Түркі халықтарының тарихы-К.Р.Аманжолов

жошнде де сез болады. Мунда эщтме ту р и бшне уксайтын Ресейдеп эйгш1 “оты ры п-туры п” билеу бш н орыстар турюлерден кабылдаган сеюдщ. Огыздарга ислам дшше дешн христиан дин оз ecepiH типзгендйстен, олар араб жазуын кабылдаганга д еш н -ак коне турк1 жазуын умытканга уксайды. Ал Огыздар курган К,арахандыктар мемлекетшде араб ж азуы на деш н уйгы р ж азуы колдан ы лган . Ол Карахандыктар зиратында кездеседь Кешннен уйгыр жазуы монгол хандарыньщ тецгелершде кездестк Сол кезде TinTi eciMi арабша болса да, хандардьщ аггары уйгырша жазылатын болган. “Ислам султандары” ретшде Селжук урпактары К,арахандыктарга Караганда дш д1 ерекше коргаган. Олар ез мемлекетшщ шпндеп дши салтанатка гана емес, сондай-ак исламньщ сырткы жауларга карсы жещсше жэне мусылман ыкпалыньщ барынша кен таралуына жэрдем керсетуге ™ ic болган. Олар жещстер мен жаулап алулар экономикалык жагынан улкен ти1мдш1ктер тугызатын бул мшдеттерд1 Батыс Азияда кеп аткарды. Ол кездер1 Кавказда ислам мен TypKi типнщ жещстер1 онша айтарлыктай емес едь Эуел1 Эз1рбайжанньщ ирандык диалекпсш бищрген “аз1ри” ce3i каз1р турю атауын бшд1рдь “Ислам султандары” рет1нде Селжук урпактары ез бшпгш буюл мусылман элемше журпзуге умтылды. Сондыктан да олар К,арахандыктар устем дк курган кезде ездер1 ш ыккан Орта Азия аймактарына кез Tiryre ти!с болды. Туржтердщ Анатолыны жаулап алуы басталган кезенде б и л к курып турган Алып Арслан султан К,арахандыктар и е л т н д е п Сырдарияга co rn жорыктар жасады. Оньщ улы М э л к inah (1072—1092 ж.) тусында Селжук империясы ерекше кушейш, О зкентке деш н жаулап алган. О ны ц кезш де “ислам султаныньщ” били! уйгырлар шекарасынан бастап Жерорта тещзШе дейш п мусылмандык Азия жерше таралган. Мелик iuah тусында Селжук эулетшщ ур1м-бутагы билеген Керман (1041 — 1187 ж.), Рум, Kiiui Азия (1077 ж.), Сирия (1094—1117 ж.) Султандыктары курылды. Мелик шаЬтьщ ел!мшен кеш н феодалдык тартыстар исмайлшылдар козгалысына байланысты шиелешсп. Селжук мемлекетш Мелик шаЬтьщ балалары 6ipHeme иелктерге белш алды: 1) Санжарга — астанасы Мерв каласы Туркмен жерище болган Шыгыс облыстары,. 2) Махмудка — Батыс Иран мен Ирак (Иран Селжук султандыгы, 1118—1194ж.) тщц. Санжар (1118—1157 жылдары) дербесткке умтылган ф ео д ал дар м ен к у р ес ж у р п з д ь EipaK 1141 ж ы лы К,аракытайлардан жещлю тауып, Орта Азиядагы билпшен айырылды. 203

1153 жылы Огыздар Хорасанньщ Мерв, Нишапур тагы баска калаларын тонады. 1157 жылы Санжар ол1мшен кешн Хорасандагы “Улы Селжук” ою мей OMip суруш токтатты. XI гасырдьщ 70 жылдарында Kimi Азияда турю-селжуктар курган Иконин (Рушек) султандыгы Византия шекарасына катты кысым жасады. 1176 жылы император I Мандил Комнин (1143—1180) орасан мол колды баскарып, туркь селжуктарга карсы шыкты. Мирно, Келфал туб1нде император турюлерден жецицц. Империя озшщ барлык шекараларында корганыска кошуге мэжбур болды. BipaK б1ртутас империя 6epiK болмай шыкты. Оньщ болшектену1 курылганнан кейшп б1рнеше онжылдыктан соцак басталды. Жаулап алган жерлерд1 билеуиш таптыц белюш алатын ежелп дала дэстур1 селжуктарга тш м аз болды. C e6e6i жаулап алган облыстардагы жер мен байлыкка ие болгандар орталык уымет муддесш умытып, оздер1 билеп турган жерлер1нде тэуелаз билеуш! болып шыга келд1. Буган коса кетерш1стер, олардьщ 6ip-6ipiMeH кактыгысы, жауласып 6ip6ipiH e басып Kipy т. б. жагдайлар мемлекетт1ц кулауын т е зд е т. XI гасырдьщ соды мен XII гасырдьщ басында империяныцорнында б1рнеше жеке султандык Пайда болды. Осымен 6ip мезгщце баска процесс жур!п жатты: Селжуктарга карсы туру кобейдк И мперия ыдырады: XII гасырдьщ аягында Грузия, Армения, Азфбайжан, Иран, Ирак ез алдарына бол1нш кета; кей1н ХорезмшаЬ Мервтеп салжуктарды талкандады. К,орыта келгенде, XI гасырда огыздардыц батыска жэне оцтустиске жасаган жорыктары кыпшактардыц солтуст1ктен корсеткен кысымына байланысты туындаган. Сыр озеш мен Арал тец1з1не орын тепкен огыздар м ем лекеп X I—XII гасырларда букш Орта ж эне Таяу Ш ыгысты, Kimi Азияда бшпк eTyi, XI гасырда селжук д ер ж авасы н ы ц куры луы XY гасы рда TypiK О сман империясыныц курылуыныц алгы шарты болды. 11. Ежелп Хорезм мемлекет! Хорезм — Орта Азиядагы ежелп мемлекет. Хорезм туралы алгаш Дарийдщ Бехистун жазбасы мен “Авестада” айтылады. Хорезм тарихын зерттеуде XIX гасырдьщ аягы мен XX гасырдьщ бас кезшде шыгыс зерттеушшер1 В. В.Бартольд, Н. И. В еселовский, тарихш ы А. Ю. Я кубски й , Ш. 204

Уэлихановтардыц едэу1р улестер1 бар. XX гасырдыц 30 жылдары С. П. Толстов баскдрган Хорезм археологияльщ, этнографиялык экспедицияеы 6 ip a 3 зерттеу жумыстарын журпздй Сойтш, Хорезм тарихын зерттеушшердщ жаца кезещ басталды. Хорезмнщ ежелп археологияльщ ecKepTKiuiTepi неолит floyipine жатады. Амударияныц байыргы Акшадария атырауы аймагы нан кельтеминар м эдениетш е (б. з. б. IY —III мыцжылдыктар) жататын ацшылар мен балыкшылардыц турагы табьинан. Энеолит дэ>аршде (б. з. б. II мыцжылдыктыц басы) кельтеминарлыктардыц урпагы суармалы егшшиикпен, мал шаруашылыгымен кун корген. Хорезм — егш ш ш к мэдениеп жорары дамыган ежелп аймактардыц 6ipi. Б. з. б. II мыцжылдыктыц орта шешнде Арал бойында Хорезммен 6ipre мэдени тарихи тургьща гасырлар бойы езара байланыста болган сак-массагет тайпаларыныц мэдениет1 калыптаса бастады. Авестаныц мэл1меттерше Караганда б. з. б. I мыцжылдыктыц екшгш жартысында хорезм кауымы рулык тэртш п сактай отырып, б1рнеше касталарга: ак-суйектерге, жауынгерлерге, катардагы кауым мушелерше белшдк Б. з. б. YI гасырдыц аягында Хорезм Парсы мемлекетшщ 16 сатрапиясыныц курамына енд1. Б1рак б1здщ заманымыздан бурынгы IY гасырда ол ipi мемлекет орталыгына айналып, шыгыста Фергана, солтуспк-батыста Орал ощрше жэне Каспий жагалауындагы далаларга ез ыкпалын журпдщ. 712 жылы арабтар Хорезмд1 жаулап алды. Содан соц Хорезм 6ip колдан eKiHmi колга OTin отырган. 1017 жылы Хорезмд1 султан Махмуд Разнауи, 1043 жылы селжуктар жаулап алды. XI гасырдыц аягында улы ХорезмшаЬтарыныц1 жаца оулет1 ук1мет басына келд1. Бул эулетгщ OKUii — Атсыз (1127 — 1156 ж.) озш ен бурынгы хандардыц саясатын жалгастыра отырып, Орта Азияныц букш солтуспк батысын 6ipiKTipfli. Оньщ HeMepeci Алаэдин Текеш ибн эл-Арслан (1172 — 1200) Хорезищ селжуктардан азат erri. Текештщ баласы Мухаммед П-нщ (1200 — 1220) кезшде хорезмшаЬтар м ем леке^ Kymeftin, оныц ш екарасы Каспий тещ зш щ солтусик жагалауынан Парсы шыганагына дейш, Кавказдан Гиндукушке дей1н созылды. 1 ХорезмшаЬ — Хорезм билеуш!лер1н1ц ф еодалды к лауазы мы. ХорезмшаЬтардыц уш оулеп болды. 1-оулет непзш (951—1017 ж.) Махмуд Разнауи калады ; 2-оулет neri3iu калауш ылар (1017—1043 ж) оныц Хорезмдеп 6илеуш1с1 Алтыншаштан басталады. Тарихта коб1рск 6eflruiici— neri3in 1077 жылы Ануштегин Гураш калаган 3-оулет. Оныц HeMepeci ХорезмшаЬ лауазы мын алган Атсыз тусында (1127—56 ж.) Хорезм кайтадан тоуелс1з мемлекет болды. 1220 жылгы монгол шапк;ыншылыгы ХорезмшаЬ эулетш куртып ж1берд1. 205

XI гасырдыц соцгы жылдарында мунда хорезмшаЬтардыц урпактан-урпакка етер эулет1 б ектщ й , оньщ бар окшдер1 TinTi TypKi еамдерш иеленш журд1. Олардьщ 1шшде Хорезм ©3iHiH барлык, тарихи гумыры шпнде алгаш жэне соцгы рет улы державаньщ дщ геп болып шыга келдц оньщ курамына Орта А зия мен П арсы дагы б1ркатар облы стар ещ ц, ХорезишаИтар 6 ip T e -6 ip T e мусылман элем! шыгыс болМнщ жогаргы таксырларына айналды жэне “ислам султандары” ретшде бурын селжук султандарыныц иелкш деп барлык, кукыктарын мойындауды талап e r r i . Олар T im i XII гасырдыц жартысында аббасид халифтершщ мэртебел1 бшпгш калпына келт1ру ф акпам ен келю ю а де келмедц соцгы хорезм шаЬтар ездерш щ билпт бурынгы селжук султандарыныц бш пп секивд Багдаттыц озшде мойындалуын талап e r r i . XI гасырда Хорезм жерпще турю халыктары коныстанган калалар ете кеп болды. Хорезм монгол баскынш ылыгы басталмай туры п-ак Бухара, Самарканда турган ханнан мулдем тэуелаз болды. BipaK бар бшпк “Гурхандар отбасына” e r r i. 1212 жылдыц кузшде ХорезмшаЬ Мухамед Таластыцмацайында каракытайлардыц эскерш талкандау мумющйпне ие болды. Ол ез1н Санжар султан деп соцгы мыкты Селжук султаныныц eciMiMeH атай бастады. Буган коса ол Ескещцрдщ eciMiH ягни Александр М акедонскийдщ eciMiH кабылдап, элемдж масштабта устемдж куруга талпынатындыгын керсетп. А лайда к а р а к ы т а й л а р м е м л е к е т т щ тагд ы р ы н ХорезмшаЬтар емес, Ертютщ жогаргы агысын мекендеген Наймандардыц келу1, содан соц Шыцгыс хан эскершщ келу1 шешт1. Булар Хорезм мемлекетшщ де тубше жетп. Найман ханы Куш лж 1211 жылы Гурхан (каракытай) мемлекетш жещц. ХорезмшаЬ К уиш кке карсы шыгып, жециис тапты. Ибн-Асирдщ ce3i бойынша ХорезмшаЬ Кушлнспц пайдасына карай б1ркатар облыстардан бас тартты, нактырак айтканда, Исфиджабты (Сайрамды), Таш кента жэне Ф ергананыц солтустж б о л т н Куиипкке калдыра отырып, калалардагы халыкты оз!мен 6ipre ала Kerri, калалар кацырап бос калды. Кушлж осы аймактарды алганнан кешн Орта Азия тарихында туцгыш рет жоне соцгы рет ислам дш ш кудалау эрекетш журпздь Бул процесс 1218 жылы монгол эскерлер! келгеннен кешн гана токтап калды. ХорезмшаЬ бул кезде кыпшактармен согысты жалгастыра берген болатын. BipaK кыргыздыц мацында Жошыныц карамагындагы монгол эскерлер1мен байкаусыз кактыгысып калды. Бул Ж ошыныц мерюттерд1 куып келе жаткан 6eTi болатын. 206

0зшщ сэтазддктерше карамастан, ХорезмшаИ элемда жаулап алу арманынан айныган жок. Ол TinTi кешндеп К,ытайды басып алуды да кекседЦ Пекинд1 Ш ьщгыс хан 1215 жылы басып алган кез1нде оньщ KOKiperi ею ш ш ке толды. Бул хабарды аныктау жэне Ш ьщгыс ханньщ табыстарын бшу ymiH Ш ьщгыс ханга Бехааддин Разидт1 ел mi eTin ж1бердь 1218 жылы Монголиядан ХорезмшаИтарга “жауап беретш” елшшк KepyeHi жолга шыкты. ХорезмшаЬ елшшисп кабылдап, ел ш ш к басш ысы Махмудты, саудагерлерд1 барлыгын ХорезмшаЬ иелшндеп шекаралык Отырар каласында кырып салды. Осыдан сон монголдар ХорезмшаЬтьщ мемлекетше согыс ашпауы мумкш емес болып калды. Шьщгыс хан эскерлерщ щ басып KipyiHe байланысты Хорезм ыдырап Жошы улысыньщ курамына, Алтын Орда хандыгына кфдь VIII ТАРАУ. ТУРК1ЛЕРДЩ ИСЛАМ Д1Н1Н ЦАБЫЛДАЕАННАН КЕЙ1НГ1 МЭДЕНИЕТ1 (X -X II г.) , 1. Ислам дппне кыскаша тарихи тусннк Ерте заманда арабтар исламга дейш эр турл] кудайга — кекке, агашка, таска табынган. Оз балаларыньщ атгарын Кун, Ай деп койган. Арабтардын, табынатын касиегп орны К,агба болды. Оньщ айналасына 360 кудайдьщ ягни эр тайпа кудайыньщ cypeTi ипнген. Адамдар К,агбага парызын отеу ушш барады. Онда кшмдерш шеппп, шаштарын алгызган арабтар К,агбаны 7 рет айналып, колдарын типзш касиетп тасты суйген. К,агбаны айналу кезшде б1реулер кшмдерш ауыстырса, кейбфеулер тыржалацаш куйде болган. Еркектер кущ цз, эйелдер тунде айналган. Айналган кезде олар ыскырып, кол шапалактап, шуылдап дыбыс шыгарган. Келеа куш Меккешн касындагы е й таудьщ арасында 7 рет жупрш етш, кудай мусшдерше тагзым еткен. YuiiHiui куш Арафат тауына котерш п, Муздалифа жазыгына барып от жагып, курбандык шалган. Кешн Меккеге кайтып, хажылыкка арнаган кшмдерш n ieiu in , сол жерде кажылыкка келген адамдарды осы К,агба касиегп тасын коргаган курейшит тайпасы тамактандырган. IY гасырда Византиялык дипломанттар mipKey адамдарын х р и сти ан д ш ш к аб ы л д ау га ш ак ы р д ы . А рабтарды шокындырды, христиандык шфкеулер салды. BipaK христиан дшш арабтардын, 6opi жаппай кабылдады деуге болмайды. 207

Оны жеке тайпалар мен рулар гана кдбылдады. Осы исламга дейшп уак,ытты арабтар “джахилия”— “надандык” деп атады. Арабтардыц ец жогаргы жетют1п — ол б. з. б. IY гасырда араб жазуыныц уш турш ойлап табуы. Жазудыц дамуы жэне буюл араб элемше ортак араб тшшщ пайда болуы мэдениеттщ жогаргы децгейде болганын корсетед1. Исламды кабылдаганнан кейш ягни YII гасырда барлык к,олдан жасаган кудайдыц мусшдер1 к,улатылды. 2. Ислам дЫнщ тужырымдары £^1слам б!здщ заманымыздыц 622 жылында Арабстанда пайда болды. Ислам “Алланыц, Мухаммед' пайгамбардыц ceH in, мойындалган, Аллага бершген, тужырымдалган, iniiсырты таза, озше-ез1” сэйкес деген угымды бщщредь / Алла тарапынан бищршген OMip жэне туындылардыц жиынтыгын дш деп атайды. Дш нщ атын ислам деп Алла к,ойды. Ислам дш1 — тек 6ip кауымга немесе улткд гана тон дш емес, 6ip миллиардтан астам адам мойындаган дш. Сондай-ак; ец соцгы ак,ыл, бш м , мшез-к,улык;, 6eft6iTmuiiK жэне ереже дш1. Жинактап айтк,анда, ол ceniM бойынша eMip суру fliHi болып табылады.р (Мусылмандыктыц Heri3i бес парызганепзделген: 1) Иман. 2) Намаз. 3) Ораза. 4) Зекет, 5) Хаж. Иманда жет1 к,агида бар: 1) Алланыц барлыгына сену, иман келт1ру, Хаз1рет Мухаммед Алланыц к,улы, opi пайгамбары болганына коцш м ен ce H in , муны араб (К,уран) тш1нде айту; 2) пер1штелерге сену; 3) кггаптарына (К,уранга) сену; 4) пайгамбарларга сену; 5) ахирет кунше сену; жак,сылык„ жамандьщтыц тагдырын Алладан деп бшу; 7) олгеннен кешн кдйта Tipinyre сену?) Исламда мусылмандар OMipiHin эр турл1 жак,тарын реттеп отыратын коптеген тыйым-шарттар бар. Мусылмандардыц алкогольд1 imiMuiiKTep imyiHe, ш ош ка етш жеуге, к;умар 1 Мухаммедт1ц окесшщ аты—ГабдуллаЬ. Мухаммед 571 жылы кекеайыньщ жиырмасы, дуйсенб1 куш дуниеге келген. 632 жылы немесе 63 жасында Медине каласында кайтыс болады. Мазары (реузес1) пайгамбар м е ш т н щ (“ Месшид Ноуоби”) шйгде. Мухаммед 40 жаска келгенде, ягни 622 жылы Меккеде ислам дппп тарата бастаган, 53 жасьпща Мединеге кешт1. Ислам пайгамбары Мухаммед Ибрагимулы Исмаил урпагынан тараган. К,уранда 24 пайгамбардьщ аты аталган, олар: Адам, Идрис, Нух, Иуд, Салих, ИбраЬим, Лут, Исмагул, Исхах, Ягкут, Юсуф, Эйнуб, Шугайб, Муса, Ьаруи, Даууд, Сулейман, Иляс, Элясаг, Юнус, Зулкафл, Зокория, Яха, Райса, ол — Мухаммед. 25-iiiuri — ен соцгы пайгамбар — ИбраЬимулы Исмаил урпагынан тараган араб елш щ кураиш руы. 208

ойынын ойнауына тыйым салынган. Ислам еамк,оршылык,ка рук,сат етпейдь 0м1рде жэне ахирегге шаттык,к,а, бакытка жету ушш ахиретпк мшдеттер орындалуы керек. Онда Аллага жэне пайгамбарга, оз1м1зге, отбасымыз бен жакындарымызга, мемлекет пен халкымызга, адамгершипкке катысты 6ipneme мцщеттер керсетшген. [Лслам элеумегпк тэртш тщ ©те кен жуйес1 болып табылады. Мусылман ом1ршщ барлык жактары дшге катысты болып келедГ}Ер баланы юшкене кез1нде сундетке отыргызу керек. Сол дэстур жасалганнан кешн-ак мусылман саналады. Неке кию некелесушшердщ катысуымен журпзипп, сол аркылы беютшед! жэне де К,уранньщ касиетп сездерш окумен аякталады. Еркек мусылман ушш ажырасу онша киын емес, эйел адам уш ш бул едэуф курдел1, 6ipaK оларга да мумюндж бершед1.Ц4слам дши ею ipi сешм непзшде куралган: 1) Алладан баска кулшылык ететш тэщрдщ жоктыгына сену, 2) М ухам м едтщ Алла тар ап ы н ан адам зат баласы на ж1бертгенше (пайгамбар екешне) сену. Сондыктан ислам д1ш буны 6ip дэстур турш де: “Л э и лэЬ э илла-аллаИ М ухаммед-ур-Рэсул-аллаЬ” деген сейлемде жинактаган. К,асиетп саналатын бул сейлемд1 тш м ен айтып, журепне беюткен Kici ислам дшше юрген болды. Бул сешмцц — иман, ал сенуипш — мумш деп атайдьь] /Алланы тану: жер, кокте сансыз нэрселерд1 жараткан, жоктан бар еткен жэне оларды жок ететш, эуелпс1, акыры болмаган, унем1 бар болган, 6ip ey болган, тендес1, cepiri болмаган, жаратылыстардан ешкайсысына уксамаган, бар болуында ешнэрсеге муктаж емес Аллага гана сену — бул исламнын, neri3ri догмасы. Дш жолыньщ жалгаса 6epyi ушш бул жинакталган кыскаш а сешм жеткишсп емес, ейткеш мусылманшылык — сену opi сешм бойынша eMip cyp^J Мухаммед Арабстан тайпалары мен кауымдарыньщ улкен б е л т н оз дш ш е багындырып, сонына inecTipfli. Ол езш щ дш1 мен саяси ыкпалын Тубектен тыс жерлерге тарату ушш де дайындала бастады, 6ipaK 632 жылы кайтыс болды. Мухаммед ютерш халифтер жалгастырды. Олардын ш ш де TopTeyi мусылмандар арасында ерекше курметке белешп, “адал н и ета” деген атка ие болды. Олар: Эбу-Бахр, Омар, Осман жэне Эли. Олардьщ заманында Ислам д1ш элемдж дшге айналды. Ислам Арабстанньщ шегшен шыгып Kerri. Тарихта ен туткиыл саяси жэне теориялык мэселелердщ 6ipi — жогары бшпк туралы мэселе ед1. Алланьщ 9MipiH гана орындап келд1 дейтш пайгамбар дуние салды. Оньщ орнын баскан халифтер адамдардьщ куран мен сунна

сурелерше сэйкес eMip суруш кадагалап отыруга тшс болды. Алайда, халиф болуга кандай адам лайык деген мэселе журтгы катгы толгандырды. Бул туралы мусылмандар арасында эуел бастан-ак аяусыз айтыстар opmifli. Ymiumi халиф Османды халиф болуга лайык емес деген карсыластары оны елт1рш тынды, TopTiHiiii халиф Элщц де мусылмандардьщ 6api б1рдей мойындамады. Элщц жактаушьшардьщ Ko6i пайгамбарга туыс болу оган жэне оньщ урпактарына — элишшерге — бшпк журпзудщ ерекше правосын 6epefli деп есептед1, олардьщ пайгамбардан мирас болып калган кудаймен тшдесу кабшеп бар деп, сондыктан кудай мен адамдар арасында един бола алады жэне кауымньщ рухани басшысы, имам болуга, демек саяси кемек болуга да тию деп санады. Осылайша исламныц басты агымдарыньщ 6ipi — шинизм Heri3i каланды. Исламда суннизм негурлым коп тараган угым болып келед1. Бул жолды куушылар оздерш ахлаз сунна( сунналык адамдармыз) деп санайды. Олар пайгамбар туыстарыньщ бшнкке ерекше праволылыгын мойындамайды. Клмде-юм алгашкы терт халифт1 занды деп санаса, зандастырылган жинактагы хадистерд1 шын деп бшсе жэне олардагы салтжораларды, терт мазхабтьщ TyciHiriHin б1р1ндеп турмыстык жэне элеуметпк ережелерд! мойындаса, формальды турде сунниттер деп есептелед1. Э лем деп мусылмандардьщ KOiimuiiri суниттерге жатады. Т у р к ш е р г е ислам д1н1н1ц тараты луы арабтарды н жаугершиик жорыктарымен 6ipre Y III гасырдьщ басында басталды. Араб эскерлершщ басшыларын тущыш ислам дш1н уагыздаушы деуге болады. Оган коса мусылман дш ш уагыздаушы мусылман саудагерлер! мен колонершшер1 ез айналы мдары нда кептеген турк1 елдер1нде осы дшд1 тараткандар араб эскерлер1нщ алдьщгы катарында болды. Туркшердщ арасындагы исламньщ бедел] IX—X гасырларда шамамен 820 жылдан 1000 жылдарга дейш болган Ka3ipri Турк1станньщ мэдени облыстары Орта Азиядагы Иран Саманид династиясы билж ж урпзген кезден басталдьг? Амудария езеншщ аргы жагында орналаскан арабтардын бул облыстарында МауреннаИр, Дженд, Хувера, Яникент калалары пайда болды. Араб билеушшер1 дш таратуга ете катал келд1; жергш1кт1 халыктьщ кене модениеп мен енершен журнак калдырмауга тырысты. Хорезм;ик галым 8бу Райхан эл-Бируни (973— 1048) X гасырдьщ басында жазган “Откен урпактардьщ ecKepTKiuiTepi” атты ютабында былай дед1: “Кутаиба, бин Мусл1м эл-Белики эр турл1 тэсшмен бурынгыньщ бэр1н таратты, жойды: хорезмдисгерд!н жазу-сызуларын, ютаптарын, 210 \

бумаларын ертеп, бурынгы дш кы зметкерлерш , ацызэцпмелер б тетш адамдарды, гылым байлыктарын тугел куртты, хорезмджтердщ исламга дейш п тарихы тугел керге кемщщ, оны к,аз1р ешюм де бишейдГ’1 Араб билеушшер1 жаулап алган жерлершде оздерш щ мемлекетпк тэрт1бш орнатты, жергш кп халык,к,а ислам дшш кабылдатгы, араб тиин, араб элшпесш уйретп, араб мэдениетш таратты. Оку, 6LniM , онер, эдебиет — 6opi де араб тип, араб мэдениетшщ ыкпалында болды, сол багытта дамыды. Исламды кабылдаган Сатук Богра хан 6ipiHmi турю ханы К,ашк,ардьщ билеуцнс1 болып есептелдь Ол 955— 956 жылдары кайтыс болган жэне оньщ б е й т осы кунге дейш Артыш кыстагында тур. Дегенмен кейб1р мэл1меттерге суйенсек, турк1 халкы исламды 960 жылы, сол X гасырда Сырдарияньщ теменп агысындагы огыз халкыныц 6ip б е л т кабыддаган. Белгш галым Бартольдтыц айтуынша турк1 ханы Сатук Богра хан Абданкер1м исламды ез халкымен 6ipre 955—956 жылы кабылдады. Ол Сатук Богра хан династиясынан К,арахандыктар династиясына Keiirri. Географ иялы к эдебиеттерде туркш ерд!ц арасы нда исламныц таралуы туралы деректер жок: тарихшылардыц айтуынша исламныц кабылдану уакыты — 960 жыл. Бул дерек Багдат жазбасында кездесед1, алайда ол туралы ешкандай накты кужат жарияланбаган. Ш ын мэшсшде м усы лманды кты 6 ip iH m i К,аРаханДЫКтар династиясы кабылдады. Ол кезде ягни X гасырдыц аягына дей1н К,аРахандыктар К,аш карды билеп турды, Самархан мен Бухараны жаулап алды. Баска тури халыктарыныц квппгшп исламды 1043 жылы к абылдады2 . Баласагун 940 жылдан 6epi мусылман к ^ а с ы болып есептелед1. Эрине, жекелеген калаларда сауданыц жандануы бурын мусылман емес халыктардыц ислам д1н1н кабылдауына ыкпал erri. XI гасырда ислам дш1 Шыгыс Турюстанга, Лоп-Норга жетпедь Ce6e6i солтуст1к жолда шекаралык пункт Куча мен Бугур, ал оцтуст1кте Черчен болды, ягни К,ашкардан аргысы тасада кэла берд1. Ислам мэдениетшен тыскары шыгыстагы уйгырлардан ол кезде солтустж-батыста коп санды кыпш ак бар ед1. Олар Epric езен1нен шыгыска карай созылып жаткан. 1 Ертедеп казак одсбист!. Хрестоматиясы. Алматы, 1967, 7-бет. 2 Бартольд В. В. Соч., т. 5. М., 1968, с. 205. 211

Ш слам буддизм мен христианнан кейш келгенш е карамастан, элем;цк жэне нагыз дацкты дшге айналды. Ягни ол 6ip халыкпен шектелш калмады. М анихей д1ш де элем дж дш болган жок,- Буддизм алгашында кен насихатталганымен, шыгыс азиат элемшен аса алмады. Туркшер арасында исламныц бедел1 устем болмай турганда, со н д ай -ак м усы лман д ш ш щ насихатталуы жеткипюлз ж урпзш ген жерлерде — Батыстыц 6ip топ халыктары, Шыгыс жэне Оцтустж монголдар христиан дшш кабылдады. К^азш христиан дш 1 тек еуропалыктардыц д1нi болып саналады. Г 3. Араб пен ирандыктардыц исламга непзделген мэдениетшщ турылерге типзген acepi Цдрабтар мен парсылардьщ мэдени oMipiHe туркшердщ сол ке!де канш алыкты араласкандыгын аныктау киын мэселе кушнде калып келедь Туркшер еш жерде де араб-парсы мэдениетше толык бас урган емес, ешкашан да ез тшш жогалткан емес, 6ipaK араб-парсы мэдениетшщ ыкпалы соншалыкты к у л т болгандыктан, турю т ш (XI—XII г.) еш жерде мемлекетпк тш бола алмады! Туркшердщ ец батыстагы мемЖ кеп — Kimi Азияда XIII гасырга дейш мемлекетпк тш араб тш болды, 6ipaK султандар ездерщ щ Ty6i турю е к е н д т н умыткан жок. 1с кагаздары мен мэдениет тш 6ip ie-6ip re парсы тш болып келе жаткан Ирандагы Селжук и е л т н е катысты да осыны ай ту га б олад ы . Т у р ю л е р д е н ш ы к к а н зи ял ы отандастарымыздыц кеп ш ш п оз шыгармаларын, сол кездеп гылым, бш м , онер Tuii — араб тш нде жазды. Солардыц 6ipi — Отырардан ш ыккан Эбу Насыр эл-Фараби. Орта Азия мен К,азакстан жерше ислам дни таралуына байланысты ею мэдениет, ею алфавит тартыска TycTi. Bipi — турю м эдениет мен турю алфавит^ eK inm ici — арабпарсы мэдениет1 мен араб алфавит!. Турю алфавитш 6ipre-6ipTe араб графикасы жеце бастады. IX гасырда OMip сурген Эл-Фараби ез ецбектерш араб тшнде, араб эршмен жазды. Ол турю тш н 6uiMeyi мумюн е м е с ' c e 6 e 6 i турю ’ Tuii оныц ана т ш ед1. Алайда сол заманда араб T u ii гылым тш н е айналгандыктан жоне туган жерден шет жургещцктен, ол б1рыцгай арабшага ауыскан. Эл-Фараби шыгармалары букш дуние жузше белгш . Оныц “Рылымды жуйелеу”, “Химия туралы толганыс”, “Ф изиканыц непздер1 туралы толганыс”, “Музыка туралы 212

толганыс ютабы”—iprejii гылымдар саласынан кешел1 ой айткдн корнект1 ецбектер. Э л-Ф араби А ристотельдщ “Метафизикасына” ежелп заманныц озге де ойшылдарыньщ туындысына тусппктемелер жазып, оларды оз уакытыныц игш гш е айналдырган. Кемецгер галымныц “Кдйырымды ютер каласыныц тургындары туралы толганыс”, “Мемлекет кайраткерлерш щ макал-мэтелдерГ’ сиякты ецбектер1— когамдык-элеуметпк ой тарихында елеул1 i3 калдырган туындылар. Ал оныц оз кезшде дуниенщ шартарабына жайылган “Даналык жауИарлары” атты ф илософиялык толганысы тутас мыц жыл бойына Ш ыгыс жогары оку орындарында колдан туспейтш окулык ютап болган. /^Элемнщ окымыстылар кауымы Эл-Фарабид1 адамзат ойсанасыныц тендес1 жок алыбы ретшде кастерлеп, катты курметтейдду' |£фарабиден ею гасыр кеш н OMip сурген гуламалар — МЗхмуд К,ашкари мен Ж усш Баласагуни ез шыгармаларын араб эршмен турю тшшде жазган]) Махмуд К,ашкаридщ “Диванилугат эт-турж” атты ютабы былай басталады: “К,айырымды, MempiMfli алланыц атымен бастаймь!н. Ещц Мухамедтщ улы К,усайынныц перзешч Махмудтыц айтар эцпмесш е назар салыцыз: “Мен тэщрдщ гулденген м ем л екет туркшердщ топырагында жаратканын, eMip бф;пктер1мен сол топыракты гажайып ернектегенш керд1м. Тэщр оларды туркшер деп атап, аскан салтанатка ие кылды. Туркшер оздершщ катарына косьшгандарды барлык и п тш ектерш е ортактасты ры п, залымдардыц зорлы к- :юмбылыктарынан сактады. Олардыц каЬарынан сактану ушш туркшердщ салты мен жолын устау сол заманныц акьш иелерш е дэстур болып калыптасты. К,ас1ретке муцын Tycimiipin, шагыну yinin туркшерге ез тшдершде сейлеуден баска жаксы жол ж ок”- Махмуд Кдшкаридщ “Дивани лугат эт-турнс” (“Турю тшдершщ сезд1п”) атты ецбеп 1072 жылы 25 кацтарда басталып, 1074 жьшы 10 акпанда жазылып б1ткен. Ецбектщ тупнускасы 6i3re жетпеген. Оныц жалгыз KouiipMeci 1266 жьшы жазьшган. Махмуд Кдшкари К,ашкарда туып, жастык ж т т п к шагын Баласагунда отюзшт1 Ол араб тип мен араб одебиетш, парсы мэдениетш ете жаксы бшген. Грамматика жазудын классикалык эдкпн жете мецгерген. М. Кдшкаридщ ецбеп туралы алгашкы деректер XIY гасырдан басталады. Еуропага тараган М. Кдшкари ецбеп туралы алгашкы хабарлардыц 6ipi — 1904 жылы Венгер академиясы жариялаган лингвистикалык жинактагы мэл1мет. М. К,ашкари ецбегшщ шын мэшнде зерттеу объекпсш е айналуы оныц 213

уш томдык тупнускасы 1915—1917 жылдары Стамбулдагы Ахмет Фирхат баспасынан шыгу кезшен басталады. Келем1 жагынан I том — 463 бет, II том — 294 бет, III том — 333 бет. Барлыгы 1063 беттен турады. Осыдан кеш н-ак бул аталган ец б ек х акы н д а б1рк.ыдыру niKip, хабарлар жарияланып, ол батыс, шыгыс елдерше тугелдей мэл1м бодцы. Эзбек тийндеп аударманьщ I томы 1960 жылы, II томы 1963 жылы жарык, кердь Т урктщ бш мпазы Б. Аталаи “Дивани лугат эт-турш тщ ” уш томдык; аудармасын (1939—1941 ж.) 1914 жылы шыккан тупнускасындагы создердщ 6ip томдык Ti3iMiH жасап шыгарды. Бул ецбектщ материалдары эркилы зерттеу жумыстарын журпзуге кен жол ашып бердь Осыдан кей in оньщ imKi сыры сарапка тусе бастады. Ocipece “Дивани лугат эт-турж тщ ” зерттелу тарихындагы еюнии 6ip кезен оньщ ту р и тиине аударылып 6iryi деп есептеу1м1з керек. Энпме болып отырган енбек, непзшен алганда, М. Кдшкари заманындагы турю тщщ халыктардьщ когамдык OMipi мен рухани дуниесщ щ алуан саласын камтитын материалдарга толы. Онда тарихи, элеуметпк жагдайларга, эдеби мураларга, мэдениет пен Tin ерекшел1ктерше геофафиялык суреттеулер мен астрономиялык атауларга, тагы баска толып жаткан мэселелерге байланысты аса бай магйметтермен нактылы мысал, фактшер келт1р1лген. Ецбектен грамматикалык ережелерд1, халык ауыз эдебиеп улгшер1н, олендер мен жырларды, толып жаткан тарихи кунды материалдарды кездестфем1з. Ал енд1 “Дивани лугат ат-турж” турю тщдерш1н бэр1не б1рдей тэн казына, ортак мудде деп караймыз, онда талай-талай тайпалар мен рулардьщ ауызек1 сейлеу тш1нен алынган материалдар жинакталган. М. К,ашкаридыц ез айтуы бойынша ол буюл турю халыктарын тугелдей аралап шыккан да, сол кездеп К,арахандыктар мемлекет1н1н астанасы болган К,ашкар каласына барып, T y p id тщдершщ салыстырмалы фамматика окулыгын жазуга юрюкен. Оньщ енбепнде ез заманыньщ турю Tumepi сол тшде сойлей^н халыктардьщ географиялык, орналасу тэрт1б1 бойынш а Византиядан шыгыска карай рет-репмен аталып отшед1. Тшдердщ тазалыгы мен колданылу ер екш ел т жагынан М. К,ашкари татар, уйгыр тш н оз алдына жеке топ етщ, бол1п карайды да, кыргыз, кыпш ак, огыз, ярук т.щдер!н таза турю деген niKip айтады. М. К,ашкаридщ ойынша турю TuyiepiHin ец жещл1 — огыз тш1 де, ен жаксысы, колдануга колайлы тш — ягма, тугси Tumepi мен Ka3ipri К,азакстан территориясын, ягни 1ле, EpTic, Едш озендер1н1н бойын жайлаган халыктардьщ Tuii. KyHi бурын колданылып журген тшдер деп, бул тшдердщ шднен башкурт, татар, кыргыз, 214 \

уйгыр тщдерш айтуга болады дейдь Сонымен тури тщдершщ М. К,ашк,ари жасаган алгашкы классификациясы ею турл1 непзге: 1) турю халыктары ньщ орналасу ретш е ягни географиялык мэллметтерге, 2) турю тш н щ op6ip тобыньщ езше тэн фонетикалык жоне морфологиялык касиеттерше ягнилингвистикалык касиеттерге суйенген. jP^ycin Баласагунидьщ XI гасырда турю тш нде жазган педагогикалык трактатгары кец opic алды. Ж. Баласагунидщ “К,удатгу 6uiir” (1070 ж.) (“К,утты б ш к ”) атты ютабы — сол кездеп турк1 Tumi халыктардьщ дуниетану такырыбындагы алгашкы шыгарма. Мунда адамга б ш м н щ п рлж теп M o n i, адам ic-эрекетш щ оны мен Tepici, тшден келетш пайда мен зиян, билеуин оюмдерге кажегп асыл касиеттер, эр тект! журтшылык екш дерш щ тшш таба бшу т. б. хакындагы ойтолгамдар, отбасы мен неке, ул мен кыздыц тэрбиел1 OHereci, бала мен ата-ананьщ кары м -каты насы на байланысты мэселелер жан-жакты соз б олган ^ Грек ойшылдары сиякты дуниенщ Heri3i болган терт нэрсе: жер, су, ауа, от дейтш терт принципа Ж. Баласагуни да устанган, Ж усш тщ eciMiH элемд1к эдебиет тарихында ешпестей кып жазып калдырган 6ipfleH-6ip эдеби мурасы —“ К,удатгу б ш к ” дастаны. Дастан — каз1рп турю тщ ц халыктардыц орта гасырдагы тарихы, когамдык саяси OMipi, гылыми эдебиет1 мен мэдени дэреж еа, эдет-гурпы нанымceHiM ж енш деп аса кызыкты, opi кыруар мол деректер беретш коркем туынды. Бул дастан мемлекегп баскару эдютерш, адамгершшк принциптерш, когамдык саяси мэш бар турл1 ережелер мен зандарды, эдет-гурыптар нормасын камтып энциклопедиялы к дэрежеде жазылган керкем туынды. ТКдаатгу б ш к” дастанынын бупнге дейш сакталып жеткен уш нускасы бар: 1) Вена нускасы, 2) Каир нускасы, 3) Наманган нускасы. Бул дастанньщ н еп зп идеясы торт принципке непзделш жазылган: 1) мемлекегп дурыс баскару ушш кара кылды как жаратындай едш зацньщ болуы, 2) бак дэулет ягни елге кут консын деген тшек, 3) акыл-парасат мэселеа, 4) канагат-ынсап моселес^ *Ж. Баласагунидан 6ip жарым гасыр кейш OMip сурген аса кернекп ойшыл Ахмет Иасауи де ез шыгармаларын турю тшнде жазганымен, араб алфавитш колданган^ £]£ейб1р мэл!меттер бойынша Ахмет Иасауи 11 $6—67 жылдары Сайрамда туыпты. Туркшерден Ахмет eciMiH алган ол “Иасауи Ата” атанып, туркшер арасында ислам дшш насихаттауга зор улес косты. Оныц турю тш нде жазган мистикалык рухтагы олендер1 К,уран сез1ндей курметгелду" 215

Ахметтщ e3i Хамаданнан Турюстанга келген ушшии халиф болды, 6 i p i H i i ii халиф — 1140 жылы дуние салган Юсуф Хаммадани Мервада (Марыда) мистиктер мектебшщ басында болган. Ю суфтщ eKiHuii халиф! ягни Ахметтщ трелей тэл1мгер1 1157 жьшы дуниеден еткен шейх Абу Мухаммед Хасан Хусейн эл-Андаки болды. Сырдария аймагында Ахмет Иасауидщ бедел1 оте жогары болган. Оны XIY гасырдын сонында Тем1рдщ Ахметке арнап тургызган кесенесшен де ангаруга болады. Ахметтщ окушылары мен ьзбасарлары арасында турю тшшде жазатын б1рк,атар мистиктер болды жэне олар да “Ата” " деген атка ие болды. Соныц шпнде К,айым Ата жэне Ka3ipri Хорезммен байланысты аталатын Сулеймен Бакыргани бар. Ахмет сеюдщ Хаюм Ата да турю тш нде проза улгкпмен жазылган б1ркатар мистикалык мура калдырды. Х аим Ата да Ахмет сиякты шыгармаларын букара кауымга арнап карапайым тшмен жазды;. К,ожа Ахмет Иасауидьщ б1зге жеткен туындысы — “Диуани Хикмет” (“Даналык и табы ”). Бул енбек Стамбул, К,азан, Ташкент калаларында еткен гасырда элденеше рет басылды. Оны казактарга арнап 1901 жылы К,азанда Тыныштыкулы бастырып шыгарды. А. Иасауи олецмен жазылган бул туындысында езш щ бала кунш ен бастап 63 жаска дей1нп гумырын баян етедг IX гасырдагы Орта Азияньщ математип opi астрономы Хорезми Мухаммед ибн Муса эл-Хорезми (туган, елген жылы белгкпз) Хиуада туган, ем1ршщ узак уакытын Багдатта етпзген. Хорезмидщ “Элжабр уа эл-мукабала” атты енбеп —математиканьщ 6ip саласы — алгебраны дербес баяндауга арналган тунгыш ютап, сондыктан да Хорезмд1 кейде алгебраньщ атасы деп те атайды. Хорезмидщ “Ундшер ece6i бойынш а косу жэне азайту к1табы” (арифметиканьщ — санаудьщ ондык позициялык жуйес1не непзделген) Шыгыс пен Батыс елдерше улкен ыкпал етт1. Ал оньщ “Жер турлер1 ж айы ндагы к1табы” араб тш1нде ж азы лган 6ipiHini географиялык итап болды (бул итап 1878 жылдан белгЬи). Хорезми астрономия, кун сагаты туралы да енбектер жазган. Тригонометриялык таблицалар жасаган. Хорезмидщ енбектер1 XII гасырдан бастап латын тш не аударылып, Еуропага кещнен мэл1м болды, оньщ eciMiHe байланысты дуние жузшде алгоритм термин! калыптасты. 1Сонымен 6ipre Урген1ште эл-Бируни жэне Эбу Эли ибн Сина (Авиценна) сиякты ipi галымдар жумыс icTefli. Хорезми, эрине, парсы тш нде жазатын галымдар мен акындар арасында парсы мэдениетшщ ыкпалында болды, 216

олардыц арасында хорезмджтер де жок, емес едь Хорезм шаНтардыц цшнде парсы тип мемлекеглк тш болып есептедщ. Хорезмде O M ip cypin, ецбек еткен галымдар Замах-шари мен Шахристани XII гасырда олемдж децгейге кетериш . Замахшари 1221 жыды Хорезмнен Индияга кетш, 1231'жылы Батыс Парсы ел1нде гылыми жумыстарын жалгастырды. Монголдармен согыс кезшде каза тапты. Оныц Heri3ri такырыбы — турк1 патриотизм! е д ^ 4. Гылыми енбектерш араб жэне парсы тШнде жазган турю гуламалары (X—XII г.) cJX —XII гасырларда турыден шыккан кептеген гуламалар Араб жоне Иран жерше барып элемдк гылымга улкен улестер Косты. Олар: Элам эд-Дин ел-ЖауЬари, БурЬан ед-Дин Ахмад, Эл-Фараби, Эбу Абд Алла эл-Баласагуни; Махмуд бин Эли эт-Тарази, Эбу ТаЬир Мут хаммад эт-Тарази, Имад эд-Дин Эбу-ул-К,асым эл-Ф ара-би, Байлак эл-К,ыпшаки. Булар ез шыгармаларын араб не парсы жер1нде солардыц тш1нде жазды. J Элам эд-Дин эл-ЖауИарцщц eciMi Кецес Одагы жэне кейб1р шетелдж галымдардыц ецбектер1нде аталады. Мысалы, Кецес ориенталистер1 Г. П. Матвиевская мен Б. А. Розенфельдтщ “ О рта гасы рлардагы м усы лм ан м атем атиктер1 мен астрономдары жэне олардыц ецбектер!”. (YIII—XYII г.) атты зерттеушде “Алам ад-Дин Абу-ул-Хасан Али ибн Исмайл эл-Жаухари (X—XI вв.) известный под именем арраккаб салар (“военочальник кавалерий”) из Багдата, по-видимому, сын известного грамматика Абу Насра Исмаила ибн Хаммада элДжаухари (ум. ок. 1002) из Джаухара близ Фараба, ныне южный Казахстан, математик и мастер астронмических инструментов”,— дейд! (226-бетте). Олар да Элам ад-Дин эл-ЖауЬари отырарлык Исмаил эл-ЖауИарид!ц улы екенше назар аударган. Жогарыда айтылгандай, Элам эд-Дин туралы деректерд1 шетел шыгыстанушысы нем1с галымы Генрих Зутердщ (1848—1922) ецбегшенде ушыратамыз. 1877— 1906 жылдары Лейпцигте “Арабтардыц математиктер мен астрономдары жэне олардыц ецбектерГ’ деген атпен ш ы ккан ецбегшде ол отырарлык атакты Tiniui Исмаил эл-ЖауЬарид1ц баласы Элам эд-Дин туралы б ip не т е жолдык деректер кел^рген. Г. Зутер Элам эд-Дищц “известный ученый, превосходный и искусный в математических науках, известен также благодаря изготовлению и использованию астрономических 217

инструментов. Его отличные произведения получили широкое распространение”,— деп жогары багалайды1. Ибн Саид эл-Китфи дереп Элам ад-Диннщ непзш ен астрономия, геометрия, математика, философия сиякты гылым салаларына катысты енбектер жазганын дэлелдейдь Элам эд-Д ищ ц энциклопедист галымдар санатына жаткызуга да болар едь Оныц ез1ндж ce6e6i де бар. Орта гасырларда кез-келген ойшыл гылымныц барлык саласымен айналысуына тура келген. Мысалы, Элам эд-Диннен баржогы ж уз-ак жыл бурын eM ip сурген. Эбу Насыр элФ арабидщ философия, логика, астрономия, филология, психология, педагогика жоне аударма салаларымен гана емес, медицина, TinTi музыкамен де эуестенгенш, оныц теориясы туралы ш ыгарма ж азганын да бшем1з. Элам эд-Д ин отырарлык атакты лексикограф, белгип акын Исмаил элЖ ауЬ ари ды ц улы б о л ган д ы к та н , одебиет1м1з бен мэдениет1м1здщ тарихына Kipin, шыгармаларын араб тшшде жазган ойшылдар санатында туруы керек деп ойлаймыз2. БурЬан эд-Дин Ахмад бин Эби Хафс бин Иусуф эл-Фараби XI гасырдыц басында туган, мекеш Отырар елкеанде Кдрахан эулет1 курган феодалдык мемлекеттщ турл1 согыстар мен шапкыншылыктар, алауыздыктар эсершен ьщырап, тарих сахнасынан ауыткып кету Kayni басталган кезде дуниеге келген. К,олымызда дацкты жерлес1м1здщ ом1рбаяны немесе шыгармаларынан толыгырак дерек беретш жазба маглуматгар ж о к т ы ц касы д есе б олад ы . Ол ж ай лы тек К арл Брокельманныц “Араб эдебиетшщ тарихы” атты ецбегшен (“Косымша”, 1-том, 651-бет) б1рнеше жолдан туратын дерекп гана ушыратамыз. Соган Караганда, Отырар улыныц оз аты — БурЬан эд-Дин Ахмад3. Эби Хафс — экесш щ eciMi, ал бабасыныц eciMi — Иусуф (Жус1п — Э.Д.) Эл-Фараби деген атау эдеттегщей оныц туган жерш бщгцредь БурЬан эд-Дин алгашкы бш1мд1 Отырарда алгандыгына дау жок. Ол кезде Иасы (Турюстан), Исфиджаб (Сайрам), Тахи, Шаш (Ташкент), Сауран, Сыганак калаларында араб, парсы журтынан келген дш окшдер1 сондай-ак турл! галымдар осы ат?лган жерлерге саяхатшы, саудагер немесе зерттеуш1 ретшде келш, оз Tumepi бойынша дэрю берген. К. Брокельман оныц “Заллат эл-К ари” (“Оку устшдеп кате”) деген ецбепн гана айтады. Соган Караганда, Куранды 1 Дерб1салиев Э. Жылгадан басталган дария. “Жулдыз”, 1991 ж. № 10, 146-бет. 2 Бул да сонда. 147—148-беттер. 1 Бул да сонда. 149-бет. 218

дурыс уйрену БурЬан эд-Дин 0Mip сурген туста да кун торт1бшен туспесе керек. Жалпы К,уран окудьщ канонга айналган 7 Typi бар. Зерттеуштердщ niidpine Караганда, К,уран оку кезшде кате, одетте, кейб1р орштерд1 дурыс айта алмау, паузаны дурыс жасай алмау сияк,ты жайттар тендрегшде болады екен. БурЬан эд-Д иннщ “Оку устш деп кате” атты ецбеп нак осы мэселеге арналады. Соган Караганда, ол араб T u ii мен эдебиет1, дш тарихы, К,уран мен Суннаны жак,сы бшген. БурЬан эд-Дищи Карл Брокельман 1174 жылы кайтыс болган дейдь Ол озшщ туган мекеш — Отырарда кез жумды ма, элде OMipi алыстагы араб елшде Эбу Насыр эл-Фараби секиш шацыт жолга сагына карап orri ме, ол жагы белпаз. Жерлес галымымыздьщ аталган ецбегшщ колжазбасы кдз1р Петербургге сактаулы. / Эбу Абд Алла эл-Баласагуни алгашкы бипм нэрш туган мекеншде алган деуге болады. Ол кейш сол кездер1 букш шыгыс журтыныц рухани орталыгы болган Багдатка сапар шегедь Араб т ш мен эдебиет1, тарихы мен философиясын ок,ып уйренш, жак,сы мецгерд1. Иакут эр-Руми оныц араб журтында “8т-Т урк” деген атпен белгш болганына назар аударады: Ол мусылман кукы бойынша Багдаттагы Эбу Абд Алла эд-Дамгани эл-Ханафи (1085—1086) атты кажыдан дэрю алды” деп жазадьь/ Соган Караганда, Баласагундык зиялы жан гылым салалары iinnme шаригат зады бойынша маманданып, O M ipi мен шыгармашылыгын тек соган арнаган деуге келед1 [Махмуд бин Эли эт-Тарази алгашкы бшмд1 туган MCKCHi Таразда алган. Ол озш щ шыгармаларын сол кездеп гылым, бш м мен онердщ т ш — араб тш нде жазган. Ойткеш X гасырдыц озш де “К,азакстанньщ оц тусп к елкелерш щ исламдандырылуы, мусылман дш ш щ кешпел1 аксуйектер ортасына терец тамыр жаюы нэтижесшде ежелп турю руна жазуы ыгыстырылды” . Орта Азия мен К,азакстанньщ жергшисп турю тшнде жэне иран тшшде сейлейтш ортасынан шыккан галымдардын,, эдебиетшшер мен акындардьщ улкен 6ip тобы оз шыгармаларын сол кездеп халыкаралык гылыми тшдщ ролш аткарган араб тш нде ж аздь^ СЙакут ал-Хамауи ар-Руми ортагасырлык ойшыл, тарихшы Эбу Сагд Абд ол-Карим ас-Саманидш, (1113— 1169 ж.) 1122 жылы “М угджаз шуйух” (“ Ш айхылар сездМ ”) деген ецбепнде жерлес1м1з жайлы “Мен онын, колынан иджаза (диплом) алып ед1м” (4-том, 27-бет) дегенш тшге тиек етед1. Олай болса, Махмуд Тараздагы улкен 6ip гылым ордасын баскарган деп батыл айтудан тартынбаймыз^ 219

Эбу ТаЬир Мухаммад эт-Тарази. Эбу ТаЬир МуЬаммад бин Аби Насыр ИбраЬим бин Макки эт-Тарази “Ьаджир” (“кел1мсек”) деген атпен белгш болды. Осыньщ о зьак оньщ Иранда гумырын етюзгешмен, жергш кп халык, оны келшсек деп атаганын, ИсфаЬанда eMip сургешмен, Талас бойындагы тараздык, болып калганын ацгартады. К ш к менщ жарамды тырнайды, жанарыма ол уйкы бермейдь Ол ту р и носида Тараз кшктершен ед1 Онын, ею бетшщ сулулыгы ж1бек icnerri, Оньщ eKi 6eTi Тараз секш и мукус (хош Hicri — 8 . Д.), Кегершшнщ алкасы жэне булбулдьщ сазы, Тауыстыд сулулыгы, Ьэм сун,к,ардьщ куаты (секщщ—Э. Д.)1. Тараз акыныныц каламынан туган бул жыр жолдарынан Отанын, туган даласын сагынган кондл-куш сезшед1. Туган даласыньщ кш п екеш кш п де eciHe T ycin, уйкысыньщ кашканы, ацсаган арудай елее берген сол киктщ турю нэсщд1 екенш акын эдем1 кестелеген. Мумк1н, акынныц кш к деп отырганы Тараздьщ мын, буралган кыпша бел, сэукелел1 сулулары шыгар1. Имад эд-Дин Эбу-ул-К,асым эл-Фараби. Имад эд-Дищц Отырарда 1130 жылы туган деп шамалауга болады. Алгаш Отырар медреселершщ б1ршде бш м алган ол сол кездеп ез тустастары сиякты ф илософ ия, этика, логика, тарих, география, астрономия т. б. rniM салаларынан мол сусындаган. Оньщ каламынан туган терец ойлы енбеп осыган куэ. Имад эд-Дин атакты жерлестер1 Эбу Насыр эл-Фараби, И схак эл-Ф араб и , И смаил эл-Ж ауЬ ари секшд1 орта гасырлардагы онер мен бипм, гылым ошактары Багдад пен Басра, Куфа мен Мосул, Дамаск мен Каир секщц1 калаларга барып б ш м ш молыктырды ма, яки Отырар мен Иасыдан, Самаркан мен Бухарадан шыгып алыска узаган жок па, ол жагы 0 3 ip r e белпс1з. Тек ол ж айлы калам тарткан ориенталистер Имад ад-Дищц 1210 жылы кайтыс болды деп кана жазады. Имад эд-Дин енбегшщ толык аты — “Халисату-л-ха-каик лима фини мин эл-асалиб (фи ануа эл-улум) ад-даких” (“Рылым турлер!”) нэз1к тэешмен (стильмен) жазылган. Ч. А. Стори жерлес1м1здщ бул туындысы 1200 яки 1201 жылдары жазылганын магпмдейдр. Осыган суйенсек, Имад 1 Дербюалиев Э. Жылгадан басталган дария. “Ж улдыз”, 1991, N10, 152-бет. 2 Бул да сонда. 153-бет. 3 Бул да сонда. 155-бет. 220

ад-Дин оз ецбепн Шьщгыс хан Отырарды киратардан небэр1 17—18 жыл бурын-ак б тр ген сиякты. Шыгарма куш бупнге дешн жеке ютап болып баспа бетш корген жок. К,азан басылымын есептемегенде, жерлесшгздщ аталган шыгармасы Ka3ip Индия, Голландия, Туркия, Мысыр, Ватикан сиякты елдердщ ытапханаларында, сондай-ак КСРО FA Шьныстану институтыньщ колжазбалар корында сакталган. Кецес ориенталистершщ жазбаларына Караганда, Имад эд-Диннщ бул шыгармасыныц Шыгыстану институтындагы нускасы 1700 жылдары кеииршген. Келем1 — 117 бет. (Байлак эл-К,ыпшаки. Байлак ел-К,ыпшаки Мысырды мамлюктер билеген кезде e\d p сурген. Кейб1р деректер бойынша ол енбектершщ кейб1рш Мысырды кыпш ак текп султан Бейбарыс билеген кезде жазган-ау деуге келедь Отаны — Д е й т К,ыпшак даласын монголдар басып алганнан кешн жас Бейбарысты жат жерлжтер сириялык, саудагерлерге 800 дирхамга сатып ж^берген. Агылшын шыгыстанушысы Э. Ую Лэйн (1801 —1876) XIX гасырдыц 6ipiHini жартысында Каирден жазып алган киссаларыньщ шпндеп ец белш па, ец жш айтылатыны осы Бейбарыс екеш н жазган. Сондай хиссаларынын б1ршде Бейбарыстьщ Хорезм шаЬыньщ туткынга тускен баласы екеш туралы айтылса, ал ещц 6ip деректерде оны н Отырар немесе Ж айы к бойы ндагы к,ыпшак,тардан шыккандыгы соз болады. К,алай дегенмен де оньщ эйтеу1р казак сахарасыньщ перзешч екеш анык ед1] Жасынан батырлыгымен кезге тускен Бейбарыс акырында Мысыр султаны дэреж еане кетершедь Эл-М алик аз-Захир Рукн ад-Дунийа уа ад-Дин Бейбарыс эл-Бун-дукдари асСалих деген титул алган жерлеам1з Мысырды билеген туста осы елдщ элеумегпк жэне гылыми OMipi шарыктап ескен. Турл! елдермен дипломатияльщ катынас жаксы жолга койылады. Мысыр оскерлершщ Kenmuiiri де кыпшактар едь Сарай Tuii де жогарыда айтылгандай кыпш ак Tini болатын. Байлак эл-К,ыпшаки осы Бейбарыс тусында ©Mip cypin, шыгармаларыньщ KonmuiiriH сол кезде жазган деуге болады. Байлак эл-К,ыпшаки да Бейбарыс секщш сатылып барды ма, ол жагы белп аз, накты дерек жок. взге жерлестер1 сиякты Байлактьщ да Бейбарыс билеген Мысырды яки Сирияны ecipyre оз куппн салганы анык. Бейбарыс оз сарайына тек галымдар гана емес, сонымен катар корнект1 сез зергерлерш акындар мен эншшер, бишшер секиш онер адамдарын коб1рек топтастырган. Солардьщ imiHfle Халабтагы (Сирия) султан Сайф эд-Даула элХамданидщ (X г.) сарайында турган Эбу Насыр эл-Фараби (870—950) сиякты Байлак эл-К,ыпшаки тек жаратылыстану 221

гана емес, сонымен 6ipre тш 6 u iiM i бойынша да енбектер жазган. П оляк ш ы гы стануш ы сы А нанияш Зайончковский “Мамлюк мемлеке-п дэу1р1ндеп араб-кыпшак с о з д т ” деген енбегшде Париждеп ултгык ютапханадан табылган тури текп Жамал эд-Дин Мухаммед Абд Алла ат-Туркидщ (XIY г.) “Бул-гат эл-муш так фил-лугат эт-турк уа эл-кифдж ак“— “T ypiK жэне кы пш ак тшш у й р ен п а келепндерге арналган (толык жетюлисп) ютап” атты енбегш зерттей келе,Эт-Турки шыгармасыньщ KipicneciHfle оньщ ез сездктн курастыруда б1ркатар ецбектерге суйенгенш айтады. С ондай-ак ол андалусиялык Асир ад-Дин Эбу Хайян, Мухаммед бин Иусуф эл-Гарнати (1256—1344 ж..) деген галымньщ “Китаб эл-идрак ли-лисан эл-атрак”—“Турю тип туралы жазылган туащцрме и тап ” icnerri ецбек жазуы, Ала эд-Дин Бейипк (Байлык) элК,ыпшакидьщ “Эн-Энуар эл-мудига”—“Ж арык нуры” атты едбеп аркау болганын ескерткен. BipaK, окшиике орай, б1здщ заманымызга Эбу Хайян создпт жеткешмен, оны жазуга аркау болган Байлак эл-К,ыпш аки енбеп куш бупнге дейш жогалдыга саналып келд1'. [К,орьпа келгенде, улттык ойлаудыц генезисш тану уипн осы аттары аталган т у р и гуламалары ны ц ецбектерш зерттеу1м1з керек. Ce6e6i к а за к халкы ны ц когам ды к санасыньщ калыптасуында бул гулама ойшылдардын ыкпалы ете зор болган. Кдзан тецкерюш е дейш буларды казак зиялылары бшген де.^ Мусылман мистйцизм1 (суфизм) республика колемпще арнайы opi ж ан-ж акты зерттелмеген такы рып. К,азак топырагына бул философия араб-парсы мэдениет1 9cipece ш ы гы с п о эзи ясы ар кы л ы к е щ н е н таны с. А йталы к Фирдоусиден бастап Науаиге дейшп акындардын, бэрше дерлк суфизмнщ ыкдалы тиген. Сондыктан онерге, acipece поэзияга ж а к ы н к а з а к х ал кы и с л а м н ы н о р т о д о к с и я л д ы к (идеологиялык) жагына ден коймай, оньщ философиясын кабылдаган. Суфизмнщ гнесологиялык проблемалары казак онерьнде “таза логикалык турде емес, коркемд1к шеплмдер аркылы таралган. Ce6e6i, суфизмд1 неп зш ен насихаттаушылар акындар болган. Алайда суфизмшн нактылы 03iH танып 6uiin алмай, казактьщ рухани eMipirme оньщ кандай орын алганы туралы айту киын. Сондыктан араб мистицизмшщ аса корнект1 екищершш, енбектерш тт м ^ зге аударып, 1 ерттете\л жен. &оладъ\. 1 Дербюалиев Э. Жылгадан басталган дария. “Ж улдыз”, 1991 ж. N11, 161-бет. 222

Осы орайда оз1\пздщ тол ойшылымыз Ахмет Иасаущц айта кеткен жон. Иасаущц тану LniMi оньщ тек 0 3 i туралы гада емес, мектеб! хакыдда да болуы керек. И асауи аркы лы суф ф изм ту р ю тш дес халы ктар дуниетанымында meniyiiii орын алды. T y p K i журтыныд бурыдгы сиынганы Teuip ед1, ещп Алла болды. Суффизм — халкымыздыд дуниетанымына айтарльщтай ыкпал еткен философиялык жуйе. Тштен суфизм ойлау тэсшм1зге гада ыкпал жасап койм ай, лексикалык, коры мызга да i3iH калдырган. Соз1м1з дэлелд1 болу ушш суфиспк, мистикалык, араб-парсы философиясындагы оте жш колданылатын непзп угымдарыд атап етешк: акыл, ахуал, акикат, адам, элем, гылым, бипм, eciM, заман, зат (субстанция), зешн, дэруш , дария, rayhap, гай б, гайбат, галам* ибадат, жауЬар, сурет, мумкш, салык, сопы, сипат, сыр, ризык,, хал, ынсап, ыклас, керемет, калам, канагат, каусар, харам, Kayin, тэрбие, тэуба, тшпм, тэуекел, тайла, тагат, лакап, мугал1м т. б. Булар казак тш Ц еараб-парсы тшдершен енген сездер деп айту ж е т к ш к а з .vie6e6i, бул сездер, б1ршидден, казак тшше емес, турю тшше, казак улты калыптаспай турып енген, екш и п д ен , ж огары да ^айтылтан аоздер ту р ю т ы ш е лигвистикалык мэнде емес, ф илосрф иялы к терминдер дэрежеанде таралган. У Тагы 6ip токтала кететш щЗрсС'— суфизмнщ синкретпк сипаты. Ол исламньщ дши филюсофиясы болганымен, коне ущц, кытай, грек, Рим, Сирия оишылдарынын, уздпс ойларын сурыптап, ез кажеттерше жарата бшген. Сонымен катар суфизм буддизм, христиан, иудащм, зороастризм т.б. дш и философияларды жатсынбаган, керегш алган. Сондыктан да оныц теориялык арсеналы орныкты\ Мэселе осылай болган сод, 6i3 (казактар) суфизм аркылы кене грек, у щи, кытай т. б. философиялык ойлармен кауыша отырып, элемддк дши философиядан да хабардар боламыз. Муньщ дэлел1 — Иасауиден жет! гасыр кейш ем1р сурген Абай шыгармашылыгында суфизмнщ ocepi айтарлыктай болган. Х алкы мы зды д дун и етад ы м ы д ы д ер екш ел ш оды д турмысынан адгарылуы задды кубылыс. Соддыктад арабпарсы мистикалык философиясыд казак халкы дэл сол кушнде кабылдап коймай, оган озшщ oMip суру ерекшелише сай од бергед. 223

IX ТАРАУ. ШЬЩЕЫС ХАН ИМПЕРИЯСЫ ЖЭНЕ TYPKI ХАЛЬЩТАРЫ (XII—XIII г.) 1. Татарлар мен монголдар туралы кыскаша деректер Халкымыздыц еж елп тарихын бшуд1 максат етсек, Шьщгыс хан жэне оныц 1збасарлары кез1ндеп турк1?1 монгол1 халыктарыныц тарихын аттап оте алмаймыз. Себеб1^йонгол халыктары ежелп заманнан бупнге деш н турюлермен тагдыры 6ip болып, килы кезендерд1 бастарынан 6ipre кенпрд!. Y II—YIII гасырларда Улы К,ытай корганынан Байкалга д е ш н п , монгол ж ерш щ солтустж жагындагы К,ытай шекарасымен шектесетш ягни ¥лы Кррганга барып т1релетш кец алкапты мекен еткен халыкты кытайлар “ак татарлар” деп атады. Бул — оцтуст1к монголдарга К,ытай мэдениет1 оз ы кпалы н ти п зген аймак,- Б айкал к ел ш щ айналасы н мекендеген солтустж монголдарды кидандар немесе “орман кара татарлары” деп атаган. J) Булар кандай халык жэне кайдан пайда бодцы? Татарлар — халыктьщ аты, эр кезенде эр турл1 мэнде колданылган “ О ты з-татар” ж эне “Т огы з-татар” деген татарлардьщ б1рлескен ею тайпасы б1здщ заманымыздьщ YIII гасырында Орхон жазбаларында кездеседк Сол кезде жазба осы атпен туркшердщ немесе монголдардыц 6ip болпчн атаган, татарлар Байкал келш щ Солтуспк батысынан Керуленге деш нп аралыкта OMip сурген. 'VII-VIII гасырлардагы монгол шапкыншьшыгы жайындагы эцпмелерде (кытайда да, мусылман элем1нде де, русте де, батыс еуропада да) шапкыншыларды “татарлар” деп атайды. Арабтар Сирия мен Египетте турю халыктарын “татарлар” деп атаган. Eip гажабы, монгол тш нде сойлейтш, монгол тегшен шыккан халыктар да оздерш эркашан татарлар дейтш. Шьщгыс ханнан кешн бул созд1 (татар) Монголия мен Орта Азияда монгол деген соз ыгыстырып шыгарды. (Мусылман жазбаларында “монгол” не болмаса “могул” создер1 бурынгысынша arii сакталып келе жатса, Ауганстанда турып, оз тшдерш сактап калган монгол урпактары Ka3ipre дешн оздерш могол деп те атап келедьУ BipaK кейб1р еуропалык саяхатшылардыц (И онна де Корпини Рубрука) созш е Караганда, бул соз ресми турде енпзшген. Алтын Орда м ем лекетш щ халыктары, соны мен катар к еш н п осы аймактагы шагын мемлекеттердщ халыктары эр заманда 1 Ш ьщгыс хан ш апкыншылыгы кезшде оган табынган халык,тар “могул” немесе “монгол” деген атты к,абылдап алган. 224

ездерш “татарларм ы з” деген. К,ырымныц турю т1лд1 халыктары, османдьщтар да ездерш “татарлармыз” деген. Буган С ан кт-П етерб ургтеп П уш кин и тап х ан асы н д а сакталган копте ген гатаптар куэ. Ш апкынш ылык кез1нде монгол эскерлершщ кейб1р ортядтары Kimi Азияга жбершген, олардьщ урпактары ездерш “дара татарлармыз” ягни “кара татарлармыз” деп атагаг^Татар-Монгол тайпалары XII гасырда к,аз1рпдей мал ш аруаш ы лы гы мен ж эне ац аулаумен айналыскан. Олар кошпел1 тайпаларга тэн ерекшел1ктермен eMip сурдь Монгоддар рулык тур мыс децгейшде болды. Олар руга, тайпага жэне улыстарга болшдь XII гасырда монгол когамы жжке болшдк 1) дала аксуйектер1, 2) карапайым халык, 3) саты лм айты н кулдар. Ол кезде монголдар шамандыкка табынатып, ал буддизм ягни ламаизм дшше, XII гасырдьщ eKiHmi жартысында — Алтын хан1 тусында erri. Бул Д1НД1 кабылдау XIII гасырда Ш ьщгыс ханныц немерес1 К,убылай ханныц кезшен epic алды. XII гасырдьщ ejdHuii жартысында Далайнур жэне Буйрнур езендер1 мацында монгол тайпаларыныц курамына KipeTiH татарлар кешш-конып журдь Олардыц батысына карай Теле езенш щ бойындгы туркш ер керейт деп аталатын. Ал булардыц батысындагы Алтай жоталарында найман тайпалары eMip сурдь Татарлардыц оцтуепгш е карай Д нон озеш нщ мацында озиццк монгол тайпалары OMip сурдд.1Монголдардыц батысына карай Хангай тауларында жэне Байкал кел1 мацында меркггтер коныстанды. Саян таулары мен Байкал келшщ аралыгын ойраттар деп аталатын тайпа жайлады^ Жоцгар тауларын н еп зш ен шыгу T e r i ж агы нан т у р и халкыныц тармагынан тараган, мэдениет пен жазуды к,ытайдан емес, батыстан алган уйгырлар мекендедь Шыгыс Туркютан мен Жоцгария жэне Жетюу аудандарыныц улкен болтн, сондай-ак Байкал келшщ мацайынан туратын орасан кец аймакты Кдрахан мемлекет1 устап турды. Осы жерлерде турк1 тайпалары м екендедь М ш е, осынау улы дала халыктарыныц барлыгы салт аттылар мен жауынгерлер болды. Жерорта тещ зш щ тургындарыныц тещзил болмауы мумкш e M e c T ir i сиякты, турю-монголдардыц да салт атпен журмеу1 м ум ин емес, ягни жокшылык пен дала аумагыныц 1 Алтын хан (IX—X г.) монгол тегшен шыккан кара татарлар немесе к,ара кытайлар (кидандар). K,a3ipri монгол жерпщеп к,ыргыз мемлекетш жойып, оларды Енисейге ыгыстырды. Мемлекет атын Алтын хан деп койды. К,ыргыздар кидандарды кара кытайлар дед1, ce6e6i: олар кара татарлардан болса керек. Атаудьщ магынасы — жырткыш, зиянды ан. Басып-жаншуга дагдыланган одеттерше карап солай аталып кеткен болуы керек. 225

зор болуы адамды тынымсыз мал с о ц ы н д а жайылымнан жайылымга кеш ш журуге мэжбур етть Егер жер шаруашылыгы халыкты бейбп- мшезге икемдесе, мал шаруашылыгы мен ан, аулау K9ci6i жаудан коргану рухына тэрбиеледь Туркьм онгол елш щ бойындагы батылдык, айлакерлж, тоз1мдшк, кдйсарлык, Topi3fli кдсиеттер ацга шыкканда T iim шындала туст1. Жекелеген адамдар жэне 6ip топтьщ imiimeri хат танитын адамдар согыс игипп уш1н гана OMip сурдь Отбасылар туцгышын эскери жолга салды. Оларда 6eKiHicTi калалар жок, 6ipaK унем1 кешш-конатын жаугершшк уйымдар курылды жэне осындай атагы шыккан тудыц астына кездейсок жиналган уйымдар мемлекет iciH e оз улестерш косты. Мундай адамдардьщ отбасы болмады жэне 6 ip орында турактамады, 6ipaK оларда ец бастысы — оз кесем1 мен туы бодцы, буган жауынгерлердщ сешмд1 c e p ir i жылкы жануарын косуга болады. Олар аттыц устшде омф сурд1, 6 ip r e ж у р ш , 6 ip r e е л д ь Б ул топ катардагы жауынгерлермен тецеспейтш, ешюмге бас имейтш нагыз ержурек адамдардан куралган. Ш ыцгыс ханнан коп гасыр бурын пайда болтан Орталык Азияныц дала халкы кезшде куатты Хун жэне Турш мемлекеттерш куры п, Алодун бугазынан Дунай езенш е деш нп орасан кен аймакты алып жаткан. Шьщгыс ханга деш нп осындай мемлекеттердщ 6ipi Батые жэне Шыгыс турю имиериялары ед1. Оныц курамына Ka3ipri Манчжурия мен солтустж К,ытайдыц жаулап алынган аумактары юрдь Онтустж ш еп кейде Кок озенге д е й т жететш мемлекет болды. Монголдар туралы алгашкы мэл1меттер б1зге Цзинь мемлею'п тарихынан белши. Б1рак Ш ыцгыс ханныц тарих сахнасына келуьмен 6 ip r e эл п деректер мазмуны жагынан ацыздарга жакындайды, сонымен катар не парсы-турю, не кы тай , не м онголдарды ц келес1 дэу1рлердеп накты деректер1мен сай келе бермейдь К,олда бар деректер бойынша жекелеген монгол жэне тури тайпалары арасындагы кешннен оларды 6 ip халыкка 6 ip iK T ip r e H окымыстылар туралы жуйел! тужырым айту киын. Алгашкы эр турл! деректердеп Шыцгыс ханныц ом1рбаяныныц езщце коптеген карама-кайшылыктар кездеседь Оныц дэу1ршдеп шынайы тарихи коршютер, тек оныц 1206 жылгы курылтайда каган (император) болып тагайындалуынан басталады. Шыцгыс ханнан кейшп дэу1рдеп кептеген окигалар жошнде накты деректер болмаса да, оныц жалпы сипаты туралы машмет алуга болады. Мысалы, Цзинь мемлекетшщ n eri3 i каланысымен ол кешпел1 тайпалардыц жаугершшйс шабуылына ушыраганы бел m i. Ал цзиньдыктар кытай саясатында гасырлар бойы жинакталган айлаларды 226

кодданып кошпелшердщ 6 ip тайпасын еюшшсше айдап салу аркылы олардьщ кушш оларетш отырды. Мундай жагдайда олардыц 6 ip ir y i де мумкш емес едг Бул саясаттьщ мыктылыгы Улы К,ытай корганынан да асып туст1. XII гасырда осы саясатты бер1к устанган цзиньдыктар ак татарларды кара татарларга айдап салды. Осыныц эсерш ен К,абул каган тусында озш щ гулдену дэрежесше жеткен жэне (Ирталай тайпалардьщ басын коскдн, оздерш “кара татарлар” деп атаган монголдар куйредь Алайда Шыцгыс хан ел басына келушщ алдында татарлардыц e3i цзиньдыктардыц KayinTi жауына айналган болатын. Осыдан сон цзиньдыктардьЩ карсы позицияга отш, монголдарга комек 6epyi де татарлардыц куш ш монголдар аркылы бэсендету едь Осындай саяси жагдайда тарих арнасына алгашкы icTi озшщ туыстас тайпаларын б1р1ктфуден бастап, кешннен бул халыктыц бшигш шалгай жерлерге таратуга багыттаган Шьщгыс хандай улы адамныц шыгуы тегш, кездейсок емес ед1. Шьщгыс хан кезш деп татар-монголдар, керей, найман, меркптер туралы 6i3 1240 жылы жазылган “асыл урпактары” гана ок,итын “К,упия шеж1реден” бшем1з. “К,упия шеж1ренщ ” кытай оршмен жазылган нускдсы Еуропада магпм болганына да 150 жылдай уакыт erri. Орыс галымы Палладий Кафаров Пекинде турганда кытайдьщ коптеген тарихи шеж1релерш зерттеп, Маньчжурдыц Богда ханыньщ итапханасынан “М онголдыц купия т рихын” кездейсок ушыратып, ешюмге бщцрмей алады да, оны орыс m ine аударып, 1866 жылы бастырып шыгарады. Бул тарихи шеж!рен! Кецес галымы С. А. Козин 15 жыл зерттегеннен кешн, 1941 жылы “К,упия шеж1реш” орыс тш н е кайта аударып, косымша зерттеулермен 6 ip r e жеке ютап етш бастырды. Жэне бул шеж1ренщ алты бол1мш кытай тарихын зерттеуий француз Пеллио 1913 жылы французша бастырса, Германньщ Хени деген кытай зерттеухша б1рнеше тармагын, ал кытай галымы Ей-До-Хуй 1908 жылы латын эрш не T y c ip r e H i де мэл1м. “К,упия шеж1реде” Темучиннщ ecin ержеткеш, одактастарымен (коцырат, мерют, керей, найман, жалайыр тайпалары) калай шайкасатыны туралы, акыры Темучин атты Есукей улы кшз-туырлыктар эулетшщ кара шацыра! ын котерш, кулл1 кошпелшердщ туцгыш мемлекетш к,алай орнатканы туралы тарихи коркем туынды репнде айдай элемге эйпленш кета. Шыцгыс хан империясын айтканда, ескерте кететш 6ip жайтбар: К, лтай тарихында Шыцгыс хан доуфш Юань flayipi дейд1. К,ытай тиинде осы дэу1рдщ 16 томдык тарихы бар. 227

Соньщ 11—13-томдары Ш ыцгыс ханныц керей, найман, к,ыпшак,тарды багындыру тарихын баян e r e fli — Турю калаларын калай багындырганы туралы айтылады. B c ip e c e найман ел1мен болган согыстыц сурапылдыгы ерекше. Олар Найман ханы Инанш (Диан хан) Бшге Бука ханды жецгеннен кейш найман жазуын мемлекет жазуы етш колданады. Найман ханыныц хатшысы Тэте Тунганы т1рщей колга T y c ip in , содан найман жазуын уйретедк Бултана емес, Ш ыцгыс хан буюл найманныц мемлекет баскару жуйелерш де кабылдайды. TinT i езш щ эскер басыларына Бука деген атак бередь К,ытайдагы Чынду каласын жещп алган батырын “Чынду Б ука” деп атайды. 2. Темучин Егер еск1 дуниенщ картасына кез салсак, онда еркениетгщ ею полюсшщ — Ш ыгыстагы К,ытай мен Индияныц жэне Батыстагы грек-роман элем1 арасыцда байланыстырушы больш узын лента тэр1здес турю-монгол халыктары жатканын керуге болады. Осы халыктарды 6ipiKTipin, б1ртутас мемлекет курса, ол Шыгыс пен Батые арасындагы оркениет KonipiHe айналар едь Монгол-турк1н1 6ipiKTipMeK болгандар ею максатты кездейдь BipiHmici — Ляо езенш щ бассеш ш ндеп турк1 тайпаларынан бастап, Дунай жазыгыццагы мадьярларга дейшп кандас халыкты 6 i p мемлекетке 6 ip iK T ip y , eidHmici — шыгыс жэне батыс оркениетш езара байланыстыру, айырбастау жолдарын уйымдастыру жэне коргау. Ягни Ею дуниенш арасында Tepeiui жене байланыстырушы болу. Муны 6 ip кезде Александр Македонский де армандаган, сез жок мундай жоспар Аттилада да болган... Осы улкен максатты орындауга Kipicy жэне “темip мен отгыц” кемепмен аягына дейш жетгазу XIII гасырда Шыцгыс ханныц улесше тид1. Темучин ягни болашак Ш ыцгыс хан 1155 жылы акпанда Онона 03eniHiH жагасында, ДеличюнБолдок шаткалында дуниеге келд1. Оныц э к е а Есукей — батыр, тект1 эулеттен ш ыккан, халык арасында белгш1 Kici болган Рашид эд-Динн1ц айтуы бойынш а Есукей батырды достары мен агайындары, руластары Боржынгынга жэне Нирун руына басшы e r in сайлайды. Оныц тагы уш бауыры бар ед1. 8келер1 — Бартон баЬадур ал оньщ OKeci'дацкты Кабул хан болатын. Ш ыцгыс ханныц он еюнип экес1 — Берте-чопо (кек- каекыр), оныц эйел1 Гоомарал (эдем1 марал). Оз тепн жеп, одан да коп атага дей1н тарату — турю мен 228

монголдардын дэстур1, жас балалар ата-аналарыньщ айтуымен ез рулары мен тайпаларыныц к,айдан ш ыкканын бшедь Есукей батыр, ер-ж урек болган. Ол цзин жэне монгол тайпаларымен, тагарлармен согыстар журпзш отырган. Оньщ дацкы кепке жайылады, оныц eciMiH букш М онголия курметпен атайды. Отбасыньщ тунгышы Темучиннщ дуниеге келу1 жошнде монгол-кытай жазбасы (“Ю ань-ши”) былай дейда: Есукей батыр татар тайпаларына карсы жорыкта жещске жетш, олардьщ басшысы Темучищц колга тушредь Осы кезде батырдыц эйел1 императорды (Шьщгысты) босанады. Оныц колында уйып калган кан болыпты-мыс. Жещстщ курметше оган колга тускен татар батыры — Темучиннщ атын кояды. Темучин 9 жаска келгенде, Есукей баласын ертш алые руларга куда тусуге аттанады. Жолда ол езге тайпаныц KeceMi Дай-шешенге кездеседь Ол булардыц максатын бшген соц езше ко н акка ш акы ры п, езш щ кы зы Бертеш керуге шакырады. Есукей батыр Дай-шешеннщ кызына куда туеш кайтады. Енд1 тек олардьщ кэмелетке толуын кутедь Кдйтар жолда Есукей батыр татарлардыц колынан уланып, уйше келген соц кайтыс болады. Темучин осылайша жасында шешес1мен, 2 бауы ры мен калады . Есукей баты рды ц мурагерлершщ жастыгын пайдаланган кол астындагылар оларды тастап кеш ш кетедь Темучиннщ ineuieci куйеуш щ туын устап, кошкендердщ соцынан куып барып, 6 ip a 3 журтгы кайтарады, б1рак олар кеп узамай буларды 6 o p i6 ip тастап кетед1. ■ Журтта калган отбасыньщ жагдайы ауыр болады. Ce6e6i малдарын кошкендер айдап кеткен. Темучин шшер1мен 6ipre суыр, борсыктарды аулап кун коредь Кейде жеуге ет таппай, еамд1ктермен коректенедк Болашак улы жаулап алушы осылайша ер жетедь “Тоз1мдшк — Темучиннщ 6ipiH m i cepiri болатын. Оныц мойынында коптеген мшдетгер турды. Озеннен балык аулап, табынды багу, оны коргау, TinTi карлы тущц отсыз етюзу, керек болган жагдайда 6ipHeme тоул1кт1 ер устшде тамаксыз етюзетш”. “М онголды ц ку п и я ш еж !ресш де” баяндалгандай, Темучиннщ meuieci коптеген ecKi создерд1 бшетш. Kyfteyi кайтыс болганнан кеш нп киын жагдай оны мойыта алмады. Ол балаларын ш ыккан тегше карай тэрбиелеуге тырысты: ата-бабалары жайлы коп-кеп эцпмелер айтып 6epin журдь Ол оз1н1ц туцгышына бул жагдайдыц уакытша екещ цпн, кешн бул ер жеткен соц 6opi орынына келетшш жэне оныц буларды тастап кеткен тойшыт руы екецщпн, экеелн елпрген татарлардан кек алу керектшн унем1 айтып отыратын. 229

Муньщ 6api жас Темучиннщ журепне мыктап орныгады. Оныц ер жетушен жаулары сескене бастайды, будан мыкты батыр шыгып, бала кезшде корген жэб1рлер1 y m iH кек ала ма деп коркдды. Темучин шынында да кдйратты болып ocTi. Ол экесш щ 40000 уйге билеупп болганын, бабасы Кабул хан кытай императорыныц сакалынан тартканын, сондай-ак Есугей батыр керейттердщ косем1 Тогрыл ханга бауыр болып келетшш естен шыгармады. Тойшыттар кайсар Темучищц ертерек куртуды ойлады. Олардьщ KeceMi Торгалтай жас Темучинд! кудалай бастады. Олар тосыннан шабуыл жасап, Темучищц туткындайды. Оньщ кол-аягын юсендеп, касына кузетпп каддырып айдалага домалатып тастап кетедь Тун шпнде кузетшшщ ацкаулыгын пайдаланган Темучин кашып кутылады. Тек кугыншылардын 6ipi Соргын-Шира оны камыстыц irniH eH Kopin калып, 6ipaK eniKiM re ай тп ай , б о саты п ту р ы п : “MiHe, осы н дай кабшетгшгщнен тойшыттар коркады, сенщ жузщде, козщце от бар” — дейдь Бфде урылар Темучиннщ сепз жылкысын тутас урлап кетед1 де, Темучин i3iHe Tycin, кездескен жас ж т т Бочурчщп uiecTipin алады. EK eyi 6 ipirin, жылкыларды урылардан кайтарып алады. К,айтар жолда Темучин жас ж1гптщ э к е а Ногу байга келш, оган баласыныц комеп ушш р'акмет айтады. Ногу бай оларга: “Сендер жассындар, м эцп дос болындар, жуптарыц жазылмасын”— деп батасын бередь Темучин шадцыц есиетш умытпайды. Бочурчи кейшнен оныц алгашкы колбасшыларыныц 6ipi жэне сешмд1 колдаушысы болады. Жалпы Темучин адамдармен тез тш табыскыш болган. Осы окигадан кеш н ол озш ересек сезш е бастады. Тойшыттарга карсы тура алатындыктан, бш пкп шешесшен оз колына алады. Оны iH ln e p i — мерген К,осар мен балуан Бельгутей жэне жаца досы Бочурчи колдады. Темучин бшк бойлы, ш ирак денел1, отты кезд1 болып ocTi. Шьщамды, койган максатына жетпей коймайтын мшез калыптасты. 0M ipuiuw ri де бар ед1. Коп сейлемейтш. Ол туралы Харольд Лем былай суреттейдк “Темучин де, оныц сешмд1 адамдары да таяз жандар емес ед1. Темучин езше бершген адамга аянбайтын. Ол оз адамдарына берген созш бузбайтын”. Темучин ац аулаудан баскамен эуестенбейтш. Олжаны болюерде де ол тек эдщ щ кп коздейтш, озгелерден де соны талап етет1н. 230

XII гасырда орта азиялык, кошпел1 тайпалардыц кушекй олардыц арасындагы -ipuiepi — найман, керешт, оцгыт тайпаларын ерте феодалдык, м ем лекетпк куры лы с — улыстарга Gipiryre алып келдь “Улыс” ел, халык 6wiiri деген угымды биш рд1, алгаш кы да оны ц курам ы на рулы к жакындастыгы жок адамдар тобы K ip fli, кейб1р жагдайларда улыс курамында ец бастысы ханныц руластары мен туыстары жоне 03iHiu адамдары болды. Улыс туракты жер аумагын иелещц, ал ipi найман ж эне кереш т улыстарыныц оз шекаралары болды, мундагы шекаралар кей-кейде кузетшетш. Армян авторы Степанос Епископ озш щ монголдардыц жогаргы орындагы 6ip к,ызметкер1 туралы айта келш, былай дейгц: “Бул адам ец коп жоне к у и т тайпа —жалайыр тайпасынан шыккан. Жалайыр тайпасы ipi-ipi он тармактан турады, олардыц эркайсысы ез алдына жеке ел болды. Улыстар “монголдардыц купия тарихы” деген терминология бойынша баскарылды, ягни улыстардыц басында хандар отырды. Улыс билеуиис! — хан баскару аппаратын курды, ец басты орында хан ордасыныц бил1к T9pri6i мец оныц баскарылу орталыгы кузетпен коргалды. 'Эскер мен жиын тобы одан кеш нп орынды алды. Мемлекет кушейген сайын хандардыц туракты кузет койылган ордалары пайда бола бастады. Хан ордасы — баскару орталыгы, ал улыстардыц езш дк билеушю1 хан м ули мен хан эскерш иемденд1. Хан мен мемлекет мулк1 арасында ешкандай айырмашылык болмады. Керей1т улысыныц билеуш1с1 Ван ханныц езшде жазгы жайлаулары мен кы стау л ар ы , ягн и хан иел1г1ндег1 жаиылымдары болды. Улыс эскерлер1 XII гасырдьщ езшде ондыктарга, жузд1ктерге, мыцдыктарга, тумендерге бол1нд1. Сонымен 6ipre улыстарга мазмуны зацга сэйкес эдеттеп туракты кукык нормалары эрекет erri. “Монголдардыц купия тарихы” ецбегшде Kici ел1м1 ушш толем жолымен емес, нагыз зац бойынша жаза колданылганы айтылады. Мунда “Еке торен1ц улы шындыгы” деген атпен белгип зац жинагы да аталады. Улыс ic T e p iH ерекше “шерби” деген лауазымы бар кызметш1 адамдар аткарды. Мундай лауазым, атак дэрежелер ханныц буйрыгымен 6epuiin отырды. Найман улысында ic кагаздары журпзшд1.1с кагаздары найман (уйгыр) жазуымен жазылып, хан мор1мен беютшд1. Керейттер мен найман билеушшершщ Ko6i христиандар болды. Tirm соцына карай христиан fliHi Ш ыцгыс хан урпагы— Толыныц отбасына да 3. Найман, керешт мемлекеттерш Шыцгыс ханныц жаулап алуы 231

ещц, керешттердщ билеупис1 Ван ханныц жиеш Мецке хан мен К,убылай ханныц niemeci де христиан дшш кабылдаган. Осындай жагдай наймандар арасына да тарады, олар да кереш ттер сиякты ортагасы рлы к уйгыр м эдениетш щ ьщпалында едк Ал уйгырлар христиан д1шмен Орта Азияныц езге елдер1не Караганда бурынырак, таныс болды. Бул улыстардыц дуниежузшк религияныц 6ipme тартылуы элеуметик катынастардын белгип6ip дэрежеде дамыганын айгактайды. Kepiui елдермен карым-катынастар, мэселен, наймандар мен керешттердщ кершшес тайпалармен согысы туралы нак,ты деректер бар. Рашид эд-Дин былай жазады: “Керешттер коп санды тайпалармен узак жауласты, солардыц иишде, acipece, найман тайпаларымен кеп согысты. Бул кезде олар баска тайпаларга Караганда улкен кушке ие болып турган ед1. Наймандар мен керешт Ван хан арасындагы жауласулар кыргыз аудандары мен уйгыр елше жалгасатын шол дала шекараларына дешн ж е т ”. Рашид эд-Дин сонымен 6ipre наймандардыц кыргыздармен согысы, керей1ттерд1ц татар улысымен, чжурчжендер мемлекет1 Ц зиньмен болган согыстары туралы деректер келт1ред1уАлайда осыдан соц согыс кимылдары токтатылып, кершшермен бейб1т карымкатынас орнайды. К,ытай туп деректер1 керейптер мен наймандардыц тыгыз мэдени жэне саяси байланыстарды тек оздер1нщ кошпел1 тайпаларымен гана емес, сонымен катар отырыкшы елдер! — Тангут мемлеке^мен (Си-ся), уйгыр иел1ктер1мен де жург1зген1. туралы деректер келт1ред1. Yйгырлардьщ ыкпалымен найман мен керешт тайпаларыныц билеуш1 топтары христиан д1н1н, уйгыр жазуын жэне баска да м ем л ек еттш 1 к эл ем ен ттер 1 н к аб ы л д ад ы . Бул байланыстардыц дэлел1 репнде тангутгар арасындагы карымкатынасты атап айтуга болады. Мысалы, керей1т улысыныц билеуцис1 — Ван ханныц inici К,арабатай бала кез1нде тацгуттардыц колына тусш , кей1н тацгут мемлекет1н1ц билеушю1 дэрежесше дейш котерищ1. Оныц кыздарыныц 6ipi тангут билеушю1шц эйел1 болады. “Ю ань-ши” жазбасында керей1т пен канды мемлекеттж курылымы арасында саяси жэне шекаралык байланыстардыц саны келт1ршед1. Бул байланыстар Ka3ipri К,азакстан жер!нде болган. Осы деректермен катар кандыныц белд1 адамдарыныц керейи билеуш1с1 Тогария Ван ханга кызмет еткен1 туралы айтады. “ Бухумудыц ата-бабалары ертеден -ак кацлы тайпасыныц ец белгш , ец беделд1с1 болган. Хойлонбо (Бухумудыц атасы) Ван ханга кызмет еткен. Монголдар Ван ханды талкандаганда, Х ойлонбо оз отбасы н тастап, карамагына б1рнеше мыц атты жауынгер алып солтуст1к 232

батыскд карай тартады. Ш ыцгыс хан оган елипсш ж1берш, озше келш багынуга шакырады. Сонда ол: “Мен Ван ханга кызмет егпм , мен кызмет еткен адамымды сатып кете алмаймын”,— деп жауап кайтарады. 1185 жылы Азиядагы еюмет б ш ип мен жерд1 белюу ушш керешт Улысы Ван хан мен Ш ыцгыс ханныц одак КУРУ сэт1 туст1. Олар 6ipirin Селенга озеш нщ жагалауын мекендеген М ерит улысын талкандады. Бул жещс Шыцгыс ханныц беделш ecipin, оган бшикке таласушы кептеген тайпалармен 6ipre жалайыр, барлас т. б. косылды. 1194 жылы Ван ханныц imci Эрке-Хара наймандардыц эскери кемепне суйешп, Ван ханды улыстыктан куды. Ван хан тацгуттар елше кашып Kerri. 1196 жылы Ш ыцгыс ханныц комепмен Ван хан Си-ся (Тацгут) мемлекет1нен кайта оралып, оз иел1ктерш колына алды. 1198 жылы Ван ханмен одактаскан Ш ыцгыс хан татар улысына жорык жасап, талкандайды. Жорыктан оралып келе жатканда Керулен озенш щ жагасын мекендеген татарларга карсы жорыктан бас тарткан Ж уркен тайпасын талкандап, басшысын — Иманш ханды дарга асады. Ван хан 1199 жылы наймандарга карсы жорыкка аттанды. 0 з эскерш жинап улгере алмаган найман ханы Буйры к Алтайга ш егш ш жецииске ушырайды. 1200 жылы Ш ыцгыс хан мен Ван хан меркггтер эскерш тупкипкп талкандады. 1201 жь1лы наймандар, меркггтер, татар — тайпалары Жамуха курамында Ш ыцгыс ханга карсы улкен коалиция курды. 1203 жылы Ш ы цгы с хан татар улы сы н ту п к и и к п талкандады. Осы жылы Ш ыцгыс ханга карсы екш ии коалиция курылды — Буйрык ханныц эм1рше багынган наймандар мен меркггтер улкен куипмен Ш ыцгыс ханга карсы курес журпзуге тура келдк Бул жолы олар согысты жалгастырудан бас тартты. Ал монгалдар мен керешттер арасында кактыгыс пайда болып, наймандардыц Диан ханы монголдар жагына шыгУп кета. Керейтгермен 6ipiHmi согыс Шыцгыс хан ушш сэтсЬ бодцы. Хинганда болган урыс кезшде ол жецшске ушырап, эскерлершщ жартысы оны тастап кета. Шыцгыс Керулен езенш щ ацгарына коныс аударды. Сол жерде Ш ыцгыс хан керешт тайпаларыныц бас ставкасына шабуыл жасап, уш кун шпнде басып алды. Некун, Усун деген жерЛерде Диан ханныц найман жауынгерлер1 Ван ханды колга Tycipin олт1ред1. Осы кезде Ш ыцгыс ханга 6ip гана кудыретт1 бэсекелес Найман улысыныц билеуш1с1 Диан хан гана калган едь 233

0з1не Kayin тенгенш сезген Д иан хан 1203— 1204 жылдардьщ кы сы нда озш е керейттердщ , татарлардьщ калганын жинап алады. Сонымен катар ол Оцгыт улысыныц билеуииа Алагуш Дит Кумыска един xiGepin, Шыцгыс ханга карсы 6ipirin согысуга шакырады. BipaK Оцгыттыц Gwieyiiiici бул талаптан бас тартып, Ш ыцгыс ханга хабарлап кояды. Ш ынгыс хан уак,ыт Ж1берместен 1204 жылы 45 мын атты эскерш бастап наймандарга жорыкка аттанады. Найман ханыньщ колында 55 мьщ ocxepi болады. Монгол эскерлер1 найман эскерш шепнд1ред1. Диан хан согыска келмей, Алтайга шегшедь BipaK, оньщ улы Куииик согысуга тэуекел етедк Осылайша найман эскерлер1 Орхон езеш нен жузш отш, монголдармен урыс бастайды. Олар монголдарды тауга дешн ыгыстырады. BipaK оларды монголдардыц калган купи коршауга алады. Кушлжке кашып кутылудыц coTi тусш, Диан хан согыста каза болады. Наймандардыц 6ip бeлiгi Шыцгыс ханга 6epuiin, еюшш б е л т соцгы урыста кырылып кетедь Наймандардыц, керейггтердщ, меркггтердщ калгандары Кушипктщ соцынан ередь 1206 жылы Найман ханы Буйрык Бухтырма езенш щ бойында монголдардан ж ецш с тауып, сонда еледь Наймандарды жаулап алганнан кешн, Шыцгыс хан эскерш солтусик пен батыска Kimi-ripiM тайпалар мен халыктарды басып алуга ж1беред1. Оныц мшдет1 сол жактагы халыктарды багындыру жэне токтамай каш кан Диан ханныц балаларын устап экелу ед1. 1205 жылы Субедейд1 эскер1мен батыска ж1бередь Bi3 будан Ш ыцгыс ханныц тез жецу гана емес, сонымен 6ipre жауды мулдем талкандау принцишн корем1з. Батые тайпаларды багындырган соц Ш ыцгыс хан Алтайдан К,ытай камальша дейшп жердщ Heci болып шыгады. Бурынгы XI гасырдагы монгол-турю империясына юретш халыктарды 6ip мемлекетке 6ipiKTipy, осы м е м л е к е т кайта орнату — бул Ш ыцгыс ханныц басты м1ндет1 ед1. Ш ыцгыс хан 1185 — 1206 жылдар арасында он е й хандыкты багындырды. 1192 жылы Ш ыцгыс хан солонг (корей) тайпаларына карсы жорыкка шыгып оларды женедь Шыцгыс хан acKepi 1195 жылы сортогал тайпасын, одан кеюн К,ара Тибеттщ уш провинциясын басып алады. Сонда Шыцгыс хан эскерлерше сыйлыктар улестфш турып: “Тенгри Хурмузда айтканы бойынша мен 12 хандыкты багындырдым, K iu ii мен улкен халыктарды багындырдым, коп адамдарды жинап 6ip мемлекетке 6ipiicripfliM, осымен улкен ютщ кебш ютед1м. Ещц менщ жаныма, денеме тыныштык керек”, -г дейШ. 234

Темучин курган мемлекет улгая бастайды. Ол найман, кереш т меркгг тайпалары н багындырып, б1рнеше i p i жещстерге жетп. Табысты еткен согыстар нэтижеанде оньщ жалауы астына адамдар жуздеп, мындап жинала бастады. Темучиннщ халык арасында бедел1 e c T i. Оныц айналасына коптеген монгол 6 m ie y n i u ie p i жиналды. Олар Темучищц император етш сайлауга лайыкты деп тауып, курылтай шакырды. Бул курылтайга Алтан, Кдучар жэне Сагабексиякты дала аристократтары катысты. Олар курылтай атынан Темучинге былай дедк “ Б1з сенщ колыца буюл елдщ тЬпнш устатып, c e H i каган етш тагайыцдагалы отырмыз. Сен 6 i3 r e басшы болган кезде б!з улкен жещстерге жетпк, енд1 сен корган болсац, 6 i3 жаулармен согыста алдыцгы катарда боламыз, 6 i3 жаулап не тартып алган заттардыц, адамдардыц барлыгын саган берем1з. Согыста сен щ буйрыгы цды орындамай, не бейби- кундер1 сенщ ic iiie бегет болсак, сешц дегенще конбесек,онда сен б1здщ эйелдер1м1збен коса мулктер1м!зд1 алып, б!зд! иен шол далага тастап кет. Б1з сен ушп»барымызды берш, соцгы канымыз калганша согысамыз!” Осылайша ант 6 e p in Темучищц каган етш жариялап, оган “Ш ыцгыс” деген ат бередь Бул ант пен 6 i p r e императордыц мш деп де корсетивд. Ол м1ндет - оз елш коргау жэне жещстерге апару. “Ш ыцгыс” деген соз батыс монголдар мен ойрат-калмак тш нде “к у н т ”, “мыкты” дегещц бидаред1. BipaK кобшесе “тэкаппар” дегещц 6 u m ip e T iH i бар. Бул Темучин мшезше ете дэл, жакын келедь Темучин — оте сирек кездесетш 6 ip туар, оскери уйымдастырушылык кабшсп жогары, шыныккан o p i шешен адам. взш щ мшез1 жагынан ол кебшесе Юли Цезарьга уксас, 6ipaK согыс бшм1 жагынан тек езш е тэн касиеттер1 болды. К,аган-император атануы оныц атагын одан o p i кетерд1. Бул 1206 жылы болган ед1. Шыцгыс хан ецщп жауларын К,иыр Шыгыс пен С1б1рден 1здейд1. 1207 жылы Енисей кы ргыздары н, тагы баска улттарды багындырды. Енисейдеп кыргыздар оган карсы котерш с жасаган болатын. B ip a K 1208-жылы Ш ыцгыс ханныц улкен улы Жошы олардыц бетш кайтарды, кейийрек кыргыз хандыгы жойылды. Монголдар кыргыздардан ен/ц хан шыгады деген ойды e c T e p iH e де алган жок. К,орыта келгенде, 1203-1206 жылдары наймандарды, меркггтерд1, кepeйлepдi жецген соц Тимучин Ш ыцгыс хан аталды. Бул туста Шыцгыс хан гвардиясыныц Herisi каланды. Ол найман елшен “тамгашыларды” (жаза бшетш адамдарды) тапты. Ягни жазуды мемлекет баскару iciHe колдануды 235

бастады. Оныц м энш тусш ген Ш ыцгыс хан сол кезде колданылып журген уйгыр жазуын1 бшетш наймандарды, уйгырларды езш е кызметке алып, оны монголдыц белшп адамдарына, ез улдарына уйретуд1 талап eiri. K epin отырганымыздай, монголдар наймандар мен уйгырлардан жазуды уйрендь Туркш ердщ монголдарга мундай мэдени ыкпалы аз болмады. Бул женш де мынадай факплер сыр шертедк монголдар туркшердщ кдган-еамдерш иелещц, турю халыктарыныц титулдарын алды. Ш ыцгыс ханныц ойелш щ агасы — мерит, аты Жемал-К,ажы екешн бшем1з. Ш ыцгыс хан мемлекет баскаруда 6ipiH iui турю им периясы каган дары н ы ц “ каган кудай м ен тж елей байланыста, аспанда — кудай (кок TBHipi), жерде — каган” деген ел баскару жуйесш пайдаланды. 1 Уйгыр жазуы — ертедеп согды жазуы, согды жазуыньщ аргы Ter6i3flin заманымыздан бурын пайда болган арамей жазуы. Арамейлер — заманымыздан бурынгы XIY гасырдан бурын Арабия тубепн мекендеген кешпел1 сем ит тайпаларыньщ 6ipi. Арамейлер бул жазуды ертедеп финикия (Ka3ipri Ливанда) жазуына непздеп жасаган болатын. Согдылар ез жазуын Y I—YII гасырларда осы арамей жазуына непздеп жасады. Согдылар — б. з. б. Y I—IY гасырларда к ен е- Ахемек мемлекетш е багынышты сак тайпаларыньщ 6ipi. Олар б. з. б. III гасырдын басында Грек — Бактрия патшалыгына, заманымыздын I гасырында Кушан патшалыгына карады, IY —Y гасырлардыц аягында оларды сак,тардын 6ip улысы — ефталиттер, Y I—YII гасырларда Т у р и кагаидыгы, YIII гасырдьщ басында арабтар жаулап алды. Согды жазуы Y III гасырда Туркеш ханды гы на, кей1н Н айман хандыгына, IX гасырда Уйгыр хандыгына, X —XII гасырда К,арахан патшалыгына, XIII гасырда наймандар аркылы монголдарга, XYI гасырда манчжур мен абел ер сияк,ты халык,тарга тарады. .1204 жылы Найман ханы Диан хан Шынгыс ханнан жещлш кашк.авда, Диан ханныц бас 6iTiKiiiici (бас хатшысы) Тататуцга (кей материалдарда: T a y riK , Тататуна, Тататунангу) хандык тамгамен колга TycTi. Шыцгыс хан оны ханзадалар мен орда мансаптыларына осы найман жазуын уйрстуд1 М1ндеттейд1. Сонан бастап Согды жазуы монголдарга ауысып, кей in “монгол” жазуы деп аталады. Онан сон XYI гасырда бул жазуды манчжурлар мен абелер к,олданады. Осыган орай “Ману жазуы”, “Ci6e жазуы” болып та аталады. Уйгы рлар Т урф анга келгенде oni д е болса e c K i турк1 жазуы н колданатын. М уны шамамен X гасыр деуге болады. Сонан XIII—XY гасьтрлардагы Жошы, Шагатай улысы кез1не дейш олар осы жазуды пайдаланса, сары уйгырлар XIII гасырдын басына дейш колданды. Осы жагдайга сойкес галымдар “согды жазуын” шартты турде “уйгыр жазуы” деп атайды. K,a3ip сак,талып отырган “Чаштаны ел1г бег”, “Алтын яруг”, “ Майтри сымит”. “TeMip К,УТЛЫК жарлыктары”, “Токтамыс жарлык,тары”, Жусш Баласагуннын “К,удатгу 6w ir” (Вена нускасы), “Бактиярнама”, Ахмет Жугнекид1н “Шындыктын какпасы” сиякты шыгармалар да сол согды жазуымен жазылган (“Заман — К,азакстан”, 1993, 23 coyip). 236

М онгол тайпаларын езш е багындырып болган соц, Ш ыцгыс хан жэне оны коршагандар ездерш ш назарын Монголия жершен тыс коныстанган халыктарга бурды. Олардыц 6ipiH niici К,ытай империясы болды. C e6 e 6 i бул кезде Ш ыгыс ipi байлык, кез1 едь Бул кезде К,ытайда ек1 империя болатын. Солтусппнде — Цзинь (Алтын Орда) О ц т у с ттн д е — Сун. Ею К,ытай империясы ныц халкы, мэдениет1 б!рдей болганымен, 6ipiH iiiiciH жаулап алушы династия — Чжурчжулар билесе, екшипсш ултгык династия билейтш. К,ытай империясына жорык жасамас бурын Сары езен бойыцдагы Тангут мемлекетш багындыруы тшс едь Бул кезде тангутгар Kopmi К,ытай мемлекетшщ мэдениетше араласып, байыган мемлекет болатын. 1205 жылы Ш ыцгыс хан Тацгут мемлекетше (Батые К,ытайга) жорык жасайды, 6ipaK ол сэтаз аякталады. 1208— 1209 жылдары монгол эскерлер! бурынгы жорыкты кайталап, тангут эскер1н катты элс1ретш, олар монголдарга салык телеп туратындай дэрежеге жетедк Ш ыцгыс хан енд1 шыгыстагы К,ытайды жаулауга жол аш ык деп есептейд! жэне бул кезде монгол мемлекетше Батыстан да, солтустисген де ein6ip Kayin жок ед1. 1207 жылы Ш ыцгыс хан бурын батыска шегшш кеткен наймандардыц, соцынан Жебе мен Субедейд1 ж!беред1. Монголдар бул арада кездеген максатына жете алмай, оныц ececiHe кыргыздарды ойсыратып жецген Туюстандагы уйгыр хандыгын багындырды. 1211 жылы Шыцгыс хан, оныц торт улы: Жошы, Шагатай, Угедей, Толы жэне ipi колбасшылары Мухали мен Жебе бастаган Монгол ocK epi Журжы м ем леке^— Цзинге басып ирд1. Шыцгыс ханныц уш улы баскарушылыкта болды. Ал Kiuii улы экесш1ц касында орталык армияга эм1р журпзд1, оныц кол астында 100 000 монгол-турю жауынгер1 бар ед1. 1215 жылы, монгол эскер1 узак шайкастан соц Пекинд1 алып, оны тонап, ертеп ж1бердк Шыцгыс хан коп байлыкка кенел1п, монгол жерше кайта оралды. Ол солтуст1к кытайга Мухалид1 (теп тури ) 23 мыц монгол эскер!мен (кидандар мен баска тайпалардан шыккан эскерлерд1 санамаганда) тастап кетед1. Оныц мщдет1 К,ытайды 9pi карай жаулау едь Мухали баекыншылык саясатын журпзе берд1. Ол он жыл бойы шыгыс пен батыска аяусыз жорыктар жасап, кытайлар мен варварларды (жат журттыктарды) коркы ты п , ж азалап оты рды. М ухали им ператорды ц 4. Шыцгыс ханныц К,ытайды жаулап алуы 237

карамагында К^ытайдагы эскерлердщ бас колбасшысы болуга шакырылды. Жорыктар мен согыстарга кдтысты. Мацызды жумыстарды ол ©3i ш е и т . Сондыктан оны императордыц уакытша -орнын алушы деп б тд ь Кшм кшс жэне эр турл1 жуйел1 рэс1мдер — барлыгы дерлж meri жок аспан улы Шыцгыс ханныц айтуымен 1стелшдь Мухали элемд1 дур с и тщ ц р ге н Ш ьщгыс ханныц ец сен1мд1 адамы болды. К,ытайды жаулап алуда басты рел аткарды. 1217—1218 жылдары Ш ыцгыс хан Мухалидьщ карамагына 6ip есепте 10 мыц, енд1 6ip есепте 23 мыц монгол жэне де 10 мыц онгут, 2 мыц жалайыр сондай-ак жацадан монгол катарына енген кддандар мен чжурчжегщер жасактарын болт-болт “баскаруына бердк Олар солтуспк К,ытай—Цзинге карсы жорыкка тагайындалды. Ш ыцгыс ханга Мухалидщ сен1мд1 болганына “ Ю ань-ши” де куэ бола алады. Онда Ш ыцгыс Мухалиге император орныныц тогыз белгш1 туын усынып, оныц эскери жогаргы колбасшы болуына 3Mip бередь Шыцгыс хан оз буйрыгында: “Егер Мухали мен берген туларды кетерш жорыкка шакырса, мен1ц (Шыцгыс ханныц) буйрыгым деп есептел1нетш болсын”,—дед1. Мундай сеншге Мухали 1217—1218 жылдары Солтустж К,ытайды жаулап алуга коскан у л еа уш1н ие болган ед1. Жалайыр Мухали 1223 жылы 54 жасында кайтыс болган. К,ытайга жасаган жорык монголдарды кытай шеберлер! жасаган камал бузатын станоктармен таныстырды. Оларды багалаган монголдар К,ытай жер1нен ондай шеберлерд1 алып кет1п, ж ар гы ш с та н о к т ар д ы оз ж ер1нде ш ы гара бастады. Сонымен 6ipre К,ытайдан коптеген баска да маманшеберлерд! айдап алып кетт1. г Арж,ты Марко Поло Ш ыцгыс хан туралы былай дейдк “шр белгш1 ауданды жаулап алганнан кей1н Шыцгыс хан ол жердеп халыкка ешкандай зардап келт1рмед1, ол тек солардыц арасына б1рнеше ез адамдарын баскару yuiin отыргызып койды. Жаулап алынган халык жаулаушылардан еш жамандык кормейт1н1н жэне оларга езге ешюм кел1п ти1спейт1н1н 6uiin, Шыцгыс хан адамдарына адал кызмет ете бастады. Олардьщ жаулары ещц оздершщ жакын жолдастарына айналган е/а. Осынысымен Шынгыс хан озше коп сешмд1 адамдар жинады. Булардыц KenTiri сонша, олар жер Oeriii басып ала аларлык кушке айналды. Муны байкаган ол букш жер жуз1н басып алу туралы ойлай бастады”. 238

1219 жылы кыркуйекте Ш ыцгыс хан бастаган монгол эскерлер! Жетюуга басып Kipfli. Согыстыц алгашкы кезшде Шыцгыс хан эскерлерш щ жалпы саны 130 мыцга жегй. Муныц шхшде К,арлук Арслан хан, Сукнак тегш жэне Шыгыс Туркютан (уйгыр идикуты Барчук баскарган) epiKTUiepi де бодцы. Heri3ri шабуыл багыты Ертютен Сырдарияга Жетюу аркылы OTTi. Отырарга таяган кезде Ш ыцгыс хан оз эскерлерш 6ipHeuie курамаларга бодщ. EipiHmi к,урама — Отырар каласы на шабуылдаушылар, колбасш ылары — Шыцгыс ханныц еюнш1, ушшип улдары — Шагатай мен Угедей болды . Е кш и п ку р ам ы н ы ц колб асш ы сы — Шыцгыстыц улкен улы Ж ошыныц багыты Сырдарияныц томенп агысындагы Жент жэне Янгикент калалары болатын. Ym iH m i кураманы ц максаты Сырдарияныц жогаргы агысындагы калаларды жаулап алу болады да, оны Шыцгыс хан оз1 жэне кенже улы Толы баскдрады. Ш ыцгыс ханны ц уш багытта шабуыддаган эскери курамаларына Хорезм шаЬтыц эскери топтары карсы турды. Хорезм шаЬтыц ocKepi эр тур/ii улт окшдершен куралган. Тарихшы Джувайнидщ айтуына Караганда, МауреннаИрдагы басты к,ала — Самаркан гарнизонындагы эскердщ жалпы саны 110 мыц адам, оныц 60 мыцы ту р и , 50 мыцы тс ж к болган едь Тэжжтер мен туркшердщ арасында татулык та болмады. Тэжжтер туркшерд] томенцпктегп. Керюшше, туркшер монголдарга жакындау болды. Оныц устше Шыцгыс хан оскершде б1рнеше TypKi курамалары журд1 жэне де туркшер монгслдармен жалпы орта азиялык кешпещц салтдостурлер! жагынан да жакын ед i. Осы жакындыктарды • монголдар кятты пайдаланып кетп, туркшерд1 алдап rycipfli. Достык келкгмге сенген туркшерд1 эларетш алып, соцынан жойып ж1берген кездер1 де болды. Мысалы, Самарканды коршау кезшде монголдар Хорезм шаЬтыц шешесшщ агасы баскарган турю гарнизоныныц 6ip болiпн оздерше эскери кызметке кабыдцауга келюш, 6ipaK каланы алган соц 20 косем баскарган 30 000 тури отрядын жазык далада коршауга алып, кырып тастады. Осындай жолмен моцголдар оздерше аландар кыпшактармен одактасып карсы шыкканда, кыпшактарга: “6i3 жэне сеидер 6ip атаданбыз,_ал_аландар (осетиндер) б1здей емес, сондыктан сендердщ оларга комек берулерщ керек емес” — деп, оз эскери кулыктарына салган болатын. 1220 жьшы Каспий тещзшщ 6ip аралында кайтыс болган Хорезм iiiah Мухаммед монголдармен согыста езш корсете 5. Шыцгыс ханныц Орта Азияны жаулап алуы 239

алмады, сондыктан оньщ e ciM i монголдарга белгкпз кушнде калды. Монгол деректер1 бойынша Мухаммедтщ баласы o p i M y p a r e p i Желал эд-Дин сол жылы карашаньщ соцында Индияга кашып кетп. Осыньщ нотижесшде Шынгыс ханмен арадагы согыс аякталды. 1221 жылдьщ жазында Шьщгыс хан Турюстанды тастап, 1224 жылдьщ жазын Ертюте отюздк Монголдардыц жорыгы селжуктердщ алдьщгы Азияга шабуылы сиякты халыктардьщ орнын ауыстырып жатпады. Мемлекетпк кук, аумагында устемдж етуип жеке кукылык бшпк басталды. Осы принцип непзш де Ш ыцгыс хан коз1 ■пркпнде букш иелитн 6ipiHeH соц 6ipiH улкен улдарына болш 6epin, езшщ басты и е л тн K iu ii улына калдырды. Сондыктан Ш ыцгыс ханныц кара шацырагы1 — Монголия оныц K iu ii улы Толыныц (Тулуктыц) колына к е и т . М онголияныц туракты армиясы 129000 адамды курады, оныц 101 000-ына Толы басш ы лы к e rri. Бул сан озге елдерге жеткеи монголдардыц М онголияда калгандарына Караганда ете аз болганын айкын корсетедь Ш ыцгыс хан оз иеджтерш балаларына былайша б0лiп улеслрдк Kimi улына кара ш ацырак тиесип болса, улкен улы Жошы жаулап алынган жepлepдiц ец коп бол1гш алуга ти1с болды. Ш ыцгыс хан Монголияны билесе, Жошыныц иeлiгiнe батыстан Ceлeнгiгe деш нп жерлер тидь Батыстагы жещстен кешн Жошы иелитне “монголдардыц атыныц туягы жеткен” жердщ 6api юретш болды. Шыцгыс хан K03i Tipiciime оган батыстан Е р тк к е д е ш н п жерлер, соны ц ш ш д е меркггтердщ калдыктары жойылган жерлер ж эне Едш булгарлары хандыгыныц шекарасына деш нп жерлерд1 берд1. Ш ыцгыс хан 1227 жылы кайтыс болган соц Жошы урпактарыныц билшне бурынгыга коса булгарлар хандыгы жэне буюл орыс князд1ктер! (Новгородтан баскасы) юрдь Ш ы цгы с хан эс к ер л ер ш д е м он голдар аз болды . К,урамаларыныц копшипп багындырылган халыктар арасынан курылды. Оган Ш ыцгыс хан жорыктарына багындырылган немесе ез ерюмен багынган халыктар катысканы дэлел2. 1 “К,ара шацырак,” co3i “ел”, “бшпк”, “ж ер” деген магына бередь “K,a3ipri Осман (турж) тиш де сонымен катар “Отан” деген де магына береди тек орыс тш нде гана “к,ара шацырак,” co3i кеш пендш ердщ кшз уш (юрта) деген магынада к,алды. . 2 Бартольд В. В. Работы по истории и филологий тюркских, монголовских народов. Т. 5. М., “Наука”, 1968, с. 337—338. 240

6. Шыцгыс хан империясыныц эскери курылымы жэне туршлер Шыцгыс хан такка отырганнан кеш н ез армиясыныц куатын ныгайта отырып, езш толастамаган жорьщтардыц шыцынан керсете бшген улы колбасшы жэне данышпан билеушшщ уйымдастырушылык, к,абшет1 оныц армиясыныц курамынан-ак коршдь Монгол армиясы оган дейш де пайда болып, дамыса да H e r i3 ri эскери техникада тактикаларын ныгайту, жауларыныц тшмд1 согыс эрекеттерш кабылдау, эскери T9pTinTi кушейту, жаца сипаттагы согыс енерш мецгеру Ш ыцгыс ханныц улесше тидк Монгол билеуипа ец 6 i p i m n i ез гвардиясыныц курылымын ныгайтуга куш салды. Б. Я. Владимирцовтыц деректер1 бойынша Ш ыцгыс хан тек ез1мен кошпел1 ордасын коргайтын эскер емес, езш е тжелей багынган эскери онер мектебш курды. “Барлык эскерлерд1ц Teri аксуйек аристократтар болуы керек. Кок аспанныц e3i маган жердеп бар халык пен эскерд1 билеуге 9Mip етп. М ешц армияма жуздеген, мындаган халыктыц imiHeH он мыц эскер фжтелу1 керек. Олар шонжарлар мен аксуйектердщ таза тектигер1н1ц тукымы болсын. Олар к у ц т , сымбатты болуы кажет, егер меш ц жорыгыма карсы бас кетерш, багынбайтын болса, юнэл1 ретшде жазага тартылады. M eH i коргайтын эскерлерд1ц басшысы мегпц руксатымсыз багыныштыларын жазалауга кук,ы жок. Егер олардьщ 6ipeyi кылмыс жасайтын болса, ол туралы маган дереу хабарлансын, ол кезде и м н щ басын кесу, юмд1 уру аркылы жазага тартылатынын белгшейм1н”, — дейдь Армияныц курамында 1р1ктел1п алынган он мыц баЬадур болган. Согыс кезшде бул жасак шешуш1 сэттерде, ал бейб1т кезде оныц ез1н к о р га й ты н ж а с а к р е тш д е п ай д ал а н ы л д ы . Д ала аристократиясыныц еюлдерш б1ртшдеп армияда кызмет етуге, эскери баскарушы кызмет1не тарта отырып, Ш ыцгыс хан монгол армиясын— тэртш пен техника жагынан ныгайтуга куш салды. Осыдан бастап монгол армиясында жогары эскери TopTin орнатылды. Барлык монгол армиясы ертеден калыптаскан ондык жуйе бойынша курылган ед1, ягни мындыкка, жузд1кке, ондыкка бол1н1п, оларды аса жогары эскери кабшеттер1мен кезге тускен аристократ мамандар баскарды. Жогары эскери басшылар ез жасагында тек мыц басы болумен гана шектелген. Монгол армиясында бас штаб сиякты эскери аппарат болган, ол “юрт-джи” деп аталган. Оныц ец жогаргы мшдет1 — оз карсыластарын бейб1т кезде жэне согыс уакытында эскери барлау жолымен аныктап отыру. 241

Юртджилер сонымен 6ipre эскери жорык кезвде жасактыц жолбасшысы болу, жаз, куз, кыс конатын жерш дайындау, хан ордасыньщ -пплетш жерш белплеу, лагердщ басшылары мен косемдершщ орнын ыцгайлау жумыстарын аткарды. Ал отырыкшы елд1 мекендерде eric даласын уламау ушш жасак.ты одан алые орналастыру керек болды. Армияда тылдагы тэрттп сактау ушш ерекше мш детп “белег” (жасак) курылды. Олар K,a3ipri милицияЛар сиякты ед1. Жасакта армияньщ шаруашылык жагына бешмделген эскери отряд болды. Ол “мерой” деп аталды. Армия шыгыс мемлекетшщ олеуметтж курылымымен тжелей байланысты болды. Оныц непзшде халыктыц турмысы мен коныстанган аймагы аса манызды рол аткарды. Эр тайпаньщ озше б ек тл ген жер1 болды. Эр тайпаньщ yfuiepi ондыкка, жузджке, ал кейб1р улкен тайпалар мындыкка 6ipiicripumi. Эр тайпадагы ондыктьщ жасакталган эскерлер1 армияны кеш етш келж п ен , там акпен жэнё материалдык жагынан камтамасыз етуге ти к болды. Эскериаймактык басшылар мобилизация кез1нде жасак басшылары болды да, ез орындарына орынбасарларын калдырды. Тайпалар армияга ондык, жузд1к, мыцдык атты эскер даярлауга ти1с болды. Коп рулар мен тайпалар мундай кол жинауга аздык еткенджтен, 6ipnemeyi 6ip тудьщ астына 6ipiKTi. Кейде тум ендердщ o3i тутасы мен 6ip рудыц адамдарынан сайланып ш ыкса, кейде эркайсысы мьщ эскерден топтаскан усак рулардан куралды. Ш ыцгыс хан кептеген еэгп жорыктарыныц аркасында осы кырык-курау эскер карулас туыстарга айналып KeTTi. Осы саясаттыц аркасында Шыцгыс хан тусындагы ipi тайпалар б1ртутас руга айналып, кепш ийп TinTi езш щ атын да жогалтып алды. Осылайша Шыцгыс ханга дейш унем1 кырык пышак болып журетш монгол тайпалары сэтп жорыктар нэтижесшде оз1ндж улттык сана-сез1м1, озш дж улттык намысы бар 6ipTyTac халыкка айналды. Эскери кызметте езш ен талап етшетш icTepfli дурыс уйымдастыра алмагандарды эскер басшысы кы зм етш ен айыруга тш е болды, ал ж огаргы эскери билеушшерд1 ез мшдетш дурыс аткара алмаса, Шыцгыс ханныц 03i жазалап отырды. Шыцгыс ханныц парасатгылыгы, адам тани алатындыгы мундай ютерде оныц ешкашан кателеспегецщпнен коршедь Б1здщ ойлауымызша, соншама сэби кезецдеп дэу1рде тещ мен тепне карамастан, эр эскербасыныц кабшетш, айлакерлтн, алгырлыгын Шыцгыс хан парасаттылыкпен калт ж1бермей танып б ш п отырган. Шыцгыс хан озшщ алгыр ойыныц аркасында озшд1к тарихи дэстурд1 кальштастырды. Эрине, ол монголдык карулы к у и т кура отырып, озшен бурынгы ту р и кагандарыныц эскери 242

дэстурлерш кдбылдагандыгына кумэн жок. Буюл материю! озшщ сэтп жорыктарымен бас ид1рген оньщ атты эскер армиясы — Ш ы цгы сты ц даналы гы ны ц жемйп. У лкен жасактыц оскери заныньщ баптары — Ш ыцгыс ханныц мызгымас оскери бш игш щ н е п зп туындысы. Осыныц нэтижесшде не ежелп, не орта гасырлардагы салтаттылар армиясы (парфен, парсы, рыцарлар) озшщ эскери сапасыныц артыкшылыгы жагынан Ш ыцгыс хан кавалериясыныц шацына шесе алмайды. Орта гасырларды салтаттылар армиясыныц гулдену floyipi десе де болады. Еуропада мундай урыс даласыныц патшасы ол кезде ауыр рыцарлык, кавалерия efli, 6ipaK 1241 жилы Лигница даласындагы монголдармен кездесуден кейш олар ездершщ эскери сахнасындагы 6ipiHmi орынды азияттык, кошпендшерге босатып беруге мэжбур болды. ШЫЦГЫС ХАННЫЦ ЭСКЕРИ ЗАЦЫНЫЦ БАПТАРЫНАН У31НД1 3-бап. Туменнщ , мындыктыц, ж уздж тщ жыл аягы мен басында курылтайга келген 6eicrepi ез ocKcpin баскаруга шамасы жетед1 деп сенемш. Ал ез ордасында отырып мундай кенеске катыспаган бектер теш зге тастаган тас, цамыска аткан жебсмен б1рдей, олар тез жогалып кетед1. Мундай адамдар оскерд! баскара алмайды. (Шыцгыс хан ор маусымда оскери-гылыми кенес отизген жоне оган мон берген.) 6-бап. Оз жасагын камтамасыз ете алмаган бек к,атын-баласымен кунол1 болы п санал ады . Ол ж а са к к а онь щ кар ам агы н ан 6 ip ey тагайындалсын. 7-бап. Жорык алдында ор эскер е з бастыгынан кару алады. Оны ол укыпты устауга жоне жорык, алдында оз бастыгына корсетш, тексеруден отйзуге мш дегп. 8-бап. Егер жауынгер согыс кезпще шайк,асып жатып садагын немесе баска 6ip затын Tycipin алса, артында келе жатканы атынан Tycin, оньщ затын оперуге мпадегп, оны ютемейтш болса, ол жазаланады. 15-бап. Эр ер азамат армияда кызмет етуге мш дегп. 17-бап. Согыска белгш себептермен катыспаган азаматтар белгш уакыт колемпаде мемлекетке ак,ысыз кызмет етуге мшдетп. 22-бап. Хан жарлыгын орындамай, е з бет1нше орекет еткен жауапты адамдар мен оскери басшылар ел1м жазасына кесшедь 28-бап. Эскерлерге жогаргы жактан руксат етшмешнше жауын таланта., ажга салып, затын алуга руксат бершмейдь Сонымен, Еуропада XY гасырда калыптаекдн карулы халыктыц аймакдык; уйымдасу принциптер1 Ш ыцгыс хан армиясында XIII гасырдьщ езшде-ак, жузеге асырылды. Армия мен халыкты аймакдык, жагынан уйымдастыру барысында ежелп монгол дэстур1 бойынша былайша уш ipi болжке б0лiнгeн:

1. Орталык, K9Jii басшысы Шьщгыс хан сайлаган — Кая. 2. Сол кол немесе сол канат (шыгыс жак) зюнгар басшысы — Мухали. 3. Он кол немесе он ж ак (батыс жак) барунгар басшысы — Богурчи. Шьщгыс хан оларды тагайындай отырып былай деген екен: “Мен сеш (Кая) тогыз жазалаудан босатамын. туменбасы бол да, осы батыс жактан алтын тауларга деш нп аралыкты баскар. Мухалига “сол канаттьщ туменбасы бол да, шыгыс жак пен Хорауи тауларына деш нп аралыкта мекенде” дейдь Бул тумендер бейбп- уакытта эскери генерал-губернаторлар м ш детш аткарганга уксайды . Олар зю нгар, барунгар орталы кты мекендеген елдерд1 баскары п, эю м ш ш к кызметтер аткарады. Ал согыс кезвде тумендердщ басында журш оскерд! баскарады, олар согыс бггкенше журед1 де, ездершщ орнына ел баскаруга баска адамдарды тагайындап кетедь X ТАРАУ. Ш ЬЩ ГЫ С ХАН MYPATEPJIEPI КЕ31НДЕГ1 TYPKIJIEP (X III-X IY г.) 1. Турюлердщ К^ытайды жаулап алуга коскан улес1 1227 жылы Шыцгыс хан Монголияга кайтып келе жатып кайтыс болды. 1229 жылы Керулен озенш щ бойындагы курылтайда Шьщгыс ханныц калдырган оп ти и м ен ушшгш улы Yrefleft хан сайланды. 1231 жылы м онгол e c K e p i У гедей мен Т олы ны ц баскаруымен солтустж К,ытайга жорык жасады. Бянь (Кайфан) каласын коршады. Бул кала осы кезде чжурчжендердщ Пекиннен кейш п кеш1п келген астанасы болатын. 0 з жауын б1р-б1рлеп жоятын монгол тактикасы бойынша монголдар солтустйс Кытай —Сун династиясына елш1 ж1берд1. Бастапкы уакытта олар монголдарга кемектескен1мен, кей!н одан бас тартты. BipaK 6eidHicTepi 6ipiHeH соц 6ip i монголдардыц кол астына карай бастады. CeftTin 1234 жылы солтустйс К,ытайды жаулау толыгымен аякталып, Чжуржы мемлекет1 жойыдцы. 1241 жылы Угедей кайтыс болып такка талас басталды. Ол ш амамен бес жылга созылып, 1245 жылы к ¥ Р ы л т а й шакырылып, Yгедейдщ улы KyftiKTi хан сайлады. Алайда KyftiicriH баскаруы узакка созылмады. Ол 1248 жылы кайтыс болды. Такка талас Жошы мен Толы урпактарына карсы Шагатай мей Yгедей урпактары арасында согыс басталды. 1251 жылы курылтайда Батый жагындагылар жещп, хан 244

тагына Мункэ (Мецке Менгу — Толыньщ баласы) сайланды. Жана хан Угедей мен Шагатай улысыныц 6ipa3 жерлерш тартып алды. Ол жерлер Батый мен Мункэ иелшне косыдцы. Басып алу саясатын устанган 6ip агасын — Хулагуд1 батыска Иран жерш багындыру ушш, екшшюш —Хубулайды К,ытайдыц калган жерш багындыруга ж!берд1. Хулап 1256 жылы Иранды, 1258 жылы акпанда Багдатгы жаулап алды. Ол сонымен 6ipre Египети де жаулап алгысы келд1, 6ipaK ол эрекетшен нэтиже шыкпады. Иран ж ервде Хулагу баскарган Ильхан хандыгы пайда болды. Ж орыкты Хулагумен 6ipre бастаган Хубулай солтустж К,ытайга басып юрд1 де, Сун империясыньщ ocKepiH m eriuaipe отырып куды. Алайда, 1259 жылы М уцкэнщ кайтыс болуына байланысты жаулап алу саясаты уакытша токтады. Так таласы кайта басталды. Орталык империя eKi жерде хандыктар курды. Eipi Монгоиляда, eKiHmici —солтуст1К кытайда. Оньщ батыс жагындагы Угедей улысы Алатау тауыныц шыгысы мен батысын кол астына алды, орталыгы Ka3ipri Чугучака каласы болды. Шагатай улысы Орталык Азиядан Амударияга дешн созылып, орталыгы Алмалык каласы нда (1ле езен ш щ бойында) турды. Иран, Ирак, Закавказье Хулагу улысынын кол астына багынып, орталыгы Тербиз каласы болды. Соцгысы 6eciHmi улыс — Жошы улысына монгол эскершщ ат туягы тиген жерлер тугел1мен карады. Шыгыс Еуропа да соган багынды.Астанасы Сарай каласы ед1. Ол Еди1 озен1н1н томенг1 сагасында, K a 3 ip r i Астрахань каласыньщ жанында болатын. Мункэ кайтыс болган сод империя тарап Kerri. Оньщ орынына eKi каган таласты. Олар: Хубулай мен М ункэнщ Kirni iHici Арык-Буга. 1260 жылы Хубулай ез кол астына эскер ж и н ай д ы , оз1 хан сай лан ад ы . Сол ж ы лдары К,аракорымда Арык-Буганы да хан сайлайды. Ею. хан арасында торт жылга созылган согыс басталды. EipaK бул согыс ка Хулагу мен Ж ошыньщ урпактары катыспайды, ейткен1 ол екеушщ арасында согыс журш жаткан. Батыс улыстар монгол державасынан толыгымен бвлшш, ездер1нше мемлекет курып кеткен болатын. Ендоп империя толык басып алынбаган Кд>ггай мен Сырткы Монголияны камтыды. Арык-Буганы жен1п болган Хубулай ещп солтуст1к К^пайды жаулай бастады. Янцзы езеншщ орта агысы тусында кездескен к у и т карсылыкты баскан соц, opi карай шыгыска eHin, одан кешн оцтуст1кке багыт алды. Монгол эскер1 1276 жылы астана — Хан-Чжоу каласын басып алды. 1279 жылы буюш К,ытай монголдарга карады. Хубулай Чжунду каласында жаца астананы ц ipre тасы н калады . Б уры нгы Цзин 245

империясыньщ резинденциясын енд1 улы астана деп атады (K,a3ipri Пекин). Сонымен М оцке хан 1259 жылы кайтыс болган сон, каган тагына Монке ханньщ баласы Арык-Буга мен К,ытайды билеп отырган Монке ханныц inici Хубулай арасындагы так таласыныц соцы Арык-Буганыц Монголияда, Хубулайдыц К,ытайда улы каган болуымен аякталды (1260 ж.). Хубулай курган мемлекет Юань деп аталып, 1260—1368 жылдарда OMip сурдк Юань империясын КУРУ, мен оны ныгайгуга монголдарга багынган ту р и тектес халыктар — уйгырлар, наймандар, керейлер, жалайырлар, кыпшактар ат салысты. Ю ань империясы куры лганнан кеш н Хубулай хан баскарган к у и т хандык бш пкп 6ipiKKeH мемлекет куруга тырысуымен сипатталатын “байсалды” саясатты жактайтын топ ж ещ п ш ыкты. У йгы рлар, найм андар, керейлер, жалайырлар, кыпшактар осы саясатты журпзушшер болды. Хубулай хан жэне оныц 1збасарлары мемлекетп баскаруда кец колемд1 кытай тэсщцерш калдырганымен, кадр мэселесше келгенде кытайлыктарга Караганда уйгырларга, наймандарга, керейлерге токталды. К,ытайдагы монгол экгмдершщ баскару жуйес! кытайлактарга елеул1 окгмшипк б шик бермеуге жэне бшпктщ бэрш монголдар мен оныц курамына гаретш туркшерге ягни “семуге”1 беруге непздедщ. Хубулай ханныц баскаруы кезшдеп Юань империясында туркшер елеул1 орын алатын билеуил таптыц пайда болуына тура келд1. К,ытайдагы монгол кызметшде уйгырлар баска елдерден ш ыккандарга Караганда ец ip i топты курады. Уйгырлардыц 60 процент! провинциядарда, 20 процент! астанада мемлекеттж кызметте болды. Мумюн, бул монгол хандарыныц тощрепндс ri айтарлыктай беделге ие болган уйгырлардыц 6ip гана бодш болуы ыктимал. Бул тужырымды мына деректер растай тусед1. Чжи-Ю аньныц 17 жылдыгында (1280 ж.) Монгол OKiMmLniri уйгырларга Хэсиде тургьшыкты мекен куруга буйырды, ал 1285 жылы Сюе-сюе тепнщ басшылыгымен мындаган уйгырлар отбасыларымен 6 ip re К,ытайдыц онтуст1пндеп Юаньды мекен егп. “Юань-шиде” (“Юань династиясыныц тарихы”) айтылган деректер бойынша 1 Сэму — империядагы саяси жоне огамшш1к бил1кке тагайындауга лайьщты халыктардыц екшдер1 д ег ев д 6шд1рсд1. Бул атау Хубулай хан билеген (1260—1294 ж.) кезде калыптаскан ед1.Бул саясат бойынша империяньщ халк,ы терт категорига бвл1нд1:1) монголдар; 2) Сэму нсмесе “С эм уж энь”, Орталык, А зиядан ш ы ккан T y p x i тектес халыктар; 3 ) Кидандар, чжурчжендер, солтуст1к аймакты мекендеген кытайлыктар; 4) онтуст1к аймак,та туратын к,ытайлык,тар, олар кук,ык жагынан ец теменгшер ед1. 246 1

найм андар ко б ш есе эск ер басш ы лары болды ж эне монголдардыц кытайга, баска да елдерге карсы жорыктарына белсене катысты. Булардыц ш ш де Хубулай ханныц Сун империясын талкандауына катыскан Юелимассу, жапондарга ш абуы лдауда м ерт б о л ган о н ы ц улы К ,уды кас туралы,:Ш ыцгыс ханныц жауы аталган Кушлпс ханныц немерес1 Шаос, оныц даругачи1 (дару басы) болган улы Беде жайлы деректер кездеседь Сондай-ак Улыбука гвардиясыныц (уланыныц) жуз басшысы Цюелицизы Фаньчэм, Синьчень, Эчжоу камалдарын шабуылдауда, Сун мемлекетш талкандауда ерекше кезге тускен. Жалайыр Тогай (Тохунь) монголдарга кызмет ете журш, эскери дэрежеа ocTi, кытайда даругачи болып, ерекше дэреже белпс1 — алтын белбеуге ие болды. К,ытай мен Кореяны басып алушылардыц катарында жалайырдан ш ыккан Баянбудур да болды. Ол Шыцгыс хан мен Мецке кез1нде кызмет eiri. Оныц баласы Дачу монголдарда улы колбасшы атагын алды. Ерл1ктер1 уипн даругачи кызметше ие болды. Оны улы каганныц o3i кабылдап шен-шекпен 6epin, сый-курмет керсетп. Дачу монгол империясыныц турл1 провинциясында кызмет eTin, Ляодунда шыгыс округтарында болды, ерекше ерлж белпЫ — жолбарыстыц cypeTi бар белбеуге ие болды, монгол эскер1нде жогаргы шендерд1 иелендь Ол кайтыс болганнан кеш н оныц улы Даланьтимур да оныц icin жалгастырып, кытайдагы монгол кы зметш де жогаргы шендерге жегп. Озшщ акылымен, ер л тм ен кезге тускен жалайыр Саду да монгол гвардиясында болды, баска елдерге жасалган ж оры ктарга каты сы п , К,ытайдыц Ш адунь провинциясындагы KeTepuiicTi басуга ат салысты. B cipece, Сунмен болган согыстарда ерекше кезге Tycii. Ол мыц басыга дей1н e c in , сары пайцзам ен (курм ет белпс1, белбеу) Курметтелд1. Хубулай ханныц кез1ндеп Юань сарайындагы наймандардыц iminae ец беделд!с1 деп Наньцзятай-танылды. Ол монголдардыц солтуст1к К,ытайга жасалган акыргы жорыгында эскер басыларыныц 6ipi болды. Бул жорык Сун империясын тубегеюп талкандауга кол жетизд1. Жас кез!нде Наньцзятай оз OKeci Моча баскарган эскер катарында кызмет 1 Даругачи — жекелеген аймактарда дара бил1кке тагайындалган адам. Ол оз ж ум ы сы на т1келей и м п ер а т о р ал ды н да ж ауап б е р е т ш . Даругачтардын neri3ri Miimcrrcpi: 1) аймакта санак ж урпзу — халык санын бшу; 2) оскер катарына жергш1кт1 халыктан адамдарды ip iK T e n алу; 3) почталык ж умы с ж у й есш реттеу ж оне уйы мдасты ру; 4) е сеп т еп адамдардан салык жинау; 5) салык.тан жиналган дуниен1 улы хан'а жетшу; 6) xepruiiicri басшыларды тагайындап, оларды .баскару жоне тексеру. 247

erri. Стратегия женш де терец ойлайтын. Ол колбасшы Ашудыц соцынан epin, Сань-Яньды коршап, басып алуга кэмектесп. Монгол эскерлершщ кытай болгмшеанде эскери жет1спктер1 ушш мындык деген атак алды. Эскер басы Баян бастаган Ф унчжоу ж оры гы на каты сты , Я нцзы езеш бойындагы бекш1степ Сун эскерше соккы бердь Содан кешн Ашу эскер1мен 6ipre шыгыс кытайга ешп, Энжауга шабуыл жасап, Ханьячты алды. Ол “улы колбасшы” деген атак пен даругачтыкты иеленш, Тайвань мен Фучжоуды басып алугы катысты. Зор дацкка беленш, каЬарман жауынгерге бершетш ерекш е с ы й л ы к — алты н а р ы стан н ы ц бейнес1м ен эшекейленген белдиосе ие болды. Жапонияга карсы жорыкка аттанды1. Наньццзятай Юаньнда, Хэнонда жауапты орындарда кызмет аткарады жэне Алтайда Хайдумен согысты. Юань сарайындагы байлыкты Наньцзятай Хубулай ханныц ол1мшен кеш н де сактай алды. 1307 жылы монгол императоры Хайсаньды Юань тагына отыргызуга катысты, Жалайырлар ез басшыларымен монгол эскерлервде улкен орындарды иелендь Ш ыцгыс ханнан бастап улкен хандардыц жэне де эскери топтардыц барлык бел1мшелершде болды. Жалайырлардан ш ыккан Бухума Хубулайга ец жакын он адамныц 6ipi болды. Тутуха Тарики, Мингана, Есудей, Ораса, Есудара жэне баскаларыныц да аттары эйгМ болды. Таман копестершщ Орталык жэне Батыс Азияда Юань империясыныц ыкпалын журпзуге белсене катыскандар — карлуктардан ш ыккан Дашма К,аратай, Ягон тегш, Ш эди, Темечи, Худу-Тумура. Жогарыда аты аталган тайпалар мен кыпшак эскер1 кытай каласын алуда монголдарга Караганда дурыс багытта болды. Олар XIII гасырдыц аягында бурынгьщай кан1шерл1кпен айналыскан жок. Юань династиясы кез1нде кыпшак, канды, карлук эскерлер1 улкен рол аткарды. Олар 1307 жылы император Хайсаньды такка отыргызуга комектестк 9cipece агайынды кандьшар Асан-Буга мен Инальтото, кыпшактар Чжанур жэне Янотимур, карлук Токайлар ерекше кезге тусп. Хайсаньды жактаушылардыц imiHfle тангуггар Масцзучак ж эне Ч оон и ян , уйгыр И рантимур болган, 6ipaK бул козгалысты кандылар мен кыпшактар баскарады. 1311 жылы Х ай сан ьн ы ц кай ты с болуы С арай дагы турк1лерд1ц позициясын элсфетт1. 1328 жылы кыпшак гвардиясыныц колбасшысы Жантем1р тактыц ягни ук!метт1н Хайсаньныц баласы Тухтатем1рд1н 1 К ады рбаев А. Ш. О черки и стор и и средн ев ек ов ы х уйгуровджалаиров, найманов и кереитов. Алматы, 1993, с. 110—111 248

к,олына кеш уш е кем ектесп. Ол уюмет басында улкен Кызметтер аткаруга дейш ecTi. Бул туркшердщ монгол сарайындагы жет1спктер1 болып табылады. Сонымен жуз жылдан астам уакыт iuiinne (1260-1368 ж.) монголдардыц басшылыгымен, турюлердщ купнмен уш м ем лекет — Ц зи н ь, С ун, Т ан гу т-Ю ан ь 6 ip К,ытай империясы на 6ipiKTi. Турю эскери басш ылары Ю ань империясына Тайвань аралын, Въетнамныц Солтустшн косып, Ka3ipri Жапония жершде жаулаушылык жорыктарын журпздь К,орыта келгенде, монголдар Кдотайда ез билисгерш толык орныктырганнан кешн, туркшер баскару юшде улкен беделге ие болды. Монголдар кытайлыктарга сенбегенджтен, “сэму” турюлерге, (найман, керей, уйгыр, онгут, аргын) сен1м артты, ce6e6i “сэмулердщ ” жергипкт1 кытай халкына туыстык катынасы жок деп есептедь Оныц устше б1ркатар “сэму”, м ы салы , уй гы рлар д ам ы ган о ты ры кш ы м ем л ек егп калыптастыруда, ондагы жер мен отырыкшы едщ багындыруда улкен тэж1рибес1 бар халык ед1. Ш ын мэншде “сэмулер”, ягни н ай м ан , у й гы р , кер ей л ер Ю ань и м п ер и ясы н орталыктандыру, кытайдагы KOTepuiicTi басу, баска елд!ц шапкыншылыгынан коргау мэселелер1нде монголдардыц саяси Tiperi болды. Юань империясы кез1нде К,ытайдагы туркшердщ саны кейб1р пайымдауларга Караганда 1 млн шамасында, монголдар да осы шамада, ал кытайлар мен солтустжтеп кытайланган кидандар1, чжур-чжендер тагы да кептеген усак улттар тутасымен 70 млн-га жуык болган2. Хубулай 1271 жылы кытай атын Ю ань династиясы деп жариялаганнан ею жыл бурын кытайдыц eid баскарушысына — Лю Бинчжуну мен О кат Хэнуге мемлекеттщ жаца жоспарын жасау жен1нде тапсырма берген болатын. Бул жаца жоспар 1271 жылы колданыла бастады. Жасалынган кужат бойынша Юань империясын монгол ханы баскарды, оныц соцынан императрица-ханшайым, мурагер жэне хан туыстары орналасты. Барлык iunci жэне сырткы бшпк жогаргы хан колында болды. Ханнан кешн баскарушы аппаратты уш мемлекет кецесшшер1 “уш гун” деп атады. Олар кейб1р уакытта жалпы суракка жауап 6epin отырды. 1 Кддан — к,ытай-манчжур тепнен шык,к.ан халыктын аты. Бул халык, X, XI, XII гасырларда солтуспк К,ытай елш жайлаган, кейш нен аты букш елге тарайды. 2 Кадырбаев А. Ш. Очерки истории Средневековых уйгуров, джалаиров, найманов, кереитов. Алматы, 1993, с. 164. 249

Барлык К,ытай xepi он провинцияга бел1цщ. Барлык провинциялар мен кш жене калаларды 25 жастан аскан монгол-туркшер баскарды. Калган усак билисп кытайлыктар иелещц. Хан ордасын 12 мын эскер кузетп. 8p6ip уш кун, уш туннен кешн уш мьщ эскер алмасып кузетш турды. Хубулай хан 1294 жылы кайтыс болды. Онан кешн сол жылы хан тагына О лджэйту-Тэмур отырып, 12 жыл баскарды. 1337 жылдан бастап аш ынган ел кетерипс жасай бастады . 1368 ж ы лгы к е те р и п с П ек и н к а л а сы н ан Тогонтемурды куып шыгып, Юань династиясын кулатты. Ю ань д и н асти ясы н ы н орн ы н а келген (1368 ж.) монголдардан кешн Мин династиясыньщ кезшде жарык керген тарихи кггаптар “Ю ань-ши”. (“Юань данастиясыныц тарихы”) деген гатапта корсетшедь “Ю ань-ш и” 1369 жылы 9 наурызда басталып, Ю анъ им периясы на 13 монгол императоры билж журпзген кездщ тарихын баяндаумен 1370 жылы аякталады. Бул гатапты жазуга 16 галым катыскан, олардьщ iuiinae Сун-Лянем (1310 — 1381 ж.) мен Ван-Вдем (1321—1372 ж.) болган. Юань империясындагы жогаргы бшнктщ доктринасы ежелп тури концепциясыньщ непз1нде курылды. Б1ршшщен, эм1р1ш-каганныц тэщр!мен (кудаймен) тжелей байланысын дэлелдейтш туркшерге тэн каган дэрежеа калпына келтсрйщ. К,аган билiri тоц1рдщ калауымен е к е н д т н жэне ол ез билш н жер аркылы жердеп окшдерге журпзетш1 туралы кагидалар TypKi кагандыктарыныц дэстур1не сэйкес келедь Екшиццен кагандык,тьщ мемлекеттеп жэне элемдеп орнын функцияларын монголдар ездердершен бурынгы турю империясы кагандыгыныц курылысшыларындай туснда. У иинш щ ен, бул идеологиялы к тэртш тер еж елп турк1 тэртштерше уксас, сарай тош репндеп Heri3ri ритуалдык тэртштерм t толыктырылып отырды. Ю ань м онгол и м п ери ясы н да бил1к ж у р п зу турю к,агандык,тарымен уксас келд1, ягни бшпк экедгн балага калдырылып отырды. Шыцгыс тукымдарыныц такка отыруда мурагерлисп сактау жоншдеп козкарастары ежелп туркшердщ билнсй муралау жуйеЫмен б1рдей болды. Bipan, та ауызша бершген баскару институттарыныц мемлекетпк белгшер1 айкын бершген дала империясыныц ул п ан д е турды. Юань империясыныц курылу жэне жеке мемлекеттерге ьщырау кездершде монголдар непзп бшпк журпзупп халык, бола турса да, Хубулай ханныц оларга сешм1 бэсендед1. Ал ту р и тектшер, acipece уйгырлар монгол империясыныц тутастыгын сактауга тырысты, Хубулай ханга жэне Юань 250

тагыныц мурагерлерше карсы монголдар тарапынан жасалган эрекетгерге, кытай халкыньщ азаттык, курестерше тойтарыс берш отырды. 2. Турилердщ Таяу Шыгыс пен Иранды жаулап алуга коскан улеа 1258 жылы Хулагу ханныц кол астына 6ipiKKeH монгол эскерлер! Багдат халифатын кулатып, Иранды толыгымен озше каратты. Монгол империясы ыдырап, 1259 жылы Мецке елгеннен кешн, осы жагдайды пайдаланган Хулагу хан (1256—1265) ез ерюмен жаца Монгол мемлекетш курды. Ол жэне оныц мурагерлер1 ильхан (хан) титулын кабылдайды. Персияда ильхандар мемлекетшщ курамына Ауганыстан (Балхыдан баска), Азфбайжан, Ирак, Багдат, Курдистан, Жогаргы Месопотамия, К,ызыл Ирмак езенше деш нп Kiini Азияныц 6ip б о л т , Селжуктардыц Коний (Рум) султанаты, Трапезунд-грек Патшалыгы, Киликиялык Армения жэне Кипр корольдыгы Kipin, монголдарга салык телеп, вессалдык кызмет аткарды: Бул Монгол мемлекетшщ тарихында жэне саяси ем1р1нде 61ркатар жалайыр, найман, керей, уйгыр тайпалары мацызды рол аткарды. Шыцгыс ханныц осие'п бойынша Таяу Шыгыс пен Иран аумагы оныц улкен улы — Жошы улысына K ip in , бул жерлерд1 оныц мypaгepлepi (Алтын Орда хандары) баскаруга TH ic болатын. B ip a K н еп зп иел!ктер1 Ш ыгыс Еуропа, Хорум жэне К,азакстанда болган Жошы эулет1н1ц мурагерлер1 Иранга оз бил1ктер1н тупкш ж п орната алган жок. Буган Иранныц шалгай жаткандыгы да себеп болды. Деректер Ирандагы Монгол мемлекет1нде кызмет ктеген ■туркшердщ imiHeH Рашид эд-Дин, кы пш ак тайпасыныц баязит руынан ш ыккан Накай-Яргушыныц улы Туганды1 жэне Хулагуга кызмет еткен хорезмдж Султанчукты атайды. Султанчук та кыпш ак болуы ыктимал, ойткеш ол халифка кызмет еткен. Карасанкур eKeyi 6 ip тектен ед1. Карасанкур озшщ 6 ip тайпасына былай деп жазады: “Султанчук кашып журш мешц аркамда жогаргы мэртебел1 Хулагуга кызмет етуге руксат алды2. Монгол баскактарыныц 1ипндеп ец к.атыгез, жырткышы ильхан и е л тн д е п Армениядан салык жинаган жалайыр Бука-Эм1р ед1. “Оган ешк1м карсы келе 1 Кычанов Е., Савицкий Л. Люди и боги страны снегов. М., 1980, с. 64. 2 Рашид эд-Дин. Сборник летописи, Т. 3, с. 40—42, 65. 251

алмайты н...” Иранда монголдарга кызмет еткен аргын тайпасынан шыккан К,ажы Кдсым кайтыс болды. Ол Шыцгыс ханньщ жорыктарына катысып, ылги кезге тусш журетш”1. Ирандагы монгол билеушшерше кызмет еткен туркшер туралы ягни монголдардыц соцгы ильханы Тугай Тэмур тусындагы туркшер туралы Баттута былай дейдк “Гераттыц мацындагы шелд1 мекендерде туратын туркш ер Тугай Тамурдыц багыныштылары болды. Олар елу мыцга (50000) жуык болды. Туркшер ец к у и т api батыл, олар Индияга ж ш -ж ш шабуыл жасап, адамдарын ел п р ш , туткындар экелетш, колга тускендерд! Хорасанга апаратын2. Египеттж ipi султан Кутуз 1260 жьшы Сирияны талкандаган Хулагудыц ец ipi колбасш ыларыныц 6ipi— Кербука дин жагынан христиан, ал Teri жагынан найман ед!”3. Шыцгыс хан мурагерлершщ жер ушш согыстарынан соц бил1к еткен аймактарыныц шалгайлыгына карамастаЦ, Хубулай мен Хулагу хан жш opi тыгыз байланыс жасап турды. Осындай байланыстар кезшде уйгырлар монголдардыц баскару жуйесшде мацызды функциялар аткарган. Рашид эд-Дин жазбасы бойынша Хубулай кезшде Иранга уйгыр елшен 1000 адам байланыс (почта) Kbi3MeTiH аткаруга ж1бершгендт керсетшген4. Орта Азиядан ш ыккан туркшер монголдардыц Иранды жэне Таяу Ш ыгыстыц баска да елдерш жаулап алуда коп белсендипк танытты. Монголдар бул жерлерде орныгып, Хулагу эулет1 билеген Монгол мемлекеп курылганнан кейш империяныц мэдени, саяси, экономикалык OMipinqe туркшер Heri3ri постыларга ие болды. Ильхандар мeмлeкeтiнiц этникалык курамы мен eлдi баскару жуйесшщ бил1п узакка созы лмаганы мен, Ю ань им периясы ндагы дай туракты болмады. Ильхан Газан бшпк еткен кезде мемлекеттеп memymi релд1 Иран-мусьшман бюрократиясы аткарды. 3. Угедей мен Шагатай иелштер1н1ц саяси жэне мэдени GMipi Шыцгыс хан кайтыс болганнан кешн Yгедей каган болып сайланып, Монголияга коныс аударады. Империя жершщ соншалыкты кенд1пне карамастан, уш ханзаданыц ордалары 1 Рашид ол-Дин. Сборник летописи. Т. 4, 149—150. 2 Ибн Баттута и его путешествие по Средней Азий. с. 100. 3 Кирокос Гандзакеций. История Армении. М., 1976, с. 223. 4 Рашид эд-Дин. Сборник летописи. Т. 1, с. 149—150. 252