уй жануарлары мен Араке1 озеншен аулайтын мол балыкты тамак етп, сут iiiiTi. К,удайлар мен кунге гана табынып, оган курбандыкка жьшкы шалды. М уныц MBHici — кудайлардьщ ец ж у й р тн е ец жуйрж жануар шалады дегенге саяды.2 Страбон3 сактар мен массагеттер туралы: “Бурын К,ара тещздщ Дунайдыц, Адрияттыц жагасында туратын халыктар — гиперборейлер, сарматтар, аримаспалар, ал Каспий тещзшщ аргы жагында туратындар — сактар мен массагеттер деп аталган.” “Массагеттер тек кущц гана кудай деп санады, 1 Ардк? ия агысыньщ кене сагасы. 2. I'epodo/fT Т зр З ^ ^ ю т а п т а н турады. Грек тшшен аударган Ф. Г. Мищенко: M., l1 цм, 113-114-беттер. Страбон — географы жоне тарихшысы (б. з. б. 64 ж .— 6: з. 23 ж., Орта Азия^ие^тСавказ халыктары туралы тарих, этнография ж еш нде кундьгмо;пМе'йге|н, бар “Географияныц,, авторы. * - ’ 18

оган курбандыкка жылкы шалды. Оларда кум1с жок, тем1р аз, б ip а к кола мен алтын ете кеп. Ж азыкта турса да, олар епншшкпен айналыспады, кайта кошпещц скифтер сиякты мал багып, балык аулап, TipmuiiK erri. Бул халыктардыц турмыс-салты, зираттары ортак, мшез-кулкы б1рдей, олардын 6api де дорею, жабайы, жаугер, 6ipaK турашыл — уэдесшен айнымайды жене ат кулагында ой наган кайсар халыктар болды”1. Б1здщ заманымыздан бурынгы 558 жылы Онтуспк Батыс Иран уст1рт1ндеп парсы тайпасыньщ басшысы болып, ахеменид руынан ш ыккан Парсуаш елшщ патшасы Кирдщ HeMepeci Кир сайланды. Оньщ KiuiipeK патшалыгында K opnii ipi-ipi терт мемлекет болды. Олар: Мидия (Иран уст1рт1нде), Лидия (Kirni А зияда), В авилония (Тигр мен Евфрат езендершщ аралыгында) жэне Египет. 553 жылы Кир Мидия патшасы Астияга карсы согысып, жещц, ал 547 жылы Лидия патшалыгы Крез де багы нган едь 539 ж ы лы кезек Вавилонияга генген болатын. Парсы эскерлерщ щ алдына ешюм карсы тура алмады. Вавилония Кирге багынды. 545—539 ж. аралыгында Вавилонияны басып алмас бурын, Кир ез эскерщ щ н епзп куштерщ шыгыска карай бурды. Кирдщ алгашкы жорыгы туралы мэлшет ете аз жэне 6ip6ip iM eH дэлм е-дэл сэйкес келмейдь Алайда Бехистун жазбасыньщ аркасында Дарийд1н Кирден мурагерлпске Индияньщ солтус'пк батыс шекарасыньщ, соныц пшнде сак efliHiH жерлер 1н алгандыгы белгш1 болды. Ал ертедег! тарихи деректер сактармен шекаралас Яксардка (Сырдария) жакын жерде Курушти 6 eK iH ici салынгандыгы (ш ындыгында Курушкатта Кирд1ц каласы болган) туралы хабарлайды. Кей1н1рек ол Александр М акедонскийдщ cepiri Киропол болып аталды. Македондыктардыц машиналары Кирополдыц 6epiK кабыргасын куш пен бузды да, алы нган кам ал Александрию Эсхатту —“Шетю Александрия,, болып кайта аталды. Сактар сол заманда коптеген тарихи окигаларга катыскан. Мэселен, аса Kyurri ахемонидтер эулетшен шыккан парсыньщ Кир деген патшасы Лидияныц патшасы Крезбен согысканда, сактармен одак жасаган. Кей1ннен Кир сактарды езш е багындыргысы келед1 де, мындаган кол жинап, согыс ашады. Кирдщ, шыгыска карай eK im ui катер^-i жорыгы оныц 1 Казакстанныц еткен1: деректемелер мен материалдар бойынша (б. з. б. V г.— б. з. XVIII г.). I -том . М осква — Алматы (будан кейш Казакстанньщ откеш... 1-жинак, 12-бет). 19

ка рта й гаи шагында — 530 жылга тура келед1 (шамасы ол кезде 70 жаста). Ш ыгыс шекарадагы жагдай memymi ш ай касты каж ет eTTi. Ж уз ж ы лдан к е й ш , К и рд щ карсыластарын Геродот “массагеттер,, ягни “улкен opi кунгп тайпалар,, деп атайды. Геродоттын айтуынша, массагеттер Каспийдщ шыгыс тусында 40 тармагы бар Араке озешнщ батпакка куяр жершде, ал eidHmici, Каспий тещзше куятын Араке езенш щ ар жагында турган. Бул жерде Араке деп Амудария, ал оньщ басты тармагы болып суы тасып жататын Узба аталган. Массагеттерд1 жаулап алу максатымен оларга жету y m iH Кир кешрлер жэне озен аркылы отетш мунарабеюн1стер салды. Геродоттын айтуынша, бул кезде массагеттердщ патшасы кайтыс болган патшанын ж еар 1 Томирис ед1. Кир оны езше эйел eTin алмакшы сиякты KopiHin, елшшер жiбepiп, оган куда туспекгш болады. BipaK оньщ усынысын Томирис кабылдамайды. Томирис Кирдщ оз1не емес, массагеттер патшалыгына куда тускагп отырганын туешедк Кулыгы icKe аспаган Кир, эскерлер1мен Араке езеш н е бет алып, массагеттерге карсы ашыктан-ашык согыс бастайды; эскерш етюзу ymiH ол езенге Kenip салады, ал кемелер етюзшетш жэне жауынгерлер карауылдайтын жерлерге мунаралар орнатады. Кир осы жумысты icKe асырып жатканда, Томирис оган жаушы ж!берш, мынадай солем айтады: “Мидияндар патшасы, Ka3ip езщ айналысып жаткан icirmi токтат, ойткеш жаксылыкпен бппещц, жаксылыкпен тынар-тынбасын бше алмассьщ. 0 з елще патшалык кур, б1здщ елге тиме, ал егер массагеттермен куш сынасуга катты куштар болсад, жарайды, озен жагалауын косып эуре болма, 6i3 озеннен уш ку н д к жерге кетем1з, сонда б1здщ жер1м1зге ©Tin ал. Ал б1зд1 ез жерще OTKi3riH келсе, нак солай icre. Кир оскер басшыларын жинап, мэн-жайды айтып, озшш не icTeyi KepeicririH сурайды. Bopi де эскерлерд1 Томирис жерше етюзу керек, деген niidpre токталады.К ир ceri3 кундж жер m repi KeTin, согыска жарамсыз эскерлерш массагеттерге калдырады да, e3i Араке езешне кешн кетедк Жарамсыз эскерлер калган жерлерге парсылар алуан турл1 тэтп тагамдар, шарапка толы шыныаяктар тастап кетед1. Массагеттер Кир тастап кеткен парсы жауынгерлерше шабуыл жасап, оларды карсыласканына карамай, кырып тастайды. Сойтш оз1рленген асты керш, жауды женгеннен кешн тойлауга Kipicefli. Тойганша iiiiinжеп, 6opi уйкыга кеткен кезде, парсылар оларга шабуыл жасап, кебш кырып тастайды. Сонын шпнде эйел патшанын массагеттерд1 бастап келген улы Спаргаписес те туткынга туседь 20

Эйел патша озш щ оскерлер! мен улыньщ халш бшуге жаушы ж1берш, сэлем айтады: “ Сен м ен щ улымды ш ай к а с п ай , э с к е р и е р л 1к п ен е м е с , с о н ш а л ы к ты зымияндыкпен, осынша айламен кол га туаргенще мактанба! Менщ айтканыма кулак ас, езще жаксы кецес беремш. Маган улымды кайтар да, эскер1мнщ уш тен 6ipiHe icTereH арсы зды гьщ ymiH елщ е тай. Егер м уны 1стемесец, массагеттердщ BMipmici кунмен ант етемщ, сен каншама тойымсыз болсан да, мен сеш канга туншыктырамын. Бул созге парсы патшасы Кир ешкандай коньт болмейдь Томирис патшаньщ улы eciH жиган сон, кол-аягын бугаудан босатуын сурайды, бугаудан босай салысымен, ол дереу озшG3i олтсредь Кир Томиристщ айтканын тындамаганнан кейш, оган шабуыл жасайды. Бастапкыда eKi эскер каш ык турып 6ip6ipiMeH аткыласады, сонан сон,, коян-колты к араласып, найзаласады, семсерлеседк Эскерлер узак уакыт шайкасып, eKi жак та шепнуд1 ойламайды. Акырында массагеттер жещп шыгады. Кирд1н 03i олт1ри1ед1 де, acKepiHin Kenuimiri каза табады. Кир жиырма сепз жыл патшалык курган ед1. Томирис каза тапкандардьщ imiHeH Кирд1 табуга буйрык беред1. Табылган сон, массагеттерд1ц эйел патшасы торсыкты канга толтырып алып, оган Кир патшаньщ басын салуга буйрык беред1: “Сен мен1 т1р!дей олт1рд!ц, ейткен1 зулымдыкпен менщ улымды кыршынынан кидьщ, мен сол ушш сеш канга тойгызуга ант берд1м. Енд1 сол канды ш ”1. Томирис ханым максатына осылай жеткен. Ежелп эдебиетте Кирд1н соцгы жорыгы жайлы б1рнеше курдел1 сюжеттер бар. Кир влгеннен кей1н, бас суйегш кан толтырылган торсыкка салуды буйырган массагет патшасы Томиристщ атына байланысты аныз, баяндаулар да бар дед1к. BipaK Геродот бул хабарды Кир ол1м1 жайлы копте ген эцпмелердщ 6ip eyi гана деп есептейд1. Кирд1ц 530 жылы тамыздьщ басында Узбай жагалауындагы шайкаста каза болганы ж эне онын, денес! ж ауы на еш кан дай олжа болмагандыгы белгии, буган коса онын, денес1 Пасарга каласына жетк1зш1п, осы уакытка дейш сакталган, табытка салынып, сол жерге жерленген. Патшасынан айырылган парсы эскер1 куйред! ме, ж ок па, Амудариядагы басып алган жерлер1нен эскер Kerri ме, жок па, ол жагы белпаз. Осыдан б1рнеше жыл бурын, археологтар Пасаргадтагы Кирд1н K a6ipiH ашуга уйгарады — Томирис ханым ж0нiндeгi 1 Геродот. Тарих. 9 ютаптан турады. Грек TLiiiien а удар fan Ф. Т. Мищенко. 1-том. М., 1888, 108—112-беттер. 21

ацыздьщ шындыгына кез жетк1зпс! келед1. Расында да, патшаньщ басы жок болып шыккан. Жеэдлмейш деп есептеген массагетгерден кул-талкан болып жецшгенш есигеннен кейш, парсы шапкыншылыгына карсы KypecTi бастаган фектер Томирис ханымга мьщ бошке жуз1м шарабын ж1беред1. Томирис ханымныц Кирд1 жецущ калай тойлаганы тарихтан mojum. 1ле Алатауыньщ баурайында сан мындаган мал сойылады. Турл1 елдерден елиплер, саяхатшылар мен саудагерлер келедь Олар осы улан асыр тойга катысканда, жауынгерлердщ тау жакты керсетш: “Алатау”, “Алатау” деп уран салганын естид!. Сонда жауынгерлер тау жырасынан жылга болып аккан канды керсеткен десед1'. Кярдщ олгенше 11 жыл жэне Дарийдщ ел баскарганыпа 3 жыл бол ганда (519 ж.), Ш ыгыстагы окига патшаны мазасыздандырады. Дарий патша айтады: “ ...сонан сон мен эскерлер1ммен сак е л щ е аттандым, онан кешн шошак тебел! тымак киетш сактар шайкасуга шыкты. Мен озенге келд1м де, аргы бетке ескергммен отпм. Сактардын 6ip белитн жойып, калгандарын туткындадым. Олардын Скунха атты кесемш туткындап, маган алып келд1. М ен оз калауым бойынша, оларга езге кесем сайладым, сойтш, ел м енш болды,,. Ш ошак тымакты сактарга, ягни тиграхауда сактарына, карсы ж оры к жайлы Бехистун жартасындагы Дарий жазбасынын мэт1ш осындай. Бул жерде парсы тайпалары берген атпен сак тайпаларынын одагы аталган. Ш ошак тымак киген тиграхауда сактарына карсы Дарий патша шайкасы, оньщ мершде жана билеуиинщ аяк астында 6ip сак жауынгершщ отырганы ойып жазылган, ал тагы 6ip тымактыны патша сол колымен устап, кы ска семсермен шабуга дайындалып тур. Тиграхауда сактары бул ш айкаска дейш парсыларга багынышты болмаган. Дарий салган согыстан бурын тиграхауда сактарыньщ туратын орны сол улкен езеннщ атымен аталады, тек озен аты жазбада аталмаган, 6ipaK ол туралы жанама ма/пметтер бар: сол кездеп парсылар мен сактарды белш турган улкен озен Сырдария екешн керсетед1. Алтын жэне к у м к гшастинадагы Д арийдщ б1рнеше жазбаларында ез мемлекеттщ шепн аныктай отырып, олардын солтус'пк шыгыс шекарасындагыларды сактар деп, ал онтустж батыс жагын куш (эфиофия) деп атаган. 1 Бейсембаев М. 1ле Алатауы баурайында “Алматы ак,шамы”, 1989, 9 кыркуйек. 22

Жазбада айтылганындай, Дарийдщ сактарга жасаган бул жорыгы озеннщ аргы жагындагы сактарга жасаган жорыгы болды. Тарихшы П олиэн езш щ “Эскери кулы ктар” деген кггабында сактарга карсы жорык туралы жазады. Сондай жортуылдардьщ б1ршде Дарий патша эрец дегенде кашып кутылады. Ол жараланган жауынгерлер! мен колжтерш тастап кдшкан екен. Полиэннщ толык дереп мынадай: “Дарий патша Вавилонды алгапнан кешн скифтерге жорык, жасауды ойга алады. Ойткеш Азияныц халкы ол кезде кеп болатын. Соньщ нэтижесшде Азияга коп капитал агыла бастады. Скифтердщ кай замандарда Мидияга жасаган шабуылын сылтау eTin, оларды жазалау максатымен барамын деп мэл1мдейд1. Дэл осы аралыкта б1здщ заманымыздан бурынгы 519 жылы Дарий Скифияга карсы согыска дайындалып жатты. К,ол астындагы халыктарга жаяу эскерд1 сшрлеуге, флотты эз1рлеуге жэне фракиялык Боспор аркылы Kenip орнату жайлы OMip берд!. Тиянакты дайындыктан кешн Дарий эскер1мен Сус (Сузы) каласьшан шыгып кетедь Жорыкка шыгар алдында отшгшпен келген Ойобазга уш улын б1рдей олтсртш катыгездк керсетеда. Сустан ш ыккан Дарий Боспордагы Халкедонияга келед1. К,урылган Konip аркылы eTin, сол жерде кемемен Кианеяга (Боспор мойнагы ндагы К,ара тещ зге ш ыгар жоддагы жартастар) келед1 (Аргонавтар жайлы анызда керсетшген). Сактардьщ кажырлы карсылык керсетушщ аркасында Дарий I жецшске ушыраган. Осы согыста болган тацгажайып окигалардьщ 6ipiH ежелп грек тарихшысы Полиэн былай деп суреттещц: Ш ирак деген 6ip сак ез денесш 03i пышакпен жаралап, парсыларга кашып барып, езш сак бастыктарынан зорлык керген eTin корсетедд. Ш ирак езш руластарынан кек алатын Kicire уксап, парсы оскерлерш оларга бастап барамын деп алдап, адастырып сусыз шелге апарады. Парсыныц шапкыншы эскерлер1 шолден кырьшады. Акырында Ширак оларга: “Мен сендерд1 адастырып, кыргынга ушыраттым, ел1мд1 аман алып калдым, мен дегеш ме ж етпм. Ещц к,олдарьщнан келгендер^щп ютей бер1ндер”,— дегенд! айтып ерлж керсетед1. Грек авторы Ктеси: “Сак эйелдер1 ержурек келед1, согыс Kayni тепгенде ep;iepine кемек корсетедд”,— дейдк Алимент Александр бьшай деп жазады: “Согыс iciMeH ерлерден кем шугылданбайтын сармат эйелдерш бшемш, ерлермен б1рдей садактан ок ататын баска да сак эйелдерш бшемш”. Геродот пен Страбон эцпм елерш де массагеггердщ к,аЬармандыгы туралы ж эн е ол ар дьщ А л ексан д р М акедонский арм иясы нда 3 жыл партизан согы сы н 23

журпзгещцпн айтады. Александр Македонский массагеттерд1 согыста т1зе букпре алмады. Олар шолге m eriHin Kerri. Сактардьщ замандастары олардын оскери онерш жогары багалады. М ысалы, Александр М акедонский жагында сактардьщ атты ocKepi болган. Аррианнын “Ана-базис” ютабынан мэл1м болганындай, улы Александрдын бойшан жауынгерлершщ 03i сак жауынгерлершщ иыгына эрен жетедг Сактар империянын ен шалгай ещрлершде де кызмет етедь Олар Timi Египетте, Мемфисте болады. Бул жерлерден сак атты эскерлершщ кобдишалары табылган. Ал Кархемыштын манында парсы гарнизонынан шыккан сак жауынгерлершщ Каб1рлер1 табылып отыр. Сактар сонымен катар Марафон эскерлершщ бетке устары болган. Олардыц ерлш анызга айналган. Ал Платей согысында ержуректж корсеткен сактьщ атты ocKepi едь Сак жауынгерлершщ колдан жасалган жебелер! буюл алдыщы Азия мен Грецияда ушырасады. Геродотта скифтердщ эскери эдет-гурыптары былайша суретгеледк Скифтер алгашкы елпрген жауыньщ канын ime;ii де, елген карсыласыныц басын патшасына экеледг вйткеш ол e3i MepTiicripreH жауыньщ басын экелмесе, тускен олжадан ез улесш ала алмайды. К,улактьщ Ty6in айналдыра Kecin, бас Tepicin сылып алады да, оны колдан жумсартып, 03i MiHin журген атына байлап алып журед1. Коптеген скифтер одан жамылгы Tirin алады. Жауларыньщ бас суйепн ондеуден етюзед! де, оньщ кастан томенп б е л т н TepiMeH каптап, пайдасына жаратады. Ал егер жещмпаз дэулегп адам болса, бас суйектщ ниш алтынмен аптайды да, оны тостаган ретшде пайдаланады. Егер скифтер оз туыстарымен келюпей, араларында кайш ылык туса, патша алдында юнолаушы айыпталушыны жещп шыкса, бул ерлшн мактаныш тутып, елген айыпталушыньщ бас суйегш жауларышю сиякты ондеуден етюзш, турмысына пайдаланады. Жыл сайын эскер басы ез жауынгерлерше арнап шарап эз1рлей/и. Оны im yre тек жауын женген скиф кана хакылы болган. Ал карсыласын олт1ре алмаган жауынгер шарапка e p iH iH де типзе алмаган. Бул скиф ушш ен ауыр жаза болып есептелдг Ал скиф жауын ете кеп молшерде олпрсе, онда оган ею тостаган шарап бершген. Егер скифтер ант-су iu iin келю1мге келетш болса, улкен кыш тостаганга шарап куйып, оган ант берушшердщ канын араластырып iiuefli1. 1 Геродот. История в девяти книгах. Перевод Ф. Г. Мищенко. Т. I. Изд. 2-ое М., 1888. 24

Сак, скиф деп аталатын тайпалардыц оркайсысыньщ ез алдына ханы болган. Хандардьщ eMipi к у ц т ед1. Хан каза болса, оньщ олпш арбага салып ел аралаткан. Ханньщ е л т н коргенде букара катты кайгырып, ез кулагын канатып, шашын жулып, бетш жыртып, K03iH тырнаган. Геродоттьщ айтуынша, Скифтердщ патшаларын жерлеу p o c iM flep i езге халыктардан озгеше болып келедь Bip патшаны жерлеу ymiH неше ондаган адамньщ eM ipi курбан етшедг Коп мал, ж ы лкы лар ку р б ан ды кка ш алынады. Сол едет-гуры п скифтерден тараган урпактарда сакталып отырган. Бул дэулетплер мен патшаларды жерлеу pociM i болса, былайгы букараны жерлеу pociM flepi элдекайда карапайым, ep i аз шыгын жумсалды. Олардьщ 6ip i дуниеден откен жагдайда жакын туыстары оны арбага салып достарына апарады. Олардыц эркайсысы маркум ymiH ас беред1. Оныц 6ip 6oniri маркумга болшедк Жеке адамды осылай кы рык кун бойы алып журед1 де, соцынан жерлейдь Жерлеуден кешн скифтер оздерш тазартады. Алдымен бастарын жуады. Yin баганнын басын 6ipiKTipin, оныц сыртын тер1мен жабады. Шатырдыц ортасына imiHe кып-кызыл болып кызган тастары бар ыдыс кояды. Осы кыздырылган тастарга кокнэрдщ тукымын тастайды. Одан котершген тутш мен буга эллиндердщ eui6ip моншасы жетпейд1. Скифтер денелерш сумен жумайды. BipaK эйелдер1 катты таска уйкелген карагай тукымдас сымбатты агаштыц (кипарис) угшдюше су косып, балкарагайдыц хош nicTi кара майын (смола) араластырып, одан алынатын коймалжынды денелерш е, беттерще жагады. Ол денеге жагымды n ic бередк Келес! куш оны денеден сылып алганда, Tepi таза, epi жылтыр болады.1 K,a3ipri Жетюудыц жер1 сол заманда сак патшаларыныц орталыгы болган коршедк Ойткеш бул ощрлерде баска жерлердепге Караганда коргандар коп кездеседь1шю Азия аудандарында байыргы замандарда сары шашты, кок козд1 тайпалар турган деседь Б1здщ floyipiMi3re дeйiнгi TopTinuii гасырда OMip сурген Чжоу еулеп женшде жазган К,ытай шeжipeлepiндe сары шашты, кек кезд1 бес тайпа бар екеш айтылады. Олар кытаймен y u eM i жауласып келген. Сондыктан кытайда ж ы н-ш айтанды сары шашты, кек козд1 етш бейнелейтш дэстур бекер калыптаспаса керек. Бас суйепнщ 6iTiciHe Караганда олар еуропалыктарга уксайды екен. Бул тайпаларды о ц ту с т 1к т е п кы тай лар “д и ” деп атаса, солтустщтегшер! “динди” деп атаган. Кейб1р галымдар 1 Геродот. История в девяти книгах. Перевод Ф. Г. Мищенко. Т. 1. Изд. 2-ое. М., 1888. 25

оларды ущц-герман гегшен ш ыккан халыктар катарына жаткызады. BipaK бул тужырым Tepic болса керек. Минусинск ацгары ндагы к а б 1рлерд1 зертгеуд щ н эти ж ел ер 1 бул тужырымньщ ipreciH шайкалтады. Сары шашты, кок кезд1 азиялыктар еуропейдтердщ коне тармактарына жатады. Олар кельттердщ норд нэсипмен катар шыгып, ocin-еркендеген улыстар болуы мумкш. Кене замандагы аншылар бул тайпалар eMip суру ymiH олжа 1здеп, муз дэу!ршен кеш нп кезенде букш Еуропа мен Азия далаларын кезген. Сактардын к.аб1рлерш археологиялык жолмен аш кан кезде сактардын арасында еуропейдпк нэсивдк сипат басымырак екеш байкалады. Сактардын этникалык процестерге катысканы айкын, олар казак , кы ргы з, езбек, кар ак ал п ак , тэж ж со н д ай -ак Ауганстанньщ, Иранньщ, Ундютанныц жэне К,ытайдын кейб1р халыктарыныц этногенез! болып табылады. Сактар — казак тайпаларыныц коне ата-бабалары. Олар мал багумен, егш ш ш кпен айналыскан. Олардыц жерлер1нде суармалы епнш иик жаксы дамыган. Отырыкш ылык егш ш ш ктщ оркендеуш е эсер етед1. К,азбалардан табылган асты к бастыратын жэне бидай туйетш куралдардыц табылуы соныц дэлелл. Олар оз заманына сай улкен де курдел1 гимараттар сала бшген. Оларга агашты, тасты жэне камысты колданган. Булардыц арасынан б!зге дешн жеткендер! тек кана каб1рлер болып отыр. Мысалы, Алматы каласы ныц тещ регш де сактардын коптеген коргандары бар. Есжтщеп корганнан табылган сак косемшщ устшдеп ки1м терщен жасалган. Ол алтынмен апталып, Typni эшекейлермен безещцршген. Бул адамныц мойынында алтын алка бар. Онда жолбарыстыц басы бейнеленген. Сонымен катар канатты жэне мушзд! жылкылар, таутекелер, барыстар, аркарлар мен турл1 кустар бейнеленген. Сак кесемш щ киген кш м1 ете курдел1 эш екейлермен безешпршген. Алтын адамныц устш деп кш мш щ ертепдепдей соншама бай болуы бул косемнщ аса KYfliperri болганын корсетедь Оны карамагындагы тайпалар аспандагы кудаймен тецеген де болар. Ал оныц устшдеп KHiMi сол кездеп патшалар киетш кшмнщ озык у л п а болса керек. EciKri корганы Алматьщан 50 шакырым жерде. К,орган 1969—70 жылдары казылды. Echcri корганынан агаштан, коладан, кумютен жасалган отыз зерен табылды. Солардыц б1ршде eKi жолдык жазба бар екен. Бул жазбаны зерттеген кезде галымдар Жетюу жершде турган сактардын Tuii Алтай тобындагы коне турю тип не жататынына 6ip ауыздан KejiicTi. Ол кебше Ka3ipri турю типне уксайды. Зеренге жазылган тацбалар EciKTi сактарыныц озшдж opirrriK aninneci болганын 26

керсетедь Сактар коне заманда оз ттлше сэйкес келетш жазуды шыгару ушш арамей элш песш щ карштерш пайдалангады жэне турю тщдес халыктардагы тайпалык тацбатарды енпзгеш аныкталады.1 Eciicri корганыныц imipien табылгад осы кумю тостагаддыц сырткы жагыда руна тэродес 26 тацба ею жолга жазылган. Кумю тостагандагы осы тацбалар, б1ршшщед, Жерорта тендз1 тещ репддеп коне алфавитпк тацбаларга (ecipece коне грек пен арамей2 эрштерше) уйлеседд. Бул жазуды коне турю тш нде однан солга карай окыган белгип турютанушы, филология гьшымыдыд докторы, профессор Алтай Аманжолов былай кеипрдг Ага, сада очук! Без, чок! Букуд i4pe азук!.. Бул былай кдзакшаладды: Ага, сагад (бул) ошак! Ботед (жат ел адамы), пзещ ц бук! Халыктыц карыды ток, (болгай)!3 Сак, дэу1р1ддеп бул кеде турю жазуы, б1ршшщед, адам о дудиеге барганда eMip суред1, азык,-тул1к керек етед1 дегещд бищрсе, еюншщед, халыктыц сырткы душпандарды жедуге бел байлагадыд корсетед!, ушшшщед, халыктыц кагадагы карык, сагадагы сарык, болуга умтылгад тшепд бидаредь Бул жазудыд аса 6ip куддылыгы — ертедеп К,азак,стад жерш мекеддегед тайпалардьщ (сак тайпаларыныд) Tuii кеде турю Tini болгаддыгыд тагы да дакты дэлелдей туседк Сондай-ак К,азакстад жерш деп алгашкы кешпендшерде жазу-сызу болмады-мыс деген д эстурл1 ш ю рдщ д е п зс 1з екедш айкыддап, будан 2500 жыл бурын турю тшдес тайпалар алфавитпк жазуды бшгендшн жэне оны кед турде б1здщ дэу1р1м1здед бурыдгы Y—IY гасырларга шейш пайдалангандыгын куоландырады. Турю рудикалык жазуы аргы атабабаларымыздыд 1500 жыл бойы колдадгад тел жазуы екещцп ешкаддай кумэд тугызбайды. К,орыта айтканда, EciKTi корганынан табылган “ EciKTi жазуыныд” жумбагы шешицд. Бул турю тшдес халыктар Tini туралы улкед жадалык болды. Ce6e6i сак тайпаларыныц бурын кай тшде сейлегеш6i3re бeймэлiм болса, ещц олардьщ TLrii жешнде накты дерек табьшды. Тек ерте заманда кытай, грек, парсы тарихшылары жазган деректердеп жалкы еамдер, ру, тайпа аттары, жер ж эне адам аттары гана б1здщ 1 "Алматы акшамы”, 1989, 9 кыркуйек. 2 Арамей жазуы. Арамей — б1здщ заманымыздан бурынгы XIV гасырдан бурын Аравия тубегш мекендеген кошпел1 Семит тайпаларыньщ 6ipi, олар осы жазуды пайдаланган. Арамейлер бул жазуды ертедеп финикия жазуына непздеп жасаган, 3 Аманжолов А. Коне TypKi руникалык жазу ecK epnduiT epi. “К,азак тарихы”, 1993, № 1, 21-бет. 27

EciKTi корганынан табылган б.з.б. V гасырдагы сак ecicepTidiiii —“Алтын адам”. 28

заманымызга жеткен болса, ещц EciKTi жазуын талдау аркылы К,азакстан ж ерш б1здщ зам аны м ы здан буры н V I—V гасырларда мекендеген оцтуспк сак тайпаларыньщ солтустж сактар тобы секш и TypKi тщдес екендш долелдещп. Сактардыц оцтуспк тобы иран типнде C0йлeдi деген болжамньщ кате екендшн галымдардьщ копшипп долелдеп шыкты. EciKTi корганынан табылган сактын жауынгер KeceMiHiH гажайып кшм-кешеп мен баска да тамаша буйымдары осьщан б1рнеше жыл бурын Ж апонияньщ астанасы Токиода жоне баска да калалары нда корсетш дь С ондай-ак Еуразия халыктарыньщ тарихына, мэдениеп мен онерше арналган халыкаралык гылыми симпозиумда бул олжа журтты тац калдырды. EciKTi корганынан табылган буйымдар мен эшекейлердщ коркемдж стил1 мен накышы eKi арнага саяды, олар — Алтай — Жетюу жоне перенеазит стильдерь Есжтщеп каСНрд! жоне Таулы Алтайдагы Пазарык корганын зерттеу олардын непзп TeTiKTepiHiH уксастыгын байкатады. Муньщ ©3i осы улангайыр аймакта турган халыктардьщ модениет1 ортак болганын ангартады. Мундай тутастык элеуметпк-экономикалык даму децгешнщ шамамен бiрдей екенш корсетумен катар, олардын турмыс-салты, OMipi б1рдей болганын да корсетш отыр. Бул ешрде OMip сурген тайпалардьщ туыскандык б1рлт бар екеш даусыз. Кейшп жылдары Lne OHipiniii тау 6oKTepi мен Тастак, Аксай, Кдскелец, Шамалган, К,аргалы ощрлершде ашылган кaбipлep бурынгы заманда тоналган болып шыкты. 8 р кездерде археологтар сактардьщ модениеэт жогары болганын цэлелдейтщ гажайып олжаларга кездесш жур.1 Дуниежузш к модениеттеп эйгип коршютердщ 6ipi — сак eHepi. Сак тайпалары “нуктел1 техника” деп аталатын суретшипк эдюк аркылы ездер1 мекендеген жерлердеп жартастарга ацш ылык, малш ы лы к турмысты бейнелейтш жабайы хайуандар мен табигат куштерш “кие” деп табынатын дши угымды бiлдipeтiн суреттер салган. М ундай ж артас суреттершде кайкы мушз таутеке, бугы, жылкы сиякты хайуандар жш кездеседь Кейб1реулер1нде садак тартып турган адам бейнес1 де бар. Бул сиякты жартас cyperrepi Алтай, Тянь-Шань, Тарбагатай тауларыныц ен бойынан табылады. Сак тайпалары тарихыньщ мадызды кайнар коз1 — олардьщ м атериалды к м эдениетш де: археологиялы к ескертюштер, ecKi мола, жартастагы суреттер — осы сак затгарыньщ мэдени коймалары. 1 “Алматы акшамы”, 1989, 9 кыркуйек. 29

Ежелп сак, тайпаларыньщ тарихтагы ошпес 1здерш сонау шыгыстагы Сарыозеннщ жогаргы алкаптарынан, Тарбагатай жоталарынан, Еренкабырга кенересшен, 1ле ацгарынан... кыскасы турю баласы басып откен ощрдщ барлык, жерлершен ушыратуга болады. Баркол сахарасындагы тастарга кашалган хайуанаттар, ат ойындары, кеш пендтердщ ецбек T ip m u iir i, жырткыштардан коргану эдютерь.. улкен мэдениетп, тамаша онерд1 танытады. Буган коса сол тастардагы канлы елш щ кун тацбасы, наймандардын бакан тацбасы, керейлер мен м ерю ттердщ (оцгы ттар) аш ам ай тац басы , K iu ii жуз адайларынын жебе тацбасы жэне баска да б1здщ кез1м1з жетпеген, гылым эл1 аныктап улгермеген тацбалар мен белгшердщ 63i сол балбалдарды юмнщ орнатканын анык дэлелдеп отыр. Ал б1здеп/Еш кунге шешн шине адам Kipyre болмайды деп ацыз етшетш тас уцпрлер, тас табыттар зерттелмей, сур кушнде жатыр. Таяу жылдары К,утыби ауданыныц К,ацлысай деген жер1нен ipi тас суреттер тобы табылды. Тас cyperrepi 200—300 метр келетш жалама жартастыц ортасына кашалган. Келем1 120 шаршы метр жерд1 алып жатыр. Онда б1рнеше жуз ер-эйелд1ц эрекет-кимылы бейнеленген. Муны галымдар б1здщ заманымыздан бурынгы IV—III гасырда сызылган деп корытындылайды^ Ш ыцжац сахарасынан табылган тас мусшдердщ бетэлпет1ндег1 ортак ерекшел1к донгелек жузд1, улкен козд1, ширатпа муртгы, немесе бадырак кезда, ат жакты, ep i айбынды келед1. K eii6ip тас мусшдердщ касынан тас молалар табылган. Олардыц KMiMi — оц жэне сол жагына жапсырма т!гшген децгелек жагалы. Жагасына таяу жер1 накышталган. Дулыга, сауыт-сайман, белд1к, кы н-кы наптары коса кемш ген. Сонымен 6ipre тас бугы, тас дабыл, тас ыдыстар да табылып отыр. Муныц ец тамашасы Кектогай ауданынан табылган — Бугы тас. Тастыц жогаргы бестен 6ip бэл1г1не кун ойылган. Кунн1н астына 14 нуктел1 сызыктан куралган Кун мен Жер шекарасы сызылган. Шекара-сызыктыц сол жагындагы бестен торт бол1кке — жогары жэне томен жагына бес бугыныц cypeTi салынган. Бугы тастын 6niKTiri — 3 метр, еш — 44 см, калындыгы — 28 см, кыры — 12 см. Галымдар муны сахара мэдениетшщ, онершщ улкен мактанышы деп багалауда.1 Щемек, тури халыктарыныц, соныц uiiii-me казак халкыныц тарихын, оныц ежелп мэдениетш, онер шeжipeciн зерттегенде жогарыдагы субел1 арналарга сокпауга болмас. Коп болып 1 Зейнолла Санык, (К.ХР). Ежелг1 жазбалардагы ел!м1зд1ц шеж1рес1. “Заман К,азакстан”, 1992, 25 желтоксан. 30

куш жумсасак, осы 6ip мол мураныц пшнен кыруар деректер алып шыгарымыз хак. Буган долел 1999 жылы Шыгыс Кдзакстан облысында орналаскан Букты рма алкабындагы Берел елд1 мекеш мацында, тещз децгейшен 1200 метр бинспкте б.д.д. IV гасырда OMip сурген сак косем1 жерленген корган табылыпты. Онда коптеген буйымдар мен эшекейлер, суреттер салынган агаш тактайшалар, кшз калдыктары жэне онделген жун, ертурманымен 6 ip re уш жылкыныц кацкасы табылган. Коптеген буйымдар эуел бастан алтын жалатылган немесе алтын пластиналармен капталган екен. Жылкылардьщ устшен узын мушздер туршде жасалган алтын жалатылган эшекейлер табылды. Табылган заттар, оньщ iuiiHfle органикалы к материал корган м эцп тон аймагында орналаскандыктан жаксы сакталган екен. Ралымдардыц колына кешпендшердщ мэдениет1, K 9 c i6 i мен тарихы н тер ещ р ек тусш уге кемектесетш бага жетпес акпарат тустЦСонымен 6ip re, тканьдерд1 генетикалы к тургыдан тЯвдау аркылы сол замандагы адамдардьщ OMip салты мен жануарлардьщ TipmmiriH бейнелеуге мумгащцк туды. К,органды зерттеу орталык Азияныц мэдениет1 мен тарихын тану мен Улы дала ж эне элем н щ баска бел!ктер1 арасы нда болган элеуметпк-экономикалык байланыстарды калпына келт1руде б!рден-б!р непз болып табылады. Ол сактардыц скифтермен туыстас, TinTi скиф тайпаларыньщ 6ipi болуы мумк1н екенд!п жайлы ен алгаш рет грек дерек кездершде айтылган болатын. Тарихшы Геродот сактар “алтын кузететш грифондар жакта OMip сурет1н халык” десе, б.д.д. VII гасырда болган акын Аристейден де осыган катысты мэл1меттерд1 кездест1руге болады. Дала KeuicTiri деп аталатын К,ытайдан Дунайга деш нп аймакта OMip сурген тайпаньщ ем1ршен, археологиялык жэд1герлер корсеткевдей, бай тарихы бар кошпенд1 халыктарга деген бетбурыс пен ыкыластьщ ocyi байкалады. Кррганда табылган бейнелеу улгшер1 К,азакстандагы ежелп кешпещц оркениет пен антикалык Персия мен Греция мэдениеттершщ арасында озара байланыс болган деген niKipre непз бола алады. Табылган заттардыц жасы мен тег1н аныктауга арналган талдау жумыстарын журпзу ушш зерттеушшер кузырына ез1шц озык лабораторияларын берген “Э Н И ” концерн1н1ц демеушш1к эрекеп оц багаланды. Осы кунге дей1н К,азакстанды журттыц табиги пайдалы казбалардыц бай коры бар ел есебшде бшгенд1п айтылды. Енд1 оны ежелп онер мен археология кенпш рет1нде бите 31

бастайды. С ак корганы нда табы лган археологиялы к жсэдгерлер Кдзакстан халюшю, сонымен 6ipre буюл адамзат сан кырлылыгыныц фрагмент!, олар сол тарихтан оздерше л ай ы к ты оры н ал ад ы .Т ар и х та аса к у р м е т т е л е т ш , планетамыздагы тарихи калалардын 6ipi Венецияда аталмыш гылыми жацалыктардыц жария етшушщ айрыкша MOHi бар1. Д оры та келгенде, Сактар одагы оздер1 мекендеген жершде б1здщ заманымыздан бурынгы II гасырга дешн OMip сурд1. Б1здщ заманымыздан бурынгы II гасырдьщ сонында Сактар Иозылерден (улы жуздерден) жеципп, оцтустж ке — Сырдария мен Амударияга карай к о п т . Содан сон Сак тайпаларыныц одагы ыдырап, элденеше баска тайпаларга ciHicin кетп. Олардын 6ip б о л т бурынгы мекеншде калып, улы жуздерге косылды, ал улы жуздер уйсшдерден жецтгенде, солардьщ курамына енда/ Бурын сактар, кейш улы жуз тайпалары мекендеген ещрде ею ipi Тацпалык Одак курылды. Олар: Уйсшдер жэне К,ацлылар. Бул огорде калган сак жэне улы жуз тайпалары осы Тайпалык Одактарга араласып, солардьщ атымен аталатын болды. II ТАРАУ. АЗИЯ МЕН ЕУРОПАДАЕЫ ХУНДАР ИМПЕРИЯСЫ ЖЭНЕ УЙС1Н, КДЦЛЫ МЕМЛЕКЕТТЕР1 1. Ежелп хундар туралы тарихи деректер жэне хундардын шыгу теп Б1з сез еткел1 отырган ежелп хундар юмдер? Олардын шыгу Teri кандай? М екендеген ж ерш щ аумагы, даму кезендер1, турмыс-салты, дши ceHiMi, хундардын Азия мен Еуропада курган мемлекет1, оны баскару дэстурлерЦ шаруашылыгы, м эдениеп, кернилес елдермен карымкатынасы жайлы 6i3 не б!лем1з? Ежелп хундар туралы ен алгашкы жазгандар кытайдын эйпл1 уш тарихш ысы едь Олар: BipiHmici — К,ытай тарихшыларыныц атасы деп саналатын Сыма Цянь (б. з. б. 135—67 жылдар). Оныцецбеп “Ш и-цзи” (“Тарихи жазбалар”) 130 бел!мнен турады. Соцгы бол1мшде Сыма Цянь хундар, 1 Сак кесемш щ корганы табылыпты. “ Егемен К,азакстан“ . 1999 ж. 20 наурыз. 32

Орта Азия халыктары , огыздар, кацлы лар, уйсш дер, кыргыздар жэне баскалар туралы да жазыпты. Хундар туралы ол келт1ретш мэл1меттердщ 6epi ете кыска — узп-цп тур1нде. Екшпп тарихшы — Бань-Гу. Ол жазган ецбек “Цянь Ханьшу” (“Батыс Хань м ем лекеттщ кужаттары”) деп аталады. Бул енбек б1здщ заманымыздан бурынгы 206 жылдан басталып, б1здщ заманымыздьщ 25 жылына деш нп окиганы камтиды. Ym iHuii тарихшы — Фай Е-нщ “Хоу Хань-шу” (“ Шыгыс Хань мемлекетшщ кужаттары”) — жогарыда аталган ею тарихш ыньщ i3iMeH ж азы лган аса кунды ецбек. Bip артыкшылыгы — ту р и халыктары туралы арнайы тарауы бар. Олар: “Чжоу-шу” (“Чжоу улысыньщ кужаттары”), “Бэиши” (“Алдыцгы улыстар тарихы”), “Тун-дянь” (“Бегде тайпалар жылнамасы”), Тайпин хуан-юи” (“Кене тарих туралы дерек”) жэне тагы баскалары. Еуропа тарихшьшарынан хундар туралы жазган Аммиан Марцеллин — б1здщ заманымыздьщ IV гасырындагы Рим тарихшысы. Ол б1здщ заманы мыздьщ I гасырынан V гасырына дейшп хувдар туралы мацызды деректер калдырган. Оньщ ецбеп —“Ic-кимылдар” деп аталатын 31 ютаптан туратын шыгарма. Ал Гот тарихшысы, б1здщ заманымыздьщ V гасырында ем1р сурген Иордан хундар кесем1 Ругила, Аттила баскарган мемлекет туралы жэне Аттиланьщ Римге жорыгы туралы, согыстьщ жещстер! жон1нде ете багалы мол1метгер кел'прген. Орыс тарихшьшары imiHfle аса кунды деректер жазган Бичурин Н. Я. (1777—1853)— архимандрит, орыстыц белгш кытайтанушысы, 1807 жылдан бастап 14 жыл бойы Пекиндеп Орыс д1ни миссиясыныц басшысы болып, сол кезде кытай Twin уйренед1. Непзп ецбектер1 Орта жэне Орталык Азиядагы турк1 тшдес халыктардьщ коне тарихы мен этнографиясын кытай деректемелер1 бойынша зерттеуге арналган. ^Хундар тарихнамасына айтарлыктай улес коскан галымдар Н. А. Аристов, В. В. Бартольд, JI. Гумилев, К,. Акишев, Г. А. Кушаев, экельбалалы Аманжолов С. жэне Аманжолов А. ецбектерш айтуга болады. Аристов Н. A. TypiK тайпалары мен халыктарыньщ этникалык курамы жэне олардын, саны жешндеп мэл!меттер туралы макалалар (СПб, 1887), “Живая старина” (“Tipi ескш к”) жеке IV рет шыгуы, 1896; Бартольд В. В. История турецко-монгольских народов. Ташкент, 1928; Бартольд В. В. Соч., т. 5. 1964; Гумилев J1. Н. Хунны: Средняя Азия и древние времена. М., 1960; Гумилев Jl. Н. К,иял патшалыгын !здеу. Алматы, 1992; Акишев К., Кушаев Г. А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. Алматы, 1963). 33

М1не, осы ецбектерге суйене отырып, эу баста койылган сурактарга токталайы к. Хундардьщ шыгу Teri туралы тарихшылардыц зерттеулерше суйенсек, б. з. б. III гасырда хундар туриш е сейлеген жэне олар кднды, уйсш, кыргыз т. б. жиырмадан астам тури тайпаларымен 6ipre OM ip сурген. 0ткен гасырларда-ак, Еуропа галымдары хундардьщ и м болганы н, Еуропага кайдан келгеш туралы гылыми зерттеулер журпзе бастаган. Хундар оздерш эр турл1 атаган: монголмыз, турж тз, славянбыз, неш стз, иранбыз деген жэне баска да халыктарды айткан. К ей ш п жылдары Ka3ipri Монголия мен Байкал ощ рш де кеп гасыр O M ip сурген сюннуларды (хундарды) жамандап жазган кытай жазбалары табылды. К,ытайлардыц оларды жек корущщ ce6e6i де бар едь Сюннулар (хундар) туралы жазылган 6ip колжазбада мынадай мшездеме бершген: “Дэстурлер1 бойынша малдьщ етш жеген, оныц сутш imin, мал TepicineH кшм жасап киген, малдары шоп жеп, су ипкен, жылдьщ эр мезгш1не карай су, ш еп 1здеп олар 6ip орыннан еп н ш 1 орынга кеиип отырган. Оларда 1ш и жэне сырткы коргандар жок, туракты мекенжайлары ж ок, калалары болмаган жэне жер оцдеумен айналыспаган. 0p6ip еркек жауынгер болган. Согыста кустардыц тобы сиякты жауына 6opi кулшына жабылады, ал жецш ген кез1нде бытырап кетед1, сонан соц кайта жиналады” дейд1. Сю ннуларды ц тарихы кы тай ж азбалары нда 6i3flin заманымыздан бурынгы 403 жылдан басталады. Б1здщ заманымыздан бурынгы 206 жылы олардьщ косем1 Моде ед1. Ол жогары колбасшыныц баласы болганы айтылады. К,ытайлар туркшерд1 сюннулардыц (хундардьщ) урпактары деп есептейд!. Хундардьщ шыгыс коршю1 ретшде кытай жазбаларында б1зд1ц заманымыздыц I гасырыныц соцында Монголиядан хундарды ыгыстырып шыгарган сэнбилер аталады. Кейш1рек сэнбилер хундар сиякты К,ытайда б1рнеше эулетац Heri3iH калайды, сэнбилер эулет1нщ шпнде Солтуст:к Вэй эулет! (386—534 жылдар) ерекше аталады. Белгип француз галымы Пеллио 1925 жылдьщ куз1нде Санкт-Петербургта окыган оз1нщ 6ip лекциясында кытай эдебиеггершде сэнбилердщ тури тшдес халык екенш ацгаруга болатын сезд1к сакталгандыгын хабарлайды. Егер сэнбилер туркшер болса, онда будан мынадай корытынды келш шыгады: оте ерте уакыттарда туркш ер М онголияны ц шыгысын мекен еткен. Сэнби жэне Ci6ip халыктары жайында Византия жэне Армян жазбаларында алгаш рет 463 жылы, соцгы рет 558 жылы айтылады. Алайда сэнбилерд1ц батыска коныс аударуы туралы ешнэрсе белпЫз. 34

Соцгы жылдары лингвистикалык, зерттеу н еп зш д е туркшердщ шыгу теп, коне тарихы мэселесл карастырылуда. Алтай ата т ш бар деп уйгарылды. TypKi ата Tuii, монгол ата тш , тунгус ата тин,— булар Алтай типне жатады. Чуваштар хундардыц урпактары болып табылады, осыган орай чувашTypKi ата тип хундардыц Tini болган. TypKi тайпаларыныц кепшиик бол1п ертеде Алтайды мекендегешн турю халкыныц ацыздары, тайпа, озен, кол, тау аттары айгактайды. TypKi халкыныц шыгуы туралы ешкандай накты дерек болмаганымен, хун империясы ежелп тури мемлекет1 болып саналадыу Орыс галымы Н. А. Аристовтыц айтуынша, б. з. б. III гасырда хундар турюше сойлеген. Хун замандастарына кангюйлер, уйандер жэне Жетюу бойынан ыгыстырьшган сактар (кытайша: сэ) жатады. Сол кездеп Енисейде турган кыргыздар кытай деректер1ндеп хундар дэуцлн, б. з. б. 201 жылды еске Tycipefli. Ежелп кытай транскрипциясында кыргыз деген сез — гяньгунь. Т арихш ы ларды ц T y p K i х ал ы ктар ы н ы ц тари хы н а байланысты зерттеулерщ салыстыра келе бупнде жеке ел болып отырган TypiK, эзербайжан, озбек, казак, турюмен, кыргыздардыц аргы тектер1 сактар мен хундар екенш е K03iMi3fli эбден жетюзу ушш гулама галым академик Элкей Хаканулы Маргуланныц “Ежелп жыр, ацыздар” атты зерттеу кггабынан окырманга ой салар деп узшдшер усынып отырмыз. “К,азак халкына коп гасырдан 6epi мура болып келе жаткан гажайып ацыздарын, мазмуны epTerire айналган терец мифтерд!, жан куйш кекке сермейтш аскак ерлж жырларын, фэлсафалык кария сездерш терецнен алып карасак, онда буюл дуние мэдениетше косылатын 6ip улкен сэулетп сыр бар екеш кершедь Бул жаркын шыгармалардыц ту баста келш шыгуыныц 03i 6ip — жарык дуние. Оны ец алгаш келюпре шыгарган елдер ерлж дэу1рш басынан кеппрген казактыц байтак сахарасын коныстанган сактар, гундар, уйандер, кднлылар, олардыц соцында карыштаган урпактары — огыздар, кыпшактар, карлуктар (казылыктар), наймандар, керейлер, пешенелер, хазарлар... Мундай улы ацыз, сэулетп ерлж жырларын сахарага коп тараткан елдер ту баста гун мен уйсшдер, кацлылар. Олардыц алгаш теплтш жырлаган эпос жыры — “Ер Т естж ”, “Едш”, “Жайык”. Бул гажайып мифтер К,азакстанныц кеп жерпще эдем! сакталып келген. Рундар турю тайпасыньщ аргы атасы екенш кытай тарихынан келюпре аударган жуйр!к галымныц 6ipi Абел Ремюза. Бул ойын галым езш щ атакты ютабыныц уш 35

бел1мшде айткан. “Хун-гун exeyi 6ip соз, ecKi дэу1рдеп гундардыд аты, олар тепспмен туржтер”. Рундар, уйандер, кандылар - ©те есю дэу1рден К,азак,стан сахарасын отан exiri, онда коп жойкын калалардьщ ушщцсш калдырган елдер. Олардьщ жасаган каласы ны д i3flepi Жетюуда, 1ле, Шу, Талас езендершщ бойында, К,аратауда, Сырдария елкесшде, Арал тещ зш щ жагасында ете жаркын турде суреттелш отырады. Рундардьщ ец керкем д ун и еа — алтыннан, кумютен, коладан, асыл тастан, бриллиантин, гакдктан эсемдеп жасаган сэулетп OHepi. Оны есю дэу1рдеп гундардыд атакты шеберлер1 эпикалы к бейнеге айналдырып, мэдениеттщ жогаргы сатысына жетюзген. Бул онердщ байтак казыналары бупнде Эрмитажда, Алматы музейлершде, Бшхкек калаларында орасан коп. Олар туралы эдебиет те ете бай. Гундардыд ен сулу дуниесш щ 6ipi — алтынмен зерлёп жасаган эсем кшмдер1, оде Mi ернекпен кестелеген камка ш апандар, алтынмен зерделеген бш к телпектер (EciK, К,отанды). Мамык iiuiicrep, кымбатгы керкем тондар, ешюнщ такыр TepiciHeH тжкен кафтандар, кестелеген шалбарлар, кем керш ген кш з байпактар, ж1бек байпактар, эдем1 омырауш алар тагы толып ж аткан кеп мол дуниелер. Булардьщ ец бай табылган жер1 — Алтай TOHiperi, Пазырык, Кртанды, Ш ибэ, кecтeлi opi такыр юлемнщ кеп ш ыккан жер1 — К,азакстан Алтайы — К,отанды, Шибэ. Расырлар бойы сахарада айтьшып келген ертеп-жырды, анызды, эцпмеш ед алгаш шыгарып тараткан кешпел1 турю, тшдес елдер. Олардьщ iiuinwe журтшылык журегшен белгш орын алып, тарихта корнект1 ат калдыргандар уйсш мен канлылар, кыргыз бен уйгырлар, одан берп огыз бен кыпшактар, карлык, керей, наймандар ед1. Бул елдердщ iiuiime уйгыр мен кыргыз журты болмаса, езгесшщ барлыгы тарихи дэу1рлерде бупнп казак даласында TipuiuiiK жасап, олардан тараган рулардыд кеп ш ш п 6ep i келе казак елшщ ipreciH курута непз болды. Сондыктан, бул айткан есю рулар жасаган мэдениет буйымыньщ i3flepi де, оньщ ишнде халык жыры, эпос, ою-ернек, сэулет eHepi, журтшылык салты, елдж зады, барлык рухани TipmLniri сахараны узджаз коныс еткен, олардьщ тубегешп Myparepi казак елш щ турмысында ашыгырак сакталды”1. Будан шыгатын корытынды: туркшер — хун урпактары, адам зат тари хы н да еж елден келе ж аты р. О лардьщ калыптасуын ежелп К,ытай, Грек, Рим журтыныд калыптасу тарихымен катар койып салыстыруга болады. 1 “Егемен К,азакстан”. 1996, 7 маусым. 36

Хундар журты уш болжке белшген. BipiHmiciHin ш ш де сюннулар болды, олар б1здщ заманымыздан бурынгы I мыцжылдык,тын ортасынан бастап Хуанхэ озеншщ орта тусы мен томенг1 агысындагы K,a3ipri К,ытай жерш жэне Орта, Орталык Азиянын коп болiпн камтып, Шыгыс Турюстаннан Оцтустж Манчжурияга деш нп аумакты алып жатты. EiciHmici — б1здщ заманымыздан бурынгы I мыцжылдыкта сырткы Монголияда, солтустж Манчжурияда турю-монгол тшнде аралас сойлеген сэнбилер. Кешннен сэнбилер солтустк Вэй эулетш курган (386—534 жылдар). Yminmici — турю тш!нде сойлеген тайпалар коныстанган орта. Мунда 1шю Монголияда, Байкалда, Ордостан (Ордос — К,ытайдагы озен) Алтай, Тарбагатай, Жетюуга деш нп жерлерд1 мекендеген хун тайпалары калыптаса бастайды. Бул тайпаларда турю тшнде сойлеушшер кеб1рек болган, ал булар бурынгы сак тайпаларынын урпактарымен корил турган. Осы аталган хундар мекендеген уш болжтеп жерлерде туркипк жэне монголдык тш тобына жататын тайпалар одагы араласып турган. Ал олардьщ батыска OTyi ерте басталады. Булар Едш мен Дунай булгарларыньщ тшдерш корсетед1 (булгарлар славянга жатпай турганда). K,a3ipri уакытта булгарлардьщ, чуваштардын, тиинщ Heri3ri бел1г! Едш бойындагы татарларда, гагауыздарда, кумыктарда т. б. турю тиш тайпаларда сакталган. Муньщ 6opi б1здщ заманымызга дейш п I мыцжылдыктын, аягында, 61зд1Ц заманымыздьщ I мыцжылдыгыньщ басында болган. 2. Хундар мекендеген аумак 3. Хундардьщ мэдениет!, турмыс-салты, д|ни ceuiMi Орта Азиядагы хундардьщ мэдениет1, оньщ тур-сипаты археология аркылы калпына келт1ршуде, ертедеп кытайдьщ архив коры н да сактал ган ж азб алары н д а айты лган. Жартастарга, тасбака сауытыныц успне, малдьщ жауырын суйепне жазылган жазуларда (б. з. б. XIV—XI г.) кытайлар солтустж шыгыстагы турю тшд! коршшерш цяндар деп немесе KeftiHri уакыттарда тарих жуз1нде жундар деп атаган, оган коса кейде кара кытайлар деген. Жазбаша деректерде оларды атты цяндар жэне ат ауыстырушы цяндар деп те атапты. К,ытай тарихш ысы Сыма Ц янь солтуст1ктеп Kopmmepi туралы эцпмелерш жинактап, озш1ц сол тарихи жазбасында корсеткен. Орта Азия ж ерш мекендеген 37

тайпаларды Сыма Цянь — жун (хун) жэне ди деп те атаган. Сол заманда 1шю Монгол даласын, оцтустк Манчжурияны жэне Улкен Хинган саясын мекендеуии тайпалар “тау жуны” жэне дунхулар (шыгыстын адамдары) деп аталган. Солтустжтеп бул тайпалар ертедеп кытай патшаларынын саяси омфш е удайы араласып отырган. Олар кейде езара шайкасып, не болмаса озгелерге кдрсы 6ipirin согысып, эркилы катынаста болган/ \ Б т у р и н н щ айтуынша: “Жундар мен дунхулар тары себ^тмен айналыскан, 6ipaK олардын Heri3ii Kaci6i — мал багу, эр жердщ карына, суына карай малмен 6ipre Keuiin журген. Bip орында отыруды бшмеген. Денгелек кш з уйде турган, оньщ eciriH шыгыс ж акка караткан. Ет пен кымызды тамак кылган. Кшмдерш эр тусп жуннен токып немесе тяш киген. Юм батыр, Kynrri, сезге шешен болса, дауларды шеше алатын болса, сол басшылык жасаган. Мурагерл1кп иелену болмаган. Жузден мьщга деш нп уйлер 6ip кауымдастык курган. Ен улкен баскарушыдан бастап теменп багынышты адамга дешн ез маддарын ездер1 баккан, ез мулюне оздер1 ие болган, 6ip6ipiHeH колдау сурамаган. Эр icTe эйелдердщ акылына кулак турген. Жауынгерлж жумысты еркектер ездер1 шешкен. Согыс жагдайын ете манызды деп санаган”. Согыс, шабуыл жасау, олжа алу аталмыш тайпалар eM ipm iu ец басты мак,саты болган. К,ытай сановнигшщ сезще Караганда хундардын шабуылы салык телеумен не болмаса бершген сыйлык,пен, саудамен, кесемдерд1н кулкын сатып алумен, кыздарын эйелд1кке берумен токтатылып отырган. Сыма Цяньн1н айтуына Караганда, Орта Азия б1здщ жыл санауымызга дей1нп 403—221 жылдары патшалык согыс дэу1рщде кеп езгер1ске ушыраган. Бурынгы жундардьщ орнына солтуст1ктен батыск,а келген кеш пел i тайпалардьщ сюннулар (хундар мен ючжилар) атгы куш п 6 ip iK K e H когамы пайда болды. Б1здщ заманымыздан бурынгы IV гасырда хундарды кы тайлар алгаш рет е зш щ жауы санаган. Кешшректе хундар Чжас хандыгымен Орд ос ушш согысады. Согыста кезекпен жен1ске жетш отырады. ; К,азбаларда хун мэдение-пн1н eici Typi табылган. Олар б1здщ заманымыздан бурынгы I мыяжылдыкка жатады. B ip iH iu i Typi — киыршык, тастардан жасалган сандыктас зираты. Санды ктас терт бурыш ты жэш1кке уксаган , теренге койылмаган. Кесемдерд1н басын шыгыска каратып, каружарагын, ьщыс-аягын, эр турл1 оде Mi заттарын 6ipre койган. Yш аякты ьщыстарга, жез пышакка адамдардьщ, малдардын cypeTi эдемшеп ойылган. Мундай жерлеу салты Байкалдын 38

сыртынан солтустж Тибетке дешн, М анчжурияньщ кейб1р жазык жерлерше, барлык in iK i, шыгыс, орталык Монголияга жайылган. Тек Хангой тауыньщ етепнде гана узш п , бул жерден баска мэдениет — сак-скиф мэдениет1 басталады. Мунда сандыктастардын, орнына коргандар пайда болады. Олар Алтайдагы атакты Пазырык зиратына уксайды. Бул аймак батыс М он голи яга, Тувага, А лтайга, Ш ыгы с Казакстанга шешн созыладыу Айта кетер л ж 6ip жайт: сан ды ктасты зираттарда жерленгендер солтустжтеп монголоидтар — туркшер тармагы, .ал коргандардагылар — европейдтер тармагы больш есептелед1. Кррыта айтканда, сандыктасты зиратгардьщ мэдениет и еа жун мен дунхулар немесе хундар болган./Ал корган мэдениет1 — батыс М онголия мен Алтай, Саян аймагы — б1здщ заманымыздан бурынгы V—III гасырлардагы Шыгыс скифтер! — сактар мен юэчжилер (улы жуз) ж эне уйсш дерге, европалыктарга жатады. Бул ескертюштер Монголияньщ шыгысы мен оцтустишде, М анчжурияньщ агашты жэне агашсыз аймактарында, Keft6ip iiuKi Монголия жерлер!нде кездесед!. Ал бул жерлерде мал багумен айналыскан кошпел1 турк1 тищ монголоид халыктарыныц 6ipimui отаны болган. Олар б1здщ заманымыздан бурынгы IV—III гасырларда батыска карай жылжи отырып, Байкал мен Ордос сыртындагы даланы жайлаган ж эне Хун атагын алган. Хундардьщ классикалык бейнесш жэне олардьщ турмыс-салтын, дши сешмш, Рим элемше олардьщ эсерш тарихшы Аммиан Марцеллин былайш а деректейдг “Хундар жаца туган нэрестенщ бетш етюр карумен терец eTin тшед1, сол аркылы сакал-мурттыц ез уакытында шыгуын кешеущцетед1. Сейтш олар картайганша бетвде кылтанак атаулыдан дым жок кушнде отед1. Олардьщ дене мушелер1 сершпедей катты, булш ык eT T epi ты гы з, м о й ы н д ар ы ж у ан , ту р л ер ! коркынышты-ак. Жуздер1 к е р к а з болганымен, олар сондай шыныккан, ешкашанда шскен асты корек етпещп, кандай жануардыц етш болсын шию кушнде ат аркасына немесе ездершщ астындагы токымныц арасына салып соргытып алады да, жей бередк Олар уйыктаганда ycTepiHe ештеце жамылмайды. Олардан Tinri камыс жабылган куркеш де кездеепрмейсгз. Олар ормандар мен тауларда кошш-конып журед1, балаларын бескте жаткан кезш ен-ак аштык пен суыкка тоз1мд1 болуга тэрбиелейд1. Елс1з жерлерде гана пана болса, соган юред1, уцпр мен куркелерде Kayinci3 туруга болады дегенге сенбейдь Денелерш кенеп матамен не орман жыландарынын TepiciMeH жасырады. Уй кшмдер1 мен эсем кшмдершщ арасында айырмашылык жок. Мойындарына 39

k in ген жамылгыларын кашан шокпыт-шокпыт болып тозып бггкенше устершен тастамайды. Бастарына эдем! тымактар, буттарына еш и TepiciHeH тт л ге н жаргак шалбар киед1, ал аяк, кш мш щ колайсыздыгы сондай, аяктарын эрен алып журед1, сондыктан олар жаяу согыска онша жаранкырамайды. Ал атк,а такымы тиген кезде олардан аскан шабандоз жок, TinTi ат усладе журш сауда-саттык жасайды, тамак жеп, сусын iuiefli, аттьщ мойынына жабыскан куй! уйыктап, TinTi туе коредь Элде 6ip кецес отк!зу керек болса, ат уст!нен туспей-ак мацызды жумыстарын шеше беред!. Олар ецждшан ак,сакалдарынын, айтуынан шьщпайды. Аксакалдарынын 6ip ауыз C03i y m iH олар жан беруге дайын. Оздер!не Kayin тонсе, согысуга шакырады. Согыскан кезде жауын шенберлене курсауга алып, катты ашулы дауыстар шыгарады, жецш жэне айлакер олар касакана бытырап кетщ, 6ipaK майдан шебш бузбаган куй! жауларын оп-онай кынадай кырады. Олардыц жау бекшюш капай алганын бакьшау мумкщ емес. Олар кас-кагым сэтте-ак дуниенщ астанкестещн шыгарады. Хун жауынгерй (б|здщ заманымыздьщ V гасыры). 40

Эскери © H epi жагынан оларды нагыз жауынгер халык деуге турарлык. Согысты алыстан арнайы жасалган ушы етир жебе мен мыкты садак аркылы журпзедк К,оян-колтык шайкаста олардай ешюм кылышпен шебер согыса алмайды. Жауыньщ кашып кутылуына мумюнддк бермес ушш олар аркан мен тузак алып журед1, сол аркылы устап алады. Олардын ешкайсысы епн салып, сока устап керген емес. Тургылыкты жер! болмайды, куркелерш арткан куш унем1 кешш журедь Осы кшз куркелерде олар eMip cypin, эйел алады, дуниеге бала экеледь Нэресте анасыньщ курсагында 6ip жерде пайда болса, екшип жерде туып, TinTi одан алые жерлерде ержетедь Согыс жок кезде олар сондай тураксыз, берекес1з. Ьсшен ауыскан жануарлар сиякты еш кандай дэстур-сеш м д! сыйламастан 6ipiH-6ipi жеп коярдай болады. Одактастарымен ешкандай ce6enci3 кикшжщге барады. BipaK 6ipa3 уакыт еткен сон ештеце болмагандай кайтадан б тм ге келедГ’1. L Хундардын дамыган тел материалдык мэдениет1 болган, олар эскер iciH e ж епк келген, дуал теск1ш техникалармен жаксы каруланган, карсыластарыньщ мыкты бекшютерш опоцай куйретш отырган. Алайда Еуропага келген тайпалардьщ Азиядагы ата-бабаларына тэн экономикалык, элеуметпк жэне мэдени дамуыньщ кеп жет1ст1ктерш жогалтканы созаз. Еуропалык хундардын ез онд1рг1ш куштер1 жок ед1 десе де болады. Отырыкшы елге ш апкынш ылык жасап, олардын енбектершщ жем1с!не ие болу, коленершшерд1 туткындап, кулга айналдыру жэне оларды толык арамтамактар когамына айналдыру — хундардын бул кездеп 0 M ip суру кезещ осындай. Муньщ 6 a p i кешн далалыктар Рим империясынын шекарасын бузып, олардын косем1 Атилла Еуропада Хун империясын курган кезде айкын сезшд|. 4. Азиядагы хундар курган мемлекет “ С уй п а тш а л ы гы н ы н т а р и х ы ” д еген ю т а п ты н “Ж аграпиялык дерек” деген бел1м!нде былай дел1нген: “Бесбалык кумды аймагынын терклчп — алдьщгы хань патшалыгы гусында (б. з. б. 223—206 жылдарда) уйс1ндердщ дунхудагы жер1, сонгы хань патшалыгы тусында (б. з. б. 225—220 жылдары) хундардын ордасы турган жер. Ордадагы (хундардын, эскери лагер] мен эскери басшы ставкасы осылай аталган) уйс1ндер басшысы хундардан шекаралык аймакты 1 Аммиан Марцелли. История. Вып.. III. Киев, 1908, с. 236—243. 41

босатуды талап erri. Согыстан кауш тенген аксакалдар хундардыц косем1 Модеге дунхуларга жерд1 беру туралы кецес айтты. Буган Моде: “Жер — мемлекеттщ Heri3i, оны беруге бола ма, cipo?”— деп катты ашуланды. Сонан сон атына мшд1 де, сонынан ермегендердщ бастарын алуды буйырып, шыгыска карай жылжиды. Дунхуларга туткиылдан шабуыл жасап, оларды талкандады, басшысын елпрд^ адамдарын жэне малдарын езше косып алды”. Хун тэщ ркутыньщ алгашкы кадамын Сыма Цянь осылай жетьазедь Б1здщ заманымыздан бурынгы 203—202 жылдары Моде Саян, Алтай жэне жогаргы Енисей тайпаларын (оньщ пшнде Хакас аумагындагы ертедеп кыргыздарды) багындырып, ез мемлекетшщ солтуспк шекарасын тубегейл! орныктырды. BipaK эл1 де ен басты eKi карсыласы — К,ытай мен юэчжилер (иран тшдес улы жуздер) калып ед ^ t B. з. б. 202 жылы К,ытайда азамат согысы аякталды. Ел' басына Хань династиясы келд1. Оньщ непзш калаушы ЛюБан (император Гао-ди) мемлекет шекарасын каутаздегдаруге тырысып, б.з.б. 202 жылдьщ кысында хундарга карсы эскер шыгара бастады ^ BipiHmi кактыгыстан соц-ак Моде кешн шеищи, ал олардьщ сонынан журш отырган Хань acKepi 03iHin непзп куппнен белшш, коз жазып калды. Эскер1мен 6ipre императордьщ e 3i де бар ед^ Муны байкаган Хундар шепшсп б1рден токтатып, терт атты корпусымен императорды Байдан тауыньщ манында коршауга алды. “Жет1 кун бойы таудагы жэне одан сыртгагы Хань эскерлер16ip-6ipiHe азыктулж кемегш де, эскери кемек те бере алмады”,— деп жазады тарихшы Сыма Цянь,— Батыстагы сюннулар атты аскер! — ак аттарга, ал шыгыс беттегшер — тумсыгында ак дагы бар сур аттарга, солтуспктегшер — кара тумсыктыларга, ал оцтуспк жактагылар — жирен аттарга мшген”. Императорга хундармен туыстыкка непзделген бейбгг кел1а м шартын жасауга уэде беруден баска жол калмады, ягни Модеге император уш ндеп ханшайымды беруге тура келд1. BipaK император ез уэдесш хундардьщ дуркш-дуркш шапкыншылыгынан кешн гана орындады, ханшамен 6ipre жыл сайын сыйлык 6epin отыруга м ш детп болды. Ол сыйлыктар — ж1бек маталар, шарап, курии, эшекей буйымдар ед1. Ш ындыгына келгенде бул салыктар козбояушылык едь Хундар мен Хань арасындагы бейбп- катынас б. з. б. 166— 163 жылдарга дейш созылды. Будан соц туыстык пен бейбйгшшк туралы шарт кайтадан басталып, жанарып отырды. Моде мен оньщ мурагерлер1, дайрек айтканда, тощркут Лаошаньнщ ец катал согысты улы жуздермен (юэчжилермен) 42

журпзуше тура кедщ (б. з. б. 177—176 жылдары). Курес ширек гасырга созылды жэне б1здщ заманымыздан бурынгы 174—167 жылдары хундар уйсш дермен одакта болудыц нэтижесшде катты ш иелеш скен согыста жещске жегп. Юэчилер кесем1 урыста к,аза тауып, оньщ бас суйепнен тэщ ркут Лаошань ш пмдж пиетш суйек тостаган жасатады. Бул ж еш нде кы тайды ц жазба дерегш де: “Хундардьщ тэщркуты Аслан (Лауошань) улы жуздер тайпасыньщ ханын елт1рш, оньщ бас суйепнен шарап imeTiH ыдыс жасаткан. Алгашында улы жуз тайпалары Дун Хуан мен Жылан тауы арасында отыратын, ещц хундардан жеципп, алыстагы ощрлерге карай ауып кеткен. Улы жуздер (юэчжилер) хундардан женшген сон Ферганадан етш, Бактрияга шабуыл жасап, оларды багындырып, оз ордаларын курган” дел1нген. Осылайша бул жолгы шабуылдар аркылы хундар мен уйсш тайпалары улы жуздщ коныстарын тартып алып, оларды ез боданына айналдырган. Хун империясыньщ курылуымен жэне узакка созылган хун — юэчжи (улы жуз) согысыньщ аякталуымен кец далада бейб1тшипк орнады. Б. з. б. II гасыр хундардьщ кошпел1 шаруашылыгыныц еркендеген уакыты болды. Б1здщ заманымызга дей1нп 119 жылы орасан мол кытай армиясы Тэщ ркутыньщ ставкасын басып алып, 90 мьщга жуык хундарды кырып салды, кытайлыктардьщ ездер1 де улкен шыгынга ушырады.1 Сонымен 6ipre К,ытай эскерлер1 Батыска, Орта Азия багытына жылжи бастады, ол жерде б1здщ заманымыздан бурынгы 101 жылы Фергана калалары тоналып, хундар Шыгыс Турюстан алкаптарынан болшш калган ед1. Б. з. б. 99—97 жылдары ханьдыктар (кытайлар) хундарга карсы тагы ipi е й шабуыл жасады. Жетгис мындай кытай армиясы колбасшы Ли Гуанлидщ басшылыгымен хун жерше басып Kipfli. BipaK бул жолы кытайлар ез куштер1мен хундарды жеце алмады, тек 20 жылдан сон гана олар баска кеш пел1 халыктардын: батыстагы уйс1ндерд1ц, шыгыстагы ухуан (дунху) жэне солтустисгеп Енисей динмендктершщ кемепмен жецюке жетп. Жан-жактан жау анталаган ауыр согыста хундар кеп кы ргынга ушырады. Хундардьщ саяси дагдарысы басталды. (Б. з. б. 56 жылы онтуспк хундар тэщ ркуты Хуханьенщ басшылыгымен шапкыншылыктан бас тартады да, кытаймен бейб1т каты настар орнатады , ал кы тайлар олардьщ тынышталуы ymiH бэрщ ктед1, сейтш 50 жылдай уакыт бойы 1 Таскин B.C. Материалы по истории Сюнну. М., 1962, с.50-54. 43

хун — кытай шекарасында кактыгыс болган жок,. Солтустж хундар тэщркуты Чжичжидщ басшылыгымен Орта Азияга кетш, одактас канды мемлекетше отп, 6ipaK, бул жерде хундар к ы тай д ы н э к с п е д и н и я л ы к к о р п у сы н а тап б о л ы п , талкандаладьь, в й т к е ш кы тай лар Чжичжид1 кан лы мемлекет1мен 6ipirin, Шыгыс Туркютандагы бшпгше Kayin тощцред1 деп куджтенген. Осы тустарда хун тайпалары ыдырап, OHTycTiKTerLnepi кытайдын боданына айналып, солтустжтеплер1 кытай эскерлершен женш п, батыска карай жылжиды. Б1здщ заманымыздан бурынгы 49 жылы Баркол манында бшпк курган хун тайпаларынын тэщркуты Шоже уйандердщ T epicriK ешрдеп Кунбшне ел mi ж1берш, оларды ездерше каратпак болады. К,ытай жазба деректер1 бул окига жайлы былай деп жазады: “Уйсшдер тайпасы хундардан келген елш ш елтгрш, басын Kecin алып, кытай патшаларыныц екиццп турган жерге жлбередь 03i 8 мьщ эскерд1 бастап,' тэщ ркуты Ш ежеге карсы согыска аттанады. Алайда бул жолгы согыста уйсшдердщ K iiiii Кунбш атанган Ожет батыр жещске жетпедГ’. V Б1здщ заманымыздьщ 48 жылы хундар солтуспк жэне онтустж болып eidre бэлщщ. Онтустж хундардын тагдыры непзшен Хань империясына тэуедщ болды. Солтуспк хундар — Енисей (ежелп кыргыз) тайпаларынан, 9 cip ece дуньху — уйсш урпактарынан, сэнби— М анчжуриядан айырыла бастады. Хундардын ставкалары Батыс Монголияга, солтуспкбатыс C i6ip re, Шыгыс Туркютанга ыгыса отырып, Шздщ заманымыздьщ II гасырыныц 6ipiH ini жартысында хун тайпаларынын миграциясы эуел1 Кдзакстанньщ шыгысына — Тарбагатайга жэне Жетюуга карай ыгысты. Осы кезде хундар ездершщ 5 гасырдай OMip сурген Юэбан мемлекетш курды, ол мемлекеттщ ордасы Балкаш келш щ солтусппнде орналасты. Ал кейш хундар Батыс Ci6ip угор тайпаларымен 6ipre Орал, Каспий, Едш манындагы жерлерге коныс аударды.у 5. Хундардын экономикасы жэне мемлекетп баскару flOCTvpi Сыма Цяньнщ жазганына Караганда, хун когамыньщ экономикасы тштен карапайым болганга уксайды: “Жай уакытта олар мал бакты, opi ан, кус аулаумен айналысты, ал киын-кыстау кездердеп шабуылдьщ дайындыгы ретшде эрим езщше эскери ютерге уйрендь Жылкы табынынан баска хундардын непзп байлыгы — сиыр, кодас, туйе, кой жэне emKi отарлары болады. Мал 44

жеке меншжте усталды, эр отбасы туыстыгына байланысты аумактыц белгип 6ip б ел тн д е мал жайды, 9pi ол жерд! буюл туыстарына корган тутты. Адам баласы м улш терш щ бутш дтн сактау максатымен, Сыма Цянь айтпакшы, “0Keci немесе баласы олген жагдайда, олардьщ эйелдерш туыстары эмецгерш тк жолымен оздер1 алып отырган”, баска Kepuiuiepi сиякты хундарда да кеп эйел алу болган. Ботен м у л к п урлагандыгы ymiH букш отбасы катан жауапка тартылган, ал мал урлаган юнали отбасы кулдыкка Tycin отырган. Хун когамыньщ жогаргы бш пкп терт аристократиялык ру курды, олар — ягни кез-келген 6ip ер Kici езш е эйелд1 тек калган уш рудан гана алуга болатын, 6ip-6ipiMeH н екелк катынаста байланыскан рулар ед^ Багынышты тайпалар осы терт тайпага мата, кой TepiciH жэне баска да салык турлерш толеп отырды. Егер салыкты дер кезшен кеш кпрсе, хундар олардьщ ру басшыларын дарга асты. Борышкердщ эйел-баласын ездер1 алатын болды> Бостандыкка шыгу ушш ерекше телем талап етп. Хундардагы кулдыкты керсететш магпметтер жш кездеседь К,улдыкка непзшен туткындар алынды, ал кейде эр турл1 кылмыстары уш1н хундардьщ ездер1 де кулдыкка Tycin отырды. 9зге тайпалыктар ягни кулдар кебшесе отырыкшы шаруашьшыкта пайдаланылды, олар беютшген калада хундармен 6ipre OMip cypfli, жер жыртты, тас калау жэне курьшыс жумыстарына катысты, коленер енд1рюше араласты. К,улдыктагы хундардьщ жагдайы онша анык емес, олар патриархалдык отбасыньщ ец теменп тобын курауы мумюн. Хун мемлекет1н!ц курылымы да катал иерархиялы болды. Б. з. б. V—IV гасырларда жун (хун) тайпасынын, эскери демократиясынан ocin шыккан хун державасы кершшес тайпа одактары ж эне кы тай патш алы гы мен согыста эбден шыцдалды. М ундай м ем лекет тек эскери эю м ш и п к принциппен уйы мдасты ры лган, орталы ктанды ры лган империяда гана болуы мумюш К,атал бил1к журпзген ел басын “тэщ ркуты” деп атаган. Ол “Аспан мен Жерден жаралган, Кун мен Айга тецеспрш койылган улы хун — Тэщ ркуты деген арнайы титулга ие болган. Оны “Кек улы” деп те атаган. Оныц б и л т мынадай мщцеттер мен функциялардан кор!нед1: а) мемлекеттщ барлык аумагы мен баскару м1ндет1, осы аумакты коргау функциясы; э) согыс жэне бейб1тш ш ж шартын жариялау м1ндет! мен эскерге ж етекш ш к ету функциясы; б) мемлекетац барлык карулы куш тер1не жумсалатын шыгынды ез колына жумылдыру жэне сырткы саяси багытты аньщтау функциясы; в) карамагы ндагы эрб1р адам ны ц eMipi мен ел1мше жауаптылык м1ндет^ 45

Тэщркуты “тацертец ордадан шыгып, шыгып келе жаткан кунге, ал кеште туып келе жаткан айга и ш п тагзым еткен”. Осьщан Тэщркуты мэдениеттш кп сактау мен коргау юшщ кепщдтне уксайды. Жогаргы иел!к етуший комекин, кецеспл, эскербасылардьщ кептеген топтары корш аган, алайда айналасындагылардьщ nkipiMeH санасканньщ озшде шешуцп сез ылги да Тэщ ркутыньщ оз1нде калып отырган. «.Мемлекетте Тэщ ркутынан кейш п лауазымды кюшер — сол жэне он, (батыс, шыгыс) “дана басшылар”, ягни олар Тэщркутыньщ балалары мен жакын туыстары болды. Олар империяныц батыс жэне шыгыс аумагын баскарды, эскердщ сол ж эн е он к а н а т ы н б а ск а р д ы . Б у л ар д а н к е ш н Тэщ ркутыньщ белгии 6ip аумагын баскаратын баска да туыстары турды, олардьщ 6opi эр турл1 лауазымга ие болды жэне “он мыц жауынгердщ устшен карайтын басшылар” деп аталды^ Булардыц жалпы саны империяныц батыс, шыгыс жак бол1ктер1не, эскердщ сол, оц канаттарына бегатшген 24 ж огары эскер басы лардан куралды . Бул оры ндарга Т эщ р ку ты н а туы сты к ж акы нды гы на карай алынды. Басшыларды Тэщ ркуты 03i белгшед1. Ол эр басшыныц иел1гше сонда мекендеуш! тургындарымен 6ipre аумактар бол in берд1. Тэщркутыньщ руксатынсыз тайпалардыц баска жакка кешуше катац тыйым салынды. Басшыныц билш мен эскери куш1 оныц эскер улесше емес, тургындарыныц санына карай аныкталуына K e6 ip eK мэн бершд]. Оныц кол астында он мыц жауынгер болды, “24 басшыныц эркайсысы 10 мыцнан б1рнеше мыцга дейш эскерге ие болды”,— дещц Сыма Цянь. Басшы оз иел1п н 1ц шег1нде мындыктарды, жузд1ктерд1, ондыктарды тагайындады, оларга кешпел1 тургындары бар жер берд1. Б асш ы н ы ауы сты руга не ж азалауга тек Тэщ ркутыньщ эл! жетт1. Кейш басшылар сайлау катац мурагерл1к жуйеге ауысты. ^Мемлекетте барлык ер адамныц Heri3ri борышы эскери кызмет болды. Эр хун жауынгер атанды жэне эскери мшдетп орындауга бас имегендерд1 елшмен жазалады. Барлык ер адам балалык шагынан O M ip in in соцына дешн катал б ектл ген эскери бол1мш елерге жазылып койды , эркайсы сы оз басшысыныц буйрыгымен согысты. М шдетп турде торт аристократиялык рудан ш ыккан басшылар “аспанга, жерге, адам рухына, аспан элемшщ рухьша курбандык шалуга” жылына уш рет, ал “мемлекет icTepiH талкылауга, адамдар мен уй жануарларыныц санагын тексеруге” кузде 6ip рет Ордадагы тэщркутына барып турды. Бул жиынды баскару уйымы дегенмен, ол туыстардыц 46

отбасылык кецеа ретшде отед1, ойткеш оньщ катысушылары Тэщркутыньщ туыстары болатын^ Сойтш Хун империясыньщ баскарушы тобы рулыктайпалы к н еп зд е калы птасты ; м ем лекеттщ жогаргы басшыларын сайлауда туыстык катынас шешуни мэнш сак,тады. Барлык аксуйектер ру плинк жэне тайпа iinuiiK байланыстарды сак,тай отырып, катардагы тайпалармен кандас ретшде кор1нд1. Сондай-ак ру арасында азык-тулйстерд1 болу ж айы лы м ж ер л ер ге д еген ж еке MeHiniKTmiK жогарыдагылардын саяси кушшщ непзш курады. уХун империясыньщ уш гасырдай OMip сургенш жэне усак хун мемлекетшщ 6ipH em e гасыргы QMipiH жалгастыру ymiH бул курылымдардьщ барлыгы толык турактылыкка ие болды.,. 6. Шыгыс Еуропадагы хундар империясы Б1здщ заманымыздьщ басындагы I гасырда Хун одагы ею топка жарылып, 6ipi — Ш ыгыс хун мемлекет1, eKiHuiici С олтустж Баты с хун мемлекет1 болы п аталган. Ею мемлекеттщ екеушде де турю тайпалары билеп отырган б1рнеше тайпалык одактар болган. Солтуспкгеп Хун мемлекеп 6i3fliH заманымыздын IV гасырында эй гш болып, шыгыс Европага карай жы лж ыды. Б. з. IV гасы ры ны н 70- жылдарыньщ аягында хундар солтуспк К,аратешз ошршде пайда бола бастады. Хундардан 6ipiHiiii болып соккыга жыгылгандар Азов Teni3i о щ р ш м екендеген аландар (осетиндер) ед1. .Кошпелi аландардьщ 6ipa3 белш Ka3ipri Кубань езеш бойындагы хундарга багынды. Хундар eKi багытта iiirepi жылжьщы: 6ipiHmici — кыста музды жолмен ягни Перекоп жэне Таман тубеп аркылы Ka3ipri Керчь бугазы мен К,ырымдагы Боспор патшалыгына беттедк Оньщ калалары алынды жэне тоналды. Мьщ жылдан аса ©Mip сурген Боспор патшалыгы жойылды. Ею ннпа батыс жэне солтустж батыста орналаскан Сармат — алан жэне Готгар немесе швед тайпасына бет тузедь Вестоготтар (Батыс Готтар) Дунайга кашты, Остоготтар (Шыгыс Готтар) талкандалды. Олардын корол1 110 жастагы Эрмонарих жецшюке ушыраганын кетере алмай, 03iH-93i елт1рд1. Сонымен Оцтуст1к Батыс хундарга Едш мен Дунайга дешнп жерлердд мекендеген турл1 тайпалар мен халыктар багынды. Осыдан кейш — 376 жылы хундар Рим империясымен коршшес мемлекет болып, кеп узамай оган куш корсете бастады. 395 жылы хундар Закавказье мен Месопотамия аймагына шабуыл жасады. ..V гасырдьщ басында олар Дунай жерш басып алады. Поннонияны басып алып, хун державасын курды. Орталыгы Ka3ipri Венфияньщ 47

acepi болды. Олар басып алган жерлершщ алтын т. б. багалы заттарын тонап, адамдарын ездерше багынышты етт^433 жылы картайган хун патшасы езш щ бшппн немерелер1 — Бледе мен Аттилага бередь Олар 12 жыл патшалыкты 6ipre баскарып, герман тайпаларын багындырды. Осы 6ipirin баскарган 12 жылда бургун королдыгын Рейн бойында талкандайды. Римге урей тугызып, берекесш алады. К,алай болганда да Аттила ез бш ппн б1реумен белю ю а келмейд1 445 жылы Аттила агасын елпрш , елд! жеке e 3i билед!. Ол туралы Гот тарихшысы Иордан тектен-текке былай демеген: “ Бул адам eMipre келгенде халыкты t ik тургызу ушш, д1ршдету yuiiH жаралган жэне барлык, елге K,ayin, урей экелу ушш жаралган” . Тарихшылардын айтуынша Аттила эскер басы болуга, саясаткерлжке кабшетп адам едь Муны Римджтер де мойындаган болатын. \Римд1ктердщ жазып калдырган деректершен Аттиланьщ кандай адам екенш айкынырак бшуге болады: “Ол орта бойлы, кед кеудел1, улкен басты, кы сы цкы кезд1, сирек сакалды болган”. Сонымен 6ipre Аттила достарын сыйлай, тындай, еркелете де бшген. Аттила кымбат казынаныц neci бола тура катардагы ocKepi сиякты к ш н т , олармен б1рдей тамак шхкен. Ол кэд!мп агаш ыдыспен тамактанганы белгшц. Х ун дардьщ п атш асы А тти ла 450 ж ы лы Рим империясыныц шекарасын кесш етуге дайындалады. Ол Рим императоры Валентино Ш -ден карындасы Гонорияны озше эйелджке жене Рим мемлекетшщ байлыгы мен бшпгшщ 6ipa3 б ел тн беруш талап етед^ Гонорияныц ©3i болса Аттилага эйел болуга ыкылас танытады. Оныц ce6e6i — Гонория кеп жылдар бойы ез туыстарымен Римде билжке таласкан ед1. Сондыктан ол Аттилага купия турде ceiriivuu юсщен хат жолдайды. Онда Аттилага эйел болгысы келетшш бшд1ред1, оныц белпа ретшде кымбат ж у зтн 6epin ж1беред1. Римд1ктер муны 6ijtin койып, катты дурлпедг Муны ежелп тарихшы “букш мемлекетке жауыздык экелд1, Римге опасыздык жасады” деп жаздылЭрине, Аттиланыц сарайында 32 жастагы Рим кызынан баска да жас кыздар жеткшжт1 ед1. BipaK Аттиланыц Рим кызымен кесшер н екеа римдж патшаныц Myparepi болуга мумюндж беретш ед1, Римджтер Гонорияны камауга алган соц, Аттила езш щ тэуелд1 тайпаларынан Римге карсы жорыкка шыгуга эскер жинай бастайды. Хундар, остоготтар, герущдер, гепидтер, ругиилер косылган сансыз эскер Римге бет алады. Аттила е з ш щ алгаш кы согы сы н с э г п бастап, Ш ыгы с Рим империясыныц Дунайга дешнп калаларын б1ршен соц 6ipiH киратып, Балканга келе жатып жол бойындагы беюшстердщ бэрш киратады. Алгашкы шайкастыц езш де-ак Рим эскер1 48

талкандалады. Греция канырап бос калады, 70 каласы ертенш, м ы цдаган ад ам ы к у л д ы к к а ту с е д к Енд1 А ттила Константи! юполыц оп-оцай басып алмак бола турып, “Алтын жумыртка табатын тауыкты олпруге болмайды” дейдк Бул “мешр-шапагаты” ymiH кала басшылары оган алты мыц фунт алтын акша 6epin, жыл сайын Аттилага ею мыц 6ip жуз сом молшершде салык толеп отыратын болады. v451 жылы Аттила алып державаныц OMipmici болды. О Fan Днестрден Римге деш нп, Балтык тещ зш ен К,ара тещзге дешнп жерлер багынды. Ол кай жерге аяк басса, сол жерде урей туды. Оныц айтканын ешюм ею етпеген. Аттилага багынбаган Рим гана калады. 451 жылы Аттила Рейн езешн басып откенде Римнщ тагдыры кыл устшде турды. Римнщ эскер басы Аэции деген адам сд1. Ол жас кезвде хундардыц туткыны болган, сол жерде Аттиламен кездескен болатын, ол хундар олемш ж аксы б ш е т!^ Аэцидщ туы астына вестоготгар, аландар, алемендер, бургундар, франктар 6ipirin, 451 жылы 15 маусымда Тура каласыныц жанындагы жазыкта Аттила оскер1мен iuemymi шайкас болады. Мундай жуздеген мыц эскер катыскан ipi KaHToricTi будан соц тарихта XIX гасырга дейш ешюм корген емес. Олгендердщ саны 166 мыцга жетш, жапа шеккен жаралылар езеннен кан араласкан су шкен. Tinri, аса 6epiK, лирикалык езгерютерге мойымайтын гот тарихшысы Иорданныц 03i де шьщамай, осы шайкасты кайгылы суреттеген. Алгашкы шайкас Аттиланыц жецш амен бгт. Ол эскерлер!мен 6ipre к у ц т лагерде тасалануга мэжбур болды. Ш абуылды куту кезш де ол хундардыц дэстур1 бойынша жау колына Tipi туспеу ymiH езш отад жагуга дайын efli. BipaK хундар беюшсше шабуыл болмады, Римджтер курган одактыц арасында озара кeлicпeyшiлiк, сенбеепк, араздык басталды, вестоготгар оз эскерлерш согыс аймагынан алып KeTTi. Аттила болса, ез эскерлерш ертш, аман-есен Kepi к.айтты. Кеп узамай ол езш щ эскер катарын толыктырып, Италиянын оцтустпше — Римге карай бет алды. Ол кептеген калаларды: Аквилея, Верона, Монтуя жэне Бергамоны басып алды. Милан каласы Аттилага TinTi ез ерюмен беривд. Кала басшысы какпаны e3i ашты. Аттила сол ушш кайырымдылык жасап, каланы жай гана тонады. Ещ цп кезек Рим дш ед1. дМ эцгЫ к к а л а д а н Л ев I Рим п ап асы А тти ладан кайырымдылык сурау ушш елип жiбepдi. Елшшер Аттилага коп алтын, асыл заттар тарту етп. Кутпеген жерден Аттила кел^м 6ep;ii. Ce6e6i, хун елшде оба ауруы басталган ед1. Хун патшасы Поннонияга кетпекпп болды. BipaK Римджтер Гонорияны эйелджке бермесе, келеа жылы келш каланы шабамын деп коркытты. Аттила кайтып келмед1. Ол оз 49

сарайына эйедщкке бургун елш щ (немютщ) сулу кызы Ильдиконы алды. Тойдыц epTeci куш кызметшшер1 неке тосепнде жылап отырган к,ыз бен ел1п ж аткан Аттиланы кордь HeMic тярихшылары: “Ш ындыгына келгенде, ол кыздыц бойынан алган кум арлы кты ц куш типгш ен елдГ’ дейдь BipaK Аттиланыц ел1м1 Еуропаньщ шартарабына оньщ бургун корольдшн куйреткеш жэне туыскандарын олт1ргеш ушш кек алу максатымен Ильдико у 6epfli деген хабар тарайды. Аттила елген сон Хун империясы ыдырады. BipaK Аттила ел ауызында мэцп калды. XIII гасырдьщ басында Австрияда, Дунай жагасында б е л п а з ш пильман (кезбе энии) кеп гасырлар бойы эр турл1 герман халыктарына ауызша тараган батырлык туралы дастан жинап Ж урш, “Нибелунга” деген жы р ж азы п алды . О нда 6i3 хун дарм ен го ттар м ен , бургундармен, Ильдико сулумен немесе Кримхильмен (оньщ еркелеткен аты Хильди) жэне катал Аттиламен кездесем]з. Жырда Аттила нем кш е Этцел деп аталады^ Бул жырда Кримхиль Этцелден (Аттиладан) агаларыньщ кегш алмайды. Керюшше, Этцелд1н комепмен бургун корольдыгын кулатып агаларынан кек алады. Этцел б1здщ кез алдымызда ашык, жайсац жэне кайырымды король, ак коцш баскарушы болып кер1нед1. Тарихтыц тагы 6ip жумбагы бар! М умкш осылай да шыгар. Аттиланыц ол!м1 Римд1 куткармады. Ею жыл еткеннен соц Римд! Вандалдар басып алып, е й апта бойы тонады. Ал содан 21 жыл еткеннен кеш н Батыс Рим империясы м эцп жойылды. (Аттила империясыньщ кулаганына 1400 жыл етсе де, Европа елдерщщ есшде сакталган, оган мысал — 1942 жылы 11 сэу1рде Гитлер езш щ баспанасы —“Волчое логово” деп аталган уйде отырып, фашист1к ecipiKTepre болашакта шыгысты кулдыкта устау уш щ мынадай кецес берген; “Шыгыс облыстарыныц халкына кару-жарак беру керек емес, муны б1зге тарих уйретт1, кару берсек, бул улттарды билеу жойылады. Егер басып алган халыктардыц (орыстардьщ), кыргыздардыц, казактардыц, чехтардыц) колына кару бершсе, иэ, тура айтсак бул халыктар б1здщ биле>тм1зден кетед1. Б1зд1н максатымыз шыгыс облыстарыныц жер1нде эскери тфек пункттер орнату ж эне барлык нем1стерд1ц осы эскери пункттермен тыгыз байланыста болу KepeicririH жэне булар ез тарихы н, мемлекетт1к угы м ды б ы се, 6i3re Kayin тугызады”1,—дед1. 1 Из застолных бесед в ставке Гитлера //ж урнал “Новая и новейшая история”, 1992, № 4, стр. 171, 184, Нюрнбергский процесс. Сб. мат., т. II. М., 1951 стр. 411; Кирсанов Н. А. В боевом строю народов Братиев. М. 1984, стр. 15 50