Түркі халықтарының тарихы-К.Р.Аманжолов

Алексей Левшиннщ (1799—1879 ж.) ецбеп ерекше. Ол езш щ “К,ыргыз-кайсак ордалары мен далаларыньщ сипаттамасы” (1832 ж.) атты ецбегшде казактардыц салт-санасын, дш ш , эдет-гурпын; шаруашылык, K e c i6 iH , мэдениетш сез ете келш: “ Т аб и гатп ен етен е eMip су р у , к а р а п а й ы м т а м а к , жайбаракатгык, залалсыз климатпен, таза ауамен тыныстаган кыргыздардыц денсаулыгы мыкты, кеп жасайтын к у и т де куатты, аштыкка, ыстыкка, суыкка шыдамды келед1. Бала куншде ат кулагында ойнау казактыц туцгыш гимнастикалык жаттьнуындай. Олар ат успнде туып, ец асау, адуынды аттыц ез1н де шебер ауыздыктайды. Олар садак атуга тым шебер. К,уралайды кезге ататын мерген. Кдйырымдылык, адамды аяу, карттарга курмет керсету — олардыц ец жаксы касиеть Олардыц жуздершен журектер1нде тутанган жаксылык, отын гана кересщ... дейдь Кешпендшердщ киындыгы мол OMip-Tipinuiiri адамга койылатын талап-тшектердщ аса катал болуын керек erri. Мундай жагдайдагы адамдар к у ц т , мыгым, аса тез1мд1, кубылмалы табигат жагдайына тез икемделпш, жан жуйес1 жагынан да озшше кемелденген адамдар едь Мэселен, балалар ес бихгеннен бастап i3 K ecin, жол карап, жулдыз санап ескещцктен, олардыц кез1 кырагы, сак, кияндагыны шалатын болган. Ац аулап, мал баккан жас буын кайда журсе де акын, жыраудыц тагылымын, энш ппц эш мен o y eiiin , куйш ш щ кумб1рлеген кумю кушн калт ж1бермей кекейше кондырып, ел аузындагы улагатты макал мен мэтелд1, ертеп мен жумбакты терме мен шеж1реш жадында сактап, халык даналыгын озше рухани азык еткен. Кун сайын кешш-конуга дагдыланган халык ушш ац-кус аулау, мал кузету, жау Tycipy турмыстыц уйреш ш кп машыгына айналган. Булардыц кайкайсысы болмасын opi жауынгер, op i малшы, op i шацырак Heci болып саналады. Халык, аузында мак,ал болып кеткен “0нерд1 уйрен де, жирен” , “ЖШтке жетшс онер де аз”, “Ш ебердщ колы ортак” тэр1зд1 акикаттар — осындай жагдайдыц сэулес1. “ Бес аспап”, “сепз кырлы” адамдарды улп ететш “Жауда журсе, ат ойнаткан батырым, уйде журсе, курткайнаткан батырым” деген сиякты мадактау создер б1здщ заманымызга дешн жеткеш мол1м. Кошпел1 кауым 6 ip iH -6 ip i жаксы бшген, эр адамныц кад1ркасиет1 оныц жасына, жолына, элеуметтж ортадан алатын орнына карай белгш енш отырган. М ундай когам ды к катынастарды корш-бшш оскен адамдарда мудделестж, eMipre кезк ар асты ц с э й к е с т ш т K ic L n i K к а р ы м -к а т ы н а с та айкы ндалы п, жеке басты ц бура тартуына м у м кш д ж калдырмаган. П сихологиялы к жагынан “6ip ауы зды ” «г 153

кдуымдастык, жандар унем1 оздершщ рулык одагына етене сщюкен салттар мен дэстурлерд1 устанган. Осыган орай кошпел! турмыс торбиесше лайыкталган бата беру, ант iuiin а к т а л у , жора к ы л у , айтыскд, дау-шарга т о р е л 1 К а й т у сиякты езш дж дэстурлер кед epic алды. Эрине, сонымен 6ipre эрю м нщ жеке басыныц элеуметтж жэне биологиялык факторларга бай калыптаскан дербес ерекш елжтерш щ болгандыгы да даусыз. ГГуркшщ 6ip тармагы — казактыц 6yriHri к,алпы — акын сез1мен айтканда, “баскалар жогын тапканда, б1здер кайтып каламыз” деп, умпленен жок куган, талабы алда баланыц ” Ke6i. Тагдыр б1зд! мындаган жылдарды артка салган кец сокпакты , гулзарлы болмаса да, ел басынан кеш кен окигаларга толы тарихка, “карга тамырлы” казакка тэн турпатка, аса бай тшге, кемецгер акыл-ойга, журек отын сощцрмес онерге ие enijf VII ТАРАУ. ТУРКШ ЕРДЩ Б1РН ЕШ Е ДЕРБЕС М ЕМ ЛЕКЕТ БО Л Ы П КДЛЫПТАСУЫ (Y III-X III г.) Ежелп TypKi кагандыгы кезшде оныц жер1 К,ытайдан К,аратещзге дешнп аймакты камтып, бул араны мекендейтш тай п аларды 6 ip кошпел1 и м п ери яга 6ipiK T ipreH ед1. К,агандыктыц жер1 батыста Хазар, Булгар жоне Хорезм мемлекетше дешн, шыгыста карлуктар, уйгырлар, оцтуспкге Ш ыгыс Т урп стан га, Тибетке, Kiiiii Азия мен Ш ыгыс Еуропага, ал солтуспкте Музды мухитка деш н жылжыды. У лк ен д ью ш ш дербес мемлекеттер курылды. Олардьщ шпнде: Уйгыр кагандыгы, К,ыргыз мемлекет1, К,арлук кагандыгы, К,арахан мемлекет1, Арал бойы огыздарыныц мемлекеп, К,имак мемлекеп, К,ыпшак мемлекет1, Найман мемлекеп, Газневи мемлекет! (X—XIII г.) Хазар кагандыгы, Едш булгарлары м ем лекеп ж эне Селжук империялары курылды. 1. Уйгыр кагандыгы (745—840 ж.) [У Ш гасырдьщ ортасы нда куры лган 1ргел1 У йгыр кагандыгы Орталык жэне Ш ыгыс Азияныц, оныц 1шшде Тань империясыныц тарихи тагдырына елеул! эсер е тт г/ Ежелп Тури империясыныц кулауынан соц байтак далада саяси бытырацкылык туды. Т ури тайпаларына устемдж ету 154

ушш жэне к,аган> лауазымын алу ушш Ашина империясын талкандауды аяктаган уйгыр, карлук секщдд жещ мпаз тайпалар устещцкке умтылды. Басмыдцардан2 бшпюй тартып алган уйгырлар ец к у и т болып шыкты. Ашина, К,ыргыз, К,имактар секиш Yйгырлар орталык Одактыц 6ipiHe жатады) III—IY гасырларда уйгырлар К,ытай династиясыныц шеж1релер!нде (жылнамаларында) Гаогюй (Бшк орта) атанган бфлеспкте турды. Y гасырда кытай деректер! бойынша бул одактыц (огыздардыц) жаца аты — Теле пайда болды. Теле тайпаларыньщ басым б о л т батыска, К,азакстан мен оцтуспкшыгыс Еуропа далаларына карай коныс аударды. Орталык Азия далаларында калган бол1п батыс туркшерге багынып, солардыц мемлекеттершщ, курамына юрдь BipaK 605 жылы Батыс Турю каганы Чурын Теленщ б1рнеше жуз KoceMiH саткындыкпен соккыга жы кканнан кешн, уйгырлардыц басшысы тайпаларды Хангай тауларына экетп. Сейтш сол жерде “тогыз тайпа” атанган жеке топ курады. Орхон жазуларында бул топтыц тайпалары тогыз-огыздар деп аталады. 630 жылдан бастап 6ipiHiui турю каганы ны ц кулауынан соц тогыз-огыздар яглохарлармен куресп. Яглохар тайпасыныц басш ылары он уйгыр тайпасын 6ipiKTipy аркасында жетекшипкке ие болды. Ж эне моцгол жершде мацызды саяси куш ретшде танылган болатын. Тогызогыздардыц косем1 Элтебер Тулшду 647 жылы Тола мен Орхон езендершщ ацгарында езш щ мемлекетш курган}ед1, муны К,ытай шеж1решшер1 баяндайды: “Тулшду ез безм ен озш-оз1 каган деп жариялады. Турю кызмет орны мен бар шенеуниктщ кызметш тагайындайды”. 'Тань уюмет! кайта курьшган ук1метт1 мойындамады. Оныц устше 630—663 жылдары тогыз-огыздар мен Тань империясы арасындагы согыста кытай эскерлерш щ колы жещске жете алмаган. Алайда 680 жылдардыц басында тогыз-огыздар3 Ш ыгыс 1 Каган — аса устемдж лауазымды бы:д1рст[и сез. К,аган турю тшшде коне доу1рден бар. K,a3ipri парсы т ш н д еп шаИиншаЬ деген сиякты хандардьщ ханы дегенд1 бивдредь К,арлук кагандыгыныц басшысы каган атанган. XII—XIY г. Моцгол шапкыншылыгынан кеш н Шыцгыс хан эулетшщ 6ipa3 урпагы каган атанган. 2 Басмыл (грекше) шыккан Teri аралас адам деген магына бередь Бул сез Орхон жазбаларында да кездеседь Сол кезде басмылдарга Бесбалык каласы караган (шамамен K,a3ipri Гучэн), мунда кешннен огыз-тогыздар немесе уйгырлар турды, бурынгы отырыкшы халык пен туркшердщ араласуынан шыккапдар — 6ipiinui орналаскан туркшер емес екеш ягни арилер eKeni 6i3re мол1м. 3 Коне турю руна жазбаларында токуз-огуз этноним! тогыз сан огыздардыц тайпасы дегенд! бшд1редк Осы конф едерациям басшылык еткен — уйгырлар тайпасы. Араб, парсы деректершде токуз-огуз тер м и т Шыгыс Турк1стан уйгырларына тон деседк 155

Турюлермен (Елтерю каганмен) шайкаста жещлюке ушырап, оздершщ, мемлекетттн'ш жогалтты. Уйгырлардьщ жаца м е м л е к с п б у р ы н гы о д а к та с та р м е н — б асм ы л м ен , карлуктармен аяусыз куресте гана пайда болды. Он уйгыр тайпасы арасы нда ж етекш и п кке ие болган Яглохар династиясы на тогы з-огы здарды ц кептеген тайпалары жанкештипкпен карсылык корсетп. Уйгырлар яглохарлар тайпасымен кагандыкка таласып, оздершщ кукы н коргап калды. К,ытай деректер1 бойынша 745 жылы Моцголияда турюогыз мемлекетщщ орнына уйгыр мемлекет! келдь Оган он уйгыр тайпасы ещ д, озара кы ркы ста ж ещ ске жеткен яглохарлар мемлекетке басшылык erri. Сонымен, 745 жылы М онголияныц басшылыгы баска TypKi халкына — уйгырларга тщц. К,ытайлардыц хабарлауы бойынша уйгырлар 758 жылы кыргыз мемлекетш жаулап алды. Осыдан кешн кыргыздардыц кытайлармен тжелей байланысы узщщ. Уйгырлардьщ туп кш кп бшпкке ие болуы олардыц кытай эскерш жецгеннен кешн гана юке асты. Бул — 755 жылгы К,ытайдыц ш екаралык эскерлерш щ Тань уьометше карсы кетершсш басу жоне соган жалгаскан азамат согысын талкандау согысы ед1. Уйгырлардьщ Элтемиш Бшге каганы (757— 759) жэне оныц улы Бегю каган (759—779 ж.) Тань императоры уюметше колдау корсете отырып, К,ытайдагы булйсп басуга кемектесп. Сейтш оздершщ кемеп уш1н улкен материалдык пайда ала алды. Олжа жэне шекарадагы пайдалы сауда династиясыныц бедел1 мен кагандыктыц устемццгш орныктырып алуга мумюндис бердк Согыста тускен олжамен жэне император сыйлыктарымен 6ip re Бегю каган К,ытайдан Орхондагы озш щ астанасы — Ордабалыкка (К,аракорым) манихей дшш уагыздаушы согды миссионерлерш — манихейлерд1 ала Kerri. Олардыц дшш к а г а н e3i Л о л я н д а (О р д а б а л ы к т а ) — тан ьд ар д ы ц булжшшерден азат етшген астанасында кабылдады. Уйгыр каганыныц орталыгы болган Ордабалык кешн монголдар ие болган кезде Кдракорым деп аталады. 762 жылы уйгыр кагандыгыныц ордасы Ордабалыкка С о гд ы н ы ц ж эн е Ш ы гы с к ы та й л ы к Т урк1стан н ы ц ' саудагерлер1 мен миссионерлер! келедь Уйгырлардьщ манихей дппн кабылдауыныц тури тарихында улкен мацызы болды. 1 Алгашкы кезде Шыгыс Турюстанды арилер м екендегет мол1м, сол с е б е т -i авторлардын кезкарасы бойынша мунда батыс Турюстандагы сиякты дол сол “когамдык жоне м ем лекепж ем1рде ежелп арилер катары” устемдж erri. 156

Ец алгашында туркшер шамандыктан “дш ге” этникалык кагида бойынша к е и т , шамандык,тардыц айтуынша: “ел1мнщ 03i адамныц болашак елцрше пайда экеледГ’,— дейд1, ал Ирактагы арабтар, Вавилондыктар кабылдаган манихей дшшщ айтуы бойынша “адам ту гш жан-жануарлар eniMi жэне жануардыц етш nicipin жеуге тыйым салынады”,— дейдк Осы жаца жэне еси багыттыц кдрама- к,а й i пыл ыгы туркшерге белгш болды —“бурындары erri корек еткен халык ещи куршшен коректещц жэне бурындары ел1мд1 жактаган елде ещц жаксылык орнайды”,— дейд1 жазбада. Манихейлер Вавилоннан б. з. б. XIY гасырдагы Арабия тубегшде пайда болган а л ф а в и т уйгырлар арасына таратты, кешннен жаца гылымда уйгыр алфавит! деп танылды. Сонымен катар уйгырлар бул алфавита Монголияга таратты, монголдармен 6ipre ол Батыска кайта келд1, ал б1рнеше жылдан соц бул алфавит монголдыц Маньчжурия жершде де колданылды. Осындай эрекет аркасында семитген шыккан бул алфавит согды, уйгыр, монгол арасына тарап, “улы мухитка” дей1н жетт1. Орхон алфавитшен уйгыр жазуына кешу — туркшерд! 6ip кадам артка шегердь Уйгыр турк1-огыздарга катысты б1рнеше тарихи жазбалар калдырды.1 Уйгыр хандары жазбаларыныц 6ip eyi ту р и ты1нде орхон алфавит! бойынша 750 жылы жазылды. EipiHiiii жазбада 750- 753 жылдардагы согыс туралы айтылса, ек!нш1с1нде сол кезде болып жаткан кыргыздармен арадагы урыс жэне олардьщ мемлекет1н1ц тупкш1кт1 жойылуы, кыргыз эскерлер1шц саны 80000-нан - 400000 адамга дейш болганы айтылады. EidHm ici кытай тш1нде 808 жылдан 821 жылга дей1н хан б и л т н баяндайды. Т урю -огы здарга каты сты уйгыр ж азбалары ны ц ец кызыкты да келемдю1 — кытай тш нде жазылганы. Мусьшмандар аймагында тогыз-огыздарды туткын ретлиде корсетет1н дерек бар, осы тогыз-огыздардан тулондар пайда болады, ол Ахмет Тулонныц экеа, 869 жьшы кайтыс болган, Египетте Тулунид эулетш кураган. Араб жазушысы Жахизд1ц айтуына карагавда, тогыз-огыздар манихей дшш кабылдамай турып оте батыл жэне эскери халык болган, олар кобшде карлуктармен болган согыста саны аз болса да, жещске жетш отырган, ал манихейд! кабылдаган соц жецшстерге ушырай берген. 1 Селенп жоне К,арабаласагун жазбалары (таска жазылган). К,арадыз: С.Е.Малоп. М онголия мен К,ыргыздардыц ерте rypK i жазбаларыныц ecKepTKimi. M-J1., 1950, 30-44 беттер. 157

Х ристиан, мусылман миссионерлер1 жэне туркшер арасында манихей парсыньщ “ n e p iu i T e ” соз^мен танылды. Буддизм сиякты манихей дш1 де канатын кец жаюды максат e r r i . Ол аскетизм, сословие курьшысына карсы багытталды. Сондыктан манихей шыгармалары карапайым халыкка лайыкты ет1п жазылды. IX гасырда кыргыздар уйгыр мемлекетш щ элареуш пайдаланып тэуелаздж алды да, 840 жылы 20 жылдык курестен сод Монголиядагы уйгыр устемдшн жойды. Уйгыр мемлекеп 745—840 жылдар арасында 100 жылга тарта ©Mip cypin, IX гасырдын, екш ип ж арты сы нда М онголияда кы ргы здардан кы сы м ш ы лы к корген олар Беш балы к каласынын, мацындагы Шыгыс Турюстанга келдь Бул окига 860 жылы болды. Будан кейш Ka3ipri Ганьчжауда уйгыр княздыгы курьшды да, оньщ басшысы кытайдан сайланды. Буган дешн Ганьчжау жершщ бшип ymiH кытайльщтар мен тибеттер арасында шайкас болып, тибеттер устем тускен болатын. Уйгыр княздыгы XIII гасырдагы монгол устемдш дэу1рше дейш гана OMip сурдь Моцголиядан турю-огыздарды, содан кейш уйгырларды ыгыстыру Шыгыс Туркютанда тури элементгер1нщ кобеюше экелш сокты. Турфан жэне Гучэнь жерлер1н1н жанында кытайлыктар “шато” (“дала”) деп атаган тайпа коныстанды, шатолар тури тегшен ягни огыздардан ш ыккан едк К,ытай деректер! б ой ы н ш а М о н го л и яд ан К,ытай Туристаны на кешкен туркшер отырыкшылык пен кала ©M ipiHe уйрене бастады. XI гасырда Тибет ел1не уйгырлардан осы мекенд1 тартып алу мумкшд1г1 туып, бул жерде ездер1н!ц мемлекетш курды, ал кей1ннен бул жакты монголдар билед!. Осы аймак содан 6epi Тангут деп аталады. К,ытай деректершен 6uieTiHiMi3 Ганьчжаудагы уйгыр .мемлекетш тангуттар 1023—1038 жылдары жойды, ал Шыгыс Туристандагы Уйгыр мемлекет1 XII гасырда болган монголдар мен хандар арасындагы согыста саяси курбан болып Kerri. 2. Енисей кыргыздарыныц мемлекет! (YI—XIII г.) BipiHuii Т ури каганатына непз болган басты торт тайпа: турю (ашина), огыз (теле), кыпш ак (сыр) жэне кыргыз болатын. К,ыргыздар тогыз-огыздардан солтустжке карай Енисейдщ орта тусында OM ip сурд1. E p T ic T in жогаргы агысындагы 158

кыргыздар кимактардьщ онтустж-батысындагы кершйп болды. K,a3ipri Хакас (кы ргы з) ж ерш де туркш ер ертеден мекендеген. Сол кездеп Енисейде турган кыргыздар кытай деректершдеп хундар дэу1рш ягни б. з. б. 201 жылды еске Tycipefli. Ежелп кытай транскрипциясында кыргыз деген сез гяньгунь делш се, YII гасырдагы кыргыздарды кы тай транскрипциясы хягас1 деп жазды. Ол соз 1917 жылгы казан революциясынан кешн хакас деген атка ие болды. Орхон жазбаларында кездесетш барлык халык атауларыньщ imiHeH ете ертедеп кытай деректершде кыргыз атауы гана кездеседь Сондай-ак, сол уакытта б1здщ заманымызга дейшп жэне хундар xwyipi туралы оцпмелерде кыргыздар аталады. К,ытайдыц “Тань мурагерлершщ тарихында” кыргыздар сол кездщ озшде кыргызша сойлегендт айтылып, 6ipneme кыргыз ce3i келт1ршген, мысалы, “ai” (“ай”) c©3i. Сол кездеп кы р гы зд ар д ы н сы р ткы ту л гасы б аск а ту р к ш ер д ен антропологиялык жагынан озгеше — шаштары сары, кездер1 кек болган. К,ыргыздар туралы ец алгашкы деректер бул халык о баста ту р и емес, кешндеп турктенгещ цгш айтады. К,ола flayipi кезшде (б. з. б. 3—1 мыцжылдыктардыц басында) Енисейдщ орта тусында афанасьев, андронов, карасук мэдениетс алмасып отырды. Б1здщ заманымыздан бурынгы 2 мыцжылдыктыц аягында жергшк'п халык e r iH шаруашылыгымен айналыскан. “Тагор мэдениетГ’ заманында (б. з. б. Y II—II г.) экономикалык жене таптык ж1кке белшу басталды. Бай нэсида аксуйектер, табын-табын мал мен ip i жер иелер1, эскери жасактарды баскаратын эскери кесемдер шыкты. Б1здщ заманымызга дейш п IY—III гасырлар аягында жергипкт1 халык тем1рд1 колдана бастады. К,ыргыздардыц ш ыккан теп жайында эр турл1 кезкарас бар. Олардыц непзп уйткы ру-тайпалары Орталык Азиядан шыккан. Ертедеп этникалык тарихы кене тайпалардыц одактары — хундар, дипндер, сактар жэне уйсшдермен байланысты. Кейнпрек — турю кагандыктары мен кошпещц тайпалар б1рлестжтер1 дэу^ршде (б1здщ зам аны м ы зды ц Y I—X гасырларында) кыргыздар Саян, Алтай, Ертю onipi, Шыгыс Тянь-Ш ань ещрлерш мекендеген турю тищес халыктардыц арасында калыптасты. 1 Е с к е р т у: К,ыргыз атаулары “гяньгунь”, “хяга” сездерш кытайлыктар дурыс белгшемеген, хакас деп орыстар да кателескен. 159

К,ытайлардыц хабарлауы бойынша уйгырлар 758 жылы К,ыргыз мемлекетш жаулап алды, осыдан кешн кыргыздардыц кытайлармен тжелей байланысы узщгц. IX гасырда кыргыздар уйгыр м ем л ек ет ш щ элс!реуш пайдаланып тоуелс13д1к алды да, 840 жылы 20 жылдык согыстан кешн Монголиядагы уйгыр устемддпн жойды. Жогарыда аталган уйгыр хандарыньщ жазбаларынан курестщ узак болганын бшелш. B ip iH iiii жазбада 750—753 жылдардагы согыс туралы айтылса, екшшюшде сол кезде болып жаткан кыргыздармен арадагы K ypeci жэне олардыц м ем лекетш щ т у п к ш к п жойылуы туралы, кыргыз эскерлерш щ саны 80 000-нан 400000 адамга дейш болганын баяндайды. Орхон жазбасы дэу1ршдеп TypKi ханыныц орталыгы уйгыр жерлерше жакын От1кен деген тау мацында болган. К,ытай тарихнамаларына жугшсек, Монголияны баскарган уйгырларды 840 жылы жецген соцгы турк1 халкы кыргыздар едь К,ыргыздар уйгырларды жецгеннен кешн Монголияда жэне Орта Азияда алдыцгы катарлы кешпеща халык болып ш ыкты, 6 ip a K баска мемлекеттермен согыс журпзбедь К,ытайлыктармен, арабтармен, тибеттжтермен бейб1т сауда катынасын журпзш отырды. Туман жазбаларында кыргыздар бш пгш щ будан ары оцтуст1к-батыска карай тараганы туралы мсшметтер бар. Бул кез кыргыздардыц улы державасыныц eMip сурген дэу1рше катысты болу керек. М онголдардан жецшген кыргыздар Енисейге XI—XII гасырларда кайта оралды. Б1раз уакыт етш, кыргыздарды кидандар1 жаулап алган соц, улы державаныц м эш а кета жэне саяси бшип токталды. К,ыргыздар 1218 жылы тугел1мен Ш ыцгыс ханныц улкен улы Ж ош ыга багынды. К еш н Ж ош ы батыска карай жылжыды да, кыргыз ел1 тугел1мен Ш ыцгыс ханныц Kiuii улы Теленщ бшппнде болды. Кыргыз ел1 сол уакытта саудамен, ощцрюпен айналысты, мэдени жагдайы улы держава заманынан жогары болды, калалар мен селолары да кебейд1. М онголиядагы турк1 халкы ны ц орны н монголдар иеленгенге дейш ол жерд1 мекендеген турю халыктарыныц соцгысы — кыргыздар жешнде накты естелжтер сакталган. К,аз1рдщ оз1нде ертедеп зираттардыц 6 o p i кы ргы здардт деп 1 Кидандар X гасырда кушешп, кешн осы елге ез атын берген Солтустж К,ытайда (сырткы Монголияда) к у п т мемлекет курды. Бул атауды Ka3ip орыстар, монголдар, мусьшманцардыц кейб1р бел1ктер1 колданады. 160

ггалады. Ш ынында да бул зираттар кыргыз, ту р и жэне >гыздардта. Б1здщ заманымыздьщ 2 мыцжылдыгыныц 6ipiH m i жартысында ягни ойрат монголдарыныц Шыгыс Турюстанга, Гибетке, Орта А зи яга ж асаган ж оры ктары кезш д е сыргыздардьщ 6ip болит Орталык жэне Батыс Тянь-Шаньга, >дан 9pi оцтустжке карай Памирге дейш коныс аударды. Кейш булар Тянь-Ш ань ощршде калыптаскдн еюнии кыргыз (алкыньщ непз1н кал ад ы. Оньщ курамына Орталык, Батыс Гянь-Шань жэне Памирге дейш п ощрде туратын тайпалар: кдрлуктар, уйгырлар, кешшрек, монгол тайпалары юрд1. Бул жерде кыргыз елш щ калыптаскандыгына байланысты XY гасырда Т янь-Ш ань, Памир кыргыздары мен Енисей кыргыздарыныц байланысы узиуц. XY—XYI гасырлардагы Енисей кыргыздарыныц GMipi туралы ешкандай мэл1мет кездеспейдь К,ыргыздар XYII гасырда Оцтустас C i6ip мен орыстар козгалысында гана аталады. 1604 жылы Томск каласыныц Heri3i каланды. 1606 жылы мунда кыргыз © K u m e p i орыстармен байланыс жасауга келед1. Торт кыргыз княздш болды: Тува жагы Тува озеншен Краснояр уезше дейш, ал сол жагы Абаканнан Енисейге дейш, Езер жагы Енисейд1ц сол жагындагы Абаканнан Енисейге fleftiH, одан Бэтен тауыныц адырларына дей1н, Алтыр жагы Езерден батыс жэне оцтуспк-батыска дей1н, Езерден шыгыска жэне солтуст1к-шыгыска дейш п жерлерд1 камтыды. К,ыргыз ел1н баскарган 6ip князь туралы алгашкы орыс хабаршылары “бул — Алтысар княздш ” дейд1. 1666 жылы кыргыздар калмактарга — 6ipiHmi, Сэнге, кейш оныц iH ici жэне Myparepi Голанге багынады. 1660 жылы кыргыздар арасынан ержурек Иренак деген K ici шыгады, ол — Алтысар к н я зд тн щ M y p a r e p i. “Хакас” ю табы ныц авторы орыс тарихшысы проф. Кузьминнщ айтуы бойынша: “Иренак княздш 20 жылдан коп O M ip сурд1 (1680 жылдыц ортасында немесе екшип жартысында олген), Красноярск, Ачинск, Кузнецк, Томск, Канск жэне Енисей мен Удинск (томенп Удинск) жерлершщ каЬарманы болды. Орыстармен Т1келей араласты, Москвага елшшер жiбepдi, орыс eлшiciн 03i кабылдады”. XYIII гасырдагы орыс тарихшысы граф М иллердщ айтуынша орыстар канш а тырысканымен кыргыздарды жаулап, багындыра алмаган. Корыта айтканда, кыргыздар коне мэдениетп жасады, Б1зд1н заманымызга fleftiHri III—I гасырлар арасында олардьщ мемлекет1 болды . Осы туста кы ргы здар К,ытаймен дипломатиялык байланыс орнатты. Y I—X гасырларда 161

кыргыздардыц 6ipiKKeH ежелп мемлекет! курылды. Сол кезде кыргыздар Орхон турилер1мен (555— 745 ж.), уйгырлармен (745—840 ж.) согысты. 840 жылы кыргыздар уйгырлар кагандыгын талкандады, 6ipaK 924 жылы кузде кидандардыц (кытай) кысымына ушырап, бурынгы жерше шепнед!. X— XI гасырларда кы ргы з елш де феодалды к каты настар калыптасты. Елдщ н епзп шаруашылыгы малшылык пен егш ш ш к болды. К,оленер турлер1 пайда болды: TeMip, алтын, калайы т. б. металдар ещцру мен ондеу мыктап дамыды. Y III— XI гасырларда кыргыз Тибетпен, Орта Азиямен, Арабтармен сауда журпздь К,ыргыз жазуы туриш е болганын дэлелдейтш кептеген ескерткинтер бар. 1209 жылы 6ipiKxeH кыргыз мемлекетш монголдар киратты; олардыц су кездерш 6 tie n тастады, бул егш ш ш кп курдымга т1ред1 де, олар жартылай Kemne.ii малшылык пен ацшылыкты кэсш етп.\К,ыргыздардыц XII—XYII гасырлар арасындагы тарихы жещц аныкталмаган. Бул кезде жартылай кошпел! халык аз уакыт бас курап, кайта ыдырап отырды. XYII гасырда Тува, Абакан, Алтыр, Езер сиякты алгашкы кыргыз князд!ктер1 курылды. К,ыргыздар монгол хандарымен жэне жоцгар княздарымен 6ipre yueM i жорыкка шыгып журдк Монголдар мен Жоцгарлардыц болашак вассалы болып есептелетш кыргыз феодалдары патша уюметш щ C i6ipre ж1берген казактарына карсы курес журпздь Бул курестен ештеце шыкпайтынына кез1 жеткен кыргыз аристократтары 1703 жылы жоцгар эскерлерш щ кемепмен 6ipa3 кошпел! халыкты LnecTipin Жоцгарияга етп. XYII гасырдьщ басында кыргыздыц Ресейге косылуы басталды. 1604 жылы Томск, 1628 жылы Краснояр салынды жэне 1641 жылы Ачинск орнады, орыстар бул елкеш 6ipTe-6ipxe бейбп' жолмен карата бастады. Орыс мемлекетше косылуына байланысты кыргыз жершде жаца кезец басталды. К,ыргыздардыц улт болып калыптасуьша Енисейде жагдай жасалмады. Кыргыз мемлекеп Енисейдщ ез1нде жойылды. XIX гасырдьщ басында патша уюметшш улт аймактарын езу саясаты кушейе TycTi, “Хакастар (кыргыздар)—кешпел1 буратаналар” деп аталды. К,ыргыз билеушшер1 патша эюмшипгше багынды. 3. К,арлук кагандыгы (766—940 ж.) К,арлуктар б1здщ заманымыздыц II гасырында грек галымы Птоломейдщ атакты “Географиясы” аркылы белгш болган. Олар Алтай мен Тарбагатайдыц карлы тауын мекендеген. 162

К,ытайдыц “Синь Тан шу” (“Новая история Тань”) деген шыгармасында YII гасырдын басында карлуктардыц турган жер1 Бешбалыктан солтуспк-батыска карай, Алтай тауларынан батыска карай EpTic озешнщ мацында деп жазылган. К,ытай тарихшыларыныд айтуы бойынша карлук тайпалары Y гасы рга ш еш н А лтайдагы , Ш ы гы с К ,азакстан дагы , Ж оцгариядагы Ш ыгыс TypKi каганды гы мен У йгы р кагандыгыныц саяси омфлер!нде зор рол аткарды1. К,арлуктар жонш деп алгашкы накты дерек К,ытайдыц Тань эулетшщ шеж1ресшде гэлолу, кейде гэло, гэлу кушнде кездеседь Осы Тань эулетшщ шеж1реанде карлуктардыц шыгу теп жоншде: “Гэлолу произошло из тюркского Дома” деп жазылган. Бул карлуктар турю ушнен шыкты дегещп бищредь К,арлуктар — огыздар (теле) бфлестшне енетш кеп тайпалардьщ 6ipi. К,арлуктардыц Heri3ri мекендеген жерлерi — Жодгария, Шыгыс К,азакстан жэне Алтай (Монголияны коса). Орхон жазуларында карлуктарды н жалпы басшысы Елтебер деген атпен белгш . К,ытай деректер1 карлуктардын салт-достурлер1 батыс TypKuiepiHiKi сиякты, TuiiHin олардан айырмасы жок деп атап керсетедь К,арлуктар тиине тэн сипат керии туркшер “ягбу” десе, карлуктар бул созд1 “жагбу” деп айткан. Y II гасы р д ы н с о ц ы н а н б а стап Ш ы гы с TypKi К,агандарыныц саяси ыкпалында кала отырып, тоуелс!зд1кт1 мойындагысы келмед1. YIII гасырдын 6ipimui ширепнде Бшге каган мен Култепн батыр карлуктармен уш рет согысты. Шыгыс Турю кагандыгы карлуктарга карсы унем1 жорык жасап отырган. 734 жьшдан бастап карлуктар эуел1 эскери кушке айналып, тарих сахнасына шыкты. К,арлуктар тогызогыз тайпаларымен (уйгырлармен), басмылдармен одактасып, Ш ыгыс Турю каганды гы на карсы ж оры кка ш ы ккан. Акырында осы уш тайпаньщ одагы Шыгыс TypKi кагандыгын кулатты. Оньщ орнына Уйгыр кагандыгы курылды. Олардьщ басшысы Тун ягбу каган болды. К,арлуктардьщ басшысы ягбу (жагбу) деп аталды, Жалпы карлуктар TypKi кагандыгы кушейгенде амалсыз багынып, ал элс1регенде тэуелспдж алуга умтылып отырган. Мысалы, Тань эуле^нщ шежфес1 Батыс TypKi каган д ы гы н ы н каган ы К ,апаганньщ тусы нда карлуктардын кагандыктан бол1н1п, К,ытайга багынганын, ал 742 жылы карлуктардыц басмылдармен 6ipirin, Шыгыс TypKi кагандыгына шабуыл жасап, оныц хандарын елт1рд1. К,арлуктардыц ел ретшде еленш, тарихка танылган Ke3i Typid 1 Бартольд В. В. Карлуки. Соч. 9 томах, М., 1968, т. 5. с. 547— 548. 163

каганды ктары ны ц элспреген тусы мен орайлас келедь К,арлуктар эуелп кезде Алтайдыц батысында, Тарбагатай жерлершде болганы рас. BipaK кешннен олар онтустжке, о н т у с т ж -ш ы г ы с к а к а р а й ж ы лж ы п , Б аты с TypKi кагандыгыныц жерше енген болатын. Будан кеш н осы аймакка ез бшпктерш ерюн журпзу ymiH туркештермен согысады. Туркештерд1 талкандаган сон буюл Жетюу oaipiHe оз у с т е м д т н орнату ниет1мен осы алкаптын байыргы тайпаларымен астыртын одак курады. Кдрлук ягбуы жана одактастарыньщ 6ipiKKeH кунпмен 712 жылдыц жазында туркештерге кайта келш THicefli. B ipaK жещске жете алмайды1. Туркеш каганы — Сул1к каза болган сон,, кагандыктыц ыдырауын пайдаланган Тань — К,ытайдьщ батис олкесвдеп эюмшипк б1рт1ндеп Жетюуды багындырды. 748 жылы К,ытай экспедициясыньщ корпусы Батыс Турю кагандарыныц астанасы Суябты басып алды. Ал 749 жыл-ы К,ытай армиясы Ш ашты (Таш кенгп) жаулап, жергипкп басшысын елт:рдь Сол жылдары К,ытай армиясы Тараздагы араб армиясын коршауга туаредь Араб колбасшысы Абу Муслим коршауда калгандарды куткару ушш тагы 6ip отряд атгандыруга мэжбур болады. 751 жылы шщдеде Талас озеншде карсылас ею армия кездесш, б1рнеше кун бойы урыс салуга батпайды. BeciHm i кун1 дегенде кытайлардын тылына карлуктар кенеттен шабуыл жасайды. Дол сол кезде майдандагы шабуылды арабтар бастайды. Тань армиясы улкен шыгынмен жецшедь Мусылмандар мен карлуктар орасан мол олжага батты, ал туткындар арасынан кытай колонершшер1 Самаркан мен И ракка жетюзинп, кагаз шыгарумен жоне ж1бек mpin, токумен айналысатын шеберханалар ашуга пайдаланылды. Талас жешсшен сон Таньдж кытайлар Орта Азиялык icTepre араласуын токтатты. Талас урысына карлуктардьщ катысуы олардьщ Тань сарайымен катынасын бузган жокК,арлуктардыц К,ытай тылына шабуыл жасаганынан кейш алты жыл еткен сон К,ытай империясыньщ астанасы Чананга карлук ягбудьщ елшипп келдь К,атынасты тез калпына келт1руге ею жакты да кауштещцрген Шыгыс Турюстандагы уйгырлардьщ кушекм себеп болды. Сол жылы карлуктар уйгырлармен согысты бастады. BipaK женшш калды. Согыс зардаптары карлуктарга улкен сабак болды. От1кен карлуктары Элтемиштерге багынып, солар койган O M ip m in i мойындады. К,арлук ягбуы кагандыктан у м т н узш, согысты 1 Гумилев JI. Н. Древние тюрки, М.,. 1987. с. 371—372. 164

токтатты. Ендш багыт Жетюуды багындыру жэне Жоцгария мен Тарим бассешншде орныгып калу болды. BipaK, ол бул жерде де сэтслзджке ушырады. Карлуктардын 6 ip белш мен огыздар бурын Жетюуды мекендеген in i r m (чигиль) жэне ягмалардан ж ецш п, YIII гасырдын екшгш ж арты сында Жетшуды тастап, Сырдарияньщ теменп агысына кеткен! гана белгш. Олардьщ басшысы ягбу лауазымын кабылдады, сейтш батыс турю тайпаларына билж етуге талап бвдцрдьКеп кеникпей-ак Арал м аны нда астанасы С ы рдариядагы Я н ги к ен т болган огыздардыц мемлекет1 куры лды. Ал Жет1суда калган карлуктардыц 6 ip бол1п 766 жылы туркештерд1 жэне ягмаларды талкандап, i p i жещске жеткен карлуктардыц ягбуы Том Бшге Жетюу ощ рш е бойлай K ip in , Шу езен! бойындагы Суяб каласына озшщ ордасын коипр;ц. Коп узамай карлуктар он ок халкыныц жерш тугел езш е каратып, Тараздан бастап 6 ip n e u ie каланы иемдещц. Олардьщ коиинщ алды Сырдарияга дешн жетть Ауфа (Бухара талыми) YIII гасырда “Худуд эл-элам ” атты шыгармасында: “Кдрлуктар шыгыста Тибеттщ жэне ягма мен тогыз-огыздардыц жерьмен, батыста гуздардыц жер1мен, оцтус'пкте ягманыц 6 ip a 3 жер1мен жэне МауреннаЬрмен, солтуст1кте чигильдармен, тогыз-огыздардыц жер1мен шектеседГ’,— деп K o p c e r r i. Жстюуда карлуктардыц OKiMeTi 766 жьшы орнады, ол Тараз бен Суябты алып, ту п к ш к п бекцц. Содан кешн карлуктар уйгырлармен бэсекелесш, Шыгыс Тургастан ушш курес бастады. К,арлуктарды кала тургындары колдады. Уйгырларда устемдж алып келе жаткан манихей дш ш е, оны уагыздаушы согдыларга карсы наразылык туып, ерши бердь Осы жагдайды пайдаланган карлуктар тибетпктермен езара одак жасап, К,ытай тарихшысы жазгандай, “ак кшмд1 туркшердщ ягни манихейшитерд! колдап, уйгыр армиясын баскарган Иль Угесцщ б1рнеше рет жецш ске ушыратгы. 790 жылы тибсгпктер мен туркшер (карлуктар) уйгырлардыц соцгы Tiperi — Бешбалыкты алды. 50—60 мыц эскер1 бар жаца уйгыр армиясы жагдайды озгертпекци болганымен, сэтслзджке ушырады. Y III—X гасырларда карлуктар курамында коптеген рутайпалардыц болганын араб, парсы тарихшылары мен саяхатшьшарыныц ецбепнен анык керуге болады. Атап айтканда, чигиль, ягма, тухси, аргу, лабан (албан) тайпалары осы карлуктардыц курамына енген. К,арлук кагандыгына шыгыста Жоцгар Алатауынан, батыста Сырдарияга деш нп, солтустжте Балкаш колшен, оцтусткте Ыстык келдщ тустж 165

жагалауына деш нп жерлер кар ад ы. Ж оцгария мен Ж етку жерщ мекендеген тури тайпалары осы карлук кагандыгынын кол астына карады. К,арлук кагандыгында мал шаруашылыгы мен егш шаруашылыгы оркендедк Онда модениет орталыгы, баубакша, калалар гулдещц. Крленер K a c i6 i оркендедь Жергиикп халыктьщ басым копш ш п туст1 жэне асыл металл ощцрумен айналысты, кагандыктыц шаруашылык непз1 кешпещц мал ес1рущипк пен отырыкшы егш ш ш к болды. Феодалдык к аты н астар дам ы ды . К,алалар T i 3 6 e r i Ы сты кколден Исфиджабка дейш созылды. Тараз каласыньщ оцтустЫнде Атлах, Жамукент калалары К,улан, Mepjci калалары болды. Шу езенш щ алкабында Баласагун, 1ле озеш алкабында К,ойлык, Е и е п з каласы бар едь К,арлук кагандыгыныц орталыгы К,ойлык каласы болды. К,алаларда коленер, сауда дамыды. К,арлук кагандыгын басып отетш К,ытай мен Батыс ej%aepi арасындагы ежелп “Ж1бек жолы” карлук елшщ саяси шаруашылык жэне мэдени ем1ршде мацызды рол аткарды. К,арлук мемлекет1 Жетюу калаларына суйенш, оз мэртебесш сактап калды Ягбудыд баюына аббасид халифыньщ гвардиясы ушш TypKi кулдарын сатуга кемектесп. Жэне К,ытайга журген саудагерлерге Тараздан Ыстыкколге дейш бакылау орнату кеп пайда окелдк Арабтар Ферганадан карлуктарды куып шыгуга эрекетгенгенше карамастан, олардын ыкпалы кушейе туст1. Ябгу уипн ец KayinTi жагдай халиф тщ белгип колдаушысы Эл-Манун Фадлх ибн Сахланыц жорыгы болды. Арабтар 812—817 жылдары Отырар аймагына жорык жасады. Онда карлуктардыц шекаралык кузетшщ бастыгы олприщ . Содан соц ягбудыц отбасы туткынга алынды. Ал карлук ягбуыныц e3i кимактарга кашып жетп. Баскыншылардан карлуктардыц шекаралык отрядыныц жецшу1 карлук ягбуы уиин батыс шекарада ш и елен кт жагдай тугызды. Ру басшыларыныц езара бшйкке таласып, кыркысуы карлуктардыц тутастыгын сактауга улкен кедергшер келпре бастады. Осындай кы ркыстардыц нэтижесш де К,арлук каганды гы кулады . С оны м ен катар осы кезде араб баскыншылары оцтустжтен енш келе жаткан болатын. К,улаган К,арлук мемлекетшщ орнына К,арахан мемлекет1 курылды. Ежелп уйсшдердщ атамекенш Heri3ri орталык еткен карлук кагандыгы 170 жылдан астам O M ip c y p in , 940 жылы кулады. К,арлук кагандыгы Орта Азия тарихында мацызды орын алады1. 1 К,оцыратбаев 0 . К,азак халкыныц этногенез!. “Акик.ат” , 1992, К,араша, N 11, 48—49-бет. 166

К,орыта келгенде, к ар л у ктар — кошпел1 огы здар тайпасыньщ 6ip тобы. Карлук мемлекетш щ батысында кыпш ак тайпалары мекендедЦ ал онтустжте карлуктар Шыгыс Турюстанмен шектесть Карлуктар тургап жер озге халыктар мекендеген жерлерге Караганда бакшалы.М эдениетп калалары болды. Жергшж'п халыктыц басым копш ш п туст1 жене асыл металдар (алтын, кумю, мыс) онд1румен шугылданды. 1ле ангарында К,унгут, ТалЬир (Талгар) калалары болды. Bcipece, Тараз.(Жамбыл), К, улан (Луговой), Мерке калалары беюш с-корган рет1нде салынды. Сауда-сатгык калалары Шыгыс пен Батыстьщ арасындагы коне керуен жолдарыньщ бойына орналасты. Сол жолдардьщ 6ipi Бухара; Самаркан, Шаш (Ташкент), Тараз, К,улан, Суяб аркылы erin, Ыстыккол ойпадымен К,аркараны, Текест! басып, Шыгыс Турюстанга карай бет алган. Keprni елдермен карым-катынас жасау кала мэдениетш оарумен 6ipre сыртган баска дщ нщ келуше де колайлы жагдай жасады. Ислам дшш колдаушылар шыкты. К,арлуктардыц ягбуларынан ш ыккан Бшге Кул К,адыр кешн К,арахан мемлекетшщ каганы болады. Корыта айтсак, карлуктар VII гасырда коктуржтерге тэуелд1 болып, К,ара ертю езеншщ бойында e M ip c y p in жатты. К,апаган каган тусында карлуктар коктуржтерге карсы кетершюке шыкса да, аяусыз жаншьшып, кайтадан багынышты болады. Б1рак, кейнпрек, олар басмылдар жэне уйгырлармен б1рлесе отырып, кектуржтерге карсы майдан ашты. Кектуржтерд1 кулатуда айтарлыктай улес косты. Кешн келе уйгырлар карлуктармен согысты. Согыста ойсырап жецшген соц, Батыска жецюле кеш ш барды да, Тургеш каганатыньщ б1ржола куйреуше ce6enmi болды. Бул 766 жыл болатын. Карлуктардын тарихтагы орны. К,арлуктар ислам элемше таяу турган туржтер едк Совдыктан да мусылмандык олардьщ арасына баска турж тайпаларынан ертерек таралып орныкты. Ен алгаш кы ислам турне мемлекет! болып табылатын К,араханиттердщ орныгып, хандык куруына карлуктар айтарлыктай улес коскан болатын. 4. К,арахан мемлекет! жэне каракытайлар (IX—XIII f .) IX гасырда rnirui (чигиль) жэне ягма тайпаларыньщ б1рлесппнен К,арахан мемлекетшщ бшпп курылды. К,арахан м ем лекет туралы Heri3ri кужаттарды жэне хабарларды араб жэне парсы авторларыньщ енбектершен 167

6L ieM i3. К,арахандык жалгыз тарихшы — имам Абул Футухал Гафира эл-Алманидьщ “Тарихи К,ашкдр” ютабынан 6ip гана узшд1 Ж амал К,аршидыц (XIII г.) ецбепнен табылып, карахандыктардыц шыгу Teri туралы азды -когт мэл1мет бердь В. В. Бартольд карахандыктардыц тегш 1здеуде уш тайпаны (карлук, ягма, пигш (чигиль) атаумен шектелед1. Осылардан белгип болганы — ипплдер мен ягмалар, туркештер тайпаларыньщ 6ipeyi, тухсиляр, орхон турюлерщщ калдыктары карлук тайпалар одагыныц курамына клрд! жэне бул тайпалардьщ одагы тарихта IX гасырдан 6epi 6ipre деп есептелшед1. Сонымен К,арахан мемлекет1 niirui мен ягма тайпасынан курылды. К,арахан эулетшщ 6ipiHmi билеушкп Бшге К,ул Кддыр каган болды. Самаркан мен Бухараны билеп турган кезшде онымен саманилер1 эм1рлерщщ 6ipi согыс журпзген. Бул 9 M ip С. Г. Кляшторныйдьщ аныктауы бойынша 840 жылы Жетюу туркшерше шабуыл жасаган, Исфиджабты жаулап алган Нух Ибн Асат болып шыкты. Дэл сол жылы Бшге К,ул К,адыр карлук ягбу каган титулын алды. Кешннен ол Кдрахан династиясыныц непзш салды1. К,арахан мемлекетшдеп бшпк eKi тайпаньщ ак,суйектер1 арасында болшдь IX гасырда К,арахан тайпалык одагыньщ непз1н кураган пигшдер мен ягмалар тайпасы болатын. Шыгыс болш нщ каганы m irui тайпасынан ш ыккан. Ол Арслан К,ара каган деп аталды. Оныц астанасы Баласагун2 мен Кдшкарда болды. Батыс бо;пгшщ каганы ягни icimi каган ягмадан ед1. Ол Богра К,ара каган деп аталды. Астанасы Т ар азд а, кей ш 1рек С а м ар к ан д а болды . О сы лайш а билеушшердщ курдел1 иерархиясы OMip сурди 1 Самани оулетс — Орта Азияда устсмдж еткен (819—999 ж.) феодалдыкоулет. Саманилердщ аргы атасы Саман-Худат, улты — тожлк. Балх мацындагы (Солтустж Ауган) Араб устемдш не карсы Бади Ибн Лейстщ кетерш сш (806—810 ж.) басуда корсеткен комеп ушш Саманныц балалары мен немерелер! 819 жылы МауреннаЬрдыц ец манызды калалары мен облыстарына баскарушы болып тагайындалады. Халиф Мамун Саманныц немерес1 Нух ка Самарханды, Ахмедке Фергананы, Яхияга Шашты бердь Олар алгашкы кезде Хорасан (Аутанстан) баскарушылары Tahup оулетшщ вассалы болды. 873 жылы ТаЬир оулет1 кулаганнан кейш Самани oy.icri толык дербеспкке умтылды. 875 жылы Насыр I Самани МауреннаЬрдыц O M ipi болып тагайындалады. 900 жылы Хорасан OMipi Амр Ибн Лейс Сафари ocKepi талкандаганнан кейш M aypennahp OMipi Исмаил (892 ж.) жоне баск,а да Самани оулетшщ eK um epi Хорасанды, солтустж жоне Шыгыс Иранды, МауреннаЬрды оздерше багындырды. 997—999 жылдары Букарды туркыердщ (карахандыктардьщ) басып алуына байланысты М ансур Н -ш ц тусында Самани оулетш щ бю п п аякталды (К,СЭ. 10- том, 5-бет). 168

К,арахан каганы Огылшак тусывда Самани OMipi — Исмаил Ибн Ахмад 893 жылы Таразга ж оры к жасады.. Олар (ирандыктар) 893 жылы Тараз (Эулиеата) каласын басып алып, оган коса туркшердщ ким ак тайпасыныц жерш, кейшнен улан байтак жерге иел1к еткен кы пш ак халкы шыккан аймакты, Ертюке барар жолды жаулап алды. Карахандыктар мен Саманилер арасында узакка созылган ауыр согыс басталды. Акыр сонында туркшер жецш шыкты. Саманилер мемлекетт туркшердщ жаулап алуы X гасырдьщ сонында К,ашкарда емес, Баласагунда icKe асты. 922 жылы Богра ханныц Самаркан жэне Бухарага алгашкы сэтп жорыгы жасалды. Содан соц ол Баласагунга кайтып орадды, сол жерде сол жылы (923 ж.) Богра хан кайтыс болды. BipiH ini болып ислам дш ш кабылдаган (960 ж.) Сатух Богра х ан н ы ц немерес1 Богра хан Х арунны ц турю мирастыгыныц кол астындагы аздаган тури и е л т орналаскан Исфиджаб немесе Сайрамды мешшктену1 оныц алгашкы кадамы болды. С ам анилердщ деспотты к умтылыстары аксуйектер арасында наразылык тудырмай коймады. Согыс гасырдан астам уакытка созылып, Саманилердщ Орта Азияда куйреуше экелд! жэне Карахандыктар 6wiiri Амударияга дейш таралды. Зиравшан жазыгынан солтустжке карай созылып жаткан Саманилер жер1 б1рнеше жьшдан кей1н жасаган бейби- шарт бойынша карахандыктар кольша oni. Тагы да б1рнеше жылдан кешн — 999 жьшы карахандыктар Самаркан мен, Бухараны и елендк Оз м и расты гы н кай та орн атуга ты р ы скан Саманилерд1ц соцгы эрекеттер1 (XI г. басы) елдеп орныккан турк1 устемд1пн шын мэшнде олс1рете алмады. Ж ^лпы, С аманилердщ И ран м ем лекеттш н сырткы жаулардан коргау ушш KonmLniK халыкты катеру эрекеттер1 жетютж бермед1. Иран тургындары туры баскыншылыгына карсы тойтарыс берерл!к куйде емес едь Мусьшмандык 1 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетий. Алматы, 1992, с. 113. 2 Баласагун (кала орны оз1рше аныкталмаган) согдилыцтар непзш калаган калалардын катарына жатады. Махмуд К,ашк.ари кез1нде оларды туркшенд1ру n p o u eci аякталган брлатын, Исфиджаб, Тараз жоне Баласагун тургындары согдиш а ж оне турю ш е сойлед1. С огдилы ктар Орхон жазбаларындагыдай Сагдан атымен аталады. Махмуд К,ашкарид1д айтуы бойынша Сагданнан шык,к,ан халык, осылай аталатын Самаркан жоне Бухара арасындагы ел, согдилы ктар TypKi кшм1 м ен одет-гурпы н кабылдады. 169

кезедге дейш Ирандык, Орта Азия куш п монархиялык оюмет дегенд1 бшмегед болатын. Уклмет бш пп жер иеленупп аксуйектердщ колында болды. Ислам кезш де Персия сиякты кала ом1ршщ дамуы салдарынан бюрократиялык, 6ip орталыктандырылгад куиш монархиялык еюмет калыптасып келе жатты. Парсы т ш ж ер гш к п иран тшш ыгыстырды. Орта Азияга Самани мемлекегпгш щ эдет-гурыптары тарады жэне саманилер “шыккан тепм1з сасанилер1 мирастыгынан” деп желпшдь МауреннаЬрды жаулап алганнад кейш карахандыктар бул мацныц Heri3ri калалары болып табылатын Бухарада не Самарканда турмады. Олардьщ орталыгы алгашында Шыгыс Озкенттеп бурын улкен мацызы болмагад шекаралык Фергана каласы болды. Озкент бурыннан бар кала болса да, туркшер оны оздершше атап алды: “Узкент — даш собственный город’.’. Шаш (Ташкент) мадайыныд непзп каласы Бинкент те туры атауын алды. Бируни шыгармаларынан .бшетпдм1здей, XI гасырда Бинкент атауыдыд ордыда тургаше Ташкедт “тас кала” атауы eMip сурдь К,арахандыктар Амударияныд о д ту сттд д еп мусылман Разнауиге2 караган мадай оздерше саманилерден мурага калады деп есептейтш. 1 Сасани оулеп — III—YII гасырларда Таяу жоне Орта Шыгыста бил1к курган Иран оулет1 Сасани оулетшен шыккан парсыньщ туцгыш патшасы Сасанньщ eciMiMen аталган. Сасани оулет1 — мемлекеттщ нспзш салушы Папактыц улы Аршади 1 224 жылы Парфия патшасы Артабан оскерлерш талкандап, Парфия патшалыгын куйрегп. 226—227 жылдары Ктесифенда такка отырды. Аршади I ж оне Illan y p I тусында Иран 6ipiK T ip u iin , оны ц батысы мен шыгысындагы кен-байтак облыстар косылды. Сасани оулетш щ сырткы саясатындагы табыстары, атап айтканда, Римд1 жену1 Сасани оулет1 билеген м емлекегп ныгайтып, шахиншахтык орталык оюмет билш н кушейтуге мумю ндж бердк Сасани оулет1 билеген мемлекет 556— 568 жылдары эфталиттерд1 талкандап, Ауганстан мен Орта Азияныц б1ркатар облыстарын иемдещц. 570 жылы шамасында Йемен багындырылды, 589 жыл шамасында елге басып KipreH туркшер талк.андалды. Иездегерд III бшик курган туста Сасани оулет1 билеген м ем л ек ет арабтар жаулады. 2 Разнауи оулет! — Разанауи мемлекетощеп (X—XII г.) турилерден шыккан эулет. Оныц нспзш Самани оулет! билеген мемлекеттеп колбасы Алы птепн курды (962 ж .). 03 i баскарган гвардияга суйеш п Самани оулетше карсы шыкты да, 962 жылы Алыптепн езш Разни каласыныц Т0услс13 билсуипамш деп жариялады. Разнауи мемлекет; Сабук-Terin (977—999), ocipece Махмуд Разнауи (998—1030) тусында ете кушейд1. Разнауи оулетшщ imKi саясаты орталык ою м егп кушейтуге, жеке феодалдык жер менш ш есебш ен мемлекетпк жер мешшгш улгайтуга, салык ж инау, эы м ш Ы к баскармасы н ж енге кслт1руге багытталды. 170

Карахандыктар Разнауи эротиктерше карсы курес ашуга шешш кабылдады. Амударияга токтамай, Махмуд мемлекетше (Разнауи) шабуыл жасады. Согысушы туркшер туралы тарихшы Махмуд туржтердщ сырткы бейнеа туралы олардьщ кшжентай коз1, танкы мурындары туралы озш щ хадисшде eciHe алады. Бул хадис туркшердщ монгол тишне жатпайды деген кдрсы шюрдщ басты дэлелдершщ 6ipi болды. Махмудка арналган Ш ахнамада Фирдоуси жырлаган Ираннын туркшермен согысы белгш орын алады. 1008 жылдьщ кацтары нда К,арахан эскерлер1 Балх1 (Вазирабад) каласына шабуыл жасап, Солтустж Ауганстан тубегш де Р азн ау2 отрядтары нан ж ещ л ш , содан сон Амудариядан api жорыкка ш ыккан жок. Разнауи мемлекетшщ алгашкы билеушшер1 Kopuii едасрдд жаулап, тонау максатын коздедь 1030 жылга деш н Kaaipri Ауганстан, Иран мен Орта Азияныц 6ipnem e аймагы, Ундютанныц солтуспк жоне солтустж-батыс провинциялары Разнауи мемлекетше косылды. Разнауи билеушшер1 гылым мен модениеттщ керкеюше назар аударды. Аса KopneKTi галымдар мен шайырлар: Бируни, Утби, Эбу-ул-Ф азыл Баихахи, Гардизи Фирдоуси т. б. eMip cyp in , шыгармалар жазды. Масуд II тусында (1030—1041 ж.) Разнауи мемлекеп ыдырай бастады. 1040 жылы оган K.a3ipri Ауганстан мен Пенджаб жершщ тек 6ip б о л т карады. XII гасырдьщ 70 жылдарыныц аягында Гурк оулеп Разнауи оулетш Солтустж Ундютанга ыгыстырды. 1186 жылы Хосрав-Малик (1160—1186) тусында Разнауи мемлекеп мен oyneri eMip суруден калды. Разнауи оулеттерк А лы п-тепн (962—?), С абук -теп н (9 7 7 —997), Исмаил (997—998), Махмуд (998—1030), Мухаммед (1030), Масуд (1030— 1041), Маудуд (1041—1048), Масуд II (1049), Эли Абу-ул-Хасан (1049— 1051), Абу-ур-Раш ид (1058—1059), ИбраЬим (1059— 1099), М асуд III (1099—1115), Ш ирзад (1115—1116), Арслан 1116—1117), БаЬрам iiiah (1117—1153), Хосрав inah (1153—1160), Хосрав-М алик (1160—1186 немесе 1187). 1 Балх — Солтустж .Ауганстандагы Ka3ipri Вазирабад каласынын жанындагы Бактриянык орталыгы болган ежелп Бактра каласыньщ жане орта гасырдагы Балх каласынын кираган калдыгы. Б. з. б. I ll—II гасырда Балх — Грек-Бактрия патшалыгыныц, одан кейш Кушан патшалыгыныц астанасы Балх б1здщ заманымыздын YII гасырында арабтар жорыгында кирады. BipaK 725 жылы кайтадан калпына ке.тпрше бастады. Балх каласы X I—XII гасырларда Разнау, Селжук, Гури оулеттерш щ кол астында болды. Балхты 1221 жылы Шыцгыс хан оскерлер1 киратты. XIY гасырдыц басында ж оне 1368 жылы калпына келпрш дь XYI гасырдыд eKiHiiii жартысынан бастап XIX гасырдын ортасына дейш Бухара хандыгынын OMipi мираскорыныц ордасы болды. 2 Разнау, Разну, Разне — Ауганстанныц о щ у сп к шыгысындагы кала. X—XI гасырларда Разнауи оулеп билеген мемлекеттш астанасына, Орта Шыгыстагы сауда мен модениет орталыгына айналды. XII гасырдыц ортасында Разнауид] Гури оулел талкандады. 1215— 1221 жылы каланы Хорезм шахтары билед1, 1221 жылы монголдар жаулап алды. Кеш н Курт оулетше (XIII гасырдыц ортасы), TeMip оулетше (XIY гасырдын соцы — XY гасырдыц басы) багынады. 1738 жылы Надир шах басып алды. 1747 жылдан Ауганстанныц курамында. 171

Кдракандыктар газнауилермен болган согыста коптеген ш ы гы н га уш ы рады . Р а зн а у и д ен бастап С о л ту стж Амудариянын кейб1р облыстары Махмудка карай кошт!. Махмудтын, оз1н барлык; шыгыс жерш щ улы басшысы деп тануды калады жэне Халифтен к,арахандык,тармен араласу Разнауи ордасынын, кел1ам1 аркылы болуын сурады. 1025 жылы Махмуд пен К,ашкардьщ басшысы К,адырхан Юсуф Богра ханныц баласымен кездескеш туралы Гардизи атты тарихшыныц дереп сакталган. Осы кездесуден кейш батыстык Богра К,ара каган шыгыстык Арслан К,ара каганныц жер1 Шыгыс Туркютанды жаулап алу басталды. Сол кездеп — Ш ыгыс Турю стан ш екарасы Махмуд К,ашкаридыц айтуымен гана мэл1м. Ендит Кдрахан мемлекетшде Батыс, Шыгыс баскару жуйеа жойылып, 6ip орталыктан баскарылды. Кдрахан мемлекетшщ астанасы Баласагун каласы болды. Кдрахан мемлекеп Шыгыс Турюстан, Жетюу, Талас жэне Сырдария алкаптарын билед!. Кдрахан мемлекет1 тусында орталык оюмет бш пп э л а з болды. Орта Азия жершде кептеген карахан иел1ктер1 пайда болды, олар Баласагундагы улкен каганга (Тамгачка) шартты турде гана багынды жэне ол иелжтер онша татуда болмады. Арслан бастаган оюмдер К,арахан мемлекетшщ жерш б1рнеше улеске бол in , ол улес жерлерд1 К,арахан эулетшен ш ыккан 1лек т. б. хандар баскарды. Жер болш беру жуйесш икта деп атады. Кошпел1 мал шаруашылыгы басым аудандарда икта кошпел1 кауымдардыц санына карай болшдь Жер улесше (иктага) ие болгандар (негш нен сонда турган карапайым халык) жогарыга салык телеп турды. Осы непзде билеупи аксуйектер мен тэуелд1 адамдар тобы калыптасты. Аксуйектер ericT iK , жайылымдык жерлерд1 коб1рек иелещд, жер! аздар солардыц кол астына Kom in, феодалдарга тэуелд1 болды. Сонымен катар елде ощцрпш куштер ecii. Бурынгы калаларда сауда-саттык кушешп, жана калалар салынды. Жеке-дара аймактарды билеупп эулет курамындагы 1лек хандар озара кыркысып, алауыздык тартыстар opic алды. Тамгач ханга багынгысы келмеда. Сонын салдарынан мемлекет оларедь XI гасы рды н 60—70 ж ылдары К,арахан мемлекет1селжуктармен кактыгысып, соныц салдарынан 6ip орталыкка багынудан KeTin, селжуктарга тэуелд1 болды. 172

* * * XII гасырдыц 30 жылдары Солтустпс К,ытайдан куылган кешпел1 кидандар1 (каракытайлар) Жетюу мен Ш ыгыс Туристанды басып алды. К,ытайда устемд1к курган кезде К,арак,ытайлар (кидандар) оз оулетше Ляо eciM iH берген. Олар кытай тарихында осы атаумен белгии болса, мусылман тарихшылары оларды “кара к;ытай” деп те атайды. Ляо оуле'п Монголияда да оз билшн орнаггы, сол жерден 924 жылы мусылман копестерш кездест1рд1. К,арак,ытайлар ыгыстырып шыгарган кыргыздар Монголиядан кетш, Енисей бойына кайтып оралганы тэр1зд1 каракытайлар да мунда турактап калмады. Сол кезде кы тай л ы к Ш ыгыс Турк1станда турган М о н го л и я н ы ц б у р ы н гы билеуш ш ер1 у й гы р л ар да каракытайларга багынган. К,аракытайлар оларга ездерш щ Монголиядагы бурынгы жерлерше кайтып баруга усыныс жасайды, 6ipaK кытайлык Туристанда жер ондеу мен калалык eMipre уйренш калган халык бул усынысты кабылдагысы келмедь К,ытайда оз1нше бил!к ж урпзген Ляо аулеп кытай мэдениет1н игерген болаты н. А лайда М анчж урияда тунгустардан ш ыккан чжурчжен халкы кушейген сон, Ляо оулетшщ соцгы окыдер1не кытайдан кетуге тура келдь 1125 жылы чжурчжен халкы Ляо оулетш багындырып, Солтуст1к К,ытайды 03iHe каратты . Сойт1п олар м унда “Алтын династиясыныд” непзш калады. Ол монголша “Алтын ханы”, ал турюше “Алтун хайы” деп аталды. Ляо эулетш1н соцгы екшдер1 батыска карай кеткенде, халкыныц 6ip белЫ гана олардьщ соцынан ерд1 де, калгандары К,ытайда калып чжурчжендерге багынып калды. Мусылмандар кей!ннен батыска кеткен кытайларды да, чжурчжендерге багынып калып койган кытайларды да “каракытай” деп атаган. К,ытайдан каш кан каракытайларды К,ашкар ханы (уйгырлар) талкандайды, исламныц бул ж ещ а жен1нде Селжук султаны Санжар Халифа жазган болатын. 1 Кддавдарды (каракытайларды) шыгыс авторлары монгол тектес тайпа деп корсетед!. Тарихи деректерде олар Y гасырдыц 70 жылдарынан бастап кездесед1. Олар К,ытайдын солтуспппде Манчжурия мен Уссури олкес-in мекендеген. X гасырдын басында Солтуст1к К,ытайды басып алган сон. — XI гасырда Ляо деген атпен К,ытайда шетелд1к империя курды, ол "Ляо династиясы” деген атпен бекщ1. К,ытай кидан дегенд! бшд1ред1. 173

Батыс Монголия аркылы негурлым солтуспк жолмен журген кдракытайлардыц еюнип 6ip б олтн щ сапары сэтпрек болды. Олар Енисей езенш щ жогаргы сагасында кыргыздар шабуылына тап болганымен, бул жерден аман-есен OTin, ары таман — оцтусик-батыска барып, Чагучак аймагында Эмиль каласыныц непзш калады. Б ул кезд е К ,арахан ды ктар м ен о н ы ц кеш пенд1 багыныштылары арасындагы алауыздыктарыныц салдарынан согыс болып жаткан едь К,аракытайлар хан жагына шыгып, оны карсыластарынан коргап шыкканы ушш сол жерге орын Teyin калуга мумкщдж алды. Осы жерден каракытайлар буган дейш шыгысты басып ала алмаган К,ашкар хандыгын 03iHe багындырады. Ж эне ездерш щ жаулары — кыргыздарды жазалау максатымен солтуспк-ш ыгыска жорык жасады, уйгырлар да оларга багынышты болады. 1137 жылы каракытайлар Батыс Туркестан iciHe араласа бастады. Мунда да хан мен кешпендшер басшылары арасында курес журш жаткан едь Бул жолы каракытайлар ханга карсы болган кешпендшер жагына шыгып, оны Самаркан жэне Ходжент тубшде талкандады. Ал 1141 жылы Самарканныц с о л т у с т т н д е п К о тван ж азы гы н д а С ан ж ар султан каракытайлардан жецш с тапты. Куатгы Селжук султаныныц дшаздерден булай жецшу1 оныц замандастарына катты эсер CTTi. Бул хабар ол кезде П алести н а мен С ол ту стж М есопотамияда мусылмандарга карсы крест жорыгын журпзш жаткандарга да жегп. (Шыгыстан мусылман элемше шабуыл жасап жэне Палестинадагы ездерш ш fliHi 6ip адамдарына косылу yuiiH эулие Иоани атты 6ip патша келе жатыр екен деген Европадагы осы 1141 жылгы окигаларга байланысты туса керек.) Шын мэшнде каракытайлар ол кезде Амударияныц жагасына токтап, кей1ннен Балх каласын коса алгандагы езеннщ оцтустдк аймагын езше багындырды. Хорезмд1 коса алгандагы Бухарага дей1нп букш мусьшмандык Турюстан оларга багынды. К,аракытайлар императоры Гурхан (б у тк а табы н уш ы ) деп атал ы п , кей1н о н ы ц б и л ж журпзушшер1 гурхандар деп аталып кеткен.. Хорезмнен уйгырлар елше деш нп улан-байтак жер гурхандар иел1пнде болды. Алайда будан бьшайгы уакытта олардыц К,ытайда оз neniri болган жок- Соган карамастан К,ытай тарихшылары Батыстагы бул К,аракытай (Ляо) эулет1н К,ытайдыц императорлары эулетше жаткызып, олардыц “билж курган” жылдарын келт1ред1. Бул — озш щ К,ытайдагы иел1г1нен айырылган жат эулет окшдер1 ед1. Соган карамастан, К,ытайдыц императорлары эулет1не жаткызган тарихтагы б1рден-б1р жагдай осы. XIY гасырда жергипкп монголдар

К,ытайдан ыгыстырылып шыгарылды. Сейтш, Юань oy;iexi (Шынгыс хан урпактары осылай аталатын) e M ip c y p y i n ток,татты деп есептелшд1. М онголияныц 6 i p ещ рш де бшпк журпзген Ш ыцгыс хан урпактарыныц “устемдпсжылдары” жошнде ешкандай К,ытай эулеи деген сез болган емес. Шамасы, будан былай каракытайлар жат журттык деп есептелмесе керек. Э деттеп кеш п ещ ц м ем лекеттерден кар акы тай л ар мемлекетшщ айырмашылыгы — онда аймактарга болшушшк болган жок. T inT i, Гурхан II еш имге жуз атты эскерден артык, бермеген деп айтады. Оныц есесше багынышты мемлекеттердщ imKi автономия юшщ принцип! кецшен колданылган. К,арак,ытайлар Баласагундагы к.арахандыктар иел1пн гана жойып ж1берд1, мунда к,ала тургындарыныц K enm m iri мусылмандар болганына карамастан, бар icri Гурхан 93i баскаратын. Ал баска барлык басып алынган аймактарда — К,ашкар мен МауреннаЬрда бурынгысынша Кдрахандыктар хандары калды. Сондай-ак батыста Хорезмдеп бурынгы эулеттер де оз орнында калды. Шыгыста уйгырлар Гурханга салык толеу аркылы багынышты болды. Будан баска б1ркатар жекелеген княздардыц сарайында Гурханныц екип болатын. К,ыскасы, К,аракытайлар эскер басшылары гана болды. Будан кеш нп ту р и империясындагыдай баскарудыц бул тосш кейде муныц жецщдеу турше алмастырылатын. Мысалы, кейде Гурханныц е к ш вассалдык иелерд!ц сарайына салык жинау ушш гана келш, кей!ннен кайтып кететш, ал кейде вассалдык иенщ e3i салыкты Гурханга апарып беру кукына ие болды. К,аракытайлар кытайлык улп бойынша тутш сайын салык салу жуйесш колданатын, ягни эр уйден 6ip динар, 6ip алтын тецге алатын. Бул жуйе мусылмандардыц да, кешпендшердщ де дэстур1не кайшы келетш. Кей1ннен монголдар К,ытайдьщ оз1нде op6ip адам басына салык салу жуйесш енпзуге KipicTi, муныц 03i кытай чиновниктер! тарапынан елеул1 карсылык тугызды. Каракытайлар енпзген бул жацалык Орта Азияда 1з-тузаз жогалмаган T9pi3fli. Ойткен! тут1н басына салы к салу ж агд ай лар ы н TinTi XIX гасы р д агы О рта А зи я л ы к мемлекеттерден де коруге болады. Ташкентге К,окан хандыгы тусында салык уй басына салынатын жэне 6 ip ерекш елт, уй саны аз болган XII гасырдаты Гурхан кез1нде де, Кркан хандыгы тусында да эр уйден 6 ip алтын дшлэдан алынып турган. ОкМшке орай, XII—XIX гасырлар арасындагы салык телеу жуйес! жон1нде кеп нэрсе белпсгз. Сондыктан каракытай 175

гурхандары мен К,окан хандарыньщ баскару жуйесшде белгш 6ip тарихи байланыс бар ма, жок элде бул жай кездейсоктык па, ол жагын аныктау мумкш болмай келедк К,аракытайлар империясы тусында басшылык, б1рнеше рет эйелдердщ немесе гурхандардьщ коцшдестершщ колы на к о ц т . Сондай басшы эйелдердщ 6ipi озш щ ic-эрекетше байланысты туындаган халыктьщ бул ш иш ниетш басу y m iH коцщдесщ букш халык алдында оз колымен олт!руге Tuic болган. Гурхандар державасыныц модени децгейш кетеруде кол жеткен табыстары жешнде еш мол1мет жок. Хорезм Гурханга багынышты болганына карамастан, кайта куш жинаган Санжар султан Хорезмге шабуыл жасаганда, хорез1мд1ктер каракытайлар тарапынан комек ала алмады. Гурхандардьщ Турюстанда орын алган баска да окигаларга араласкандыгы жош нде де мэл1мет ж ок. Ец соцында каракытайлар Турюстанда жогары мэдениеттщ улпсш к е р с ег п ж эне баскару жуйес1 осы жогары м эдениет екщдерщщ колына orri деуге еш непз жок. TinTi ец соцгы гурханныц yo3ipi мусылман Koneci Махмудбек болган. Мусылман мэдениетшщ устем болуы нэтижеанде таралу аймагын улгайта бердь Каракытайлар К,ытай модениетщщ эсерш е сонш алык ушырагандыгына байланысты оздер1 кейшнен Орта Азияныц монголдары сиякты мусылман болып кете алмады. BipaK каракытайлардыц да, монголдардыц да у с т е м д т кезш де мусы лмандарды ц жат ж урттыктарга багынышты болуы ислам дппнщ таралу ерклн кецейте туст1. Сонымен, Каракытайлар тек жогары бил1ки жэне алымсалык алуды гана бакылады, ол о и м ш ш к курылыс дш, мэдениетке еш залалын тигаген жок. TinTi Алмалыктагы K im i- r ip iM К,арлук княздыгына да тшсе коймады. Соган карамастан, кара кытайлар карахандыктардыц саяси аренадан кетушщ басы болды. Кдракытай мемлекетшщ ерекшел1п — оныц билеушшер1 1211 жылга дейш, ягни найман Куш ш к1 ханныц бшип орнаганга дейш К,арахан эулетшщ кызметпще болды. 1212 жылы Самарканда батыс каракытай эулетшщ соцгы ек ш — Хорезмшах Мухаммедтщ буйрыгымен дарга асылды. Ал содан соц Карахандардыц Фергана тармагы да жойылды. 1 К у и ш к — Наймандардыц ханы Диан ханныц улы. 1204 жылы Найман ханныц 55 мыц ocKepi Шыцгыс ханныц 45 мыц оскершен Орхон езеш манында жецшш, Диан хан согыс даласында кайтыс болды. Оныц улы — К уиш к коршауды бузып кутылады. Шыцгыс ханнан каш кан найман, керейлердщ калгандары 1206 жылы Кушлж ханга багынып. EpTic, Алтай, Жетюу, ешрлерше к е л т орналасады. 176

Осы уакыттан бастап Орта Азия, Жетюу, К,ашкария жаца этникалык, келбетке енд1, жаца элеуметпктердщ талаптары мен TypKi тайпаларыныц отырыкшылануы, бэршен бурын кала мэдениетш к,абылдаган тайпалардыц этносы калыптасты. Карахандыктар эулетшщ улкен окигасы — эулеттщ жэне оган Toye/mi тайпалардыц 940—950 жылдары ислам дш ш кдбылдауы. Араб географтарыныц 6ipi — Ибн Хаукал Испиджаб пен Ш аш (Таш кент) арасы нда кош ш ж урген 1000 TypKi отбасысыныц ислам дш ш кабылдаганын жазады. Осындай окиганыц ец улкеш 960 жылы К,арахандык,тар эулет1шйндеп облыстардыц 6ipiH/ie отедк Жетюуда 200 мыц ту р и отбасы ислам дш ш кдбылдайды. Бул окиганы К,арахан каганы Базырдыц баласы (Огылшактыц жиеш) Сатух баскалардан бурын осы д1нд1 кабылдап, Абд эл-Карим деп ат алган болатын. Сатухтыц баласы М уса ислам дш ш к,олдап, кэшрлерге карсы Хотанда жэне Испиджаб багытында нэтижел1 согыстар журпздь Отырыкшы мэдениеттщ к у и т 9cepi м ен ж ац а к о с ы л г а н турк1 т а й п а л а р ы ж ац а экономикалык,, элеуметпк катынастарга тартылды. К,арахан мемлекет! кезхнде тургызылган сэулет енерш щ озык улгш ерш е X—XII гасырларда Жет1су, Сырдария алкдптарында тургызылган Айша 6n6i кумбез1, Аяккамыр, Алаша хан кумбездер1, Бабаша хатун мавзолей! т. б. жатады. Kenip салу ici (Талас езеш бойында) epкeндeдi. Соул erri к курылыстарга куйд1ршген к,ышты пайдалану гимараггардыц композициялык, тур-типтерш калыптастыруга, аркасвод-кумбез конструкциясы н кецш ен колдануга, коркемдж эдютершщ алуан турш к к е асыруга жол ашты. Курылыстардыц сырткы кабыргалары мен кумбездер! жэне iniK i ецселер1 гимарат к,урылымымен ундес, тартымды оюернектермен эсемделдь Оларда кашап, к,уйып жасалган 8 кырлы, жулдыз гулд1, юлем epHeri Topi3fli накыштар кептеп пайдаланылды. Осы замангы сэулет енер1мен 6ipre сэндпс жэне косалкы енсрдщ кейб1р салалары дамыды. Мысалы, бедерлеу, кесу, жапсыру эдютер1 аркылы жасалган бояулы кабырга epHeKTepi мен су кубырлары, не шецбер туршдеп улкен opi анык, ою-ернектермен эсемделген тутыну заттары т. б. кол онерш щ муралары орта гасырдагы турю сэулет енерш щ , сэндж жэне косалкы енердщ даму децгеш н керсетедь Турю тш нде 6ipa3 шыгармалар жазылды. Олар — ЖYciп Баласагунидщ “К,удатгу б ш к ” (1069 ж.), Махмуд К,ашкдридщ “Диуани лугат ат-турк” атты туындылары. TypKi тш ш деп мусылман эдебиетш к,алыптастыруга негурлым колайлы жагдай К,ашкарда едь К,ашк,ардагы хан 177

сарайында кажы кызметшде болган Баласагун каласынан ш ыккан Жусш “Кудатгу бшж” деп аталатын ханга ар налган дидактикалык поэманы ту р и тш нде жазады. Ол “Бакытты ететш б ш м ” немесе “Патшаларга лайык, бш м ” деген магына береди Бул шыгарма хандардьщ жэне оньщ уэкшдерщщ мшдеттер1 жешнде жазылган. ТР\утты ел. К,утты хальщ. Осы кос угым олеуметтж, филологиялык TyciHiK улпанде айкын, жуйел1 колданылган 6ipfleH-6ip ежелп тури мурасы - “Кутты б ш к ”. Дана, акын Жусш Баласагуш/ч \ К,ут дарыды, ecTi халык epici, Bipre жусап, opfli козы, 6epici. * * * Занды тузе, сумдык сонда сасады, К,утьщ ecin, абыройын, асады, — деп туйшдейдь Бул co3iMfli бш1мд1ге арнадым, Бш маздш , тш н уга алмадым. Бипмд1, кутты мемлекет. Азаттыктьщ да, тэуелаздж тщ де , береке б1рлжтщ де Tiperi — мемлекет, елдж, бш м , бш к, Ьэм парасат. Елджтщ езеп бш к, Елджтщ кшп — тш, Ещцктщ кад1р-касиет1 — юсшк.К,утты мемлекет жулыны 6epiK елдж тэуелазджтЦ азаттыкты, СИрлж-берекеш коргап, коршайды. Жусш Баласагунньщ тарау-тарау олец толгауларын ез соз1мен тарката тушндесек осындай тужырымдарга саяр ед1. Бас каЬарман Кунтуды — Эдшеттщ баламасы. Шапагын дуниеге, жанды-жансызга б1рдей шашатын шапагатты одшдж neci Хакан. Ол эдщцж, береке орныктырган кемел мемлекетке акылды-ест1 адамдар тугел кызмет icTeyre куштар. Элемдеп бшктшер мен енерлшер сол Кунтуды елше жетуд! армандайды екен. Ж усш Баласагун у л п св д еп парасатты, эдш елдж осындай! Ханнан бастап карашыга дешн здеуметтж топтарды сипаттап, лайыкты орындарын мегзеге1|[Жусш Хас К,абыж азаттык, тендж, б1рлж, еркш дж рухын нак-нак кескшдеп эркайсысына да 6epiK тугыр табады. Арлы бол, аярлыктан алые жур. Бай бол, кедей бол, хан бол, кара бол 6ip-6ipine козс1з, санасыз кулдык урма. Бор in тек 6ip алланыц гана кулдарысындар. Озара тенещдер. Эдшет. Дэулет. Акыл. Канагат. KickiKKe — ю еш к парыз^Кнп акысын жеме. 178

Акылды — улы, бш, биамд1 — бшпсп, К,онса eKeyi, улы етер ж п т т ! Егер надан бш м алса, куты тасиды! Эз1з йрлж — бипмдще. Бек муратына биикпен жетер. Ханныц кулда хакы бар, кулдыц ханда ак,ы бар дейд1 ойшыл. Бек, бекзада да, кул-култан да едщкке ушршсш, елд1кке енип салсын. Ел казынасы — елджтщ берекеск “Бек баянды болсын, десец, бекпсщ , Сен эманда, ic in icTe тектшщ!”. Тура жур де, зулымдыкты жебеме, К,араны акка, карага акты тецеме! * * * Елд1к iciH бектщ 6api бшед1, Зац, саясат, салтты солар тузедь * * * Сум зац тузш, алма каргыс назаны, Жамагатпен боларсыц ел мазагы. Эдш занды калдырса егер к1мде-к1м, Ж аксы атагы ел imimie жургеш. Эдш зац мен i3rLniK. Имандылык парыз. ¥ я т — ар. Жусш Баласагунныц азаггыгы, тендш мен береке 6ip^iri жайлы кагидалары осы елдж угым-дэстурлерден тузшедь Зацы эдш елдщ т1рл1п де берекел1. Асьш зац — мемлекет дэстурь Елдеп op6ip жумыр басты пенде сонда гана азат, сонда гана берекел1. Kicire, егер, сщсе ецбеп ккпнщ, Ецбегшщ хакын етеу KicuiiK. К,арапайым, аны к. Зац, салт-дэстур, елдж , KicuiiK уйретушщен уйретуш^ге жалгасады. Ьлсшердщ Kicici ек! адам: устаз бен шэюрт. Э леум егпк эркилы топ екш дерш щ бэр1н KicLniKKe бастайтын, тецест1ретш — Бийк, KicLniK, i3ruiiK дейд1 Жусш Баласагун. “Б ш к — и сен !” Биикп бшген адам O3iH-03i устайды, тежейд1, бейбастактыкка бармайды. “Бекпк берпс эдш зацныц ж еш мен”. “Бек ел1нде тура занды устаса, Бар тшекке жетер колы, кыскасы!”. 179

Bui, эдш зац — басш ы лы кты ц тугы ры , Eej i эд ш ме!? BepiK ел дщ ж ул ы н ы !1 «Кудатгу б ш к тщ ” 6i3re уш к,олжазбасы жеттк K,a3ipri замангы зертгеушшер Жусш Баласагунидщ тшшде исламга бешм карлуктар диалекпа басым екещцгш айкындауда. “Кудатгу б ш к ” ез заманында б1ршама децгейде кепке танымал болган. Буган Жайык, озеш нщ сагасына жакын мандагы Сарайшыкта “Кудатгу б ш ктщ ” елец жолдары жазьшган кыш ыдыс табылуы2 дэлел бола аладьь/ Махмуд К,ашкари келт1рген материалдык, модениегп бейнелейтш аз гана создердщ iiniнен адам бет орамал ретшде пайдалану ушш ез1мен алып журетш “6ip жапырак ж1бек”3 ce3i назар аударарлык- Ежелп дуние мен орта гасырларда Г р ец и я д а да, м у сы л м ан э л е м ш д е де бет о рам ал пайдаланылмаганы белшп. Батыс Европада ол тек XY гасырда гана, европалыктар киыр шыгыс мэдениет1мен таныскдннан кешн пайдаланьша бастады. Ал Кытай мен Жапонияда олар ежелден-ак колданылатын. Мундай бет орамалдар К,ытайдыц ыкпалында болган М онголияда да кездеседь Ал оныц XI гасырдагы туркшерде болуы киыр шыгыс мэдениетш щ ыкпалына байланысты. Алайда, осы ган карам астан, XII гасы рды ц екш ии ж арты сы нда К арахан ды ктар и е л т н д е — К аш карда мемлекеттж ic араб тш нде журпзшдь Сондай-ак Богра ханныц патш алык етуше карсы сот yKiMi де осы тшде жазьшган. Осы туста (мусылманша 462 жылы, христианша 969—70 ж.) К,ашк;арда ic журпзу мен эдеби салада парсы T u ii 6ipTe-6ipTe араб тш н ыгыстыра бастады. Карахандыктар эулетше багынышты болган Туркютанда да осындай ед1. X гасырда Саманилер тусында араб тшшде жазьшган Букдраныц тарихы XII гасырда парсы тш н е аударылуы парсы тш н щ устемд1к алып бара жатканын ацгартады. Араб тип дши сабактар саласынан да ыгыстырьша бастады, медреседе парсы тшшне окыган окытушылар сабак бердь ч^сУрыта к е л ге н д е , т у р к ш е р д щ м у сы л м а н д ы к династиясыныц 6 ip iH in ic i Карахандыктар династиясы болды. X гасырдыц аягына дейш Карахандыктар Кашкарды билеп турды. Самаркан мен Букараны жаулап алып, жалпы туры халыктары К,арахан мемлекетшде 960 жьшы ислам дшш кабылдады. 1 Егеубаев А. Аталар ацсаган ко га м. “Егемен К,азакстан”. 2001, 4 кацтар. 2 Самойлович А. Сарайш ыктан табылган кыш кумыРаДа™ Орта Азиялык турм жазбалары. ЗВОрАО, Т. XXI, 1913., 42-бет. 3 Махмуд Кашкари. Стамбул, 1914, 122-6. 180

Кдрахан мемлекей ислам дшшщ олемдйс дш болуына улес Косты. Орталык Азияда саяси жуйе, туркиж мэдениет турлер1 жасалды. Ф еодалды к эскери куры лы м калы п тасы п , аксуйектер тобы пайда болды. Орта жэне Алдьщгы Азияда экономикалык мэдениет тез каркынмен дамыды. Ш аруаш ы лы ктьщ Heri3i мал ш аруаш ылыгы болды. Сонымен 6ipre олар егш ш ш кпен, бау-бакша ос1румен де айналысты. К,алаларда колонер, сауда, TeMip ormipici, агаш ондеу, кыштан ыдыс-аяк жасау онеркэсттер! оркендедь Сэулет пен сэщ цк енер дамьщы. 5. Каймак кагандыгы К,имак деген ел агы орта гасырлардагы араб, парсы авторларыньщ жазба деректершде жш кездесш отырды. XI гасырда Махмуд Кдшкари “Диуани лугат эт-турк” деген енбепнде ким ак елш “имак” деп атаган. К,имактар YII гасырда Epric алкабы мен Алтай тауыныц солтуститн коныстанган. Ол кезде ким ак тайпалары Батыс TypKi кагандыгыньщ курамында болган. Батыс TypKi кагандыгы ыдырай бастаган кезде кимактар одан болшш шыкты. Олар YIII гасырда Ертю озенш щ орта агысын иемдешп, б1рте6ipTe батыска карай ipreciH кецейтш, IX гасырдын басында Жетюудьщ батыс-солтустшндеп Алакел алкабына дейш п жерд1 камтыган. Балкаш кол1 кимак тайпалары мен карлук тайпаларыньщ арасындагы табиги шекара ед1. 840 жылы Монголиядагы Уйгыр хандыгы кулаганнан кейш, кимактар кушешп, белд1 елге айналды. К,имактар жайы тек араб жоне парсы деректершен белгш. Бул деректерд! Кдзакстанныц тарихшы-шыгыстанушысы Б. Е. Кемеков зерттед!. Ол алгашкылардыц 6ipi болып осы тайпаньщ генезистж курылымы мен аз гана O M ip сурген К,имак мемлекетшщ тарихи O M ip iH e H 6 ip a 3 мэл1меттер берд1 К,имактардьщ шыгу Teri, тайпалык б1рлестжтщ курыла бастаганы жайлы адыз Гардизидш (XI г.) ецбепнде сакталган. Гардизидщ ацызындагы тайпа атаулары тек кимак тайпалык одагыньщ ту р и тектес тайпалардан ш ыкканын керсетедь К,имактардыц 6ip iryinfleri мацызды окиганьщ 6ip i оларга кыпшактардьщ косылуы ед1 (YIII г. аягы — IX г. басы). Мусылман деректер! 840 жылы кимак тайпалык одагынын, билеушкп каган атагын алып, жаца мемлекет жасап кана коймай, карлуктармен жэне Енисей кыргыздарымен тец дэрежеде далалык бшпкке умтылганын бшдфд1. Деректерде ким ак елшщ аудандарын баскарган “он 6ip билеушшщ” аты атаЛады. Бул билеушшер — патша” ягни 181

хан деп танылып, кагандыкпен бею тиш де, ез иелжтерш м у р агер л ж п ен баскарды . Б удан керетш 1м1з к и м ак мемлекетшщ саяси баскару ж у й еа мен курылымы дэл К,арахан кагандыгындай болган. М ундай м ем лекетпк б1рлестж тердщ iuiKi тураксы зды гы , так мурагерлер1 арасындагы тартыс, оларды к у п т карсыласына тетеп беру м у м к ш д т н е н айыры п, туптеп келгенде, мемлекеттщ кулауына алып келдь Алгашында тек Epiic бойын мекендеген кимактар тез арада оз иелжтерш Жоцгарияга дейш кецейтп. Олар солтустжшыгыс Жетюуды жаулап алды, ал кыпшактар Орал аумагын ездерше багындырды. XII гасырда араб географы — ЭлИдриси Джанах ибн Хакан эл-К,имактыц “Ж анах-кимак каганынын, улы” деген ецбепндеп деректерд1 пайдаланып, кимак билеуцдсшщ саяси артыкшылыгы туралы былай деп жазады: “К,имактардыц патшасы — ец улы патшалардыц 6ipi, езге Т у р и патшалары К,имак каганы 6i3re кектене ме деп коркады, оныц Kynrine карсы келмейдц ce6e6i олар оныц эр турл1 жазаларын ез бастарынан кеипрген”. К,аган бшпп канш а мыкты болса да, кимак тарихы in iK i согыстар мен тартыстарга толы болды. Батыс пен оцтустж-батыста кимактар Жетюу жэне Арал огыздарымен, онтусткте карлуктармен, шыгысында Енисей кыргыздарыныц мемлекетгмен шектесп. Ец бейб1т катынастар огыздармен болды. К,имактар мен огыздар арасында согыс болмаган кездерде е й жактыц кел1с1м!мен малды б1рде 6ip тайпаны ц б1рде екш п и сш щ кы стаулары нда багатын. К,арлуктар кыргыздармен арадагы жауласушылык “уйгыр мурасына” таласушылык аркылы терендей тусть Эл-Идриси бы лай деп ж азады: “B cipece кы ргы здар мен к и м ак патшасынан кауштену керек, ce6e6i жауынгер билеупп оз коршшершен унем1 согыс жагдайында”. Дегенмен, деректер тек согыстар емес, сонымен 6ipre кимактар мен кыргыздар арасындагы тыгыз мэдени байланыстарды да келт1ред1. “Кудут эл-эламда” кыргыз тайпаларыныц кшм1 кимактарддкшен ай ы р м аш ы л ы гы ж о к е к е ш , ал к и м а к т а р д ы ц Ke6i кыргыздардыц салтымен журетш1 айтылады. Эл-И дрисидщ кимактардыц он алты каласы туралы эцпмес1 аса кы зы кты . Бул калалардыц б1ршде патша резиденциясы орналасты. IX гасырдыц басында кимак ел1нде болган араб саяхатшысы Тамим ибн Бахр бул елде отырыкшы аудандардыц OM ip сургеш туралы айтады. Сондай-ак “Кудут эл-эламнщ ” белпс!з авторы жыртьшган епндж жерлер мен ауылдардыц болганын жазады. Алайда, барлык деректер кимактардыц Heri3ri Koci6i мал шаруашылыгы болганын 182

дэлелдейд1. Кимак кагандыгыныц астанасы E p T ic озенш щ бойында болды. К,имак ел1 батыска,карай 6 ip T e -6 ip T e кецейш, улан-байтак enipfli камтиды. Булардьщ батыстагы шекарасы Оцтустк Оралдьщ шыгыс бел1п мен Арал тещз1 жагалауына дешн жеттк X гасырдын аягында кимактардыц 6 ip бол1п Сырдарияныц жагалауына дешн ерктедь X гасырда парсы тш нде жазылган “К,удут эл-элам ” атты ютапта кимактар туралы былай делшедг “Олардьщ шыгысында кыргыз деп аталатын озгеше 6 ip халык турды, олардьщ оцтусттнде E p T ic езеш жэне Сырдария бар. Оньщ батысында кыпшактардыц бфсыпырасы турады. Халкы кшз уйде турады, кысы-жазы коийп журедь Булардыц байлыгы — булгын мен кой. Олардьщ мансабы атадан балага мура болып калады”1. Кимак мемлекетшде уюмет бш пп мурагерлжпен атадан балага ауысып отырады. Каган мемлекеттщ жогаргы билеуийа 9pi эскери колбасшысы болып есептеледь К,имак елшщ уйткысы он ею тайпадан куралады. Тайпаларды эскери феодалдык шонжарлар биле/и. Кимактар арасында коленер дамыды. Жуннен мата токып, KHiM Tiicri, Tepi иледь Тем1рден, коладан кару-жарак жасады. Кимактарда кала мэдениет! мен сауда-саттык icTepi ор1стедк Араб географы рл-И дриси ’ким ак елшщ картасын сызган. Олардьщ он алты каласы, ол калаларда сауда базарлары болганын айтады. Кимак калаларыныц копшиип Ертю езенш щ бойында болган, мемлекеттщ астанасы Имакия (К,имакия) TeMip какпалы коргандармен 6epiK коршалган. X гасырда кимак тайпаларыньщ opici одан epi кецешп, Ертю езеншен Каспий тещзшщ жагалауына дешн созылган. Батыста Сырдария бойын жайлаган огыздармен, оцтустжте Жетюу вщ рш мекендеген карлуктармен жэне тогыз-огыздармен, шыгыста Енисей кыргыздарымен, солтустжте угор тайпаларымен шектест1.^К,имактар кек тэщрюше, жер, су иелерще, отка, эруактарга, E p T ic езеншщ сиынды. Тас мусшдер орнатып, оларга табынды. Оларда ^анихей^дш! де болды. Кейш кимак билеушшерщщ iu iiH e ислам дш1 тарады. B ipaK букара халык арасындагы дши нанымныц басым тур^шаманизм^болды. Оларда жазу мэдениет1 болды. К им актар мекендеген аймактардан IX—X гасырларда ежелп TypKi жазуы бар кола айналар табылган. XI гасырда кимактардан ш ыккан Жанах Ибн Хакан эл-К им ак деген галым кимактар туралы ютап жазды. Бул ютапта кимактардыц калалары, беюшстер1, сауда 1 Кумеков Б. Е. Государство кимаков IX—XI вв. по арабским источникам. Алматы, 1972, с. 113—114. 183

жолдары, Kcuionepi, eriH шаруашылыгы мен дши нанымы туралы аса кунды мэл1меттер жазылган. XI гасырдьщ аягында К,имак мемлекет1 ыдырап, уюмет бшпп бурын кимактарга тоуелд1 болган К,ыпшак, тайпасыныц колына к о п т . Будан былай к,имактар кы пш ак тайпаларыньщ курамына енш, кыпшак, деп аталды”1. X гасырдын аягы немесе XI гасырдын басындагы К,имакмемлекетшщ кулауы, оныц ce6e6i Улы Далага кошпел1 тайпалардыц коныс аударуымен тыгыз байланысты. 6. К,ыишак мемлекет! Т ури халкыныц курамына косылган ежелп тайпалардыц 6ipi — кыпшак. К,ыпшактар турю халкыныц жэне турю тш ш щ калыптасуында мацызды рел аткарды. “К,ыпшак” деген ат тури тщдерщдеп тарихи деректерде эр алуан формада кездеседь Мусылман тарихшылары мен орыс жылнамашылары кеш пещ ц кыпш актардыц саны кеп жэне олар Ш ыгыс К,азакстанда, ал кешн Орал бойы мен орталык Казакстанда мекендед1, улан-байтак далада жетеюш тайпалардыц 6ipi болды дещц. К,ыпшак тайпасыныц мекендеген жер1, шекара, Kopnimepi туралы ец алгашкы дерекгерд1 Иран аксуйеп Ибн Хордадбек бердь Ол Иран мемлекетшщ барлау, карсы барлау жэне почта байланысьшыц бастыгы кызметш аткарды, 846—847 жылдары купия хабарлар жинап, кешн “Жолдар жэне-провинциялар” дейтш ютап жазды. Кпапта провинциялар мен калалар, кыстактар мен байланыс бекеттершщ аттары, жол желю1 мен аракашыктары аталады, салык туамдер] мен экономикалык e M ip туралы маглуматтардан баска кыпшактардыц K o p in u ie p i жайлы кейб1р мол1меттер келпрдь Жекелеп алганда, УШ гасырдыц белпаздеу кужатын пайдалана отырып, ол ютабына езеннщ берп жэне аргы бетшде коныстанган тури халкыныц Ti3iMiH енпздь Озеннщ берп бетвде — Амудариядан батыска карай тек тохаристандык карлуктар мен халаджилер аталган. Kepicimue, езеннщ аргы бетшде тайпалардыц KenTiri жэне араб географиялык эдебиетшде 6ipiHiiii рет туркшердщ 16 каласы аталынады. Фараб облысы, ягни каз1рп Турюстан каласы — мусылман елдер1 мен араб елдершщ шекарасы рет1нде айкын керсетшген. Тогыз-огыздардыц жерш (Уйгыр 1 Байпаков Н. М. По следам древних городов Казахстана. Алматы1990, с. 18-19. 184

каган ды гы н ) атап отедк М унда ол м ы на м эсел еш толыктырады: олардын, облысы — тури елдерщщ ец улкеш, олар Кытай, Тибет жэне карлуктармен шектеседь Тшмде тогыз-огыздардан соц б1рден “кимак, елдерГ’ айтылады. Ал т1з1мнщ соцында арабтарга белпс1здеу “мускустары бар кыргыздардыц” алдында кыпшактар аталып отедк К,азакстан даласыныц кеш нп этникалык тарихы уцин мацызы зор i p i тайпа одагы — ки м ак-кы п ш ак туралы маглуматтар алгаш рет мусылман деректершде осылай пайда болды./Кыпшактардыц шыгу T e r i жоншде казак галымы Кемеков Б.Е.1 кыпшактардыц аргы Teri Се (Сир, IY —YII гасырларда) Ордостыц шыгыс бетш мекендегенш жэне олардын K o p m ic i яньто тайпасы болганын, оны кыпшактар багындырып, ею тайпа 6 i p i r i n Сеяньто деп аталганын дэлелдедт Комеков Б. Е. жэне Кляшторный С. Г.2 кейб1р араб дерепн1ц непз1нде яньто одагы 630 жылы От1кен халкыныц ортасында — Хангайда Сир мемлекетш курганын, оныц шекарасы Алтайдан Хинганга, Гобиден Керуленге дей1н созылып ж атканы н аны ктап берд1. К ем еков Сеяньто кагандыгы солтустисге Енисей кыргыздарын багындырганын, 646 жылы тогыз-огыздар Сеяньто мемлекетш талкандаганын керсетедь Алайда кеп узамай 691 жылы Сеяньто тайпасы Сир мемлекет! деген атауды езгертш, 760 жылы кыпш ак этнонимш кабылдады. Кыпшактар ким ак когамына саяси тэуелд1 болган. VIII—X гасырларда Алтайда, Ертю бойында кимактар мемлекет!нщ куйреу1 жэне кыпшак б е л т батыска, Арал мен Едш бойы на оры н ауы сты руы (X гасы рды н ек1нш1 жартысында XI гасырдыц 6 ip iH in i жартысында) кыпшак-кимак б1рлест1пн1ц ыдырауы болып табылады. XI гасырдагы кыпш ак тарихы кеб1несе туыстас куман тайпаларыньщ тарихымен тыгыз байланысты болды. Акырында, XI гасырдыц ортасы мен XII гасырдын басында ж эне м о н го л га fle ftin ri к езец д е к ы п ш а к т а р д ы ц миграциясыныц соцгы фазасында кыпш ак тайпаларыньщ непзп 5 тобы б!ржола калыптасты: 1) Алтай-С1б1р тобы, 2) Казакстан — Орал бойы тобы (“Саксин” ягни Итил — Жайык тобын косканда), 3) Дон бойы тобы (6epri Кавказ шагын тобын коса), 4) Днепр тобы (Кырым тобын коса), 5) Дунай тобы (Балкан шагын тобын коса). Жеке кыпш ак тайпалары 1 Кемеков Б. Е. Кыпш ак хандыгы. “К,азак тарихы”, 1993, №1, 24— 29-бет. 2 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И, Казахстан: летопись трех тысячелетий, “Рауан” , Алматы, 1992. 185

Фергана, Шыгыс Туркютанда да белгш болган. Моселен, М. К,ашк,ари К,ашкар мацындагы “кы ф чак” (кыпш ак) жерл ерш ескерте кеткен. XI гасырда К,имак кагандыгы кулаганнан кейш тайпалар кы пш ак хандарыньщ колына к о п т . XI гасырдьщ екшип ш ирепнде кы пш актарды ц тайпалы к аксуйектер1 огыз жагбыларын (ягбу) Сырдариядан Арал мацы мен Каспий ещрше ыгыстырып шыгарды. Огыздардыц едэу1р б о л т Орта жене Kiiui Азияга, Ш ыгыс Еуропа жсрше ауды. XI гасырда огыз даласы “Д е й т кы пш ак” деп атала бастады. Хорезмнщ солтуспк шекарасына таяп келш, Едш озетнен батыска карай козгала бастады. Сол кезде Ш ыгыс Еуропаныц, Русь, Византия, Венгрия халыктарымен карым-катынаска тусть XI гасырдьщ екшип жартысында Д е й т кыпшак даласы бурын Гуздар1 даласы аты мен белгш ! болды. Еж елп оры сжьшнамаларында XII гасырда “К,ыпшак даласыныц” шеп Едш мен Днепр арасы деп керсетшген. К,ыпшак тайпадтры токсаба мен берюглы бастаган куатты ею б1рлеспк — Днепр бойы жэне Дон б1рлестжтер1 осы кезенде айрыкша кезге туей. Еристен Днестрге дейш созылган аймакты алып жаткан Д е й т кыпш ак елкесш Едш бойымен шартты турде е й б1рлест1кке ажыратуга болады: Династиялык токсаба тайпасы бастаган Батыс кыпшактары жэне хандар тайпасыныц ел1 берюглы бастаган Шыгыс кыпш ак б1рлестт. Батыста кыпшактар орыстармен жэне еуропалыктармен карым-катынаска тускен. Оган дейш осы аталган eKi халык та кыпш ак деген сезд1 бшмеген. Орыстар кыпшактарды “половецтер”, ал батыс еуропалыктар “командар” деп атаган. “Коман” деген сез мусылман эдебиетвде кездеспейдь X I—XII гасырларда улан байтак ещ рге ерютеп, кец жайылган кыпшактардыц Едш озешнщ шыгысындагы б о л т — “шыгыс кы пш ак”, батысындагы оцтуспк орыс даласын, Кавказ, К,ырым onipin жэне одан эр1 батыска созылган жерлерд1 мекендеген б о л т “батыс кы пш ак” деп аталды. К^ыпшактар жартылай отырыкшы халык болган. Олар Орта А зиялы к С ы ганак, Т урю стан, М ерке, Тараз, Отырар 1 Гуз — арабтардьщ атауы, ту р и халкында — огыздар. Осы ел б1здш замаиымызга дейш п YI гасырда К,ытайдан бастап К,ара тешзге дейш п барлык; тайпаны 6ip кошпел1 мемлекетке 6ipiKTipfli. Бул гуздар Каспий тещ зш ен Фарабка дейш п Сырдария аймагындагы мусылман ел1мен кершшес болган. Батыста олардыц acepi Хазар мен Булгар аймагымен, ал шыгыста карлуктар, солтустскте кимактар аймагымен шектеседк Сол кездеп жуз жылдыкта хундардьщ 6ip 6 o n iri ез тайпаларынан б о л ш т, булгарлар мен хазарлардьщ жерше орналаскап. Булгарлар мен хазарлардыц кандас туыстыгы бар. 186

калаларыныц непзп тургындары болды. К,ыпшак,тар шыгыс халыктарымен (Орта Азия, Орталык Азия, Иран, Сирия), батыс елдер1мен (Ресей, Ш ыгыс Еуропа) жэне оцтустж (Византия) елдер1мен эскер и , сауда, экономикалы к,, шаруашылык, саяси, э й м ш ш к карым-катынастар жасап отырды. XI—XII гасырларда батыс кыпшактары печенегтермен огыздарды Оцтустж Ресейден мулдем ыгыстырып тастады, орыстардын мемлекетш, жерш коргауга улкен улес косты. Орта Азиялык араб авторлары Ахмед эт-Тини мен ЭдД имаш кидщ ш ыгармаларында XII гасырда ж эне X III гасырдыц басында кыпш актардыц 16 тайпадан туратын конфедерациясыныц Ti3iMiH келт1ред1 Онда корсетшген эр этникалык топтыц династиялык, элеуметпк жэне саяси орны мен децгешне сэйкес 6epi де катац реттипкпен бершген. К,ы пш ак х ан д ар ы н ы ц б и л т у р п а к т а н -у р п а к к а жалгастырылып отырган. “ Берюглы” тайпасы — 6ipiHUii, екший — “токсаба”, одан кешн “жетюба” (жептайпа), “дерт” (“дерт оба”—терт тайпа), “арыс” жэне т. б. XI—XII гасырларда кыпшак конфедерациясыныц тайпалык курамыныц ж уйеа ете курдел! болды. Оган баска турю тида кимак, куман, печенек, кене башкурт, огыз тайпалары мен иран тшдес этникалык топтардыц туркшенген элементтерш де косып алды. К,ыпшактардыц саяси беделшщ арта тусуше орай кеп теген тайпалар о зд ер ш щ б1ртутас этн о ска жататындыгын ce3iHin, ездерш кыпш ак деп атай бастады. Хандыктыц курылуы. XI гасырдыц бас кезшде кыпш ак аксуйектерш щ Ш ыгыс Д е й т кы пш ак тайпаларыныц коныстану аймагын улгайту уипн журпзген согыстар мен кактыгыстары, сырткы Kayinci3fliKTi камтамасыз ету ушш icTereH эрекеттер1 кы пш ак мемлекетшщ курылуына себепкер болды. XI гасырдыц екшпп жартысында кыпш ак хандарыныц саяси б1рл1п ныгайды. “K,yfliperri хан” осы кезде пайда болды. К,ыпшак хандарыныц б и л т экеден балага мура ретшде берищ. Хандар непзшен берш тайпасынан шыкты. Ханныц непзп мекен-жайы Орда деп аталып, онда баскару аппараты болды. Ол аппарат хан мулю мен оныц армиясын баскарды. Эскери OKiMiuuiiri eKire бол1щц: 6ipiHiuici — оц канат. Ол Жайык езеншщ бойындагы Сарайшык каласыныц орнында болды. EKiHiiiici — сол канат. Оныц ордасы Сы ганак каласында орналасты. Оц канат куаттырак болды. Хандыктыц орталыгы Торгай даласында болса керек. Эскери уйым мен баскарудыц эскериэю м ш ш к жуйесше айрыкша мэн беривд. Ойткеш олар 187

кешпел1 турмыстыц ерекш елктерш е бешмделген. Билеунн ак,суйектер тобыньщ (хан, тархан, баскан, бек) кдтан 1ш к1 ерекшел1ктер1 айк,ын ацгарылып турды. Тайпалар мен рулар ез шпнде олеуметпк жагынан жктелдк Кыпшак когамында ец к у к ы гы тем ен топ эс к е р и ту ткы н д ар есеб ш ен толыктырыльгп туратын кулдар ед1. К,улдар шаруашылыкта пайдаланылды. Кыпш ак хандыгы коне турю м ем лекеттщ дэстурлерш жалгастырып, одан opi дамыткан, калыптаскан ежелп мемлекет болды. Корыта келгенде, Кыпшак топтарыныц жеке-жеке хандары болды, 6ipaK барлык кыпшактардыц ортак ханы болган емес. К,ыпшактар XII гасырга дейш мусылман дшш кабылдамады, олар мусылман мэдениет1мен 6ipre христиан мэдениетшщ де ыкпалында болды. Монгол-татар шапкыншылыгы кезшде кыпшактардыц 6ip канаты Дунайдан Батыс Еуропа елдерще, еюнип канаты Византияга коныс аударды. Б1раз б о л т Шам мен Мысырга кета. Кыпш ак тайпалары кешн келе коптеген турю тиш казак, каракалпак кыргыз, озбек, татар, башкурт, ногай, сшрбайжан, туркм ен, карашай т. б. сиякты халыктардьщ курамына юр/й1. Корыта келгенде аса ыкпалды TypiK кауымдастыгыньщ 6ip тармагы болып табылатын кимак-кы пш актар Ертютщ жогаргы сагасында OM ip cypymi едь IX гасырда олардан белш ш ш ыккан кыпш актар, батыска т к е тартып, Сейхун бойында отырган огыздардыц Солтуст1к жагына бастады. Еуропалыктар оларды Кумандар деп атай бастады. Кыпшактар узын бойлы, когивдр коз/ц, аксары, тштен кейде жирен шашты болып та коршуип едь TypiK тектыер iuiinmeri аса KopiKTi, керкем тулгалар туралы жазба деректерде талай жазылган болатын. Жана мекенге орныгып, кун сайын куш жинап кушейе тускен кыпшактар, О цтустк Kopmuiepi болган Огуздарга кысым жасай бастады. Ею TypiK кауымдастыгы арасындагы узакка созылган канды согыс токтамай журдь “Коркыт ата” дастанында бул канды согыстыц i3flepi сайрап жатыр деуге болады. Кыпшактар XI гасырдыц ортасынан былай карай Кара тещздщ терю ттндеп кец далаларды мекендей бастады. Будан к еш н п ею жыл ш амасы уакы т бойы Хазар тещ зш щ со л ту сттн ен Дунайга дейш п улан даланыц б1рден-б1р кожайыны болып, оюмш ж урпзш турды. 1 Маргулан А. X. Казахстан в эпоху феодализма. Алматы, 1981, с. 157-159. 188

К,ыпшактардыц тегеуршд1 жорыктары славяндардыц Москва мен Ока озендерш жагалай жылжып коныстануына себешш болды деп караймыз. Кыпшактар элденеше рет Дунайдан eTin, Балкан мен Мажарстанга шабуыл жасап турды. Мажар, Булгар, Византия мемлекеттер1мен б1рде тату, б!рде кату кары м-каты нас жасаушы ед1. Кднды согыстар да жш болып жататын. 1238-1239 жылдары Монгол билеушкп Бату ханныц калыц колы кыпшак даласын тугел дерлж багындырып, дара билептостед1. Кыпшактар XV гасырдьщ ортасында казак мемлекетш куруга непз болды. К,ара тещздщ солтусттнен Еуропага таралган турж тайпаларыньщ тагдыры. Жуздеген жылдар бойы толып жаткан TypiK тайпалары Едшд1 кешш ©Tin, Ш ыгыс пен Орталык Еуропа мен Балкан ощрше барып катынасьш жатгы. Олардьщ барлыгы дерл1к христиандасып, жергш1кт1 халыкка ciHicin Kerri. Солардан тек Кама булгарлары гана ездер1н аман-сау сактап кала алды. Бул кундер1 К,азан TypiKTepi деп аталып журген Кама булгарлары Ислам дш ш кабыл ете отырып, улт рет1нде калыптасты. Едшден G T in , Еуропага кеткен тур1к тайпаларыньщ жергипкп халыкка с1ц1п, жок болып кетушщ 6ip ce6e6i арттагы ата мекендер1нен узд1кс1э кел1п туратын коштщ токталуы болса, тагы 6ip жагынан олардьщ сандарыныц да жергш1кт1 халыктан тым аз болгандыгы ед1. 7. Хазар кагандыгы (YII—X f .) Хазарлардыц бой корсете бастауы. Хазарлардыц тым ертербктеп eM ip -T ip m u iiri женшдеп мэл1 меттер онша коп емес. Тек Атилла кайтыс болган кезде Едщцщ тем енп сагасында турганы белгш1. Олар VI гасырда Едш мен Дон езеш аралыгы мен Кавказды билеп турган болатын. Сол гасырдьщ екшип жартысына карай с1б1рлерд! ездерше косып алып, тез кушейе бастады. Хазарлардыц KepuiiiepiMeH болган карым-катынасы женшде. Сасанитдерд1ц Кавказдыц оцтуст1г1н басып алып, жергш1кт1 тайпаларды озше багындыра бастауынан сескенген хазарлар византиялыктармен одактасуга мэжбур болды. Хазарлар 627- 628 жылдар арасында кавказдыктарды багындырды. Сол батыста хазарлардыц колдануына арка суйеген Византия армиясы Иранныц i u i K i елкелер1не дей1н сугына K ip in , зор жещстерге жетп. 189

Хазар каган ды гы — Баты с турк1 каган ды гы н ы ц , ыдырауынан кеш н тем ен п Едш бойы мен С олтустж Кавказдьщ шыгыс белш н де Y II гасырдыц ортасында куры лган алгаш кы феодалдык мемлекет. Астанасы — Семендер (Дагыстанда). Кешн Итил каласы болды (Теменп Едшде). Хазар кагандыгы Солтуспк Кавказды, Еуропадан Днепрге деш нп жерлерд1 иелещц. Хазарлар — турю тепнен ш ыккан халык, олар Шыгыс Еуропада IY гасырдагы хундар заманында пайда болды. YI гасырда хазарлар bipiHini (Батыс) TypKi кагандыгыньщ курамына юрд1, олар ту р и тиинде сейледь Ол туралы Орхон-Енисей жазуларында айтылады. Хазар Tuii булгар жэне щуваш тшдер1мен тыгыз байланыста. Хазар кагандыгы 735 жылы Кавказдьщ аргы бет1нде арабтардан жещлдь YIII гасырдьщ басында Византияньщ осер1нен хазарларга христиан дпп тарала бастады. Арабтар ислам дшш, Византия христиан дшш енпзуге тырысты. YIII гасы рд ы н 6ipiH m i ж ар ты сы н д а (731 ж .) С о л ту стж Дагыстандагы хазарлардьщ 6ip тобы иуда дш ш кабылдады. YIII гасырдын аягы мен IX гасырдын басында хазарлар урпагы — Обадия Хазар каганды гы н баскарды да, ездерш щ мемлекетпк дш ш иуда деп жариялады. BipaK осы кезде хазарлар мусылман мэдениетш щ шекаралык облыстары Хорезммен керш! едь Ал хазарлар хорезмдисгерге карсы 764 жьшы Кавказдьщ мусьшман облыстарына жорык жасады. Хазар ел1 тпселей халифатпен, олардьщ бас каласы Итил мусьшман ел!мен шекаралас болды. Орыстардьщ Едш бассейшше кол сугуьшан бурын Хазарлар шыгыс славян элемше шабуылдап еткен едк (Bi3 IX гасырдыц eKiumi жартысында б1рнеше славян халкы хазар каганына салык телеген1н орыс шеж!релер1 аркьшы бшем1з.) Хазарлар солтуст1кке терендеп енген бул кезде орыстар ол! нормандар деп аталатын. Орыстар швед тш1нде сейлеген кезде солтустж Новгородка жакын жерде турган орыс кш ш каган шешн иемденген1 де тарихтан белгш. Кешннен орыс патшасыньщ ез туыстарына, балаларына нем!с созшен ш ыккан “князь” термин! жш косьшып, турмыста колданьшып Kerri. IX гасырда Балтык тещз1нен Кара тен!зге дей1нп аймак орыстар курган мемлекет болды. Орыстар хазар хандыгынан б1рнеше рет соккы жед1. Орыстар 910—915 жылдары Камадая Каспий тендзше, Хазарга Святослав шапкыншыларын ж1берген кезде оларды хазарлар жойып ж1берген1 де тарихтан белгш1. Мусылмандар дереп бойынша орыстардьщ 943—944 ж ы лдары ж асаган ш ап кы н ш ы л ы гы кез1нде К авказ мусылмандарыныц бас каласы — Бердьев, сондай-ак хазарлар коныстанган жерлер тонауга тусш, киратьшган. Святославтыц 190

ушшин жорыгы 965 жылы Хазар канды гы на карсы оагытталды. Будан сод б1рнеше жыл бойы хазарлар Цагыстанга шектескен жер1мен коса орыстардьщ кол астында оолды. Бф ак кеп уакыт отпей-ак орыстар e3i жаулап алган жерд1 тастап K e r r i де, кешн Хазар кагандыгы кайта калпына келдь Ресей ушш бул c o r r i кетю болды. Егер Святослав Итилде калып койган болса, онда орыстар мусылман эсерше ;p iK c i3 тап болар ед1. Бул о к и га н ы д б ары сы н T y c i H y уш ш сол к н я зь Святославьтьщ баска жерлердеп эрекетше назар аудару керек. Оньщ нормандарга жэне Батыс Еуропага жасаган жорыктары алгашында тонаушылык сипатка ие болды. Орыстардьщ Каспий тещз1ндеп алгашкы кимылдары да осылай болатын. 964—965 жылдары орыс кш ш Святослав Игоревич Едшге «орык жасап, Хазар кагандыгын талкандады. Хазар кагандыгы X гасырда тугел1мен ислам дшше гардь 1шк1 к ай ш ы л ы ктар ы м ен кеш пел1 х ал ы ктар д ы ц пабуылынан талкандалган Хазар кагандыгы XI гасырдыц эасында O M ip суруден б!ржола калды. Хазар мемлекетшщ кулауына орыстардьщ жещсшен баска нынадай себептер эсер e i r i : турю тайпаларыньщ арасында ‘кундар” немесе “кайилар” деп аталатын туркшердщ сонау лыгыстагы 6 ip бутагы осы аласапыран жылжулар кезшде Сырдарияныц теменп агысындагы гуздардыц иел1ктерше 5 ip iH in i болып бас суккан болатын. Осыдан бурыныракта гуздарды ц ж арты сы ислам д ш ш каб ы лд ап , екш и п картысымен кьфкысып жаткан. Осы кыркысудыц аркасында гуз немесе туркмен халкыныц жартысы парсы елше коныс 1ударган. Олар бары п алды цгы А зияда С елж уктар империясын курды. Гуздардыц екшип жартысыныц урыс :алып батыска карай жылжуы Хазар хандыгыньщ кулауын гездеги. Хазарлар туралы соцгы дерекл араб тарихшысы Ибн эл-Асирдщ жазып, курдтардыц колбасшысы Фазлун 1030 жылы хазарларга жорык жасаганы туралы баяндайды. К,орыта келгенде, хазарлар хандыгы VII-IX гасырлар арасында уздкс1з e c i n улгая берд1, хандыктыц шыгыс шекарасы Жайык /Орал/ озеншен бастап, батыска Дон езенше jefiiH, ал солтустжте Мэскеу мацынан, оцтустктеп Аралга 1ешн созылып жатты. Бул аумактыц пшнде булгарлар, мажарлар, толып жаткан фин кауымдары, славяндар, кавказдык курама халыктар т.б. тайпалар аралас-куралас ripmuiiK erri. Сонысына карамай, сол 6 ip заманда аталмыш улан-байтак ещрде б1ршама тыныштык, жайлы e M ip суру мумюндич жасалган болатын. Хазарлар хаидыгыныц кулауы. IX гасырдыц екш ип жартысында Едщцен eT in шабуылдай KipreH печенегтер 191

хазарлардыц апшысын куырып, сарсацга туардь Хазарлардьщ кун керю K03i болган сауда-саттык, ici тыгырыкка 'прелд1. Акыры X гасырдын сонын ала хазарлардыц туы жыгылып куйредь К,олда бар дерек коздершде келт1р1пген мшпметтер тым аз болгандьщтан нактылы кай жылы Хазар тещз1 (Каспий) деп аталганы белпаз. Бул да сол хазар халкыныц атынан калган 6ip белп едь Мажарлар Мажарлардыц тарих сахнасына шыгуы. Фин-угор тайпалар одагыныц ец байыргы мекеш — Орал таулары мен Едш озеш аралыгындагы улан-байтак ouip болатын. Булардан утор тобы кейпирек оцтуспкке карай жылжып, мал багуга оте колайлы далаларга барып орньщты. Бул манда оногур TypiKTepi мен узак жылдар бойы керил болып отырды.Осы узак уакыттык корш йпк а р ал ас-к у р ал асты к ты ц бары сы нда оногур туржтерш щ 6ip б о л т угорларга сщ ш кетп. Осынау озара аралас, коспа халыктан тарихи Мажар ултыныц Heri3i калыптаскан болатын. Заманымыздыц 460 жылдары оногурлар мен мажарлардыц орныккан мекен-жайларын ауарлар батыска карай тыксырган с1б1рлер кел1п тартып алды. Ауа кеш кен оногурлар мен мажарлар Кавказды бетке алып жылжып келш , Кубан озеншщ бойына аялдап, акыры сол мацга турактап орныгып калды. Мажарлардыц бупнп отандарына кел1п орныгуы жэне олардыц тарихи орны. Мажарлар 6ip мезгш хазарлардыц кол астына карады. Кепке дейш аралас-куралас eMip cypin жатты. Печенегтерд1ц кысымына шыдай алмай тагы да ауа коиип, батыска узап кетуге мэжбур болды. Осы кезде мажарлардыц кеш басшысы Кабар турйс улысынан шыккан Арпад болатын. Печенегтерден алыстай-алыстай акырында, 896 жылы бугтнп мекенше жетш, табан TipereH ед1. Олар Мажарстанга келш орналасканнан K e f t iH r i 60 жыл бойы кулл! Еуропаныц шацын аспанга шыгара дурл1кт1рд1. Украинадагы Киевтен И спаниядагы М адридке деш н п аралыкты, Атлант пен Солтуспк тещз жагалауынан Италия мен Грецияныц iiiiid жагына дейшп улан-байтак enipai мажар атты косындар дурл!кпре токтауылсыз шабуылдап турды. 955 ж ы лга келгенде герм андарды ц корол1 бастаган армиясыныц жойкын соккысы гана мажарлардыц шабуылын токтатып, аптыгын баскан болатын. Мажарлар шамамен 100 жылдары христиандык Котоликпк мазЬабын /агымын/ кабылдай бастайды. Содан былай карай 192

мажарлар тургылыкты 0Mip салтына Komin, мемлеке т к к.урылымын жетиццрш, байсал тарта бастады. Мажарлардьщ гарихтагы ролш былайша тушндеуге болады:Олар славяндар арасына сыналай Kipin, булардыц б1рлесш кетуше тоскдуыл болды. Сондай-ак, германдардыц шыгыска карай жылжуына ца кедерп болды да, балкандыктарды германдасып кетуден сактап к,алды деуге болады. Мажарлардьщ 6ip аты — “Хунгар”, “Oh o fy p” сезш ен шык,са керек. KeftGip исламдык; деректер мажарларды тур1к тектшер катарына жаткызады. Христиандасканга дейш п мажарлардьщ мансаптары мен атак-дэрежелер1, эскери куры лы м ы , согы су айла-тэс1лдер1, к;ару-жарак;тары тур1ктерд1юмен ук,сас болатын. Салт-дэстур! мен эдетгурыптары, TinTi музыкасына дейш турпсгермен б1рдей дерлйс едь Сондыктан да болар, византиялык, авторлар мажарларды “Батыс TypiKTepi” деген атпен атап, жазып келдь Печенегтер Алгашкы дэу1рлерь Печенегтер батыс кектурж терд1 барлыккд келт1рген Он октардьщ 6ipmaMa руларыньщ косылуынан пайда болган курама халык едь Олар Сейхунныц куйылысы мен Арал колш щ жагалауында жэне оныц солтуст1Пндеп кен далаларда OMip суретш. Кектуржтерге тэуелдо болатын. Кеш ш рек огыздардьщ кысымымен Хазар тещзшщ TepicTiriHe барып к,оныстанды. IX гасырдьщ соцгы ширепнде печенегтер огыздар мен хазарлардыц б1рлескен ш абуы лы на уш ы рап, ойсы рай ж ещ лд ь Ауа к эш кен печенегтердщ непзп б о л т Едицц Kecin етш, К,ара тещздщ солтуспгше дамылдады. Балканга кешу жайы. Печенегтер Кубан озеш бойында отырган мажарларды туре к,уып тастады да, оздер1 Дон мен Тула /Д нестр/ озендершщ аралыгына келш коныстанды. Олар жаулап алган жерлердщ 6ip киыры Киевтщ оцтуспгше дейш созылып жатушы едь Осынау улан-байтак, аймак,та печенегтер 150 жылдай емш-еркш жайлап жатты, осы жолы олар орыстарга элденеше рет ауыр сок,к,ы берд1, мажарларга да тыныштык, бермедь Акыры мажарлар бас саугалай ауа кеш ш , бугш п Мажарстан жерше барып турак,тап калган болатын. Балкан ещрлернздеп эрекеттер жэне оныц аякталуы. XI гасырдьщ орта шешнде печенеггерд1 Узлар /Огыздар/ куалап, кешуге мэжбур erri. Печенегтердщ 6ip б о л т Мажарстанга ауса, басым Kenuimiri Балканга баса кектей юрдь XI гасырдьщ 193

соцына дейшп аралыкта печенеггер Балкандагы ец ыкдалды саяси куш болып, ез ею мш журпздь Сол гасырдыц соцында Анадолы селжуктардыц колына етт1. Осы туста эй гш Чака Бек /С ака Беу/ Измирд1 езше караты и алды, epi Чанаккала бугазына деш нп аукымды елкеге б шик журпзш , батыс Анадолыны непз еткен куатты Бектж курып шьщты. Сондай-ак бул Бектж тещзде де кушейш, Византияга куш керсете алардай куатганып калып едь Византиялыктар уш жактылы катерге тап болып, алактап калган болатын. Осындай жагдайда айлакер Византия патшасы Орта Азиялык туржтерге залым саясатын шеберлжпен пайдаланы п, Балкандагы тур1ктерд1 тас-талкан erri. Печенеггер кыпшактардыц туткиыл шабуылына ушырады. 1091 жыл печенеггер ушш каарет жылы болды. Печенегтердщ н еп зп эскери купи тас-талкан болып жецвдц, Konmuiiri кыргын тапты. Содан бьшай карай печенеггер ыкпалды куш болудан калды да, балкандыктардыц арасына cinin жок болды. Ал ещц XII гасырда хазарлар мен олардыц Итил атты каласыныц орнына гуздар мен олардыц Саксин атты каласы жэне ордасы орын тепл. Саяхатшы Абу Хамид Гаранта Саксин каласыныц тургындары — гуздар деп дэл корсетш берген. Хазар мемлекет! 300 жыдцан астам eMip cypin, TypKi тарихында озшдж i3 калдырды. 8. Дунай, Едкп, Кама булгарлары Булгарлар. Булгарлардыц ортага шыгуы жэне олардыц ыдырап 6<wiinyi. Булгарлар /б.ж .с.к./ V гасырда кара тещздщ солтусттнде eMip сурген Огур деп аталатын турж тайпалары арасынан ш ы ккан халык едь Огурлардыц шинде Атилла кайтыс болганнан кеш н шыгыска карай шегшш кеткен хундар да бар болатын. Олар жалпы алганда мынадай аггармен аталатын болган: о н о гу р , кутургур т.б. Бул аттарды ц баскы буынындагы, “он, кутур, утур” создер! олардын санын, ягни, мелшерш бидаретш белп ic n e ir i болатын. Он, тогыз, отыз сиякты баска да кеп молшердеп огур тармактары 6ip жерге келш бас курап, белгш 6ip тайпалык одакка 6ipiKKeHiH корсетсе керек. Алайда, VII гасырдыц бас кезшде курылган бул мемлекет К,убрат кайтыс болысымен кулап калды. Хазарлардыц бул арага келуше байланысты булгарлар ушке белш ш Kerri. TiKe Кавказга тарткан б о л т хазарлардыц арасына сщш жок болды. 194

Аспарухтьщ бастауымен Дунайдан еткен булгарлар >алканга барып 679 жылы ез мемлекетш курды. Булар ендит керде 6ip жагынан византиялыктармен, тагы 6ip жагынан уарлармен жагаласа жан сактауга можбур болгандыктан ;уатты эскери кушке ие болуга эрекеттендк К,урым хан византиялыктардыц кальщ колымен айкасып, :урапыл шайкаста жещп шьщты да, патшасын олирдк Бул 11 жыл болатын. К,урым хан бастаган булгар армиясы уарларды да куйрете жецед1. Дэл осы кезде К,урым хан >астаган булгар армиясы Истанбулды коршауга ала аларлыктай ор кушке ие едь Булгар мемлекет1 шамамен е й гасыр бойы ежелп туркш к рекшелжтерш сактап, коргай алды. IX гасырдын ортасына селгенде булгарлар славяндаса бастады. Барыс хан 864 жылы ристиан дш ш ресми турде кдбылдады. Сол куннен бастап агантай булгарлар каптаган кальщ славяндар арасына cinin , 'ур1кт1ктен б1ржола кол узш калды. Б уп н п Туркияньщ ргелес K opm ici болып отырган Булгарстандагы туржтер Эсман империясы тусында Анадолыдан барган тургктердщ :рен-жарандары болатын. Ал, сол жердеп славяндар болса, :желп булгарлык туржтердщ атына ие болып отыр. Аты гуриопе аталганымен, заты славянша болып калыптасты. Ед1л б¥лгарлары. К,убрат кайты с болганнан кеш н :олтустжке карай кошкен булгарлар Кама озенш щ Едшге <.уяр сагасына барып коныстанады. Осы аймакта курылган иемлекеттж eKi жуз жылдык тарихы туралы жазба дерек жок, булар 6ip мезгш Хазар каганына багынышты болып, ;алык телеп турды. X гасырда жш араласып турган мусылман ;аудагерлерш щ ыкпалымен мусылман дш ш кабылдай Застады. Хазарлардан Kopi Хорезммен тыгыз байланыста болган мусылман мэдениетшщ жакын туысы — Едш булгарлары мусылман шеж1релершде ат уст1 гана аталып отель Тек 921 жылы булгар елшюшщ Мухтадир Халифка бекшю салу y in iH эскери ic бшетш маман ж1беруд1, жана дшд1 орныктыру ymiH исламды бшетш маман ж1беруд1 ©TiHreHi белши. Кама булгарлары чуваш халкы н ы н славяндарм ен араласуынан шыккан болуы керек. Ал олардьщ айырмасы— Дунай булгарлары славян тшшде сейлесе, едиццктер турю (чуваш) тш нде сойледь Булгарлар XI гасырдан XIII гасырга дейшп уакыт шпнде Устюгген Саратовка, Мурамнан Уфим аймагына дейш п аралыкта OMip сурдь Ибн Фадлан булгар халкынын мэдениеп X гасырдагы хазарлар мэдениетшен анагурлым жогары болганын, хандык шеш болмаса да, Булгар ipi мемлекеттщ 6ipi болганын айтады. 195

Олардьщ 50000 адам туратын тастан салынган каласы болды. Кешн орыстарга мура болып калган булгар етЫ, ягни Tepi eH flip ici болды. Былгары улкен сураны ска ие болып, мусылман елдерш е кунды тауар ретш де шыгарылды. Булгарлар мен орыстар арасындагы эскери кактыгыстар алмакезек жещспен 6iTin отырды. Тек XIII гасырдагы Монгол шапкыншылыгы алдында гана орыстар К,аманьщ Окага куяр сагасына жетш, сол жерде Нижний Новгородты салды. Монгол б и л тн ен кейш булгарлар дерл!ктей турю тшнде сейлед1, бурынгы булгар тшшщ езпццк ерекшел1п чуваш тшшде гана сакталды. Сонымен Кама булгарларын 1237 жылы Бату хан езше каратып алды. Ал, баска ею булгарлар кауымдастыгы ж ер гш кп халыкка сщ ш ж ок болып кетп. Ислам дшш тутынган Кама булгарлары куш бупнге дейш озшд1к ерекшелшн жогалтпай OM ip cypin келедь Тарихтыд турл1 белестер1нде олардьщ арасына кыпш ак тайпасыньщ кейб1р тармактары келш косылып жатты. Ен, белг1п1, улкен каласы К,азан Typiicrepi немесе Кдзан татарлары деп те аталып кета 9. Каспий-Арал ещр1ндеп Огыздар мемлекет! Амударияньщ солтуст1к аймагында туркшерд1ц пайда болуы YII гасырга жатады. Араб жаулап алушылары сол YII гасырдьщ озшде-ак К,арлуктарды Бадахшаннан “тауып алган” ед1. Содан 6epi Бадахшанда озбектщ К,арлук руы турады.. Араб геофафтары Амударияньщ солтуст1пнде OMip сурген 6ipfleH-6ip турю тукымы халаадж халкы деген болатын. K,a3ip халаадждар (хазарлар) иранда туратын туркшер арасында да кездеседь Y I—Y III гасырлардагы Турк1 им периясы нан кей1н огыздардьщ батыска жасаган жорыктарыньщ алгашкысы IX гасырдьщ аягындагы печенегтер согысы едк Печенегтер озге огыздардан ерте бол1нген. IX гасырдагы араб географтары печенегтер огыздардан болшш шыкканга дейш-ак жеке халык болган дегещц айтады. Ол кезде печенегтер хазарлардын шыгыс Kepmici болган. 922 жылы Ибн Фадлан бул елден печенегтерд1ц аздаган калдыктарын гана тапкан. Олардьщ Heri3ri болш хазарлар мекен1н Kecin етш, онтустж Ресейге барып турактанган. Бул жерде печенегтер Святославь заманынан бастап Киевке унем1 Kayin тенд1р1п отырган. Печенегтердщ Руське жасаган жорьщтары жэне оларга орыс князьдарыныц карсы Kypeci жошнде жьшнамаларда жи! айтьшады. 196

Огыздар Каспий-Арал ошр1нде YII гасырда пайда болды. Шамамен YIII гасырдьщ орта шеншде огыздар Ж еткудан К,аратау 6oicrepi мен Сырдарияньщ теменп алкаптарына карай жылжи бастаган. Ал IX—X гасырда О цтуспк жэне Батыс К,азакстан аумагында огыз этносы 6ipTe-6ipTe калыптасты. Огыздардьщ этникалык курамында Сырдария алкабы мен Арал-Каспий далаларын мекендеген ежелп туры тайпалары болды. Олар Ж етку мен Алтайдагы кешпел! жэне жартылай кешпел1 рулар мен тайпалардан едь IX гасырдын соцы мен X гасырдын ортасында Арал жэне Каспий тещздер1 мацындагы аймактарда Огыз мемлекет1 курылды. Мемлекет орталыгы Янгикент (Жацакент) каласы болды. Огыз тайпалары Сырдарияньщ орта агысынан Едшдщ тем енп агысына дейш п байтак елкеш мекендедь Олар Ыргыз, Жайык, Емб1, Ойыл озендершщ алкабында, Сырдария мен Каратаудьщ бектер1нде кеш ш -конып журдь Н епзш ен Арал тещз1 мацында, Каспийдщ солтустт мен Сырдарияньщ теменп агысын мекендед1. Орта Азияга, Ш ыгыс Еуропага, Ш ыгыс К,азакстан мен М онголияга бараты н керуен жолдарыньщ тогыскан жерше орналаскан Янгикент каласы X гасырда гулдену шепне жетт!. Мемлекет басында жогаргы эю м — “ягбу” (огыздарш а — жагбу) турды. Олардыц орынбасарлары кул-еркищер деп аталды. Жагбу сез жуз1нде хан болып сайланганымен, ic жузпеде мемлекет бил1п атадан балага мирас болып калып отырды. Огыздардьщ бас хандары эскери демократия кезшде халык жиналыстарыныц кайталанган Typi ic n e r r e c кецестерде сайланды. Жагбу мемлекет!нде огыз эскерлерш щ бас жетеюшс! (лауазымы — “сю баш и”) улкен рел аткарды. Оныц e c iM iH eypofta окымыстылары арабтык емле ережес1н1ц нег1з1нде “Селжук” деп атап кеткен. TypKi фонетикасыныц заццарында карама-кайшы келетш атау еуропалык тарихи гылымда осылай калыптасып K e r r i. (1992 жылдан 6 e p i Егеменд1 Тур1кмен мемлекетшщ президент! Сапармурат Ниязов ез елшде президентпк лауазыммен 6 ip r e “сю баш и” (тур1кмен басы) деп те аталады). Огыздар мемлекет1нщ саяси ом1риаде сюбашы (“селжук”) араласып, кейде жагбуга да карсы шыгып отырды. КаспийАрал ещ рш деп огыздардьщ мемлекет] ез!шц саяси жэне элеуметпк курылымы жагынан феодалдык мемлекет болды. Мунда еси ру-тайпалык институттар жойылып, феодалдык катынастар дамыды. X гасырдьщ аягы мен XI гасырдыц басында Огыз м ем лекетш де ту р акты салы к жуйес1 19Т

колданы лды . М ем лекетте белгип б аскару аппараты Iкалыптасты. Огыздардыд басым кепшипп непзшен кешпел1 ;мал шаруашылыгымен — кой, жылкы, туйе, сиыр малый > ос1румен, ад аулаумен шугылданды. Ибн Фалах (Xf.) 10 ООО ж ы лкысы бар огыз аксуй ектерш щ болганы н жазады. Кошпендшермен катар, отырыкшы, жартылай отырыкшы огыздар да болды. Олар Макмуд К,ашкаридщ айтуынша Сырдария алкдбындагы калаларды — К,арнак, Суткент, Сыганак жэне Фарабты мекендедь Отырыкшы огыздар непзш ен егш ш ш кпен, к,оленер1мен айналысты, турл1 аяк ки1м TiKTi, ьщыс, эшекей буйымдар жасады. Огыздардыд шаруашылыгында зат айырбасы мен сауда мадызды орын алды. Жет1су, Хорезм, М ауреннаЬрмен сауда жасауда Сырдария алкдбындагы калалар — Янгикент, Сауран елеул1 рол аткарды. Огыздар шетке мал, ет, Tepi, ад TepiciH, малахит шыгарьш, согыс кезщде колга тускен адамдардан кул саудасыД opicTerri. X гасырда огыздар арасына 6ipTe-6ipTe ислам д1ш тарады. 965 жылы огыздар Киев Рус1мен одактасып, Каспий тещ зш щ Солтуст1к-шыгыс жагалауларындагы жерлерд1 иемденген ежелп Хазар кагандыгын талкандады. 986 жылы огыздардыд жабгуы орыс княздарымен 6ipre Едш — Кама булгарларын куйрете жендк М уныд 6opi огыз мемлекетшщ саяси куатыныд артуына жагдай жасады. Алайда шамадан тыс ауыр салыкка наразы болган баска тайпалар мен феодал-аксуйектердщ езпсш е карсы болган халы кты д б1р1ккен козгалы стары X—XI гасы рларда Огыздардыд мемлекетш дагдарыска ушыратып, кулдырауга туЫрдь Iu iK i кайшылыктар элс1реткен Огыз мемлекетш XI гасырдьщ ортасында кыпшактар талкандады. Огыздыд 6ip б о л т батыска кетш, одтуспк орыс далаларына коныс тепт1 Селжуктар баскарган баска 6ip б о л т Алдыдгы Азия елдерш жаулап алды. К еш ннен б1рнеше мемлекет пайда болды (Селжук мемлекет1 — Селжук эулет1 билеген мемлекет, ед i p i Кодии султаддыгы). Ал огыздыд солтустж-батыстагы бол1ктер1 бертш келе Едшдщ тем енп агысындагы булгарлармен (татарлармен), одтустж б о л т Оралдагы башкурттармен косылып, сщюш K e r r i. Сырдария, Арал алкаптарындагы жэне одтустж Каспий м ады н м екендеген огыз тайпалары казак тарихында айтарлыктай i3 калдырды. Тарихи деректерде огыздар казактыд аргы те пн in 6ipi ретшде аталады. Огыздар — тарихи тургыда турпсмендердщ, озбектердщ, каракалпактардыд тупы аталарыныд 6ipi. 198

Сонымен огыздар TypiK халыктарынын im utaeri есш-онген мол тармагы едь Сондай-ак узына тарих бойында саяси тургыдан да, мэдени тургыдан да аса манызды рол ойнаган 6ip тармагы болатын. Огыздар печенектерд! баты ска ыгыстырып ж1берген сон олардьщ орнын ны к басып турактады да, мусылман дш ш кабылдап, эйгий Селжук мемлекетш курды. Османлыларды ез iuiiHe алганда кулл1 орта шыгыс пен Анадолыда бой кетерген мемлекеттер мен бекеттердщ 6ip , екеуш айтпаганда барлыгын дерл1к огыздар кургандыгы белпл1. Булардьщ iuim eH 6ip атасы н еп зп кауымнан окшауланып, Балканга дешн шыгандап K eiri. Оларды Византиялык жазбаларда “¥ з ” деп жазып келдк Ал орыс жазбалары XI гасырдын орта шеншде К,ара тещздщ онтуст1пнде бой корсеткен огыздар тобын Торк деген атпен атай бастады. Огыздардьщ Балканга Kipyi жэне соцгы шогы. Арал мен Хазар аймагында турып ж аткан огыздардьщ 6 ip бел1п солтуепктеп кыпшактардьщ кысымымен батыска удере кешуге мэжбур болды. Осы Огыздар тобы токтаусыз шгершей отырып, Дунай жагалауына жэне ол жерден Балкан ощрше жетш токтады. Тракия мен М акедонияны жаулап-талады. Сол кезде аяк астынан тусе калган катты суыктыц арты катерл1 жукпалы дерттщ таралуына уласып, уздарды бутшдей есецпрете титыктатып Kerri. Осы орайды пайдаланган жергипкп халыктар мен ежелп душпандары Печенектердщ шабуылдарына тотеп бере алмай, быт-шыт бола жендлш, тозып кетт1. Огыздардьщ аман калган азын-аулак белМ Балкан мен Македонияга жет1п орныкты. BipaK уакыт оте келе олар да бетен халыктар арасында едддпн сактап кала алмай бутшдей cin icin Kerri. Огыздьщ XI—XIII гасырларда Закавказье мен Kinii Азияга етш кеткен онтустж тобы эз1рбайжан, TypiK, гагауыз халыктарынын этногенезшде манызды рел аткарды жэне турю халыктарынын калыптасуына улкен улес косты. 10. Селжук империясы XI гасырда Хазар патшалыгы кулаганнан кешн огыздар печенегтермен кактыгысып, печенегтер женшю тапты да, Балкан тубегше ыгысуга мэжбур болды. Ал олардьщ сонынан куган огыздар Стамбул га келш жегп. Екшип багытта— Амудария мэн Каспий тещ зш щ ортасындагы огыздардьщ 6ip бол1п Kiiiii Азияга келш юрдь Олар бул мадга Селжук урпактарымен 6ipre келген. Kiini Азия мен Балкан тубегше туркшер тарихта алгаш рет осьшайша келген болатын. 199

X гасырда туркшер алдыцгы Азия мен И ранга жылжыды. Муны кынык тайпасыньщ эскер басы — Тунак жалгастырып, Тур1кмен аумагын алды. Кейшнен огыздар Селжук мемлекет1 болып бел1нд1. Кыпшактардыц кысымына дейш Арал тещз1 мен Сыр ещ рш де огыздардьщ ез мемлекет1 болган, огыз халыктары жеке-жеке жер белжтерш жаулап алып, жаца жерлерде жаца мемлекеттер курып отырган. Сыр озеш мен Арал тещзшде орын тепкен огыздар мемлекет1Н1н тарихы XI-XII гасырларда букш орта жэне таяу шыгысты, Туркиядан Kiuii Азияга дейш бшпк еткен Селжукид державасыныц курылуыныц алгы шарты болды. X гасырдыц езш де-ак атакты “сю баши” (эскер басы) ездер1 баскарып отырган тайпалармен, огыздардьщ жогаргы билеушшер1мен араздасып, жайылымныц жетюпеушипгшен онтуст1кке, MaypeHHahpra KeTin калган. Сонда олар ислам дш ш кабылдады. Мусылман дшш кабылдаудыц да саяси мэш болды: “егер 6i3 осы елдщ fliHi мен дэстур1н кабылдамасак онда ешк1м кайырымдьшык керсетпейд1, 6i3 жалгыздыкта жэне аз болып каламыз”,— деген селжуктар. Селжук султаны. Майдан шебш баскару ус-пнде. 200

Селжуктардьщ кешпещц ак, суйектер1 ез октемд1ктер1 мен байлыгын артгыру ушш элденеше жылдар бойы тек озгелерд1 басып алуды максат erri. Селжуктар б1рпндеп оцтустш-шыгыска карай жылжыды. XI гасырдын 30 жылдары селжуктар Амудариянын ар жагындагы Разнауи мемлекетше согыс ашып, оган тэуелд1 Хорасаннан жер алды. Разнауи эскерлер1 туркш к кулдардан шык,к;ан эскерлердщ урпактары ед1/Олар Иранныц басым бел1гш жэне Ka3ipri Туркм ения жерш билеп, юм каржыны м ол б ер се, соны сы й л ап , с о н ы ц со й ы л ы н со к ты , Разнауилерден жай шаруалар гана кажып койган жок Иран тектигер де катты тоналды. Иран газнауилерден куткара алатын кандай eK iM erri болса да кошеметтеп карсы алуга дайын болды у 1040 жылы газнауилер селжуктардан толык талкандалып, сю баши Торгул бек тура согыс даласында Данденаканда курылган такка отырды. Иранда кайтадан Туран1 (турандыктар) кожалык егп.л Кешпел1 селжуктар сол кездеп уакыт талабына сай оздер1 басып алган елд1 канау жай тонаудан пайдалы екешн тусшдь Сондыктан олар оздерш олаздер мен кедейлердщ коргаушысы етш кёрсетш, салыктарды уакытша токтатгы немесе азайтты. Разнауи оскерлер1 ренжпксн жергш кп аксуйектермен тез1рек жакындасуга тырысты. Селжук косемдерк “Ыз адамдар арасына эдшетпк пен адамгершшк жолын салдык жэне канау, зорлык пен одшетазджтен бас тарттык” деп жариялады. , К,ажыган Иран оларды согыспен емес, умилен карсы алды. Жаца империя аз жыл imiime-aK орныктьу. Селжуктардьщ жорыгы кешшрек кептеген багытга (Иран, Ирак, Хорезм, Закавказье, Kiuii Азия, жэне Ауганстан багытгары) басталды. Орта гасырлык 6ip тарихшы селжуктар туралы былай жазган ед1: “туркшер барлык жерге ещц, жаулап алмаган жер, ш шмеген су калдырмады”. 1071 жылы Манцикерт корганысына жакын жерде олар Византия эскерш талкандап, Kiiui жэне Алдыцгы Азияныц жерше Kipfli. Император Роман IY Диоген туткынга тусть Константинопольдщ озще катер тонш турды. Тек крест жорыгы гана одан селжуктардьщ колын бурып экетп. Иранды басып алды, Рум сальщ телед1, Туран xenjci тойланды. XI гасырдын аягында селжук империясы Жерорта тещзше дейш жайьщды. Султан Мелик ша1пыц (1072—1092 ж.) тусында селжуктар Грузия мен Орта Азияны, Кдрахан мемлекетшщ кеп жерш 1 Е ртедеп иран тш дес кешпел1 тайпаларды оты ры цш ы -егш ип тайпалардан аж ырату уш ш оларды н к еш щ -к о н ы п ж урген тарихи этнографиялык даласын Туран деп атаган. 201

басып алды. Султан Мелик шаЬтьщ мемлекет! саяси жагынан мыктап кушейдь Мемлекеттщ астанасы ИсфаЬан каласы болды. Мелик uiah тусында кешпел1 огыз жэне баска да турю тайпаларыньщ шонжарлар, феодаддарга айнала бастаган эскери шонжарлар мен аксуйектер1 кец-байтак аумакты иемдену кукыгын алып, орталык уюмет бю ипнен тэуелс1з болуга умтылды. YII гасырдагы Турю империясы тэр1зд1 XI гасырдагы Селжук урпактарыныц мемлекетш де селжуктыц агайынды немерелер1 кураган болатын. Сол кезде агайындылардыц 6ipinin аты кутпа намазда окылып, Нишапур тецгелерше жазылып жатса, екш плсш щ аты Мервте эйгшене бастады. Олар 6ip ушмет идеясын б1рт1ндеп барып мецгерген. Турюлердщ жаулап алуы кез1нде Хорасаннан ш ыккан тецгелерде “шахиншах” деген ежелп Иран ш енш щ алгаш пайда болуы кызыкты ед1. Ойткеш саманидтер де, газнауилер де бул шенд1, ресми турде колданбаган. Батыска iiiiKepuien ене бастаган сайын селжук урпактары “шахиншахтардан” “ислам султандарына” айналган. Ол кезде ондай атаулар тек жогаргы дэрежел1 т э у е л т эм1ршшерге гана бершетш. Тэуелдипктеп жеке княздарга “мол1к” пен “шах” дэрежелер1 бершетш болган. К,арахандыктар тор1зд1 олар да оздср1 жоншде, оз T e K T c p iiiin Афрасиабтан шыккандыгы туралы ацыз шыгарган. Сойтш олар ез ата тектерш1ц огыз емес, тур1кмен де емес, кайы руынан ш ыккандыгын мойындаган. Мундай атау Махмуд Кдшкари ецбепнде де кездеседь Ол 24 огыз руыныц 6ipi (М. К,ашкари бойынша — 22) ретшде керсетшген. Bip-6ipiH кайталайтын рулар атауыньщ Махмуд К,ашкари мен Рашид ад-Диннщ монгол дэу1р1ндег1 айырмасы б1рдей. Махмудта бул атаулар ежелг1 тур1нде келт1ршу нэтижес1нде Осман эулет1 ш ыккан ру кайы емес, кайыг деп аталады, ал языр руыныц аты язгыр деп жазылады. Сырдарияныц жагалауынан огыздар Батыска гулама К,оркыт жайлы ацызды да ала келген. X гасырда eciMi печенегтерде де кездеседь К,оркыт атаныц зираты Сырдарияда эл1 кунге дей1н бар. М эдени децгеш ж агы нан огыздар К,арахандыктар мемлекет1ндеп туркш ерден томен турган. BipaK олар турмыстагы улттык касиеттер1н жаксы сактаган. Б1зге Сирия тш1нде XIII гасырда жазылган Эбш-Фараждыц шыгармасы кел1п ж еткен. О нда Тогрул бек су л тан н ан (селж ук немерелершщ улкен1) Халифтыц кызымен уйлену тойы суретгелген. Шыгармада “отырып-турып” билейт1н турю бш 202