t Хундар кесем1 Аттила K,a3ipri Венгр халкыньщ мактанышы екешн де айткан жен. Венгрияда Аттила атында университет бар. 1994 жылы 22 акпанда К,азак,станга Венгрияныц тетенше е к ш болып тагайындалган Торма Иожеф кез1нде Аттила атындагы университегп 6iTipreHiH бшем1з. К,азак,стан Президентше сешм грамотасын тапсырганнан кешн, ол казак, — венгр халыктарыныц тарихи туыстыгы терецнен тамыр алып жатканын, ежелп хундар заманынан 6epi жан-жакты байланыста болгандыгын атап erri... 7. Уйсщцер курган мемлекет К,ытай жазбаларына суйенсек, уйсш жэне юзчжилер (улы жуз) тайпалары сонау киыр шыгыстагы ата мекендершен б!зд1ц заманымыздан бурынгы III гасырда Т эщ й (Гималай) тауыныц немесе Ерен каб ы рган ы ц TepicririHe кел1п мекендеген. Уйсш — сактар мен хундармен катар жасаган ip i тайпалык одактардыц 6 ip i. Уйсш тайпаларыныц одагы Балкаштан Ыстыккелге дей1н — K a 3 ip ri Ж епсу елкес1н жайлаган да, канлы тайпаларыныц одагы Кдратау мен Сырдарияныц орта саласында болган. Булар турю тш нде сейлеген. BipaK, кене кытай хроникаларында жазылып калган б1рен-саран жеке создер болмаса, ол дэу1рден сакталып калган ешкандай жазу ескертюштер1 эз1рге мэл1м емес. Сондыктан уйс1ндер мен кацлылардыц Tuii туралы туркологияда кун1 бупнге дей1н ауыз тушытарлык ештеце айтылмай келед1. YitciH туы. 51
Yйсш тайпасы жоншдеп ежелп кытай жазбаларында мэл1меттер мен деректер олардыц 6ip кездерде 1ле ещ рш е келш коныстанганнан кейш п уакытта аса к у ц т тайпалык мемлекет ретвде тарих сахнасына шыгып, оз тусында едоу1р ыкпалды болганын баян етед1. Ещц 6i3 сол жоншде жазылган кейб1р тарихи деректерге токталайык- Осы орайда ежелт1 кытай деректерше уцшер болсак, уйсш тайпасы кытай жазбаларыныц ecKi дэу1рлердеп ютаптарында оте жш кездеседГ Соньщ ен бастылары, мэселен, ертедеп кытай хандары кезещнде (б. з. б. 475—221 жылдары), Чин хандыгы бшик курган туста (б. з. б. 221—206 жылдары), Хань хандыгы бшик курып турган уакьпта (б. з. б. 206 жылдан 6epi карай) жазылган кытайдьщ TepicTiri мен батыс ещрлершен маглумат берет1н тарихи жазба деректерден табуга болады. Онда уйсшдер улы жуз тайпаларын талкандап, олардыц елш бостырып, жерш тартып алганнан кешн, 1ле жэне Ыстыккел OHipine келш мекендейдь Осыдан кешн олар аса к у и т 6ip мемлекет куруды бастаган. К,ытай жазба деректерш !ц аныктауына Караганда, сол тустагы уйсш тайпасыныц коныстанган жэне оздер1не багынышты етш алган аумактыц колем1 батысы Шу, Талас езендершен бастап, шыгысы Ерен кабырганыц cuieMi болган Богда тауына деШн созылып жаткан. Ал солтустш Балкаш колше жет1п, Ыстыкколге дешнп аралыкты камтыган.1 К,ытай тарихшысы Сыма-Цянь мен Бан Гудыц “Ханнамасы” мен “Жылнамасында” мынадай деректер бар: “Уйсш мемлекетшщ жер1... улан-байтак кец, opi жазык, жауыншашыны кеп, ауа райы суык, тауларда калыц карагай есед1. EriHuiuiiiaieH шугылданбайды. Малмен 6ipre жайылым-суат жагдайымен Kernin журедь Эдет-гурпы хундарга уксайды. Бул елде жьшкы кеп, байларында 4—5 мыц жылкы болады. Халкы кайсар, батыр келедк CeniMci3fliK 1стегендерге катты em irefli, уры-карысы коп. Ец кушт1 мемлекет. Бурын хунга багынышты болган, кейш кушещц де, оныц бугауынан кутылып, оган багынбайтын болган. Шыгыс жагы хундармен, солтуст1п кацлымен, батыс жагы Ферганамен, оцтуст1п калалык мемлекеттермен шектеседь.. ” Уйс1н курган мемлекетке 120 мыц тутш караган, жан саны 630 мыц болып, 188 мыц 800 сайлаулы эскер устаган. Ец улкен билеушшер! Кунби деп аталган.2 Ол елдеп тутас эскери жэне эюмшипк кукыктарды баскаратын болган. 1 Мухтархан Оразбай. Y йсiiг тайпасы ж ен ш деп тарихи деректер. “ К,азак,стан коммунжп” 1991, № 8, 49—56-беттер. 2 К,азак.станньщ eTKeiii... 1-жинак, 19—20-беттер 52
Бул жешнде жазба деректер мен тарихи мэл1меттер кытайдыц “Тарихи естелжтер” жэне “Хань хандыгыньщ тарихы” атты шежлре-ютаптарда кездесед1. Мысалы, “Хань хандыгыньщ тарихы” атты к1таптьщ “У йсш дер” деген тарауында epi кы ска, opi нуска улп ам ен былай делшген: “Уйсшдер тайпасы тепнде улы жуздермен б1рлжте Дун Хуанда жасайтын едь Сол себепп, алгашында олар хундарга багынган болса да, келе-келе ез аддына билж курып, эбден кушейген сон, хундарга бой усынгысы келмей, олардан: аулактанып кета”. Дэл осындай мэл1мет “Тарихи естелжтер” атты кп-аптыц “Ф ергана” деген бел1мшде де бар. Онда уйсшдер тайпасыныц Хандыби атты кесемш хундар олт!рд1 десе, eK im u ici Хандыбщц улы жуздер тайпасы влтipдi дегенге саяды. Кеш н келе уйсш дер улы жуздерд1 жендлкже ушыратады. Улы жуз тайпасы батыска коныс аударып барып, Бактрияны басып алады. Ал уйсш Кунби олардьщ жерш мекендейдь Сондыктан, уйсш тайпаларыныц шпнде сак тайпалары мен улы жуз тайпаларыныц тукымы бар делшедь Алгашында оншалыкты 1ргел1 ел болмаган уйсш тайпасы сол согыстыц жещсшен кешн улы жуз тайпасы мен сак, тайпаларыныц б1рталайын ездершщ курамына енпзш алган соц жан саны б1рден артып, квбейген коршед1. Муны Ri3 тарихтагы уйсш тайпаларыныц тэуелс1з тайпалык 6ip мемлекетке айналуына басты еебеп болган жагдай деп караймыз. Бул жеш нде “Хань хандыгыньщ тарихы” атты итаптыц “Фергана” тарауында былай деп жазылган: Уйсшдер Фергананыц ш ы гы с-солтусттндеп ею мыц шакырымдай келетш ощрде орналаскан. Олар мал багып, кошпел1 турмыс кешкен хун тайпаларымен салттас келед1, epi он мындаган сайлаулы эскер устаган жауынгер ел. Ол тегшде хун тайпаларына багынышты болган. Кеш н келе куш еш п, ез ш гш ш 03i алганнан кешн хун тайпасына аман-сэлем де бермейтш болган”. Будан ацгарылып отырганындай, уйсш тайпасы 1ле жэне Ыстыккел ошрлерше келш орналасканнан кешн кандас тайпалар одагы болган хундар одагынан ipreciH бол in алып, ез аддына бшпк курганы коршедь Алайда кытай деректер1 осы тустагы жазбаларында кандас тайпаларды ыдыратудыц к а с к у н е м д 1к а й л а-ш а р гы л а р ы н — оз билеушшершщ ic-эрекеттерш де ж асырмайды . Олар уйс1пдерд1 желиспрш, хундардьщ тайпалык одагына карсы туруга итермелеген. Бул максаттарын жузеге асыру ушш кытайлар кыздарын уйандерге узатып, ондагы ел баскарган аткамшерлер мен елеугп адамдарды тарту-таралгымен оздерше тарткан. Бул жешнде кытай жазбаларындагы “Хань хандыгыньщ тарихы” атты ю таптыц “ У йсш дер” атты 53
тарауында: “Уйсщдер шыгыстагы атамекендерше кайтадан кеийп келш коныстанатын болса, Хань хандыгы кыздарын 6epin, кудандалы жекжат болып, хундар б1р л т н е карсы турм акш ы ” деген сезш арнайы турде жетю зген. Бул женш деп соцгы мэл1меттер “Хань хандыгыныц тарихы” атты кггаптыц “ У йсш дер” деген тарауында бар. Онда кытайлардыц сол тустагы Жян Ду бекпгшщ кызы Ши Жуцщ “хан кы зы” деп уйсвдерге OTipiK айтып, олардыц Кунбшне узатып ж1берген дт анык та айкын жазылган. Б1здщ заманымыздан бурынгы 53 жылдары уйсш тайпасы iuiiime улкен алаауыздыктар мен такка таласу басталады. Кунбидщ кытай эйелшен туган балалары мен хун эйелшен туган балалары арасында жаулык opuiin, езд ьез1 согысады. Соныц салдарынан уйсш тайпасыньщ оцтусттндеп ещрлер1 кытай эйелшен туган балаларыныц бшппне, ал TepicTiri хуц эйелшен туган балаларыныц бшппне етедь Хундардын Ш еже тэщркуты канлы тайпасымен б!рлесе отырып, уйЫндерд! ойсырата жецедь Б1здщ заманымыздан бурынгы 44 жылдыц еюнин жартысында жасаган шабуылында хундар мен кацлы тайпалары уйандердщ астанасы болган Цегу каласын басып алады. Халкын тонап, малын олжалайды. Сонымен уйсшдердщ батысындагы мыц шакырымдай жер кулазып бос калады. К,орыта келгенде, б!здщ заманымыздан бурынгы III—I гасы рларда 1р гел 1 ел болган у й сш м ем л екет1 турю халыктарыныц туп казыгы екещцгше кумэн болмаса керек. Y йандердщ тайпалык рулары улан-гайыр жерд! оздерше каратып, нэсиццк жагынан туыстас тайпалардыц куатты одагын курады. Уйсшдер одагы кершшес тайпалардыц экономикалык жаца саяси eMipiHe де зор ыкпал етедь М ысалы, уйсш дер Ш ыгыс К,азакстандагы, С олтустж К,ытайдагы, Монголия мен К,азакстандагы хунну, Хорезмдеп кангуй, Памирдеп кушан тайпаларымен ара-ласады. Уйсшдер жартылай отырыкшы ел болган. Kiuii Алматы езенш щ сагасынан табылган уйсш кыстауы да бар. “Горный гигант” совхозыньщ турган жершен уйсщдер турагы табылды. Оны осы жерден аршылган турл1 ьщыс-аяктар дэлелдеп отыр. Уйсшдер сактармен кандас, туыстас болып келеда. Уйсшдер монголоид нэсш м ен араласкан еуропейдтер деген болжам бар. Сактарга Караганда уйандерде мундай белгшер Ke6ipeK. Муньщ e3i хундардын кешш-конып араласуына байланысты болса керек. 54
8. К,анлылар курган мемлекет Кацлылар б1здщ заманымыздан бурынгы III гасырдан бастап осы заманга дешн Сырдария алкабы мен Жетюу ешрш мекен eTin келген ежелп ел болып есептеледь К,ацлы елшщ географиялык орны жешнде “Тарихи жазбалар” мен “Дауан шеж1ресшде” былай дейд1: “ К,андылар дауандардьщ батысоцтустж жагындагы кошпел1 ел болып есептеледЬ Олардьщ эдет-гурыптары улы жуздерге уксас, кару устаган эскерлер1 80—90 мьщ , дауандарм ен корил турды . Ю ш кене ел болгандыктан, оцтустнчнде улы жуздердщ, шыгысында хундардыц кол астында болды”. Кацлылар кушешп гулденген кезде, олардыц карамагына Таш кенттен Х орезмге д е ш н п олкелер енген. Б1здщ заманымыздан бурынгы I гасырда канлы елшщ аумагы Фергана, Согды елкелерше дейш кецейген. К,ацлы елшщ ецжогаргы 6wieyuiici хан болган. Елдщ астанасы Битен каласы болды. Жапон галымы Сиратори ол каланы каз1рп Туркестан каласыныц мацы деп есептещц. К,ацлылардыц ханы кыста Улы орын деген жерде турады, жазда жайлауга шыгады. Жазба деректерге Караганда, канды ел1 оз iiiiiHeH бес иел!кке белшедь Эр иелжтщ Kinii хандары болган. К,азакстан археологы К. Акышев бастаган экспедицияныц аныктауы бойынша кандылардыц I гасырдагы саяси орталыгы Отырар (Фараб) ягни Орхон ескерткпшндеп К,ацгу Тарбан болып есептеледь Отырар каласы тарихи деректерде “Турар”, “Турар банд”, “Тарбан”,. “Тарбанд” деп атальш кеткен. Ежелп канлы ел1 улан-байтак ощрге жайылган. Олардыц ата конысы К,аратау алкаптары мен Сырдарияныц орта шеншен бастап, Шаш (Ташкент) елкесшщ ойпаттарына дейш созылган. Олар кыста Сырдарияныц тем енп агысындагы кыстауларды м екендесе, ж азда Ш у, Т а л а с, А ры с е з е н д е р ш щ алкаптарындагы жайылымдарга кеш ш барган. К,ацлы тайпасыныц непзп K9ci6i кешпел1 мал шаруашылыгы болды. Епншшкпен жэне бау-бакша шаруашылыгымен айналысты. “Жу патшасыныц тарихы” деген шыгарманыц “К,ацлы” бол1м1нде былай делшген: “Канлы елшен алтын, KyMic, асыл заггар, хош шсп майлар, кшемдер, кымбат ац Tepuiepi шыгады. Коп елдермен сауда жасаскан едэуф калалары да болган”1. Археологиялык зерттеулер аркылы ашылган “Жетт асар”, “Алты асар”, “К,ауыншы”, “Актебе”, “Алтын тебе” сиякты канлылардыц елд1 мекеш, кыстак, кала, коргандарыныц журттары, жер суландыру курылыстары, канал, арыктардыц, 1 К,азак Совет Энциклопедиясы. II том. Алматы, 1980, 401-бет. 55
бау-бакш аныц орны табылган. К,ацлылар жуннен мата токыган, кыш кумыралар, ыдыстар жасаган. TeMip мен коладан ещ пркке кджетп буйымдар icTeren. К,ытай жазба деректершщ мэл1мет! бойынша кацлы елшщ ресми жазба зацы болган.1 Кдцлылар ата-бабаларыныц аруагына табынган, олардыц 6ip б о л т будца дшше сенген. К,ытайдыц жазба деректершде канлылардыц эн, куй, музыка жэне коркемонершщ гулденш, оркен жайып, дацкка беленгендш туралы молшет коп. К,анлыларда кос imeKTi, бес imeicri музыка аспаптары болган. Сыбызгы, сырнайлары да болган. Оларда жазу мэдениеп болып, XIII гасырда канды типшц co3fliri шыкты. VI—VIII гасырларда кандылар Батыс TypKi кагандыгыныц кол астына карайды. X II—XIII гасырларда кацлылар Жепсудагы ец мыкты улыс болып, бул олкеш Алмалыкта отырып билеген. К,аракытайлардыц шабуылы кезшде кацлылар карлук ел1мен 6ipirin, Баласагун каласын коргауга катысады. Ежелп канлылардыц 6ip болМ турж, эз1рбайжан, тур1кмен, казак, озбек, кыргыз, каракалпак т. б. халыктардыц курамына енген. Ал казак курамына косылган кандылар — узак гасырлар бойы ездершщ ата мекендерщде TipuimiK етш, мэдениет дэстурш узбей келген олардыц мацызды 6ip б о л т. К,анды мемлекет! К,ытаймен, Парфимен, Риммен, К,ушан империясымеп саяси, экономикалык жоне мэдени байланыста болды. К,андылар туралы кытай деректершен аударып, жариялаган Н. Я. Бичурин (Иакинф) мынадай фактшерд1 келт1редк “...Кдцлы eMipmici оркеырек, дерею жэне елшшер алдында бас июге еш бф келюпейдь Олар протектордан ж1бершген чиновниктерд! уйсш елшигершен томешрек отыргызады. Алдымен тамакты князь бен оньщ ак суйектер1 жейд1 де, протектордыц елгшсше содан соц барып бередь Ол жошнде Kepmuiec иелжтер алдында айту ушш eiu6ip жагдайды калт жйермейщ2. Хань патш алыгынын жазба деректерш е Караганда, кандылар Сырдариянын орта агысы мен К,аратау oiiipin б1здщ заманымыздан бурынгы III гасырда мекендеген3 . “К,анды” деген ат б1здщ заманымыздан бурынгы дш ютабы “Авеста” деректер1 мен ущ и халкы ны ц эпосы “ М ахабхарата” колжазбаларыныц мол1меттсрщде белгш болган. “Кднды” co3i “караулы, жаксы, жайсац улыктар” магынасын биццредь 1 Тынышбайулы Мухаметжан. Турю-монгол тарихы. “Казак, одебиетГ, 1991, № 19. 2 К,азак;станнын е т к ет ... 1-жинак,. 18— 19-беттер. 3 Бул да сонда. 56
Махмуд Кдшкдри “Диуани Лугат-ат-турж” атты енбепнде “кыпшак тайпасыныц жаксы, жайсац улыктары кацлылар еда” дейдь К,азак, халкыньщ “Келел! елде кацлы бар, кацлыны хан кетерер”, “К,ацлыдан езге хан болмас” деген сездершщ де жаны бар. Жапон галымы Сиратори б1рсыпыра деректерд1 келпре оты ры п, кац лы ларды ц турю тицц болганы н дэлелдещн. Сонымен катар канлылардыц туры тицц улыс болганын, ертеректе шыгыста болып, кешн Сырдарияныц орта жэне томенп агысына ауып кед in мемлекет курганын айтады. III ТАРАУ. ТУРКШ ЕР И М П ЕРИ ЯСЫ М ЕН М ЕМ ЛЕКЕТТЕР1НЩ К,ЫСК,АША ТАРИХНАМАСЫ ^Туркшердщ тарихы VII—VIII гасырларда жазылган ОрхонЕнисей жазбалары аркылы белгш . Ол ескертюштер — 6ip замандарда туркшер мекендеген Енисей езенш щ бойы мен каз1рп Монголия жершдеп Орхон озеш мацайынан табылган кулпытастагы жазулар. Сондыктан олар “Орхон-Енисей жазуы” деп аталып кеткен. Ескертю ш тер — V II—VIII гасырлардагы турю рутайпалары ны ц 1ргел1 ел1 TypK i кагандыгыныц тусында таска кашалган Бшге каган (хан), Култепн1 (эскер басы), Тоныкок (акылшы, кецесии) сиякты атакты адамдарга арнап тургызылган кулпытастагы ж азу л ар О п кен тауы н ы ц ш ы гы с ж агы н дагы О рхон о зе н 1 жагалауына, Ka3ipri К ош о-С айдам ко л ш щ ж агасына тургызылган бул кулпытастар шогырыныц айналасы тас гарпшггермен коршалган. Крршауга idpe берюте мэрмэр тастан кашалган ею кошкардыц MyciHi орнатылган. Одан баска бул жерден тастан ойылган тасбаканыц, адамныц M ycinaepi • табылган. Жазуы бар мэрмэр тастыц 6mKTiri — 3,15, еш — 1,24, калыцдыгы 0,41 метр. Ескертю ш текстер1 TypK i кагандыгы дэу1рш де колданы лган турю ж эне кы тай жазуларымен ею тшде тас бетш е ойылы п жазылган. Ескертюштщ шыгыс, туспк, TepicTiK беттерше есю турю жазуымен, ал батыс жак бетше кытайша жазылган2. ОрхонГКултепн (684—731 ж. eMip сурген)—ежелп турю мемлекетшщ корнекп колбасшысы, сол доу1рдщ белгш когам кайраткер1 ретшде коне тарихтан жаксы мол1м. Ол — К,утлуг (Елтерк) К,аганньщ кенже улы. К,апаган Каган 716 жылы каза тапканнан кешн букш турю оскер1н баскарды. К,апаган согыста елген соц Култегш ез агасы Могилянды (кейппрек Бшге каган атанган) кулл1 турю eлiнiн каганы етш тагайындаган. t 1 Мухтархан Оразбайулы. Тацбалы тастарга тш 6iTce. “К,азакстан Коммунист, 1991, № 1, 54—59-беттер. 57
Енисей кулпытастарын алгаш Г. Спасский1 зерттесе, 1889 жьшы орыс галымы Н. М,. Ядоинцев Монголия жершен оныц жаца нускасын тауып, галымдар назарына шкпрд1. Ескертыш жазуын белгии Дания галымы В. Томсен окып, 1893 жылы немю тш не аударды (аударма 1895 жылы жарык кердО- Академик В. В. Радлов баскарган Ресей археологиялык экспедициясы 1894 жылы бул жазба ескертюштерд1 орыс типне аударып, 1894, 1897 жылдары жариялады2. Ш ын мэшнде Орхон жазбаларын дэл api толык аударган галым С. Е. Малов болды. Ол Орхон-Енисей жазбаларыныц б1рнешеуш аударып, бастырган. 1893 жылы П. М. М елиоранский3 Орхон жазбалары жайындагы жеке зерттеулерге 6ipiH m i болып турю ханы Елтерю немесе К,утлуг династиясы кезещ ндеп тарихи, географиялык, этнографиялык, жагдайларга жэне VII—VIII гасырлардагы туркшердщ iu m тарихи ахуалына терец ш олу' жасайды. Кешпендшердщ жазу мэдениетш щ тарихы сонау VII гасырдыц сына (руна) жазуынан бастау алатынын элем тарихшылары бупнде амалсыз мойындап отыр. Орхон-Енесей жазбаларыныц мазмуны мен магынасына карап кешпенд1 халыктыц ©Mipi унем1 дурбелец жагдайда откенше кез жетюзсек те, мэдениет! томен болмаган. Бул жазбалар — ездерш турк1м1з деп есептеген, VI гасырда К,ытай . шекарасынан сонау Иран мен Византияга дей1н созылып жаткан кец далага ез бил1пн журпзген жауынгер халыктыц еншкп. Орхон жазбалары туркшердщ 630 жылдан бастап 680 жылга дейш жарты гасыр бойы К,ытай билеуш1с1ьпн кол астында болганын жэне жаца хандардыц бил1пнен кутьшып, аз уакытка болса да ездер1н1н батыстагы Teri 6ip туыстарын езше багындырганын баян етед1. 1 С п асск и й Г. Д р ев н о ст и С и би р и о п р и л о ж ен и ем альбом а. “Сибирский вестник”, 1818. 2 Бул аудармалар алгашкыда латын, одан сон орыс типнде басылган. К,араныз: Радлов В. В., Мелиоранский П. М. Древне-тюркские памятники в Кошо-Цайдаме. СПб., 1897. 3 М елиоранский Платон Михайлович (1868—1906) —тш маманы, турколог, Петербург университетш щ профессоры . Ол казак, т ш н щ фамматикасын (“Краткая грамматика казах-киргизского языка”) жазган. К ен е тари хка к,атысты О рхон ж азул ар ы н ы н MOTiHiH аударды . М елиоранскийдщ к,атысуымен Орта Азия тарихы жен1ндег1 ете мацызды дерек—“Ш айбанинама” жарык, керд1 (1908). Heri3ri шыгармалары: “Об Орхонских и Енисейских надгробных памятниках с надписями” (1898), “Памятники в честь Кюльтегина” (1899), “О “ Кудатку билике”. 58
Жазбалардыц кытай кожалыгыныц тусында модениетп елдердегч си якты ар и сток р ати я е з д е р ш щ ежелг1 артыкшылыктарын сактап калу y m iH карапайым халыкка Караганда жат журттьщ e3riciHe кенш , ез халкыньщ салтдэстурлерше опасыздык еткендер1 ацгарылады. КХ гасырдьщ 6ipiHUii жартысында Орхондык турю жазба деректер! тутас 6ip тарихи-лингвистикалык зерттеулерд1 дуниеге экелд^С олардьщ шинде Култегш жэне Тоныкек жазбасын зерттеген Ф. Хрит1, Г. Е. Грумм-Гржимайло2 Турю кагандарынан Ильтерю — К,утлык каган, Мочжо — К,апаган каган, ал Могильян — Бшге каган екешн дэлелдейдк И. Маркварт3 орховдык турюлерде колданьшган жьш санау ж уйесш щ дуры с п ай д алан ы лу ж олы н усы н ды . Ол туркшердщ жьш санауында ондыктар б1рл1ктердщ алдында туратынын (мысалы, 6ip отыз, дагпрек айтсак, жиырмадан артык 6ip (немесе б1рл1ктер ондыктардьщ алдында келетшш (мысалы, 6ip кырык) дэлелдедь Bip кырык деген баскалар ойлагандай 41 емес, 31. Сейтш И. Маркварт бурынгы дурыс зерттелмеген хронологиялы к кар ам а-кай ш ы л ы к пен тиянаксыздыктыц бэрш ыгыстырып, буюл турю тарихына катысты окигалар катан хронологиялык тэртшпен белгшецщ. И. Маркварт Иенчу езеш — Сырдария, ал TeMip какпа Байсит тауларындагы еткел-асу екен1н деректермен дэлелдеп бер/л. Ал галым В. М елиоранский турю кагандыгыньщ K e p n ii мемлекеттермен кары м -каты н асы н зерттеп, кептеген макалалар жазды. Ол бурынгы Орхон жазулары туралы шыккан гьшыми ецбектерге езгертулер енпзуд1 жене бул озгертулерд1 к,ытай, араб деректер1нде бершген фактшерге суйене отырып дэлелдедь СЭрине, кандай да 6ip халыктьщ тарихы мен оньщ мэдени OMipiH зерттеп бшу ушш алдымен сол халыктыц тшш бшу • шарт. Б1рак, еюн1шке орай, сол кездеп зерттеулер турю 1 Ф. Хрит (1865—1936, Германия) — профессор, К,ытай тарихына катысты “Хань династиясы ны н тарихынын” текс1 мен аудармасын жасаган. 1 Г. Е. Грумм-Гржимайло (1860—1936, Петербург) 1884— жылдары Памир, Тянь-Шань, К,ашкар жоне К,аракорымга саяхат жасаган. 1889— 90 жылдары Орталык Азияда экспедиция басшысы болып, 6ipneme ецбек жазды: “Описание путешествия в западной Китай”, “Западная Монголия и Уранхайский край”. 3 Маркварт И озеф (1864— 1930)—Шыгысты зерттеупи нем к галымы. 1902 жылдан бастап этнография музейппц сактаушысы, кейшнен Лейден университет1н1ц профессоры болган. 1912 жылдан e M ip iH in акырына дей1н Берлинде Иран ж эне Армиян филологиясыныц профессоры атанды. Ол непзшен монгол дэу!рше дей1нп турю тектес халыктардын тщцерш, тарихы мен этнографиясын зерттеген. 59
халыктарыныц тш нде жазылмаган. Туржтщ коне заманнан калган б1рден-б1р дацк,ты жазба туындысы — Култепн, Бшге каган, Тоныкек ескерткпш ^. О001 жылы 18 мамырда Астанадагы Л.Н.Гумилев атындагы Еуразия мемлекетпк университет1нде Култепн ескертюшшщ гылыми KemipMeci орнатьшып, К,азакстан Республикасы тэуелспздшнщ 10 жылдыгынграрналган “Байыргы турю мэдениетк жазба ескертюштер’ атты халыкаралык гылымитеориялык конференция болды. Байыргы турк1 жазба ескертю ш терш щ iiiiiHfleri ец KepHeKTici 732 жылы Орхон езеш нщ /М онголия/ бойына орнатьшган Култепн тас устыны болса, осы устынньщ тарихта туцгы ш рет ж асалган д алм е-д эл гылыми KemipMeci Астанамыздыц торшде, Еуразия мемлекетпк университетшщ бас гимаратындагы 6ipiHmi атриумына мэцгипкке 2001 жылы 18 мамырда орнатылды. Култепн тас устыныныц туган жертер1не келу1, ец алдымен Президент Н.Э.Назарбаевтыц тжелей бас-коз болган камкорлыгыныц аркасы. Осындай ом1ршец идеяны uiin экетш , алымдылык таныта бшген К,азак,стан Р е сп у б л и к асы П р е м ь е р -М и н и с тр ! И.Н.Тасмагамбетовке деген журтшылыктыц ризашылыгы да кецшге айрыкша жагымды сез1м уялатады. К ецестж жуйе ыдыраганнан кеш н п туркологияныц проблемаларын ортага салу жэне алдагы багыт-багдарын ойластыру; TypKi халы ктары ны ц м эдениетш элем дж еркениеттщ курамдас б о л т ретвде зерделеу; Коне жазба мураларга Турю халыктарыныц тарихы мен мэдениетш танып-тусшетш туп-нуска дерек K03i ретшде мэн беру жэне ол мураларды жинау, зерттеу жолында жаца кезендж кешенд! шараларды колга алу; К,азакстанныц тарихи-элеуметпк, мэдени-рухани тек-тамырын /ген ези с/ жалпы ту р к ш к оркениет аясында пайымдау ж эне тарихи сабактастык мэселелерше ден кою. Акикатты мойындау керек. Соцгы жылдары туркология мэселелерше катысты мундай кец карымды такырыпты алкалы жиында соз ету;ин орайы келе койган жок ед1 жэне байыргы жазба ескертюштер! тел тарихымызбен байланысты шендеепре зерделенген емес-Ti. Б ул ту р гы д ан к ел ген д е, д у н и е ж у з ш д е п ж eтeкш i туркологтардыц катысуымен ел1м1зде откен халыкаралык конференцияныц кезендж мэн-мацызы бар деп айтуга болады. Туркология ез алдына дербес гылым саласы ретшде арна тарта бастаганына уш-терт гасырдыц жуз1 болып калганы белгип. Алгашкыда Еуропа халыктарыныц арасында жаксы каркын алган туркологияга XIX гасырдыц аягы мен XX гасырдыц басында Ресей галымдарыныц жетекцп ыкпал еткен ш ж эн е оларды н ш ын м эш н д е кл асси кал ы к 60
туркологияныд непз1н калай алганын зор курметпен атап отуге тию ш з. 6кш 1ш ке орай, XX гасы рды д eKiHmi жартысынан бастап кецеспк идеология кузырыддагы туркология гылыми объективп акикатка жупнудщ орнына саясаттыд сойы лы н кеб1рек согуга м эж бур болды. Туркология езшщ эу бастагы б1ртутас гылым саласы ретшде калыбын комесюлеп, Кецестер одагыныц аясындагы турю тшдес халыктарды рухани кемелденддру деген уранньщ шылауына берицц. Нэтижеанде кецестер одагыныд аясында TypKi тшдес халыктардыц бас-басына оз туркологиясын дамыткадсып, б1ртутас гылым саласы болып табылатын туркология ортурл1 тужырымдар мен кезкарастар катарын калындата TycTi. Bip Караганда гылыми акикат тю рлер тогысынан туындайтындай болып коршгешмен , кецеепк идеология кузырындагы туркология гылыми акикатка жетуден ropi гылыми акикатты курделеьадре тустк Бьшайша айтканда, турю тшдес халыктарды тарихи, 6 ip T y T a c кубылыс ретшде зерделеуден ropi, белшектеп тануга кеб1рек мэн бершдь Bp6ip турю тшдес халыктыц тел мэдениетш дамыту деген желеумен эркайсысыныц типнде дербес термиддер жуйесш калыптастыру, дербес алфавит жасау урдкл / тенденция/ бел алды. Тштен, бупнп турю тшдес халыктар дербес улт ретшде сараланбай турган кездеп тарихи тулгалар мен тарихи жэдиерлжтер эти и калы к белюке тусе бастады. Сайып келгенде, осыныц кай-кайсы сы да турю тшдес халыктардыд тупю тутастыгын мойындау аркылы гана бупнп даралыгын тануга болатын методологиялык MOHi бар гылыми устанымнан жадыддырды. |&1ше, туркология гьшымы осындай ахуалды бастан K eu iin , турю тшдес халыктар тэуелазджке кол жетюзген каз1ргщей cwiiapa шакта халыкаралык аяда алкалы бас косудыд уйымдастырылуы тарихи кажеттшжтен туындап отырган шара^Туркологияныд озекп саласы - жазба ескертюштерге арналган халыкаралык гылыми-теориялык конференцияньщ К,азакстанда отушде , оныд ш ш де Астана каласындагы Л. Н. Гумилев атындагы Еуразия мемлекеттж университетшде етушде кисынды себептер бар. К,азакстан езш щ геосаяси жэне этномэдени орналасуы жоншен б!рыдгай турю тшдес халыктармен шекараласып жатыр. Бул ретте, К,азакстан Еуразия коскурлыгына канат жайган ондаган турю тшдес халыктарды 6ip-6ipiMeH шендеспрш, шекараластыратын юнджмекен сиякты. К,азакстан тек TypKi олемшщ ющ цк мекеш гана емес, сонымен 6 ip r e мунда байыргы турж тж мемлекеттердщ тарихы мен мэдениетше катысты айгак-белгшер де молынан ушырасады. Археологиялык 1здешстер барысында К,азакстан 61
аймагынан Еск, Успрт, Берел “алтын адамдарыныц” 6ipiHeH соц 6ipiHiH аныкталуы, сондай-ак турю лк жазба-муралардыц елеул1 нускалары табылып, гылым жузшде Талас жазуы , 1ле жазуы, EpTic жазуы деген угымдардыц орныгуы 6ipa3 жайды ацгартса керек. Бул сиякты терец тамырлы тел тарихын зерттеу барысында кол жетызген казакстандык, галымдардыц байсалды ой-тужырымдары к,аз1р дуние жузше таныла бастаганын атап етуге болады. 8 c ip e c e , туркология саласы н дагы гы лы ми 1здеш стер назар аударарлык,. К,азак,станныц Ш .У элиханов, М .Э уезов, К,.Ж убанов, Н.Сауранбаев, ЕКецесбаев, С.Аманжолов, Э.М аргулан, Р.Айдаров, А.К,урышжанов, М.Жолдасбеков, А.Аманжолов, С .К ,ар ж ау бай , К ,.С алгар ау л ы с и я к т ы гы л ы м и - зерттеушшершщ субел! ецбектер1 туркология гылымын 63iHin жацалыктарымен толыстыра алды. Бул дэстурдщ соцгы жылдары кайта жандануы коц1лге канагат сез1м1н уялатады. К,азакстан Республикасы Угаметш1ц нускауымен Еуразия мем лекетак университет1нде Эпиграфия /жазба муралар/ зертханасы мен Деректану жене тарихнама зертханасы ашылды. Эрине, мундай зертханалардыц ашылуын ец алдымен уакыт талабы деп тус1ну керек. К,азакстанны ц теуелс1здж алуы, тел тарихы мы з бен медениет1м1зге деген идеологиялы к кы сы м н ан ада объектива гылыми 1здешстердщ бел ала бастауы, рухани мураларымызды тугендеуге жэне акикат калпында тануга д еген у м ты л ы с, с о н д а й -а к , Е у р ази я м ем л ек етт!к универси тетш деп галымдардыц санды к e p i сапалы к курам ы ны ц курт K eT epuiyi аталмыш зертханаларды ц ашьшуына дес 6 ep in отыр. Тарих атаулыныц еткен ом1рд1 сез етет1н1 белгш1. Алайда, тарихтыц таглымы бугш мен болашакка кызмет етед1. Осьщан мьщ жарым жылдай бурын тас устынга ешпестей болып кашалган Култегш жазбаларындагы тужырымды ойлардыц Ka3ipri К,азакстан журтшьшыгыныц да арман-мураттарымен ундес естшет1н1 кайран калдырады. Култепн ел мудцесшщ тутасты гы н, мемлекетт1ц Kayinci3fliriH, туган жерд!ц белшектенбеуш, урпактардыц жарастыкты OMip cypyiH есиет етед1. “ Бектер1н1ц, халкыньщ ымырасыздыгынан, Табгаш халкыньщ тепюсше кенгец/цпнен, Арбауына кенгендшнен, 1ш -агалары ны ц дауласканды гы нан, 6eKTi халкы ньщ ж а у л а ск а н д ы гы н а н T y p K i х ал кы е л д т н ж ой ды , Кагандыгынан айырылды; табгаш халкына бек улдары кул болды, пэк кыздары куц болды. Т у р и бектер турю атын жогалтып, Табгаш атьш тутынып, Табгаш каганына багынды, 62
Елу жыл юш -куш ш бердь.. Экем каган осынша... К,ырык жет1 рет аттан д ы ... Ж и ы рм а а й к ас ж асады . T sn ip i ж ар ы л каган д ы ктан , Елд1гш ел с1 р егп , К,аганды гы н кагансыратгы, Жауын бейбп- e n i, Т1зел1ш букпрд1, Бастыны енкейгп” — дейд1 Култепн. Елдщ елдш, халыктьщ бакыты жарастыкпен гумыр кеше бшуде екешн урпакка есиет етедь Элеумегпк уй леам дш кп халыкаралык ахуалмен шендестфе зерделейд]. Ел iminae тэртт пен зандылык сакталса, я гни ата-баба салтьша адалдык болса — урпактын бакытты OMip cypyiHe кепш болар енеге сол дейдь Осы есиет казакстандыктар уипн бугш де улпенеге. Тэуелазд1пм1зд1 баянды етш, элемдж кауымдастыкта ез орнымызды орныктырудын , сейтш баянды бакытпен кауышудын Kenini ауызШрлжте екеш н 6yriHri ©MipiMi3 керсетш 6epin отыр. Тарихтьщ тагылымы, тэуелазд1пм1здщ тагылымы деген!м1з осы болса керек. VI- VIII гасырларда таска жазылган Орхон ескерткшггершщ дуниежузшк еркениет тарихынан алатын орны улкен. Орхон жазуларында Турне каганаты дэу!рш деп елдщ бинм, дуние танымы, галамныц жаралуы, тури тшдес халыктардьщ тарихы мен тагдыры, улысаралык карым-катынастары, жендстер1 мен eidHniiTepi, отаншылдык, ерл!к, б1рл1к, намыс туралы тусшЫ, ианым-ceHiMi, тэуелс!зд1к ансары, осы жолда халкына пайдалы кызмет еткен Култепн, Бшге К,аган, Тоныкек тэр1зд1 улы каЬармандардын бастан кешкендершщ баяны бершген. Сонымен катар бул жазулар турю халыктарыньщ будан 6ip жарым мын жьш бурынгы бшк мэдениетшщ, коркемдж дэстуршщ жаркын Kyarciri. Аталган ескерткш тердщ табылу тарихы, Tiiii, окигалык мазмуны, жанры жошнде XIX гасырдьщ акырынан куш бупнге д е й т журпзшген зертгеулерде кептеген кызгьшыкты ойлар корытылган; мураньщ генезис^ тарихи танымдык, жанрлык сипаты, коркемдж касиеп т.б. туралы жуйел1 TYciHiicrep калыптаскан. Б1з, ол енбектерге токталып жатпай “Байыргы тури мэдениеп: жазба ескертюштерше” катысты коп мэселенщ гылыми тужырымдамасын корытындылаган саясатгану гьшымынын докгоры Имангали Тасмагамбетовтьщ конференцияда ж асаган ” Елдж пен ерл1ктщ ерекш е ескерткшп” деген баяндамасын окырманга толык усынуды жен кордж: Сонау бастан, о бастан Bip-6ipiHe жараскан Жаралгалы К,ара Жер, Жаралгалы Кек аспан 63
Естеби мен Бумынньщ Адамзатган багы аскдн. Терт бурышы дуниенщ Соларменен санаскан. Бул — Улы Дала тесшдеп осыдан дэл 1450 жыл бурынгы, ягни 551 жылгы ахуалды аркау еткен кене жырдьщ сшемк Елбасымыз Нурсултан Эб1шулы Назарбаевтын тжелей тапсырмасы бойынша К,азакстан Уюмет1 1997 жылдан 6epi ш угы лдан ган ш аруа тап кеш е сэт1мен туш нделд1, бабаларымыздьщ бага жетпес рухани мурасы ортамызга келш орныкды. Осындай мереши шакта Президенттщ жауапты тапсырмасын басынан аягына дейш орындап ш ыккан азаматтардьщ баршасына разылыгымызды биццре отырып, муньщ e3i ец алдымен — тэуелс1зджтщ, онан кеш н - мемлекет туткасын ел1м дейтш, жер1м дейтш, улт намысын, халык, рухын к,ашанда камдай журетш Азаматтыц устауыныц аркасы екенш атап айтып, кддап корсетуд1 парызымыз санаймыз. 0 з г е ел д ер м ен сал ы сты р ган д а б1здщ жер1м1зде тарихымыздыц тым аргьщагы заттык, деректер1 аздау екендитн баршамыз бшем1з. Муныц басты ce6e6i, эрине, халкымыздыц непзшен кешпел1 OMip салтын устангандыгынан. б и ш ш ке орай к е ш е п кецест1к к езец д е у л ты м ы зды ц рухын жаныштаудыц 6ip жолы ретшде б1здщ жер1м!зде кене ескертюштердш аздыгы келденец тартылып, бетке басыла беретш. Соныц салдарынан бабаларымыздьщ озпадк жазусызуы болмаган, ислам д ш ш кдбы лдаганнан к ей ш п гасырларда гана араб элшбиш пайдалана бастаган деген жалган угым санага cim p u iin , 6ipTe-6ipTe булжымастай кагидага айналып кеткен-д]. Ал акикат баскаша едь Кене туркшер б!здщ заманымыздьщ VI-VIII гасырларында жалпыадамзатгык оркениетке жаца epic косылганын паш етп. Дэуреш жур in турган Кытайдан Кырымга деш нп жерге иелж еткен коне туркшер 1ргел1 мемлекет курумен катар, ерел1 мэдениет калыптастырды. Монголия, Ci6ip, К,азакстан, Кыргызстан жерлершен табылып жаткан жазба жэдперлер соныц жанды Kyaci. Бул жазбалардьщ ец басты касиеп, ец непзп KyflipeTi — оларды жасаушылардыц аскак рухы мен ор намысында, елмес epid мен мукалмас ж1гершде. Мундай бекем рухсыз шыгысы Хинган, Сарыозен, батысы Коктещз, оцы — Улы К,ытай корганы, солы — Ci6ip аралыгында о сы н ш ал ы кты е р к е н и е г п к орлеу оры н алм ас ед1, осыншалыкты терец тарих таркатылмас ед1, улт улы, халык жасампаз болмас едь Теуелаздж тарихыныц осы он жылы 64
сол улылык. пен жасампаздык, рухыньщ, б1рлж пен елдж идеяларыньщ сонау есте жок, есю заманнан-ак халык ушш киел1 угымга айналгандыгын айгактайды. Бул ж еш нде Елбасымыз да унем1 токталып, байсалды, жуй ел i багыт устанып opi оны терендетш келед1. Расырлар бойы урпактан-урпакка жалгасып, кол жетюзу арман болган осынау кененщ коздерш тану, бшу, багалау ici евдд бурынгыдан жедел1рек журед1 деп сенем1з. Кенеш парыктау, санамызга cinipy барысында бупнпдей кец турдеп келе л i мослихаттын алатын орны мен мацызын ерекше атай отырып, осынау асьш мураларды тануды тек гылыми ортамен шектеуге болмайтынын атап айткы м келедь М ундай рухымызды жангыртар жэд1герлер1м1зд1 халык арасына кещнен насихаттау кезек кугпрмейтш мшдет. “Кене турю мэдениет!: жазба ескертюштер” атты халыкаралык гылымитеориялык конференцияда эйгип сез зергерлер1 — Шыцгыс Айтматов пен Олжас Сулейменов, алыс-жакын шетелдерден келген танымал галымдар кеше, 18 мамырда кене турю сына жазуларындагы мемлекеттшж мураты, отаншылдык рухы туралы Te6ipene сейлеп, тэуелаз К,азакстанныц бул кадамын куана куптап жатты. Сондыктан да кене турю жазуларыныц езшдж сипаты, ашылу, зерттелу жайы жешнде толыгырак токталмакка 6eidHin отырмын. Р ал ам д ы к ко м п ью тер ж у й е с ш щ , ты ц ту р п атты технологияныц, титл осы таяудан 6ep i гарыштык туризмнщ элемше айналган буп н п дуние, бьшайша Караганда, езш щ туп-тамырынан эбден кол узш-ак кеткендей кершер. Алайда, Плутарх адам болмысынын ец гажап ею касиет! деп багалаган акыл-ой мен сез кашанда адамзат тарихыныд ец мэнцц, ец эрл1 беттерш курай беретшше коз1м1з жетумен келеди Жазусызудыц ш ыккан теп туралы мэселе — мэдениеггщ озш щ бастау булагы туралы мэселе. Жазу-сызу адамзат мэдениетш калыптастыратын ец Heri3ri факторлар катарына жатады. torepi Азия мен Мысырдыц, Оцтустж Еуропа, Грекия мен Италияныц, жалпы кай елдщ ежелп еркениетш алсацыз да жазу-сызудыц басты орынга ие екенш керем1з. Туркология элемшде жацалык болып таньшган Есжген табылган кум1с зерендеп жиырма алты тацбалы сына жазуы б1здщ дэу1р1м1зге деш н п V гасырга ти есш екещ цпне байланысты 6miMi терец замандастарымыздыц 6ipi оны ун аз калган 26 гасырга тецегеш Timi де тегш емес е/д. Сак дэ)тршщ жазуы олардьщ мурагерлерш щ тарапынан жалгастык таппауы, эрине, кисынга келмейдь Б1здщ дэу1р1м1здщ VIXII гасырларында турю каганаттарыныц курамына юрген Орталык Азияныц турю тищес тайпалары ез жазуын кещнен 65
пайдаланатын болган. Туркологтардыц Kenmuiiri TypKi каганатыныц ресми жазуы эуелде согдиялык элшби болган, соныц непз1нде VII гасырдыц алгашкы жартысында кене туры жазуы дуниеге келген деп санайды. Кеше Астанадагы конференцияда сойлеген сезшде Олжас Сулейменов осыган байланысты кудж келт1ретш ойларын айтып к,ана коймай, согдия элш бш мен TypKi сына жазуыныц арасындагы айырмашыльщты ашып та керсетп. Bi3 де кене турю сына жазуы тек турю тиинщ фонетикалык ерекшелшне сэйкес келетш тыц тургыдан жаца жазу болды деп санаймыз. Сына жазуыныц ец кецшен тараган KC3eni —VII гасыр мен IX гасырдыц 6ipim ui жартысы. Енисей бойында, Алтайда жоне Орталык Азияныц солтустж-шыгысында бул жазу XXI гасырларга д е й т колданылып келген. Олардыц арасында М онголияны ц тер1скей бетш де, Орхон, Тол, Селенга езендершщ ею жагындагы жазыктыкта Бшге каганныц, Култепннщ, Тоныкектщ курметше тургызьшган устындарды алдымен атау керек. Айткандай, кеш еп конференцияныц узшкл кезшде Шынгыс Айтматов бгзбен эцпмелесш турып, Тоны кек атауыныц магынасына байланысты ез niicipiH бивдрш жатты. Шыцгыс Терекулулыныц шамалауынша бул Тун yid угымынан ш ыккан болуы мумкщ, ягни елш ойлап, жерш ойлап тун уюсшдей калгымайтын кайрат n eci деген магына бередк Жазушыныц бул ойын Олжас Сулейменов те, сол энпмеге катыскан баска азаматтар да макулдаган сыцайлы. Президент Нурсултан Назарбаев “Тарих толкынында” атгы к1табында: “Туркш ер езге м эдениеттердщ жет1ст1гш кабылдаудыц гажайып 6ipereft кабшетш танытты, оны ездерш щ ерекше жагдайларына карай бешмдеп, шебер пайдалана бивд. Ол томага-туйы кты ктан мулде белек мэдениет болды”, деп жазган. Расында да турю элемшщ тарихтыц кай белесщце де сан турл1 мэдениеттер мен дшдердщ езара тыгыз алыс-бер1ш, барыс-келю1 белсещц турде журш жаткан. Сан килы мэденидши достурлер мен мэдени катпар-кыртыстардыц 6ip-6ipiH in уст1не кабаттаса берушщ нэтижесшде кошпел1 когамдардыц дэстурл1 курылымдык Heri3i трансформацияга T ycT i, муныц e3i бул улттар мен улыстардыц тарихи дамуыныц сипатына, мазмунына жэне ер екш ел тн е эсер етпей койган жок. Р ал ы м д ар д ы ц к е п п п л т ш ц п ай ы м дауы б о й ы н ш а, этномэдениет дегешм1з табигаттыц, халыктыц шаруашьшык журпзу урдюшщ, ойлау калпыныц, элеумегпк дш мен саясикукыктьщ сана-сез1мшщ тутаскан б1рлш. 66
Этномэдениет белгш 6ip eMip суру салты, езгелерден д ар ал ан ы п ту р а т ы н д у н и е т а н ы м , у гы м д ар м ен кундылыктардыц езш дж елшемдер1 болган жагдайда гана калыптаса алады. Ал кешпелигердщ элемд1 танып-бигудеп озшдж ернеп болганы, мына дуние мен адамньщ сол дуниедеп орны туралы кезкарастарыньщ тутаскан жуйеа калыптасканы ешкандай талас тудырмайды, бул номадтардьщ сан турлЦ opi алуан кырлы материалдык жэне рухани мэдениетшщ ©з1ндж сипатынан айкын танылады. Сонымен катар ол мэдениетте жалпы мэдениет атаулыга жэне жалпы адамзатка ортак зандылыктар да кемел керш етш ш айтуга тшсшз. Сонымен Еуразияньщ алып даласында кене тури кешпел1 тайпалары белгип 6ip этномэдени аяда калыптасты дейм1з. Олардыц материалдык жэне рухани жетктжтер1 кеш ннен казак халкыньщ мэдениетш щ калыптасуы ymiH бастау-булак болды. Осынау генетикалык байланыс эл! кунге узшмей келедц 9pi алдагы замандарда да занды турде жалгасады деп айтуга толык непз бар. Т у р и халыктарыньщ сан алуан буындарындагы тарихи-м эдени сабактасты к Еуразия далаларында А ндронов, Б егазы -Д эщ цбай м эд ен и еп н калыптастырган кене тайпалармен толассыз байланыс олардьщ шаруашылык, элеум етт!к-саяси ж эне дуниетаны м ды к непздердщ 6ipTe-6ipTe жакындай тускешнщ аркасы. Кене турк1 жазба жэд1герл1ктерш зерттеп бшу npoueciH шартты турде алты кезецге белуге болады. Алгашкы кезец рет1нде руникалык мэт1ндер зерттеле бастаган он жет1- он ceri3iH nii гасырларды айткан жен. 1692 жылы Амстердам бургомистр Николай Видзен “Верхотурьеге такау туста жартаста белпл1 эрштермен кашалган б1рнеше суреттер мен жазулар табылганын...” хабарлаган. 1697 жылы Тобылдыц бояр улы Семен Ремезов “Чертеж всех сибирьских градов и зем ель и чертеж зем ли всей безводн ой и малопроходной каменной степи” деп аталатын сызбаны жасап шыккан. Ол картада Ka3ipri К,ыргызстанныц Дмитриевка селосыныц мацайында Талас езенщ1ц жогаргы сагасында топофафиялык пункт рет1нде “Орхон тасы” белгшенген. Дэл сол мацайда е й гасыр откеннен кейш, 1896-1897 жылдарда В.Каллаур мен Г.Гейкель сына жазу мэтшдер} бар тастарды тапкан. XVIII гасырдын бас жагында руникалык мэпндердщ Ci6ip жepiндe - Енисей бойында кездесепш жeнiндe гылыми жазбалар кагазга тусе бастады. 1719 - 1722 жылдарда 6ipiHiiii Петрд1ц тап сы р м асы б о й ы н ш а нем1с н а т у р а л и с 1 Д.Г.Мессершмидтщ C i6ip мен Маньчжурияга экспедициясы жузеге асырылды. 1793 жылы Т.Байер мен П.С.Палластыц экспедициялары жолга шыкты. Байер руникалык тацбаларды 67
кельт жазуына жатады деп болжаган. Согыста туткынга Tycin, Ci6ipfle 13 жыл айдауда болган швед офицер! Филипп-Иоган Страленберг те 1730 жылы руникалык мэтшдер туралы мел1меттер келтфген. Жалпы, езш щ шыгу теп жагынан Енисей бойындагы сына жазулары ете кене, олар шамамен V-VII гасырларда таска тускен. Еюнш1 кезец ретснде руникалык жазулардыц окылуын ашу уиин материалдар жинау колга алынган XIX гасырдьщ басынан 6epi карайгы уакытты атауга болады. 1818 жылы Г.Спасский “Записки о сибирских древностях” деген енбек жариялап, ол шыгыс тщдершщ сол кезендеп 6mrip зерттеупда Абель Ремюзаньщ рецензиясында аталып етп. Автор бул жазуларды оки алган жагдайда “ете манызды тарихи жене философиялык мэселелердщ басы ашылуы мумюн” деген niKip айткан. Ремюза бул жазу усунь (уйсш) тайпасыныц жазуы деп санаган, оган карсы дау айткан Спасский жазудыц теп моцголдарга немесе калмактарга тиесш деп санайтынын биццрген. М уньщ e3i руникалы к жазуларды гылыми тургыдан зерттеуге арналган тунгыш дикуссия болатын. Мунан кешн Роммель элп жазулардын тепн скифтерге немесе грек-готтарга апарып Tipefli, ал Ю .Клапрот турю руникасын грек жазуына жакындатып койды. 1857 жылы Спасский жацагы дискуссияны кайтадан жандандырып, руналардьщ Teri славяндык деген теория усынды, оньщ бул niKipiH В.Ф лоранский колдады. 1859 жылы А.Ш ифнер руникалык алфавита кэд1мп тацбалардан тарататын теорияны келденец тартты. 1889 жылы руникалык мэтпщерд1 зерттеуде жаца, уипнип кезен, атап айтканда — олардьщ окылуын ашу (дешифровка) кезен! басталды. Бул кте орыстьщ аса кернекп 3epTTeymici Н.М.Ядринцевтщ ецбеп ерекше, ол Улан-Батордыц батыс жак бепнде, 400 шакырым жердеп Цай-дам келше такау туста Култепн мен Бшге каган ескертюштерш тауып, буюл дуниен1 дуб1рлетп. Култег1н ескертюш1Н1Ц табьшуы аркылы руникалык жазуды окуга жол ашылды, енд! бул проблема турю мэдениет!н1ц тарихына зер салып журген барлык тарихшылар мен филологгардьщ назарын аударды деуге де болады. Н.М.Ядринцевтщ медениетгщ Азиялык орталыктары болу мумюн емес деп санайтын еуропоцентристк теорияларга карсы турган ецбепнщ 03i ерекше елеуге турарлык. 1893 жылы Дат корольдш нщ гылым академиясыныц межш1с1нде В.Томсен Орхон езенш1ц бойында табьшган руникалык мэт1ндерд1ц аудармасын жасап шыкканын жария erri. Бул шын мэн1нде тарихи, шын мон1нде улы жацалык ед1. Сонымен он бес гасыр бойы тш катпай келген кене 68
тури жазбаларына тш 6iT ri. Сына жазуыныц к и т табылды. Айткандай, Астанадагы конференция барысында академик Зэки Ахметов Вильгельм Томсен элемдж лингвистикадагы гажайып жацалыгын жариялаган сол кущи мунан былай туркология гылымыныц кэс1би мерекес1 ретшде атап ету жошнде кокейге ете конымды усыныс енпздд. Ресей гылым академиясыныц 1894 жылгы 19 кдцтарда откен мэжшсшде В.В.Радлов Култепн жазуыныц аудармасы женшде хабарлама жасады. Сол жылы Радлов аудармасы 50 даналык эуелп тиражбен басылып та шыкты. 1898 жылы аударманыц П.Мелиоранский жасаган нускасы пайда болды. Сына жазуларыныц окылуын ашу жэне олардыц жариялануы гылым элем ш де зор кы зы гуш ы лы к тугызды. T yp K i алфавитшщ шыгу теп, м этвд еп соз TipKecTepi мен создерд! TyciHflipy проблем алары на арналган ли н гви сти калы к макалалар кептеп жариялана бастады. В.В.Радлов, В.Томсен, П.Н.Мелиоранскийден баска кене тури руникалык жазуын зерттеу iciHe улкен улес коскандардыц катарында В .В а н т , Г.И.Рамстедп, А.Лекокп, Нажиб Асимд1, Ф.Хиртп атауга болады. Туркологтар мен синологтардан баска мэтшдерд1 зерттеуге В.Бартольд, И.М аркварт, Е.Броше жэне баска иранистер мен арабистер де ат салысты. 1909 жылдан коне турю жазуын зерттеудщ жаца, тертшип кезещ басталады. Осыныц алдында В.В.Радлов 1896 жылы К,азакстан территориясындагы Талас озенш щ ацгарынан Эулиеата уезшщ оязы В.А.Калдаур тапкан тастагы сына ж азуы ны ц о к ы л у ы н а ш к а н б о л аты н . С ол ту ста П.Мелиоранский эр жерден табылган уй турмысыныц заттарындагы руникалык жазуларды зерттеген. 1913 жылы Рамстед экспедициясы 1909 жылы ашкан Суджа мен Селенга тастарыныц сына мэт1ндер1 жарияланды. 1913-1914 жыддары Дат гылым академиясы В.Томсеннщ толык шыгармалар жинагын ш ы гарды , оган орхон м э т ш д е р ш щ ж аца аудармалары косылды. Согыска дейшп кезенде Кецес одагында кене турю сына жазуларын зерттеудщ 6 e c iH in i кезец1 басталды деуге болады. Ж иырмасыншы ж ы лдардыц аягы нда С .Е .М аловты ц “Древнетурецкие надгробия с надписями бассейна р.Талас” жэне “Новые памятники с турецкими рунами. Язык и мышление. 6-7 в.в.” деген монографиялары жарык кердь С.Е.Малов археолог Массон геологтардан тауып алган элемдеп туцгыш агашка тускен сына жазуын да аударып шыкты, сондай-ак коне турю мэпндер1н1ц хрестоматиясын дайындап, жариялады. Хрестоматияда В.Томсеннщ соцгы аудармасы бойынш а Т о н ы к е к м э т ш ш д е п 29 ж олга ж ац ад ан 69
транскрипция жасалган. Б.Владимирцов монгол тиннде орхон м этш дерш ен ауыскан турю сездерш талдаган, С.Кисилев тастар мен турмыс заттарындагы жазуларды зерттеген макалалар жариялады. Белгип совет галымдары B.Бартольд, Н.Козьмин, А.Бернштам, С.Толстов коне турю мэтпадерш тарихи тупнуска рет1нде карастыратын ецбектер жазды. Алтыншы кезец согыстан кейшп уакыттан басталады. Бул жылдары кене ту р и жазуларын зерттеу жалгаса туст1 жэне де осы проблеманы аймактык тургыда карастырган ецбектер д у н и еге к е л д ь О лард ы ц а р а сы н ан р у н и к а л ы к с о л т у с т ж к а в к а з д ы к к о м п о н е н т т е р ш е ар н ал ган C.Я.Бойчоровтыц жэне Тува аумагында табылган кене руниканы зерттеген З.Б.Чадамбтыц ецбектерш атап еткен жен. Булардан баска руникалык мэпндермен Д.Д. Васильев, B .А .Л евш и н ай н ал ы сты . Б ел ги п зерттеуш 1 C.Г.Кляшторныйдыц ютаптарын айрыкша беле айту керек. Олардыц ш ш де “Сужы жазуыныц тарихи-мэдени мацызы”, “Кене турю жазуы жэне Орталык Азия халыктарыньщ мэдениетР’ секши баска да монографияларын атауга болады. Кене турк1 руникалык жазуы туралы эцпме еткенде, осынау и гш к п де i3 ru iiK T i ic K e К,азакстан окымыстылары коскан улес туралы айтпай кетуге болмайды. Соцгы 30 жылда казакстандык галымдар Талас, 1ле, Сырдария, Ертю, Жайык езендершщ ацгарларынан табылган эпиграфиялык жазуларды зерттедь 1960 жылы Шардара озеш ай м агы н ан , 1969 жылы А лматы облы сы н ы ц У йгы р ауданынан, 1985 жылы Ш ыгыс К,азакстан облысыныц Маркакел ауданынан табылган жэд1герлерд1 атап айту керек. Kepin отырганымыздай, кене TypKi руникалык жазуларыныц К,азакстандагы таралу KeHicTiri ете улкен. Осы проблема бойынша казакстандык окымыстылардыц да ipгeлi en6eicrepi эз1рленд1. Бул тургыда, ец адцымен, ардакты акынымыз Олжас Сулейменовтщ кец1нен танымал болып, букш дуние жузшде улкен ундест1к тугызган жэне совет еимет1 басылып койылган ютаптын таралымдарын жоюга дейш эдшетс1з де катал цензурага ушыраткан “Аз и Я ” ецбегш атап еткен жен. Ал Олжас Омарулыныц Keftim i ецбеп — “Язык письма” эдш турде 1ргел1 академиялык ецбектердщ, оныц устше жанды, карапайым да угыныкты тшмен жазылган ецбектердщ катарына жатады. Сондай-ак ту р и филологиясыныц Рубайдолла Айдаров ceKumi патриархыныц кеп жылдык гылыми 1зден1с1н айтпай кете алмаймын. Оныц “Бшге каган орхон ескертюштершщ T u ii” , “Орхон ескертк1штер!ндег1 кене турю жазуларыныц 70
T m i ” ж эн е б аска ецбектер1 руникалы к, м этш д ер д щ фафикалык-лексикалык жэне фамматикалык ерекшелктерш талдауга арналган. Ол Р.Мусабаевпен жэне А.Махмудовпен 6 i p i r i n 1971 жылы “К,азакстан этнограф иясы ” ютабын шыгарды F-Мусабаев руникалык, жазулар жешнде 140 макала мен монография жазды. Осы проблемага кернекп галым Мырзатай Жолдасбеков отыздан астам макалалары мен б1ркатар гылыми монографияларын арнады. Республикада жэне ш етелдерде таны м ал тагы 6 i p ф и лолог Алтай Аманжоловтьщ каламынан T y p K i руникалык, графикасы женшде енбектер, сондай-ак кене туры араб жэне латын графикасы курсыньщ ол 031 талдап жасаган багдарламасы шыкты. Соцгы жылдары К,азакстанда кене турк1 руникалык жазуы ж енш де барлы гы 20 м о н о гр аф и я ж эн е 250 м акала жарияланып, 6 кандидаттык жене 3 докторлык диссертация коргалды. Муныц езш болашак зерттеулер ушш жаксы арна деп багалауга болады. Осыган байланысты Астанадагы форумныц тарихи мацызы оныц тутастай алганда кене туры мэдениетш зерттеудщ жэне жекелей алганда кене тури жазба ескертюштерш зерттеудщ ец жаца кезещ нщ бастауы болып отырганын айтпай кетуге болмайды. Тэуелшздисгщ он жылында жинакталган тэж1рибе бул жазулардыц кундылык-рухани мазмунына лайьщты бага 6epin, соган сэйкес шаралар кабылданган жагдайда олар ултгык мемлекетгисп ныгайтудыц парасатгы идеологиясыньщ алтын TiHi бола алатынын акикатпен керсетш отыр. Осы аркылы улттыц тарихи тагдырындагы элеум етк-м эд ен и , кукыктык, саяси, этикалык-эстетикалык сабактастыкты, улттык дэстурлер мен жалпы адамзаттык басымдыктардыц уйлес1м1н сактау мумющцп пайда болады. К ен е турк1 р у н и к а л ы к ж азу м э д е н и е т ш б1здщ заманымызга дешн сакталып жеткен тас устындардагы жазулармен 6ip мезгшде пайда болган гана емес, сонымен 6ipre б1зд1ц дэу1р1м1здщ алгашкы гасырларында калыптаскан айрыкша да 6ipereft дуниетаны мды к кубылыс рет1нде карастыруга болады. Орхон мэтшдер1нде уакыт жагынан жакын саяси ахуалга байланысты тарихи окигалармен коса, туркшерд1н, жалпы адамныц пайда болуы туралы мифт1к баянныц болуы соган мецзейд1. Турю дэу1рше деш н-ак кешпел1 мэдениет жагдайында дуниетанымныц эу бастагы KepiHici болган мифология енер феномен! — “ац стш пнщ ” пайда болуына непз калады, кешн бул стиль е зв д ж ауызша шыгармашылыкта, фольклорда, шешендж сездерде, поэзияда KepiHic тапкан тутастык дуние угымына, дуниетаным 71
жуйесше ecin шыкты. Тэшршшдж деп аталатын озш дж 6ip рухани кубылыс осылайша калыптасты, ол орхон-енисей жэдтерлжтершщ ку л т тарихи рухы мен поэтикалык пафосын нэрлещцрген. Осылайша VII-V1II гасырларда еюнин TypiK каганатыньщ курылуына карай калыптаскан, гранит устындардагы — “м эцп тастардагы” руникалык “монументалдык хаттарда” баяндалган сол ойлау образы мен дш и ту сш ж , сол дуниетаным хрестоматиялык кана емес, сонымен 6ipre озшдж 6ip кие;п сипатка ие болды. С о н д ы ктан да 6i3 орхон тобы н дагы кон е т у р к 1 тайпаларыньщ идеологиясын, саясатын, экономикасы мен мэдениетш зерттеудщ аса манызды тарихи кужаттары гана емес, сонымен 6ipre турю мифологиялык поэтикасы езек болган аса корнекп эдеби шыгармалар болып табылады жэне сол ce6enTi баска халыктар мен мэдениеттердщ ертедеп касиетп мэпндер1мен салыстыруга келед! деп толык непзде айта аламыз. Бул тургыда олар элемдж мэдениетгщ байлыгы болып табылады. Озшщ фамматикалык MOHi жагынан TYpлi турю тайпаларыньщ диалектшер1нде сейлеген 6ipTeKTi эдеби тш бола отырып, руникалык хаттардын. тш “кек туркшершщ” — Ka3ipri барлык турю тшдес халыктардын, баба буыныныц дуниетанымын бейнеледь .Тарих таглымы былай деп санайды: ез жазуыньщ бар болуы халыктьщ ез мемлекеттш п болуыныц аса манызды 6ip дэлель Кене турю жазуы уакыт ете келе алгашкы мемлекеттщ пайда болуы мен кешпел! мэдениет калыптасуын бщиретш айтулы жетюпкке айналды. Этномэдени акпаратты берудщ тэсш ретшде, бойында езш щ бурынгы улылыгы туралы улттьщ тарихи жадын жинактаган бастапкы б1ртектипк коды реннде кене TypKi жазуы этникалык жуйенщ Heri3iH калады. Ал, соцгысы санадан тыс — дэстурлерде, кецш-куйде, психологиялык калыптарда орын алады. Институттар, салттар, ойлау жэне мшез-кулык турпатгары кеп немесе аз дэрежеде материалдык дуниеден белек турады. Осы турпаттагы социум, ен алдымен, материалдык жэне рухани дуниенщ максаткерлж пен ойластырылган тэрпбь Улангайыр дала жэне катал климат, басты когамдык байлык — малдын, 6ipfle кебешп, б1рде азайган, туракты сырткы катердщ жэне акырында, социумга кол жеткенд1 сактап, ескелендене бастаган даму жолымен дербес журу кажет болган жагдайда кеш пел i когам езш щ менталитетш калыптастырган. Оньщ басты касиеттер1 болып табылатын уйы суш ы лы к, икемдиик, кейде тайпалы к менменджке уласып кететш б1рлесушшк, азаттык жэне 72
этноэлеумегпк мактаныш ce3iMi ж инакталы п келгенде дэстурнллдж ретшде айкындалады. Буган коса кошпел1 когамда белпл1 6ip этникалыкэстетикалык кундылыктар да калыптасты. Кешпелшер ушш улкенге деген курмет, ата-бабаньщ адыздары мен есиет1 барлык сез1мдерден де маныздырак болды. Бул, Н.Бердяевтщ сез1мен айтканда, “тарихи тагдырга коипригген iiind тарихи жады, анызда тарихи тагдырдыц кандай да 6ip мецзеу1 , нышаны купияланганына сьчтейтш кундьшык... тарихи ©Mipfli танудан repi маныздырак нэрсе”. Даланыц букьч морал! нак осыган — тарихи ацыздар мен тарихи жадыга непзделедь Буган дэлел — Култегшнщ, Бшге каганньщ, Тоньжоктщ курметше жасалган эпитафиялар. Ш ынында да, кен е турк! ж азба ескер тю ш тер ш щ элеумегик тарихи контека барлык елдер мен халыктардын, “каЬармандык дэу1рше” тэн тарих сахнасыньщ терше езш щ “енегелис кулшынысымен” идеяларды жинактап, сол аркылы ужымдык ерж-ж1гердщ “жулкынысын” камтамасыз етуге кабшегп жеке тулгалар шыгатын 6ip завдылыкты даралап беред1. Б1здщ де жагдайда кагандар, бектер мен тархандар жай гана каЬармандар емес, сонымен 6ipre ныш анды каЬармандар рет1нде керсетшш, олар 6ip мезетте рухани кесемдер, пайгамбарлар, оскербасылар жэне тагдыр шешетш тулгалар ретш де эрекет етед1. Осы ретте T ir r r i де бул тавд ан д ы р м ай д ы , та ц д а н д ы р а ты н ы — турк1 ел1 кешбасшыларыньщ халык пен атажуртка деген терен сушспеншипп езек болатын тем;рдей epiK-xirepi. Ягни, бул жазудьщ пафосы — жеке тулганын, да, сондайак тутастай алганда халыктьщ да мемлекет куруга деген умтылысында. О йткеш белгий 6ip ж агдайларда жеке тулганын рол1 кудай ретшде табынушылык денгейше д е й т жетш, айтарлыктай эс1реленед1, ал кейде буюл мемлекеттщ - TypKi елшщ муддес1 тургысынан кандай да 6ip жекелж козкарасты ж окка шыгаратын б1рлесушипк устем тусш жатады. Сайып келгенде, кошпел! адам оньщ езш е тэн ж екелж -гайпалык iu iK i сана-сез1мш ен бастау алатын жекешшдш пен б1рлесушшк керемет астасатын бейне 6ip “кентаврга” айналады. Н омадтардьщ , ocipece курдел1 жагдайларда онай козгалатын мемлекетпк организмнщ купиясы нак осында жатыр. Турю жазушыларыньщ аксакалдарыньщ 6ipi кемецгер ой neci Ш ьщгыс Айтматов алкалы жиында казак елш щ эдтеттииктщ ак жолын улы бабалар рухымен байланыстыра келш, “Култепн ескерташ ш щ Астана каласына экелш койылуы бупнп тэуелаз К,азакстанньщ ултгык тулеуш куш73
> K ir e p iH , е р л е у e p i c iH а й г а к т а й д ы . Бул к е л е ш е п к е м е л м е м л е к е т к е т э н э р е к е т , е н е р , е с е р е л г е л а й ы к т ы м ш е з ” , — лещ. ^О сы ны н 66pi кене турю жазуларында саяси, мемлекет курушылык белгшер бар екенш керсетед1, оньщ дэстурлер1 келес1 гасырларда жетш е тусть Оган дэлел — Ж усш Баласагунньщ “К,утты 6uiiri” жэне Махмуд К,ашкаридщ “TypiK с е з д т ”. Ойларымды дана Култепннщ курметше тургызылган тас устынга ойылып жазылып, сол багзы дэуфлерде б1здщ бабаларымыздьщ дуниетаным жуйесшщ непзш е айналган мына сэздермен аяктагым келед1: “Квкте T ypK i тэщрип, TypKiHin к а с и е т жер1, суы Былай деш т “Т ури халкы жойылмасын” — дейд1, “Ел болсын” — дейдГ’. Ел газет1 “Егемен К,азакстан” Култегш ескертюшшщ KoiuipMeci Астанага орнатылганын улы далага улы рухтын оралуы деп орынды багалаган екен. Ылайым, ерлж пен елд1ктщ осынау ерекше ескертюип кашанда халкымызга рух 6epin, бабалардьщ аруакты создер1 жана асуларга аттанарда баршамызды желеп-жебеп журанЛ Б1здщ осы Тасмагамбетов Имангалидьщ ете кунды гылыми баяндамасына косарымыз Уакыт жэне дэуф енипсшдеп ел QMipiHiH эрбф c e T i, op6ip кезеш, тарихы нагыз шындыкпен сабактасып, жацгырып жатуы керек. Meiuii, ол элдекандай идеология, саясат окиГасымен бурмаланганымен, туптщтубшдеп акикатты умытпай, жарыкка шыгара бшу де ем1рдщ оз тал абы. Елбасыньщ 1998 жылды халык б1рл1П мен улт тарихын зерделеу идеясымен айкындауы да осы тургыда айрыкша мэщп болып отыр. Жылгалардан озен куралатыны тэр1зд1 кез1 ашык адам ез1 зерделеген жеке-жеке жайтгарды жарыкка шыгара берсе, тиянакты гьшыми корытындьшар жасауга жол ашатыны анык. Артык, не кем айтылган ой-болжамдар болуы да мумюн, 6ipaK бэрш щ i3ri тшектен шыкканы абзал. 1 Тасмагамбетов И. Елд1К пен ерлжтщ ерекше ескертюип. “Егемен К,азакстан” 2001, 19мамыр. 74
IV ТАРАУ. TYPKI ТАЙПАЛАРЫ МЕН ХАЛЬЩТАРЫНЫЦ ШЫГУ ТЕП МЕН МЕКЕНДЕГЕН ЖЕР АУМАЕЫ ЖЭНЕ ЭТНИКАЛЬЩ К;¥РАМЫ I. Туркйердщ дербес халык реп'нде тарих сахнасына шыгуы Б1здщ зам аны м ы здьщ I м ы цж ы лды гы нда Еуразия далаларындагы этникалык орта 6ipTe-6ipTe езгере бастады. Билжтщ элеуметпк консолидациясыньщ жедел дамуы 6ipiHmi мыцжылдыктыц еюнии жартысында Оцтуспк Ci6ip, Орталык ж эне Орта А зия, том ен п Едш ж эне С олтустж C i6 ip аумактары нда б1рнеше турю т и ш тайпалардьщ ж эне кагандыктардын калыптасуына алып келдь Олар: 6ipiH iiii Турю кагандыгы — Ш ыгыс ту р и кагандыгы, Батыс турю к а га н д ы гы , у й гы р , ту р геш к а г а н д ы г ы , Е н и с е й кыргыздарыньщ, Хазар, Булгар, Кдрлук, Кдрахан, К,имак жэне Арал бойы огыздарыньщ К,ыпшак, Хорезм мемлекеттер1 немесе империясы.^ Дэл осы уакытта Ka3ipri турю тицц тайпалардьщ этникалык-саяси 6ipiryi калыптаскан ед1. Осы дэу1рде туркш ердщ рухани мэдение™ де ж аца сатыга кетершген болатын. Турю жазба мэдениет! мен сына жазуы, хатка тускен турю эдебиет1 калыптасты. Туркшер оздерше алгашкы рет дш и тусш жтердц нанымдары — буддизм, христиан, манихей, ислам дш дерщ щ непзш ен баска да еркениет жетютжтерш кабылдады. Кош пел i жэне жартьшай кешпел1 eM ip кеше отырып, б1ртшдеп калалы к ж эне отырыкшы турмыска к о п т . О тыры кш ылыкка кеш кен тай п ал ар е з ш д ж о р к е н и е т т 1 м эд е н и е т ту р л е р ш калыптастырды, олар сол кездеп элемдж мэдениетте езщцж орын алды. ,’| Осы процестердщ б эр 1Н улы далада OMip сурген кептеген тайпалардьщ 6ipiHe гана тэн немесе Ka3ipri турю тшдес тайпалардьщ 6ipiHi« гана тж елей тарихы деп карауга болмайды. Евразиянын TypKi тектес халыктары ездерщщ алдындагы тайпалар сиякты узак уакыт бойы TypKi тиш халыктардьщ бэрше ортак тарихты жасады. Тарих аренасында 6ip тайпаньщ орнын eKiiiiuici ауыстыруын алдьщгы тайпаньщ тарихтан euiyi деп есептеуге болмайды^ Олар пайда болган жана тайпаньщ саяси курамынан, apилiктepдiн„ сактардьщ, хундардыц этникалык топтарынан KepiHic берш, езгерюке ушыраган турде тарих сахнасына кайта шыгады.’ЦГурю тайпалары кола дэу1ршде пайда болып, ари, скиф-сак, хун дэу1рлерш басынан кеипрсе де, олардьщ б1рлест!п жогалган 75
жок. Тек кене турю дстрш де гана этникалык непзде тарих аренасынан кор!не алды. V гасырдьщ eKiHiiii жартысынан бастап турю деген сез(термин) алгаш рет кездесе/и де, осьщан кешн кещнен тарала бастайда/ Бурын сотды1 T u ii туркшер мен кытайлар арасындагы дипломатиялык карым-катынастарда пайдаланылып келген болса, кеш н “турю ce 3 i византиялыктарда, арабтарда, сириялыктарда, санскрит тшшде, коптеген иран, тибет тшдершде кездесе бастады1 К,агандык — империя курьшган 460 жылга деш н “ту р ю ” c e 3 i 10 (кеш ш рек 12) тайпа 6ip.necTiriHiH атауы ретшде журдк Бул термин кагандык 0Mip сурген дэхчрлерде де сакталып калды. Бул сез ертедеп турю текстершде “тур1к будун” атауы ретшде кездесед1 (буд — тайпа), ягни жекелеген тайпалардан куралган тайпалар одагы: VIII гасырдьщ ортасынан бастап тарихи жазбаларда “ 12 тайпа турю ел1” деген термин кездеседь T ypK i тайпаларынан куралган мемлекет те дэл осы созбен аталды. “Турю ел1” деген атау_ертедеп турю эпифафиялык ескертюштервде де, кытайДын тарихи жазбаларында да осы кушнде кездеседь Кещнен алып карасак, бул термин турюлер курган уйым — кешпел1 державаныц атауы. Византиялыктар мен ирацдыктар “турю елГ’ деген сезд1 жш колданса, кейде туркшердщ 03i де осы сезд1 кеп колданган. Терминнщ e p i карай e p ic алуы IX—XI гасырлардагы араб тарихшылары мен геофафтарыньщ ецбектершде молынан кездесед1, ал бул кезде “турю ” co si 6ip халыктьщ немесе мемлекеттщ атауы ретшде кодданылдьГ) Дэл осы арабтардын гьшыми эдебиетгершде туркшер сойлеген тшдщ генетикалык байланысы жэне турю халыктарыныц генеологиялык туыстыгы жайында айтылады, ал мусылман тшдес халыктар жазбаларынан сырт жерлерде мундай кец келемде жазылган мэл1меттер кездесе бермейдь Орыс жьшнамасында 985 жьшы “торк” деген атау кездеседь BipaK. бул — Улы даланы мекендеген печенег, хлоабук, половец тайпаларымен катар eM ip сурген кошпел1 б1рлест1ктердщ б1шнщ гана атауы. 10зшщ тарихи орынын сактап бурыннан келе жаткан 4 тайпаны ерекше атауга болады, олар: туркшер, кыргыздар, кыпшактар, тел ел ер (огыздар)>> \ ' Кенес OKiweTi жылдарындагы туркшердщ тарихы туралы жазылган кунды енбектер: Толстовтыц “Древний Хорезм” (1948) атты 3eprreyi, JT. Гумилевтщ “Древние тюрки” (1967), 1 Согдылар — согдин — согд—Самаркан мен Букара арасындаорналаскан парсы тш нде сойлеген туркитер. 76
“Поиски вымышленного царства” (1970) жоне “Хунны в Китае” (1974) деген курдел1 зерттеулер1 тури тайпаларынын гасырлар бойгы даму ерекшелдктерЦ этнос ретшде калыптасу кезендер1 мен мемлекет1 туралы сыр шертедь J1 Гумилев “Хунны в Китае” деген ецбепнде ерте замандарда К,азак,стан, Алтай жэне Орта Азия жерлерш мекендеген басты тшпа — хундардыц турк1 каганатына к,атысы туралы ж азд ы З Академик В. В. Бартольдтыц Орта Азия олкесш мекендеген тайпалардыц тарихы жошндеп ецбектершщ гылыми мацызы зор. Ол бул ецбектерш де араб, парсы жэне жергиикт1 тарихш ылардыц аса кунды ец бектерш пайдаланган. Бартольдтыц “ М онгол кезещ не д еш н п Турю стандагы христиандык туралы” , “Жет1су тарихыныц очерктерГ’, “Монгол ш апкынш ылыгы кезещ ндеп Турю стан” т. б. ецбектер1 куш бупнге дешн мацызын жойган жок, Оньщ бул ецбектер1 Орта Азия жэне К,азак,стан халыктарыныц кене дэу1рден бастап^ак езш дж тарихи мэдениет1 болганын дэлелдеп бердь>;Орыс ш ы гы стану м ектебш щ н е п зш калаушылардыц 6ipi болган ол Кдзан тецкерюшен кейш Азия музешнщ жанынан куры лган шыгыс зерттеуш ш ерш щ “Записки коллегии Востоковедов” дейтш баспасоз уйымын баскарды. Оныц коптеген монографиялары агылшын, немю, турю, араб т. б. тщцерде жазылган. BipaK отаршыл Ресей уюметш щ ец KayinTi, ец Kaciperri кылмысыныц 6ipi — Орта Азия мен К,азакстан, жалпы турю халыктарыныц улттык санасын кулдануга куш салу ед1 1881 жылы Турюстан эскери окрупнщ комендантыныц кемеюша, патша генералы М ациевский Ташкентте жумыска Kipice бастаган Шыгыстану когамыныц мушелерше былай деп хат жолдайды: “Шыгыстану когамыньщ мшдет! Шыгысты зерттеу емес, Шыгыс халкын орыстандыру”. Патшаныц саясаткергалымдары орыстандыруды токтаусыз журпзу унин саясигылыми айналымга “панисламизм”, “пантюркизм” деген терминдерд1 енпзсе, Кецес уюмет1 жылдарында ж ергш кт1 халыкты ата тарихынан, ата дэстуршен, ана тианен, устанган дшшен без1щцру ушш неше турл1 куйтыркы теорияны жанжакты жетишрдь ^Туркшердщ шыгу Teri туралы казактан алгашкы калам тарткан Элихан Вокейханов, Мухаммеджан Тынышбаев, М1ржакып Дулатов, Магжан Жумабаев, Санжар Асфендияров, Эуелбек К,оцыратбаевтар, империялык зулматтыц шецгелше uiiHin, кеп ш ш п опат болды. Мустафа Ш окаев ецбектер1 ез Отанына эл1 кунге дейш жеткен жок- J? TypiKTin белгии галымы Б. Аталай “Дивани лугат-аттур1кт1ц” уш томдык аудармасын, осындагы создердщ 6ip 77
томдык, Ti3iMiH жасап шыгарды. Бул ецбек эркилы зерттеу жумыстарына пайдаланута кен жол ашып бердь Белгип галым, профессор Эбсаттар Дербюалиев1 араб, парсы тш нде X—XII гасырларда жарияланган турю гуламаларыныц ецбектерш зерттеу мен оны кепш ш кке таныстыру жолында тынымсыз ецбек етш к е л е д ^ рТсы аталган ецбектерден мынадай е й турл1 тусш ж бар екешн ацгаруга болады: 6ipiHiuici — туркшердщ дербес халык ретшде тарих сахнасына шыгуы да, екшшкп — олардын дербес мемлекет ретснде калыптасуы_3 Жазба деректер мен ескертиштерге суйене отырып 6i3 ту р и этногенезшщ 6ipim iii жэне e n m iii сатыларын танып бше аламыз. VI гасырдын ортасына карай терт тайпа ту р и этногенезшщ eKiHmi сатысына — Орталык Азияныц этникалыкжэне саяси тарихыныц баска сатысына котерищ. Ол — VI— IX гасырлар. Ж аца сатыда этногенез одан o p i дамыды. Сол кешпецщ тайпалар ецщ ез байланыстарын одан e p i жаксартып, мемлекеттер курды. Олар: Шыгыс ту р и кагандыгы, Батыс Т у р и кагандыгы, Тургеш кагандыгы, К,арлук кагандыгы, К,ыргыз-уйгыр — К,арахан мемлекет!, Огыздар мемлекеть Дамудыц еинии сатысына кетершген мемлекеттер б1рл1гшщ куш и болуына ортак тш, ортак жазу мэдениет1, уксас саяси децгей и п ы кпал e r r i . Пайда болган мемлекеттердщ э л е у м е г п к -с а я с и ку р ы лы м д ар ы н ы ц 6 e p i K T i r i ту р ю этногенез1н1н батыска карай жылжуына м уминдж бердь Т у р и мэдениетш щ дамуын б1здщ заманымыздьщ I мыцжылдыгындагы эшекейл1 буйымдар, ш еберлжпен жасалган ок, садак, сондай-ак елген адамныц зиратына кулпытас орнату роамдершен байкауга болады. Жалпы тури модениетш е зв д ж ерекшелжтерше карай мынадай топтарга белуге болады: 1) Енисей кыргыздарыныц мэдениеп; 2) К,имак-кыпшак мэдениетц 3) Алтай турилерш щ мэдениетР. Сонымен, б1здщ заманымыздьщ I мыцжылдыгында Орталык Азияда, оцтустж-батыс С1б1рде, Жетюуда, ТяньШаньда TypKi, огыз, кыргыз, кы пш ак этногенезшщ дамуы журш жатты. Ещц осы тайпалар 6ip-6ipiMeH араласу непзщде жаца этнос орталыктары пайда болды. К,имак-кыпшак, огыз тайпаларыньщ кейб1реулер1 Орталык Азиядан Ерткже кешп, 1 Дсрбюолиев 0 . Жылгадан басталган дария (X—XVI гасырларда казак даласынан шыккан галымдар, ойшылдар, акындар мен одебиетшшер). “Жулдыз”, 1991, № 10, 146 -1 5 4 -6 .; № 11, 1 5 4 -1 5 6 -6 . 2 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. Алматы, 1992, с. 77—84. 78
К,ыргыздар Байкалдан Ш ыгыс К,азак,станга бет бурды. Тогыз-огыз тайпалары тибетпктермен болган согыстьщ салдарынан Гансудьщ батысына жэне Шыгыс Турюстанга бет алып кеигп. Туркшер 744 жылы саяси кас1ретке ушырады, езш щ бурынгы орталыктарьщ жогалтып, Кдшкдр, Жетюуга ыгысты. Ол жерде X гасырда ислам дшш кабылдаганнан кешн карлук тайпаларымен косылып, Кдрахандыктар мемлекетш курды. I u iK i, сы рткы факторлар езгердк Тайпалар арасы нда ассимиляция npoueci журдь Сонымен жогарыда аталган мемлекеттердщ этникалык дамуы озгере бастады. К,орыта келгенде, TypKi халыктары дамуыныц I жэне II сатылары TypKi тицц халыктардын этникалык тарихында ешпес i3 калдырды. 2. Туркшердщ тайпалары мен мекендеген аймапл жэне этникалык курамы ^Т урю ” C 03i б1здщ заманымыздан бурынгы V гасырда 6 ip iH in i рет кешпел1 халыктыц атауы ретшде пайда болды. Осы кезде туркшер Монголиядан жэне К,ытайдыц солтуспк ш екарасынан К,аратещзге деш н созылып жаткан улы кешпел1 империяныц непзш калады. Улы далада ту р и мемлекетшщ, турю тш нщ калыптасу дэу1ршен дерек беретш К у п-ге ri н ^г.кертю i ni н ;те былай деп жазьщды: “Элемнщ кепнде аспан, томешнде коцыр жер пайда болганда, осы екеушш, арасында адам баласы жаратыдды. Адамзат баласыныц устшен менщ бабаларым Бумын каган мен Истеми каган бшпк журпздь Такка отырган олар оз мемлекетш коргап, Турю зандарын шыгарып, оны бекптГ’. Мунда дуниенщ терт буры ш ы н тугел о зш е таб ы н д ы р ган алгаш кы TypKi кагандары ны ц бш пк курган уакы ты мен байланы сты суреттелед^ V гасырда туркшер деп Ашина ордасына караган тайпалааталды. Ал кершшес тайпалар туркшер катарына саналган жок. Туркшердщ шыгу тепн зерттеу гьшымда XIX гасырдьщ соцына дешн кершшес кытай, парсы, грек, Византия елдершщ деректер1 аркы лы белгип болды. 568—598 жылдары туркшерге карай 6 ip iH in i болып Едшден еткен Земарх баскарган Византия елшшер1 эркандай деректер жазып калдырды. Жекелеген турю халыктары мен олардьщ T ip m u iiK еткен мекеш туралы толы гы рак мэл1мегп 6 i3 IX—X гасырлардагы араб географиясынан кездест1рем!з. Осы географиялык эдебиетте “турю ” деген сез халыктар тобы жэне олардьщ тш н щ ортак иес1 ретшде керсетшген. 79 к
К,ытай жазбаларында туркшерд1 хундар тукымы деп, кытайша “жин, жуань-жуань, жужань”1 деп атаган, 6ipaK бул атау халыктыц атауымен eui6ip сойкеспейдк Н. А. Аристов “туркшердщ бастапкы шыгу Teri мен олардын ата журты туралы” деген мэсел еде: “Туркшердщ H eri3ri басты улкен тайпалары алгаш ы нда Алтайды мекендеген. Алтайдагы жер-су аттары коне турю халык, аныздарына eHyi буган дэлел бола алады. Ежелп турю мемлекет1 хундар империясы болып есептеледГ’2,— дейдь Орхон жазбалары буган дэлел. Ескертюште хан ез халкын туркшер, ал баскаларды огыздар немесе тогыз-огыздар деп атады, 6ipHeuie жерде огыздар немесе тогыз-огыздар ханныц жауы ретвде аталган. Орхон жазбаларын ок,уга жол ашьшганга дешн В. В. Радлов VI—V III гасырда туркш ер огыз халкына жатты деген корытындыга келш, кешн оны жазбалармен долелдедь Огыздар немесе туркшер б1рнеше халыктарга белшедк телеСтер, шыгыста тардуштар, батыста туркештер жэне т. б. Кдрлук, кыргыз жэне уйгырларды ceniMfli турде туркшер деп есептейм1з, 6ipaK сол кезде бул халыктар ездерш турюм1з деп есептеген дэлелд1 дерек жок. П еченегтер мен кы пш актарды орыстар да, батыс еуропалыктар да туркшер деп атаган жок, “турне” C03i Европада огыз халыктарынан ш ыккан осман империясын бшддру ymiH кещнен колданылды. Соцгы жылдары лингвистикалык зерттеулер непзшде туркш ердщ ш ыгу те п , коне тарихы туралы мэселе карастырылу усладе. Тури халыктары туралы мэл1меттердщ басым белит грек, парсы, мусылман, кытай колжазбаларында кездеседь Грек деректершен 6i3 туркшер VI гасырдыц езш де-ак Шыгыс Европага келш, Византиялык кала Босфор мен Керч бугазын жаулап алгандыгын бшемв. Парсы деректер! бойынша туркшер парсылардан Каспий тещ зш щ оцтустж-шыгыс жагалауын тартып алганы белгш . Ец батыс турю халкы печенегтер едк А лгаш ында Едш ден ш ы гы ска карай мекендеген олар IX гасырда Оцтуспк Ресейге коныс аударган. Едшдщ орта жэне теменп агыстарын мекендеген булгарлар мен хазарлар 6ip тшде сойлейтш, тщдер1 турю тип тобындагы чуваш тш не уксайтын. 1 Жужань немесе жуань-жуань “шылаушын курты" деген магынаны б1лд1ргеи. К,ытайлыктар кешпел1 халык,тарды KeMciTin осылай одеш атауы да мумкш. 2 Аристов Н. A. TypKi тайпалары мен халыктарынын этникалык, к, ура мы жоне олардьщ саны туралы ескертпелер. СПб., 1887, “Живая старина”, жеке IV шыгуы, 1896 (182-6.). 80
Едшден, батыстан шыгыска карай К,ытай шекарасына дей1н огыздар мекендеген, орталыктары Сырдариянын теменп агысында болган, К,арлуктардын орталыгы Шу езенш1н бойында болды. Тогыз-огыздардьщ орталыгы Турфан едь Keft6ip авторлардьщ жазбаларында Жетюу аумагында Карлуктармен катар баска да туркшер мекендеген. Туркшер eKire болшген, олар Тухси мен Аз ГШгшдер Ыстыкколдщ солтусттн мекендесе, Ягма халкы Нарынньщ оцтуспгш коныстанды. Тогыз-огыздардан солтустжке карай кыргыздар OMip cypfli, о л ар д ы ц о р тал ы гы Е н и сей д е болды . К,ыргыздардыц батыс Kopmici кимактардыц орталыгы Ертюте болатын. К,имак,тар туралы К,ытай, Орхон жазбаларында ешкандай дерек кездеспейдь Олардын батыска кай жактан келгет белпаз. К,имактардыц 6ip 6o.niri — кыпшактар. Олар печенегтермен коршшес турып, оз алдына жеке халык атанган. Махмуд К,ашкари курастырган турю тшдершщ эй гш сездш —“Д ивани л у га т-ат -т у р ж ” -те TypKi тш д ерш щ жекелеген турлер1 туралы кеп мшиметтер келт1ред1. Махмуд К,ашкари кептеген TypKi теки рулар мен тайпалар жерш аралап, олардын, турмыс-салты, тин, ауыз жэне жазба эдебие-п туралы кыруар мол материал жинаган. Махмуд К,ашкари бул жешнде бьшай деп жазды: “Мен туркшер, огыздар, шитлдер, ягмалар, кыргыздардьщ шаЬарларын аралап, кыстак пен жайлауларын кеп жылдар аралап шыктым, лугаттарын (создерш) жинадым, турл1 соз касиеттерш уйренщ, аныктап шыктым. Мен бул icrepfli тш бшмегешм ymiH емес, кайта бул тщцердеп op6ip Kuui-ripiM айырмашьшыктарды да аныктау ymiH icTefliM, солардын 6opiH мукият 6ip непзде жуйеге салдым”1. Махмуд К,ашкаридщ жазуы бойынша туркшерге шыгу теп жагынан турю емес, 6ipaK турюше бшген халыктардын, 6opi жаткызылады. Ол барлык TypKi халыктарын солтустж жэне OHTyciK деп ею топка болед1, эркайсысында он-оннан халык болган. Солтустж топка енгендер: печенегтер, кыпшактар, огыздар, иемектер, башкуртгар, ябакулар, татарлар, кыргыздар т. б. Онтустж тобына жататындар: iiiirui, тухси, ягма, иф ак, чарук, жумьш, уйгыр, тангут, хитай, табгаш. Махмуд К,ашкари таза TypKi деп кыргыз, огыз, тухси, ягма, чнгш, играк, жэне чарук халыктарын атады. Енисейде турган кыргыздар2 кытай деректершдеп хундар aoyipiH еске Tycipefli. Ежелп кытай транскрипциясында 1 Махмуд Кашкари. Дивани лугат-ат-турк.Ташкент,1960,1-том,44-бет. ! Кыргыздар ерте кезде кай тшде сойлегеш б е л п а з, ежелп турю a o v ip in n e турюше сейлеген, 6 ip a K физикалык дамуы жагынан баска гуркперден озгешс болган (шашы саргыш, шырайлы, K 03i кегишр). 81
кыргыз деген сез гяньгунь деп бершсе (хундар flayipi — б.з.б. 201 жыл), VII гасырда хягас деп аталды. Махмуд Кдшкари кыргыздардан батыска карай ябаку халкы турды деп керсеткен. В. Томсон аз халкыньщ шыгу тепн б елп аз деп есептесе, аз жэне кыргыз халыктарымен 6ipre O M ip сурген чиктердщ шыгу теп жошнде ешкандай дерек жок. Солтус'пк-шыгыска карай ыгыскан туркшердщ 6ip 6ejiii i якут халкын кураган сиякты. Огыздар — тури кагандыгына непз болган тайпалардьщ ец улкеш. Туркшердщ 03i огыздардан ш ыккан. Олардьщ коныстанган xepi туралы белгш туркодог Н. А. Аристов оз ецбектершде турю тайпаларыныц K o 6 i ертеде Алтайды мекендегенш, ертедеп турю халкыньщ аныздарында тайпа аттары кебшесе ездер1 турган жердщ, (езен, кед, тау т. б.) атымен байланысты болып келетшш атап керсетедь Орхон жазуларында хан оз халкына каратып айткан ундеушде огыздарды тогыз-огыз немесе жай огыз деп атайды. Будан огыз атауы туркшердщ тек солтуспк жагындагы кершшерш гана емес, одан да кец магынада колданылып турганын ацгару киын емес. Мысалы, Култепн елгенде батыстан туркеш хандыгыньщ елшкл репнде “огыздардын дана тамгашысы” келд1 дейдо. Будан “огыз” co3i кен магынада батыста да колданылганын корсетедк Огыздар батыс турю империясы кулаганнан кейш орталыгы Сырдарияньщ теменп жагында болган жан,а мемлекет курды. Кешннен огыздар ел1 деп Селжук империясын курган Алдьщгы Азияны атады. B ip iH m i тури империясына непз болган тайпалар 1штде тухси, ягма ж эне n i i r r n халыктары болган. Олардьщ кейб1реулер11ле ещршде, цигшдер К,ашкардьщ жанындагы ауылдарда жэне Тараздьщ (Эулиеата — Ka3ipri Жамбыл) жанындагы i l l i r m деген беюшс-калада O M ip сурген. Бул беюшс огыздардын жер1мен кершшес болган жэне олар огыздардын жш -жш тынышын алып отырган. Сондыктан да болар, огыздар Амудариядан бастап К,ытайга деш нп оздершен баска туркшердщ бэрш цигшдер деп атаган. К,арахандыктар огыз халкыньщ шплл, ягма тармагынан шыкты. Махмуд К,ашкари ягма C6 3 i 1ле езенш щ томенп агысында O M ip сурген халыктыц аты деп жазады. Ол (М. Кашкари) сол аймакта тухси немесе m ir m халкы да болды дейдь ЦНгищщ ею тармагы 1ле алкабы мен К,ашкарга жакын Куяс каласына таяу елд1 мекенде турган. Монгоддар устеадщп тусында 1ленщ онтуспгшде орналаскан бул кала Ш ыцгыс ханньщ баласы Ш агатайдьщ жэне оньщ урпактарыныц астанасы болуымен эй гш ед1. 82
Махмуд К,ашк,ари карлуктардыц огыздардан ш ыккан кошпещц халык, екешн, кешн турпсмендер деп аталганын айтады. Уйгырлардыц калалары туралы Махмуд Кдшкдри накты деректер береди Орхон жэне уйгыр жазбаларында Коче каласы аталады. Бурынгы Турфанга, Идикут-Таримге жакын жерде К,ара К,оджа каласы болган. Идикут каласы — уйгырлардыц оцтустж белнчнщ, басты калаларыньщ 6ipi едь Махмуд Кдшкаридеп “коче” co3i кала жэне букш облыстыц аты дегенд1 бищрген. Сол облыстыц (Коче каласыныц) солтустж бел1пндеп басты кала Бешбалык деп аталды. Будан баска Сульми, Джанбалык, Янгабалык (жаца кала) дейтш тагы да уш каланьщ аты аталады. “Басмыл” сез1 орта гасырдагы грек сезд тн д е “ш ыккан Teri аралас адам ” деп берш ш ть Орхон ж азбаларында басмылдарга Бешбалык (шамамен каз1рп Гучен) каласы караган. Мунда кешннен тогыз-огыздар мен уйгырлар турды. Кдрлук (харлук немесе карлуг деп жазылып жур) — тури халкы, олар б. з. VIII гасырындагы орхон (тури) жазбаларында жэне кытайдын “Тан-Ш уынында” аталады. 776 жылы батыс туркшк кагандар империясы кулаганнан кешн карлухтар Шу бойында коныстанган. Олардыц билеушкп хакан (каган) лауазымын алмай, ябгу лауазымымен ж урдь Махмуд К,ашкари карлуктар мен гуздарды (огуз) косып туржмен деген 6 ip -a K атпен атады. XII гасырда Баласагун каласын К,араханидтер династиясынан ш ыккан туржмендер билед! дейд1. Махмуд К,ашкарида кимактар аталмай, олардыц орнына Ертютеп имектер аталады. Ш ын мэншде ол атау солтустк топтагы халыктардыц геофафиялык атауларына коп сэйкес келмеЩц. Сондыктан имектердщ орнына кимактар деген жон болады. К,имактардыц коны стары Сы рдария, Сауран каласыныц м ацы нда едЦ ягн и м усы лм ан ел дер ш щ иелктер1мен шектесш жатты. Руздар мен кимактардын иелжтерш белш жаткан Итильд in (Едшдщ) жогаргы агысы туркшердщ еуропалык шекарасы болып есептелдь К,ыпшак — кимактыц сонау батыстагы 6ip бутагы. Олай дейлшмо, кыпшактар XI гасырдыц езшде (1030 жылдар шамасында) кершшес Хорезм ягни Ka3ipri Хиуа хандыгымен 6ipre аталады. М эселен, XI гасырдагы парсылык жыршы Насири Хусраудыц олещнде бурынгы “Руздардыц даласы”, “К,ыпшактар д а л а с ы ” (Д еш ти- К ,ы пш ак) д е л ш ш п . К,ыпшактардыц шыгу тепн К,иыр шыгыстагы кошпещц тури жэне баска халыктардыц батыс Азия мен Ш ыгыс Европага карай козгалган жолдарынан 1здеген жен. 83
Непзш ен гуздардыц солтуспгш мекендеген кыпшактар XI гасырда кытай шекарасынан бастап шыгыс Еуропага дейш созылып жатты. Олардьщ непзп ордабасы EpTic езеншде болды. В и зантиялы к деректер бойы нш а кы пш актар “командар” деп аталып, гуздармен катысып турган делшсе, мусылмандар оларды кыпшактар деп атаган. Кыпшактар непзвде кимактардьщ 6ip бутагы болса керек. Кейппрек — XII гасырда кыпшактар канлы деп аталатын баска 6ip халыкпен араласады. Кыпшактарды жеке 6ip хан баскармай, олардьщ эрбф тобыньщ ез аддына хандары болган. К,ыпшактар XII гасырга дейш мусылмандыкты кабылдай коймады. Олар мусылман мэдениетшен баска христиан мэдениетшщ де ыкпалында болды. Наймандар Рашид эд-Диннщ жазуы бойынша Ертютщ жогаргы мацында мекендеген ту р и тайпаларынан тараган. Аристовтын niKipiHuie наймандар туркшердщ непзп урпагы болган. Наймандар жогары E p r ic пен Орхон арасында VIII гасырда найман 6ipiK K eH руы c e r i3 огыз (сепз тайпасындагы) деген атпен тарих сахнасына шыкты. Олардьщ алып жаткан аумагы батыс Хангайдан Тарбагатайга дешн созылды. Ол Ka3ipri Шыгыс Казакстан жер1 деуге “болады”. Батыс Монголияда, Жетюуда К,арахан мемлекет1 курылган кезде наймандар олармен корил турган. Рашид эд-Д иннщ жазуы, баска да жазба деректер бойынша наймандар XI гасырга дейш шыгыста Селенп мен Орхон езендершщ жогаргы жагынан батыста Тарбагатайга шешн жэне солтуспкте Тану-Онадан оцтустжшыгыстагы Алтайга шей1нг1 жерлерд! иемденш улгерген. Наймандардын батысын канлылар, солтустшн кыргыздар, шыгысын керейттер, монгол тшдес мерюттер мекендед!. Kepeftirrep одагы 6ipiHiui болып XI гасырда христиан дшш кабылдаганымен, гурюше сойлед1. Олардьщ жерлер1 — Толы езен1н!нжагалауы, Орхон езеншщ орта бойы, Онон езен1нщ куяр сагасы. Наймандар мен керей!тгерд1н онтус'пк Kepuimepi уйгырлар болган. Шьщгыс ханньщ алдында Ka3ipri Монгол аумагы мен Алтай керешттердщ кол астында болган. Рашид эд-Диннщ енбепнде керей1ттер баскаларга Караганда 6epiK уйымдаскан кушт1 тайпа болган. Сонымен 6ipre керей1т Торыл-Бан ханыньщ, ата-бабасы Орта Баласагунда билж жург1зген1 туралы хабар бар, кеш н н ен керешттерд1 каракытайлар жен1п, оларды шыгыска ыгыстырып тастаган.1 1 Зуев Ю. А. “Джами ат-таварих” Рашид ад-Дина источник по ранней истории джалайыров.ГТисменные источники Востока.М .,1972, с .178—185. 84
Жалайырлар — Ш ы ш ы с хан империясыньщ кушейген кезшде Хилок пен Селенп езендерш щ жагалауында eMip сурген TypKi тектес халык.. Дэлipeк айтканда, Кдракорымныц таулы аймактарында, Орхон озенш щ жогаргы агысындагы Селенпге куяр жер1нде мекендеген. Жалайырлар Орхон мен Селенп озендерш мекендеген ежелп уйгырлардан ш ы ккан1 болуы мумюн. Шыгу reri белгкпз булгар мен хазар халыктары орта гасырлардыц басында ею мемлекет курды: 6ipeyi — Едшде, eK iH m ici — Дунайда. Булардьщ аты б. з. VI гасырында бeлгiлi болды. Махмуд Кдшкари Едш озенш б1рнеше рет атап, Еды булгарларын туркшер дейд1 де, олардьщ тшдерш печенегтермен жакындастырады. Башкурттар Ka3ipri жерлершщ тещрепнде турган. Татарлар, Махмуд К,ашкаридщ айтуы бойынша Отекен (Отюкен) жерш мекендеген. Орхон жазуларында Монголиядагы Орхонныц жанындагы таулар Ti36eri осылай аталганы белгип. Кейб1р жасырын жазбаларда (Худуд алалам Туманский. Жана ашылган парсы географиясы) татарлар тогыз-огыздардан болшген десе, (К,араныз: В. В. Бартольд. Орта Азияга саяхат есебшен), Гордизиде Epric жагалауындагы кимактардан бол in in шыккан дейдь KeftiH Р есей , Б аты с Е у р о п а о к ы м ы с ты л а р ы османдыктардан баска турю халыктарын татарлар деп атаган (осы ндай с е з к о л д а н ы с ы Р ад л о вта да кезд есед О . К,ытайлыктарга карап бул атау монголдарга да, манчжурларга да тел in ген. (“Татар” каласы Пекинде де бар.) “Татар” деген атау тек кана турю тшдес халыктарга катысты Едш бойымен К,азаннан Астраханга дейш, К,ырым мен Ci6ipfle кодданьшады. Сондыктан 1927 жылы КСРО улыстарынын Т131м1нде К,ырым татарлары, Едш татарлары, Касимов татарлары, Тобьш татарлары деп болек-болек аталып кета. Олардьщ ата- • бабалары К,ырымнан Польша туткындап, жер аударьшган белорус татарлары ед1. Олар белорус TuiiH кабылдаганмен, ислам fliniH устанып калган. Астраханньщ турю тшдес халыктары жана зерттеулер бойынша ногайларга жаткызылды. K,a3ipri танда “татар” деген ат толык орныкты. 3. Турилерд1н шыгу теп, дин, этнографиялык жэне лингвистикалык топтары Турю халыктарыньщ турмыс белгшер!, этнографиялык шыгу Teri осы кунге дей1н аныкталмады. Тарихта алгаш рет еске алынатын кош пел i халыктар кандай этнографиялык 1 Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. I, стр. 93. 85
жене лингвистик топтарга жататындыгы, олардыц кайсысы ту р и , моцгол немесе тунгустар болганы туралы сурактыц e3i даулы болып, шешшмей келедь V—VI гасырларда туркшер далалы аймактарды мекендед1 жэне оларды кытайлыктар “жужаньдар”, еуропалыктар “аварлар” деп атаган. “Турю” ce3i (кытайша “тукюе”) б. з. VI гасырында 6ipiHini рет (6ip) кеигпел1 халыктыц атауы ретшде пайда болды. Бул гасырда туркшер Монголиядан' жэне кытайдыц солтустж шекарасынан К,ара тендзге дейш созылып жаткан улы кошпел1 империяныц непз1н калады. К,ытайлар Тумынь деп атаган (тури жазбасында Бумин) империяныц негтзш калаушы тулта 552 жылы дуние салды, оныц агасы Истеми (кытайша Шедеми) батысты жаулап алган, 576 жылга дейш eMip сурген. Басташдыда агалы -ш ш eKeyi 6ip -6ip iH e тэуелаз болган, кытайлар осыган сэйкес кешпел1 империяларды солтустж туркшердщ мемлекеп жэне батыс туркшердщ мемлекет) деп атаган. 581 жылы сол кезде кытай дянастиясыныц бшйгш колына алган Суйдыц ыкпалымен ею империяныц арасы б1ржолата болшдт Келес1 гасырда ею империя да к,ытайдыц Тань династиясына багынышты болып, кытай басшылыгын мойындауларына тура келдь Солтуст1к туркшер 830 жылдыц, батыс туркшер 659 жылдыц шамасында елу жылдай жат журттыктардыц билеп-тестеу1нде болганнан кей!н, солтуспк туркшер 682 жылы ездерш щ т э у е л а з д т мен куаттылыгын калпына келттруге мумюнд1к алды. 682 — 744 жылдар арасында eMip сурген бул жаца мемлекетке тури тшгнщ кене ескертюш1 Орхон жазбалары тэн. Жазбада 699 жэне 711 жылдары олар батыс туркшерд1 ез1не тэуелд1 ету мумюнд1п туганын, 6ipaK мундай билеп-тостеушшж узакка созьшмаганы айтылган. Батыс турю тайпаларыныц арасында тургеш тайпасы m repi шыгып, VII гасырдыц соцында хандык бил1кт1 толык колына алады. Тургеш мемлекетш 739 жылы арабтар эларегп. Кене турю тайпалары, олардыц басшылары, батыстагы жэне шыгыстагы кешпел1 халыктар туралы эр турл1 шюрлер айтьшады. Батыс галымдары туркшер сактарга туыс немесе осы халыктыц 6ip бел1п деп жорамалдады. Курцийда1 (улы А лександр тарихы нда) Я ксартты ц сыртында туратын скифтердщ патшасыныц агасы Картазис аталды. К,ытайлар туркшерд1 суюннулардыц (хундар) урпактары деп есептейдь 1 Курций Руф —Рим тарихшысы б. з. 6. I гасырдыч 40 жылдары “Александр М акедонскийдщ тарихы” атты он ею том ецбек жазгап. 86
Цяньханыиуда, К,ытай императоры мен хундардьщ OMipinici арасында б. з. б. 47 жылы жасалган одак, туралы эцпме “хундардьщ салтанатты ceMcepi” магынасындагы (кытай транскрипциясында цзин-лу, ежелп айтылуы — цзин-лук) хун co3i аталады. “Кы нгырак” (е й жузд1 семсер) сезщ (Раддов1 с е з д т ) телеу1ттщ жэне Ш ыгыс Туркютанныц “кынгырак — улкен семсер” дегешне жакындатады. Хундардьщ шыгыс Kepuiici ретшде кытай ескерткпнтершде б. з. I гасырыньщ соцында М онголиядан хундарды ыгыстырып шыгарган сэнбилер аталады. Осыдан сэл кешн сэнбилер хундар сиякты кытайда б1рнеше династияньщ непзш калаган; сэнбилер династиясыныц шинде Солтустж Бэй династиясы (386—534 ж.) ерекше козге тусп. Эдетте сэнбилер тунгус халкы рет1нде карастырылады. BipaK, белгш француз галымы Пеллио2 1925 жылы кузде Ленинградта окыган езшщ 6ip лекциясында кытай эдебиеттершде сэнбилердщ тури тщп халык екендшн ацгаруга болатын сэнбилер сездш сакталгандыгын хабарлайды. Бул сездж туралы баспада ешнэрсе жарияланбаган; мундай ескертюш табылса, бул халыктардыц шыгу Teri, пайда болуы туралы мэселе ез шеипмш табар едк Егерде хундар, сэнбилер туркш ер болгандыгы дэлелденген болса, онда будан мынадай. корытынды келш шыгады: ете ерте уакыттарда тур Ki л ер монголдардыц шыгысын мекен еткен. Сэнби халкы Византия создш мен Армян ескерткш терш де 6ipiHini рет 463 жылы, соцгы рет 558 жылы кездеседь Алайда сэнбилердщ батыска коныс аударуы туралы еш мэл1мет жок. Соцгы жылдары лингвистикалы к зерттеу н епзш де туркшердщ шыгу T eri, кен е тарихы туралы м эселе карастырылуда. Алтай ата тш н щ бар е к е н д т расталды, оган TypKi ата Tini, монгол тий, тунгус ата т ш барып 'прелед1 (барлыгы да алтай тш н е юред1). Орхон жазбаларыньщ Tini дамудыц кандай сатысында турса, турк! ата т ш дамудыц сондай сатысында тур. TypKi халкыньщ шыгуы туралы еш кандай айгакты деректер болмаганымен, Хун империясы еж елп туры мемлекет болып саналады. 1 Радлов В. В. (1837— 1918)— 1858 жылы Берлин университет»! 6iTipreH, орыс шыгыс зерттеуипа, тш бш мпазы — турколог, этнограф, археолог, Петербург FA академии (1884), Азия антропология (1885— 1890) жоне этнография (1894—1918) музейлершщ директоры. Б13 ушш "Турю тшдер! с е з д т н жасау тож1рибеы” атты ецбеп ете кунды. г Пеллио (1878—1945)— Француз, Шыгыс К,ытай тарихын зерттеуип профессор. Ол н е п з ш е н к ы тай , м о н г о л хал ы к тар ы н ы ц к е н е ескерткштерш, одебиетш , тшш, модениетш зерттед1. К,ытай-монгол мэдениетшщ даму жолдарын зерттеулс ел еут ецбектер калдырды. 87
Орыс галымы Н. А. Аристовтьщ1 айтуынша б. з. б. III гасырда хундар турюше сойлеген. Хун замандастарына кангойлар, уйсшдер жэне Жетюу бойынан ыгыстырылган сактар (кытайша сэ) жатады. Сол кездеп Енисейде турган кыргыздар кытай деректершдеп хундар дэу1рш (б. з. б. 201 жыл) еске ту ар ед ь Еж елп кытай транскрипциясында “кыргыз” деген сез — гяньгунь. V II гасы р д агы к ы р гы зд ар д ы тан у ymiH к ы тай тр ан скр и п ц и ясы “ х ягас” колдан ы лды , ту р ю тектес халыктардьщ 6ip Typi кейш хакас деген атка ие болды. Шыгыстагы r y p K i кагандыгынан баска, кытайлардьщ айтуынша, солтустжте тагы 6 ip турю кагандыгы бхзше — батыстагы тургеш кагандыгы болган. Онда Невакет каласы аталады. Оныц орналаскан жер1 К,ытай ескертюштер1 бойынша Шу езешнде болганын бшем1з. Оньщ халкы рудьщ саны бойынша “он о к ” деп аталган. Тагы 6 i p ушшип турю j кагандыгы — Енисейдеп кыргыздардьщ кагандыгы болган. Орхон жазбаларында хан кыргыз князше каган лауазымын e3i бергендш айтылады. Батыс турюлершщ шыгысындагы, Алтай мен EpTicTin жогаргы агысыньщ аралыгында co3ci3 TypKi тегшен шыккан карлук халкы OM ip cypfli. 766 жылдары олардьщ кол астына батыс туркшер орналаскан аумак к о п т ; олардьщ княз! Сырдариядагы огыздардын князi сиякты орхон жазбаларында патша лауазымы торп;д аталатын ябгу лауазымын иелендь Монголиядан турю-огыздарды, содан кейш уйгырларды ыгыстыру Шыгыс Турюстанда турю элементгершщ кобеюше экеллп сокты. Турфан жэне Гучэнь жерлершщ жанында кытайлыктар “шатон (“дала”) деп атаган тайпа коныстанды, бул турюшатолар турю T e r iH e n ягни огыздардан ш ы ккан, VIII гасырдын аягы мен IX гасырдын басында олар оздер1 алып жаткан аймактарьшан ыгыстырылып, o p i карай шыгыска кетп. К,ыгайдагы саяси толкуларга катысты IX гасырда жана 6 ip H e m e династия курылды. Арабтар бул гуркшерд1 тогуз-огуз деп, ягни тогыз-огыз деп атаган. Y йгырлар кыргыздардан 840 жылы жецшгеннен кешн Монголияда жэне Орта Азиядан кетш, Шыгыс Турюстанга (Турфан) барып отырыкшы халык болып калыптасты, 6ipaK 1Аристов Н.Т. (1847-ел ген жылы белпслз)-ш ыгысты зерттеупп этнограф, 1893 жылдан Орыс география когамыныц м уш еа. Ресейдщ Орта Азия жоне Казакстан халыктарымен карым-катынасы жайында кеп ецбектер жазган. 88
баска мемлекетгермен согыс журпзбед1 жэне кьггайлыктармен, тибеггжтермен, арабтармен бсйб1т сауда катынастарын узбей журпздь X гасыр басында монгол тепнен ш ыккан кытай (каракы тай) халкы М онголиядан оларды ыгыстырды. К,ытайды басып алып, XII гасырга дешн монголдар, орыстар жэне мусылмандар пайдаланатын Ka3ipri К,ытай деген атка ие болды. Орта гасырларда бул термищп батыс еуропалыктар да пайдаланатын. 821 жылы дуние салган уйгыр каганы ньщ атынан жазылган кытай мэтшшде (карабаласугындык колжазбада) у й гы рлард ьщ м ан и хей д ш ш к а б ы л д ага н ы туралы хабарланады. Уйгырлар 762 жылгы К,ытайга жорыгы кезшде Лояна каласы нда (Х эннань маны нда) м анихейлж пен танысады жэне ол жактан оз елше (Ш ыгыс Турюстан) манихей дш ш уагыздаушы торт KiciHi алып кетедь Бул уакытта буддизм жэне сириялык христиан дпп К,ытайдагы сеюлд1 туркшердщ арасында да каркынды турде opicTen, коптеген тури шыгармаларыныц жойылуына себепкер болды. Typid басшысыныц осы дшдердщ 6ipiH кабылдаганы туралы б1рден-б1р мэл1метп 6i3re жетюзген карабаласугындык колжазба. Манихей дшш туркшердщ арасына К,ытайдагы сеюдщ, 9cipece, согдилыктар1 таратса керек. Муны К,ытайдан табылган согды тшнде семит алфавитсмен жазьшган деректер аныктап отыр. Бул жазбаньщ т ш согды тш н щ оте коне жэне туракты дэстурш корсетедь Согды жазбасы нан кешшректе (бэлюм, IX гасырда) кене ту р и алфавитш — орхон жазбаларыныц алфавитш ыгыстырып шыгарган уйгыр жазуы2 дамыды. Уйгыр жазуын XIII гасырда монголдардьщ кабылдаганы белп ль М онголдардыц билж ж урпзген дэу1ршде монголиядан Оцтуспк Ресей мен Персияга деш нп барлык елдер уйгыр алфавит1мен жазды. '840 жылдар ш амасы нда уйгы рлардьщ м ем лекетш кыргыздар жойды дедк. Монголиядан куылган уйгырлар IX гасырдыц ортасында е й жаца князьдиктщ непзш калады: 6ipi Ганьсуда, ал eKiHinici Бешбалык пен К,ара-Ходжада. Ею уйгыр князьдпщ щ 6ipeyiH (Ганьсудагы) 1028 жылы тацгуттар (тибет тектес халык) жаулап алды, ал eKiHmici монгол устемдш кезецше дейш eMip сурдь 924 жьшы осыдан аз гана бурын М онголиядан кыргыздарды куган кытай империясыныц Heri3iH калаушы А-Бао-Цзи уйгырларга 1 Согдилыктар (С огды )—Зеравшан езеш жагасындагы Самаркан каласы орналаскан жердщ аты. 1 Уйгыр жазуы семит T erin en шыккан. Манихейл1ктер Вавилоннан (арабтык ирак) окелген алфавит. Бул гылымга “уйгыр алфавит!” деген атпен ецщ. 89
олардьщ Орхон бойындагы бурынгы мекенше кайта оралуды усынды, 6ipaK, та уйгырлар езш щ жана мекеш нщ турмыс жагдайына уйренш, отырыкшы болып калгандыктан, кайта кешпенцц халык болуга келюе салмады. Шындыгында кытайдьщ кыргыздарды жену1 Монголияда туркшердщ билж журпзуш щ соцын жэне монголдардыц устемдж етущщ басын бщгцредь Кыргыздар Монголияда GMip сурген ец соцгы турю халкы болды. Муны айгактайтын естелжтер онда осы кунге дейш сакталган. Монголиядагы монголдарга деш нп Ka6ip уст1ндеп ескертюштер, сонымен 6ipre уйгыр ескертюштер1 “кыргыз каб!рлерГ’ деп аталады (хыргыз-ур). К ей ш п уакы тка жататын TypKi халыктары туралы мэлшеттердщ улкен б о л т мусылман колжазбаларында бар. TinTi ерте укыттардагы турю жазбалары ж эне кы тай шеж1релер1 туралы мэл!меттерд1 батыс колжазбалары жай гана толыктырып отырады. Византия жазба ескертюин материалдарынан 6i3 576 жылы туркш ер тавриялы к Босфорды жаулап алгандыгын бшем1з. 581 жылы олар Херсонес кабыргасында болды, алайда олардьщ Таврия тубепнде билж журпзу1 узакка бармады, 590 жылга карай онда Византия б и л т калпына келдь Византия деректер1 бойынша 568—598 жылдары туркшерге карай 6 ip iH u ii болып Едшден еткен Земарх баскарган Византия елшшер1 ед1. Ш аванныц1 дэлелдеуч бойынша олар Куча каласынан солтустжке карай сол кезде Ак таг (Ак тау) мацында орналаскан батыс туркшердщ ордасында болды. Сасанид патшалыгына2 карсы 6 ip n e c in жорык жасау туралы келкпм шарттар элденеше рет ж урпзиш . B ip a K та туракты, одак калы птаспады . Б1рнеше жылдан кеш н туркш ер гректермен жэне парсылармен согысты. Туркшер аландарды багындырганнан кешн Сасанидтер патшалыгы тек Орта Азияда гана емес, Каспий тещ зш щ батыс аймактарындагы турю империясымен шектесе бастады. Ш амасы Дербент корганыс кабыргасы осы туркшерге карсы салынган болуы керек. Туркшер кешпел1 империясыныц достур1 VII гасырдан бастап к у и т держава ретшде жалгасты. Оны Ш ыцгыс хан империясы жэне Алтын Орда мемлекет1 жалгастырганга уксайды. Туркшердщ т ш VI гасырда Ш ыгыс Еуропада 1 Шаванц Эдуард (1865—1918)— француз, кытай тарихын зерттсуип. 1903 жылдан Француз академиясыныц мушеЫ. Ол—1915 жылы К,ытайда б. з. I гасырында жазылган кужаттардыц оку кштш ашуга улкен улес коскан галым. 2 Сасанид патшалыгы — Иран династиясы, 111—Y11 гасырлардагы Таяу Шыгыстагы мирастык билж. 90
(Алтын Орда мемлекетшдеп монгол Tuii сиякды) болмашы гана i3 калдырды. Булгарлар мен хазарлардыц тшi мадияр тш ндеп тури белгшер1 сиякты, Ka3ipri кезде тек чуваш тшнде гана колданылатындай, жогарыда аталган мейлшше кене кабаттарга жол тартады, турасын айтканда, ту р и T u ii тунгыш рет Ш ыгыс Еуропага IX гасы рды н аягы нда печенегтер аркылы жетть Каспий тещ зш щ шыгысындагы жерлерде Сасанидтер ез к у ш т е р 1 Н TypKi кершшерше карсы ныгайта туст1. Журжан аймагын коргау y m iH куйд1ршген и р т ш т е н корган салды. BipaK бул туркшердщ шабуылын токтата алмады. Гюрген езешнщ он жак жагалауындагы бул корганньщ калдыктары Ka3ipri кезде Кызыл Алан деп аталады. Одан к еш н п деректерге Караганда Гюргендеп туркшер парсылардын д1нл мен тш н кабьшдаган. Соган Караганда олар осы аймакты Сасанидтер дэу1ршде (шамамен VI гасырда болса керек) жаулап алган болса керек. Сасанид патшалыгынын солтустж-шыгыс шекарасы ол кезде Мургабтьщ бойымен ететш. Олардьщ корганындагы туркшер мен сасанидтер бул аймакта арабтармен согысты. Бул согыс туралы энпмелерде жекелеген турк1 халкы емес, тек “туркш ер” деп кан а айтылады. 737 жылы бабгу карлуктары туралы гана жекеленш аталган (бул халыктьщ атауы арабша — харлук, парсыша — халлук). Кебшесе сол князьдщ 63i “Тохористан жабгуы” деи аталады. Bi3flin fleyipiMi3re дей1н сакталып келген карлуктардын 6ip бел1г! сол кезде Амударияньщ оцтуст1пндеп аймакка енген (каз1р оларды езбек халкынын 6ip атасы деп атайды). Сондай-ак туркшерге арабтардьщ бейб1т елшшер1 де ат i3iH сала бастады. Мэселен, халиф Хишам (724—743 ж.) “туркшер патшасына” исламды кабылдауды усынды деп хабарлайды. Окшшке орай, б!зд1н, колымыздагы жалгыз гана деректе (Халиф Хишамда) осы патшаньщ турагы кай жерде орналасканы айтьшмаган. ^Ж екелеген TypKi халыктары мен олардьщ TipinuiiK еткен xepi туралы толыгырак мэл1метт16i3 туцгыш рет IX жэне X гасырдагы араб географиясынан табамыз. Осы географиялык эдебиетте “турк1” деген сез халыктар тобы мен тшдерщщ аты рет1нде айты лады . Орхон ж азулары мен кы тай шешрелершде “турк1” ce3i 6ip халыктьщ немесе мемлекетоц аты рет1нде колданьшмайды. Истахрида1 6ip тшде сейлей'пн жэне 6ipiH-6ipi тус1не алатын бес халык ерекше аталады. Олар: тогузгуздар, хирхиздар (кы ргы здар), имектер, 1 Эл-Истахри (850—934)—араб географы, оныц ен беп —“Книги пути государств”. Бул ецбекте казак даласы туралы мешметтер бар. 91
к.ыпшак,тар япш огыздар, харлуктар ягни карлуктар. K,a3ipri кездеп сиякты Енисейдщ жогаргы агысындагы аймак, туркш ер мекендеген ш етю солтуст1к-шыгыс шекарага айналды жэне сонымен 6ipre арабтарга белгии элемнщ де шекарасы болды. Олардьщ T y ciH iri бойынша кыргыздар мекендейтш аймак, ол кезде солтуспк К,иыр - Шыгыстагы турк1 хальщтарыньщ шекарасы мухитка дейш созылыпты. Орта Азиядагы мусылман аймактарыныц -пкелей Kopmmepi огыздар мен карлуктар болды. Огыздар ел1 батысында Журжаннан бастап, шыгыста Фараб пен Исфиджабкд дейш (Ka3ipri Ш ымкент манындагы Сайрам) шектесп. Одан epi карай шыгыста карлуктар OMip сурд1. К,арлуктар мен огыздар ел1 аркылы К,ытайга жол кететш: Фергананыц шыгыс шекарасынан кдрлуктар ел1 аркылы тогыз-огыздар елшщ шекарасына дейш отыз куннен астам, одан тогыз-огуздар ел1 жэне кытай аркылы мухит жагалауына дейш ею айга жуык жол журшетш (Ибн Хауками мэл1меттершен). Ибн Хордадбек тагы да ею хальщты айтады: к,арлуктардыц кыстауына жакын жердеп Тараздьщ шыгысында (Ka3ipri Жамбыл каласы мацында) халаджалардьщ кыстауы болган. Мунда бул халыктьщ тек оцтуспк бутагы, ягни Персияга коны с аударган халаджалар туралы гана мэл1меттер келпршген. Олардьщ турагы — Талас пен Шу озендершщ арасы. Сондай-ак 6i3 парсы дерсктерЫен де, “Худуд эл-Элам”1 мен Гардизиден2 де б1рльжарым мэл1меттер табамыз. Осы деректерге сэйкес тургештер тухси (Махмуд К,ашкарида солай аталган) жэне аз болып болшедь Тухсилер Шу озешнде Суяб каласы манын мекен eiri. Олардьщ шыгысында, Ыстыккелде чигилдер OM ip сурдь Туршмен атауы туцгыш рет географиялык эдебиет — М акдисиде (араб тарихш ы сы ) кездеседь С одан соц Сырдарияньщ жагасында Сауранньщ теменп жагында, демек, огыздар елшде орын тепкен Баладж жэне Берукег калалары сол кездщ озшде “коры кканнан исламды кабылдаган туржмендерге карсы шекаралык к,орган” деп аталды. Тагы 6ip жерде Талас пен Шу арасындагы аймакта, демек, карлуктар елшде Асбиджабтьщ билеуипа кудайы сыйлык алып отырган белпс1з 6ip тур1кмен патш асы туралы айтылады. Сондай-ак Махмуд К,ашкдри тек огыздарды гана емес, к,арлуктарды да туржмендер деп атаганын титге тиек етедк Рашид эд-Диннщ аркасында мэл!м болган (Березин ‘“Худуд ол-Элам” (“Элем шекарасы”)— I гасырдыц сонында жазылган ецбек, кпаптын авторы белгилз. 2 Гардизи — X гасырдагы араб тарихшысы. 92
баспасы) тур1кмендердщ халыктык этимологиясы (турж маненд — тур1ктерге уксас) Махмуд Кдшкарида бар. Ф. Хирт1 айткандай, “турж м ен ” ce3i кытай транскрипциясында “токитопд”, “туньдянь” туршде будан едеу1р бурын (VIII г.) аталган. Онда ол батыска, нак аландар елше жатады делшген. Огыздар немесе туржмендер (XI гасырда бул атау екшщ 6ipuwe кайталанатын бодцы) турюленццртген кошпел1 ирандыктардан тарайды деген жорамал бар. Оган дэлел — туржмендердщ бас туркыныц езгеш ел т (долихоцефалия). Батыска турюлермен 6ipre турю емес тайпалардьщ, мэселен, монгол халыктарыныц коныс аударган-аудармаганы эл1 аныкталган жок,- К,имактардыц жет! атасыньщ 6ipi ретшде, сондай-ак тогыз-огыздар тукымы ретшде В. В. Бартольдтщ Орта Азияга сапары туралы ецбепнде татарлар да аталады. Тури халыктары, олардьщ орналаскан жерлер1, тщдерЦ оньщ шднде олардьщ тш дервдеп таза туркш к емес белпдер1 туралы егжей-тегжейл1 мэл1мегп туцгыш рет Махмуд К,ашк,ари калдырды. Алайда бул мэл1меттердщ барлыгы дэлм е-дэл деуге к е л м е й т ш с и я к ты . А втордьщ 03i айтканындай, 6ip жерде Солтустж жэне Оцтустж деген е й топка эркайсысында батыстан шыгыска карай он халыктан белшген жиырма турю халкы OM ip сурген. Солтустж топтагы он халыктыц курамында: бедженек, кифджак, огуз, имак, башгирт, басмыл, кай, иабаку, татар, киркиз. О цтуспк топтагы он халыктьщ курамында: жикиль, тухси, ягма, играк, жарук, жумул, уйгур, танкут, хитай, тафгач аталады. Солтустж топ халыктарыныц т1збесшдеп дерек пакты емес сиякты. Истахридагы сиякты киркиздер (Енисейдеп кыргыздар) Солтустж К,иыр Шыгыска орналастырылады. К ел еа6ip туска карасак, татарлар айтарлыктай шыгыста орналаскан — Утуканды (Отюкен, Орхонда) мекендеген. Махмуд К,ашкари еске салатын иамактар (немесе иемектер — кимактардьщ 6ip урпагы) Ертюте OMip сурген. Башкурттардыц сонау кияндагы шыгыста O M ip c y p y i мумкш емес екеш анык. Оныц устше бул халык туралы будан бурынырак мэл1м болган. Оган Ибн Фадлан2 922 жылы алгашкы башкурттарды эдеттепдей элдекайда онтуст1кте, Ембш щ оцтусппнен кездеспргенш атап откен жен. Солтустж халыктары кай, ябаку, татарлар мен басмылдар туркнпе ж аксы сейлей алатындарына карамастан, ерекше тщде тусшюкен. Мунда Махмуд К,ашкари 1 Хирт Ф. (1865— 1936)—HeMic профессоры. К,ытай тарихыныц “Тань династиясыньщ тарихынаи” атгы ецбектщ мот™ мен аудармасын жасаган. 2 Ибн Фадлан - X г. бас к езв д еп (921 —922) араб халифатыныц елинс1, онын ецбеп "Путешествие Ибн Фадлана на Волгу", М .-Л., 1939. 93
огыз урпагы — кайды кайыгпен шатастырса керек. Ce6e6i олардыц мекен-жайын автор Ямар езеш дейд1. М умкш ол Обь болар (оны татар каз1рдщ озшде Омар жене Умор деп атайды). Сонымен, тури халкынын оцтуспк тобына ш ш л, тухси, ягма, чарук, жумыл, уйгыр, тангут, хитай, табгаштар жатады. К,ытайдыц жэне кытайлардьщ Орхон жазбаларында кездесетш “табгач” деген ecKi TypKi кытайдьщ улттык династиясыньщ кол астында болган (960 жылдан бастап) Оцтустк К^ытайда сакталган. Булар: “Масин немесе Жогаргы С ин” (Арабтардьщ кытайларга берген атауы — Чин), “Орта С ин”— Солтуст1к К,ытай, “Т ем енп С ин”—Кдшкардагы Кдраханидтер. Тацгутгар XI гасырда уйгырлардан Гяньжоу князьдыгын алы п ж эн е белгш1 “ Ся д и н а с т и я с ы ” деп аталаты н патшалыктын, непзш курган, тибет тепнен ш ыккан халык, болган. Бул аймактардьщ батысына карай К,араханидтердщ' мусылман династиясыньщ иел1ктер! басталады, шекарасы Шыгыс Турюстаннын солтуспк жагындагы Куча жэне Бугур, оцтустжте Черчен болтан. Шыгыска карай каз1рп Маралбашы орнында болтан Барчук каласы ныц тургындары Чурук аймактарында орналаскан. Тухси, ягма жэне niirui халыктарыныц кейб1реулер1 1ле ещр1нде орналаскан, баска ш тдцер К,ашкардьщ жанындагы ауылдарда жэне Тараздын жанындагы юшшеу келген б еи н ш те, Illirui каласы нда ©Mip сурген. Бул 6eK iH ic огыздардын аймагына коршшес, солардьщ тарапынан жшжш коршауга алынып отырган, сондыктан кейб!р кезде огыздар ездершен баска Амудариядан бастап К,ьп айга дейшп туркшердщ барлыгын чигилдер деп атаган. Солтустж топтыц халыктары шын мэш ндеп иемектер (кимактардан тараган) екеш белгип (кимактар керсетшмейца, олардьщ орнына Ертютег! иемектер аталынады). Солтуспк топ халыктарыньщ шын м эш ндеп атауы географиялык атауларына онша сэйкес келе бермейдь Башкурттар (башкирлер) — Ka3ipri туратын жерлершщ манында мекендеген. Огыздар ел1 деп Селжук империясы курылган Алдьщгы Азия есептслшедк Махмуд К,ашкарида тур1кмен сезшщ шыгуы туралы ацыз келт1ршуи. К,ыргыздар, X гасырда географтар керсеткендей, К,иыр Ш ыгыста орналаскан. Баска накты деректер бойынша кай халкы 1 Бул династияныц к,андай тури халкынан шыккандыгы eui6ip деректе айтылмаган. 94
кыргыздардыц шыгысында турган. Махмуд Кдшкаридыц айтуы бойынша Опкен (Отюкен) татар жерше жаткан. Орхон жазуларына К а р а г а н д а Монголиядагы Орхонньщ жанындагы таулар Ti36eri осылай аталганы бедгш. Кыргыздардан батыска карай ябаку халкы турган. XII гасырда осы халыктыц ж эне А рсы лан-тепн баскарган мусылмандардыц арасында согыс бодцы (Махмуд Кдшкари бул согыска катыскан адамдарды кермеген). Махмуд К,ашкари жекеленген турю халыктарыныц T u m e p i туралы коп мэл1мет калдырды. Бул мэл1метгерден сол кездщ езшде тиццк ерекшелжтер болтаны коршедь Академик В. В. Радлов осы турю халыктарына жататындардыц батыс белшнщ ец бастысы — кыпшактар болган дейдь X II гасы р д а Х о р езм д е селж ук а к с у й е к т е р ш е нХорезмш ахтардыц ерекш е т у р и династиясы ш ыкты. Сырдарияда шыгармашылык жазбалар турю тшшде жазылды. Ибн Ф адлан мен Махмуд Кдш кари таза турю деп кыргыздарды, огыздарды жэне тухси, ягма, uiirui, играк, шарык халыктарын атады. Жумылдарда, басмылдарда, кай, ябаку жене татар халыктарында турю T uii болмаган. Татарлар Орхон жазбаларында кездеседь XII гасырда монголдар осылай аталган. Бурынгы монгол TeriHeH шыккандарды монголтатарлар деп атауы мумюн. Басмыл ce3i орта гасырлардагы грек тш н д еп сезд1кте “шыккан теп аралас адам” деген магына бередь Басмылдар да Орхон жазбаларында кездеседь Сол кезде оларга Бесбалык каласы караган (шамамен, Ka3ipri Тучен). Мунда кешннен тогыз-огыздар мен уйгырлар турды, бурынгы отырыкшы халык пен туркшердщ араласуынан шыккандар (6ipimni орналаскан турюлер болмауы ебден мумюн) басмылдар атанды. Сол ж ердеп уйгыр билеуийа сиякты басмыл билеушю! де иди-кут лауазымын иелещц. Махмуд К,ашкари Едш езенш бфнеше рет атайды. Едш булгарларын турюлер дейдц олардьщ тщдерш печенеггермен жакындастырады. Сыганак каласын (каз1р Сунак корганыныц кираган орны бар) огыз каласы деп атайды. Кешннен XII гасырда бул жерде кыпшактармен 6ipre канлы атауын кездеепремлз. Батыста кыпшактар орыс шеж1релер1нде “половцы” деген атка ис болган. Олар печенегтер мен огыздарды Оцтустж Ресейден мудцем ыгыстырып тастаган. Оцтуспк топтагы он халыктыц ш ш де жумылдар турю типнде сейлемейтш, 6ipaK турюше жаксы TyciHeTiH халык болды. Timi уйгырлардыц да “таза турю тшшен баска” ездер1 T yciH eT iH тагы 6ip T u ii болды дeлiнeдi. Тацгуттар Хотан мен Тубуттщ (Тибетпц) тургындары сиякты баска тшде сейлейтш 95
халыктар ед1, 6ipaK олар туркшердщ елшде турды. Хотанда ерекше tlh мен жазба болды. Мундагылар турю типнде нашар сойлейтш халык,тар ед1. Син мен Масин тургындарыныц ез TLOUepi болды. Алайда кала тургындарыныц арасында турюше жаксы сойлейтшдер аз болмаган. Олардьщ туркшерге ж1берген жолдамасы турю opirrrepiMeH жазылган. Ж екелеген халыктардан Барш ык (Барчук — Ka3ipri М аралбаш и) каласы нда жарыктар (жаруктар) турган. Баршыктьщ турган орны туралы алгаш рет Ш. Уэлиханов шыгармаларында жазылады. Осыдан таза турю халкы емес жумылдардьщ мекен еткен жерш шамалап аныктауга болады (Баршыктан шыгыска, уйгырлардан батыска карай). Ямардагы сотые кезпще жумылдар ябакулардьщ одактасы болды, демек, шын мэшнде олар ол1 мусылман болмаган тэр1зд1. Уйгыр елш деп бес каланьщ 6ip i Турфан манындагы уйгырлар буддистер болатын да, бурханга (путка) табынатын. Туркшердщ арасында христиан дшш устангандар болганын христиан оразасы айгактайды. Тагы 6ip жерде Махмуд Кдшкари жиырма халыктьщ т1з1м1не ю рмеген турю тайпасы н да атайды. Бул — географиялык едебиеттен белгии (мэселен, Ибн Хордадбек жэне Бейхаки еске салатын морлей басылымы) Хорезмде OMip сурген куджаттар. Шыгыс Европаньщ халыктарынан жогарыда аталгандарынан баска туркшер ретшде булгарлар мен суварлар аталып, хазарлар аталмаган. Шамасы, сол кезде хазарлар саяси аренадан кеткен болуы керек. Хазарлар мен булгарлардын турю тиинен белепрек ортак тш болды дейтш Истахридщ n iidpine Махмуд Кдшкари карама-кайшы келш, булгарлардьщ, суварлардьщ, печенегтердш диалектшерш 6ip топка 6ipiKTipefli. К,ыргыздардьщ, кыпшактардын,, огыздардьщ, тухсилардьщ, ягмалардын,, ипгшдердщ, играктардьщ жэне жарыктардьщ диалектшер1 таза турюше болды. Инктер мен башкурттардьщ диалектшер! осы тшге жакын ед1. Ж алпы, Едигден Ямарга д сш н п кош пелш ердщ тии оты ры кш ы халы ктарды ц, атап ай ткан д а, Т арим нен Баласугынга д еш н п аралыкта туратын аргулердщ (ол калаларда турюлермен 6ipre согди тип де сакталган болатын) ж эне К,аш кар м аны ндагы ко н ы стар да OMip сурген кенжектердщ (кенджектердщ) тшдерше Караганда элдекайда таза болатын. Автор жекелеген диалектшердщ эр турл1 фонетикалык ерекшелжтерш, оныц iiu im ie турю тш дервде каз1р де мацызын жоймаган сипаттарын, мэселен, д, ж, к жэне х дыбыстарын карастырады. Тур1кмен тш лексикасында сол к е зд щ е з ш д е -а к осы зам ан гы онтуст1к TypK i 96
Испанияга етш Kerri. XIV гасырдьщ аягына карай Алтын Орда тугелдей туркшещц, кужаттар ту р и типнде жасалды. Едшдщ орта ж эне те м е н п жагы бурын шуваш типн пайдаланган. Енд1 таза TypKi тиине к е и т . Алтын Орда кулдыраганнан кейш К,ырым жарты аралында, Кдзанда, Астраханда уш жана татар мемлекет1 курылды. Булар тек монгол эм1р1мен ислам дш ш е ю рген едь Туркш енген мемлекет — жана “татар” княздыгы Ерпсте, Ci6ipfle — Kasipri Тобыл жанында пайда болды. Ресейде “татар” деген соз ерекше мэнге ие. XIX гасырдьщ еинш1 жартысына дешн орыстар мен батыс Еуропалыктар барлык осман емес туркшерд1 “татарлар” деп атады. Осыдан “турю-татар” деген соз пайда болды. Аттын Орда мемлекетшде сондай-ак озбек жэне ногай халыктары калыптасты. Жошы нэсипнен тараган озбектер XV гасырда МауреннаЬрга келш коныстанды. Олар XVI гасырда Шагатай мемлекетш жойып, оньщ орнына Букара жэне Хиуа мемлекетш курды. XVIII гасырда К,окан — уппнш! озбек мемлекет келш косылды. Бул халык орыстардьщ айтуынша “ногайлар”, шыгыс зерттеушшершде XVI гасырда мацгыт деген атпен аталып журд1. Орыстардьщ жогаргы уюметшщ кол астында мангыттар немесе ногайлар б1ртутас кошпел1 мемлекет курды. Ол шыгыста Едшдщ томенп агысына д е й ш п (Астрахандагы турю жерлер! эл1 де ногайлыктарга карайды) жерд1 алып жатты. Едшдщ шыгыс жагынан XVII гасырда ногайларды калмактар ыгыстырды. K,a3ipri кезде ногай деп Едиг бойындагы тури тектес халыкты айтады. XV гасырда Эбшхайыр хандыгынан казактар белш ш шыкты. Ш ыгыска карай багытталган сонгы турю мемлекет1 Шагатай хандыгынан белш ген — могол мемлекеть Ол К,ашкариядан К,ытай шекарасына дешн алып жаткан Шагатай мемлекетшщ кулдырауынан кешн пайда болды. Оздершщ могол аталуына карамастан, мундагы халыктар XVI гасырда туркние сойледь Олар ислам дш ш XIV гасырда гана кабылдады. Егерде могол басына сэлде орамаса, онда оньщ басына шеге кагатын ед1. Бул 1420 жылгы Турфандагы будда дшш кабылдау кезецш еске туЫредк Сол жузжылдыкта уйгырларда будда мэдениетш ислам д1ш ыгыстырып шыгарды. Халык атауындагы уйгыр деген соз ислам дшш кабылдаганнан кешн колданудан калды. Могол co3i Шыгыс Туркютан калмактарыньщ шапкыншылыгынан кешн колданылды. Тек “сары уйгырлар” гана “Тарихи Рашидиде” еске алынады: Дуньхуана, Сучжоу; Гальсу аудандары каз1рдщ озпзде де будда 99
дшш сак,тап калган. Олар ездерш щ уйгыр жазуынан XVII гасырда гана бас тартты, оньщ орнына Тубп- (Тибет) жазуы кабылданды. Батыста османдар немесе анатолдк турктер тарихта ерекше рол аткарды. Bcipece XV гасырда нактр1 саяси куш п К,аракой мемлеке'п мен Аккой мемлекет! иелещц. Коптеген туркмен тайпалары мамлюктер (кыпшактар) мемлекетшде болды. Keft6ip саяси орын алган тек дулгадир тайпасы гана болды, олар XIV гасырда мамлюктерге тэуелд1 княздык курды. Орта Азияда туркмендер ездершщ жеке мемлекетш (1118- 1157 ж.) курды. Астанасы Мерв каласы /М ары /. Б1рак орыстар оган карай солтустктен, аугандыктар оцтустктен жылжи бастады. XVII—XVIII гасырларда Орта Азияньщ баска да тури тектес халы ктары , Bcipece, казактар мен кы ргыздар калмактардьщ шабуылынан зардап шект1. Булар Орта Азиядагы улкен кошпел1 мемлекетгердщ сонгы мираскорлары едь К,азак, кыргыз жэне калмак арасында жер ушш жш-жш кактыгыстар болып турды. Бул жагдай тек кошпел1 Жонгар мемлекет1 кулаганнан кешн гана калпына кедгц. K,a3ipri кезде туркмендердщ 6ip б о л т (XVII гасырдьщ аягында кеткен) Ставраполь губерниясында турады. Олар ездершщ Мацгыстау тубегшдеп есю мекенш тастап кеткен едь Осы тубекке келген туркмендер алдымен ногайлармен, сонынан казактармен жер ушш курес журпздь Мусылман мэденисп Енисейдеп кыргыздарга жеткен жок, Енисейде туратын тури тектес халыктар “хакао” атауын К,азан тен,кер1сш ен к е ш н каб ы л д ад ы (бу л соз кы тай транскриициясьш дагы “кы ргы з” деген создщ ж ацсак есттуш ен пайда болган). Мусылман емес туркшерге Алтай халыктары мен Обь озешнщ жогаргы агысында туратын тури тектес халыктар жатады. Алтайдагы тагы 6ip халыкты орыстар “тау калмактары” деп атады, ал тодкер1стен кейш оздер1 “ойрат” деген атауды кабылдады, олар калмактарга туыс едь XVI гасырдьщ 6 ip iH L u i жартысында Балкан тубепнщ барлык жер! — К,ара тещздщ солтустж жагалауы, К,ытай шекарасына дешнп кейбф жерлер тури мусылман уиметшщ кол астына карады. Осы мемлекеттщ мэдени O M ip in алдьщгы кезендермен салыстыргавда ерекше кулдыраганы байкалды, ауыл шаруашылыгыньщ кулдырауы o c ip e c e калалардагы тургындарга катты эсер e r r i . Осыньщ салдарынан элем саудасы баска жолмен дамып, бул елдердщ купи кемцц. Орыстардьщ Едш бойын басып алуы нэтижесшде (Кдзан— 1552 ж. Астрахан— 1554 ж.) Орта Азия туркшер1 мен батыстагы 100
туркшердщ байланысы узшдь (Каспий тещ зш щ батыс жагалауы туркшердщ кол астына кеш кен жагдайда бул байланыс узшмес едь) K,a3ipri кезде кец-байтак Еуразияда турю тивд халыктар жайыла орналасуы жагынан алдьщгы орындардьщ б1ршде тур. Олар коны ста нган аймак солтуст1к-шыгыста сонау Музды мухиттан басталы п, оцтустж -баты ста Босфор шыганагына деш н, шамамен 13—14 миллион шаршы километр жерд1 алып жатыр. T ypK i тшд! халыктардын Еуропа мен Азияда катар коныстанып, Ш ыгыс пен Батысты байланыстырып турган ежелп кошпел! кауымньщ непзш ен куралганы тарихтан белгш. Осынша кед аймакта кош1п-конган олар, оцтустжшыгысында — кытайлардьщ, солтустк-батыста славяндардьщ, ал онтустшнде — парсылардьщ отырыкшы мэдениепмен шектесш, арасына дэнекер бола бицц жэне оларды ез урдюшен байыта отырып, оздер! де жан-жакты дамыды. Бурынгы кошпел1 халыктардын пшнде Ka3ipri туржтер гана сан жагынан ец Ko6i екен, олар 1991 жылдыц ортасында 133 млн-га жепч. Турю тщд1 халыктардын, ежелден калыптаскан, турак еткен * e p i Еуразияныц дэл кшдж ортасы, атап айтканда, Орталык Азия, Онтустж Ci6ip, Едш бойы жэне Орал enipi (9 млн. шаршы км). Бул жерде каз^р TypKi т и ш улттар мен улыстардын жартысынан астамы турып жатыр (кыры к журттьщ 25-1нен артыгы осында). Осыдан 6ipneme жуздеген, тштен мьщ жыл бурын катты жаугерш ш ктен жэне ауа кошуден кошпел1 туркшердщ Шыгыс Ci6ip — солтусттнде (K a 3 ip ri Якутия немесе Сака e.ni — 3 млн. шаршы км) жэне Kimi Азия мен К,аптауда (Ka3ipri Туркия мен Эз1рбайжан — 1 млн. шаршы км) ж а ц а коныстану аймактары пайда болды. Соцгы мекен алдьщ гысына Караганда уш есе шагын болганымен, адамныц OM ip c y p y iH e колайлы жэне жылы болгандыктан, онда Ka3ip барлык элем бойынша тури тшдес тургындардыд жартысынан артыгы мекендейдь Сонымен катар саны коп баска халыктар арасында болса да, Ираннын тау жагында, Солтуспк К,аптауда (Кавказда), Балкан тубепнде жэне Дунай мен Дон арасында ойдым-ойдым болып шагыншагын TypKi халыктары орналаскан. Оклшшке орай, олардьщ кейб1р KiujiripiMflepi согыс жылдары атамекеннен жыракка epiKci3 жер аударылды (мысалы: кырымдыктар, карашайлар, балкарлар, месхеттер). Ipi тарихи окигалар мен мемлекегпк б1рлест1ктердщ куралуы — эр турл1 TypKi тишершщ бекш, тагы да кещрек таралуына т1келей себепкер болды. Мысалы, алгашкы TypKi 101
кагандыгы курылганда карлук тщдер1, Алтын Орда заманында кыпшак тшдерЦ Туран э \п р л т кезещндс шагатай тшдер1, ал Осман империясы шарыктаганда селжук тшдер! гулденш, еркендед1. Кейш ислам дп-ii тараган кезде араб ruii, берт1шрек отарлау басталганда орыс T u ii оларды к а п ы ыгыстырды. Дш жагынан алып карайтын болсак, туркшердщ Ko6i — мусылмандар, н еп звд е суниттер (тек эз!рбайжандар жоне Иран TypKinepi гана — шеийттер). Ал ислам дш ш щ аягы жете алмаган солтуст1к-шыгыста гана туркшердщ ежелп шамандык fliHi сакталган. Туркшердщ ш ш д е iuiiHapa гана лам а (тугалы ктар) мен иуда д ш ш (кар аи м д ар мен бухаралыктар) тутынушылар кездеседь Чуваш, сака, гагауыз, алтай т. б. журтгар бертшде шокындырылып, христиан дшше коппрш гет белгш. Т у р и халы ктары ны ц езшдш: дербес ел болуы мен мемлекетгш Kepmi елдерден мысалы, славян, араб, TinTi парсы халыктарына Караганда нашар дамыган. Турю журтыньщ арасында шын мэш нде дербес мемлекет1 бар, тез e c in , еркендеп келе жаткан ел — Туркия республикасы. Ал Кецестер Одагы кез!мен айтатын болсак, оньщ 53 улттыкаумактык курылымыньщ уштен 6ipi тарихи калыптаскан турю Tuifli халыктардаю, соньщ 6eceyi‘ каз1р тэуелаз республикалар (О збекстан, К ,азакстан, К ы ргы зстан , Т у р ж м ен стан , Эз1рбайжан), 33ipiiie автономиялык республика хукында — 9 (Т атарстан, Б аш ку р тстан , Чуваш ел!, Н ахачиван, К,аракалпакстан, Дагыстан, Сака ел1, Тува, К,абард а-Балкар ел1), ym eyi автономиялык облыстар дэрежесшде (Хакас елг, Таулы Алтай, К,арашай-Шеркеш ел1), ал 6ipeyi автономиялык округ санатында (Д онган-Н енец ел1). Бурынгы зацды автономиясын кырымдыктар калпына келт^рш, озше THicTi автономиясын гагауыздар алган болса, олардьщ узьш саны 20-га жетер ед1. Сонымен катар Солтустж Кузбасс Алатауында шорлар мен Ангар езеш бойындагы топарлар озшщ улттыкаумактык атамекешне статус ала алган жокАл баска шетелдерде, мэселен, К,ытай мен Монголияда, Иран мен Ауганыстанда, тури тщщ халыктардьщ мемлекеттж статусы эл1 теменп дэрежеде калып келедь Алайда, ултаралык катынастардьщ демократиялык жолга тусуше байланысты бул мэселе б1ртшдеп оц шеипмш табуы мумкш. Болашакта барлык турю тектес халыктар t u i мен мэдениет, дщ мен тарих непзшде езара тыгыз байланыс орнатып, ауызб1рл1к пен ынтымактыкка келер1 сезс1з. Буган ортак тш жэне ортак алфавит 6epiK дэнекер болмакшы. 102