6ip-6ipme жакын едь Ж ошыньщ улкен улыныц (6ipiHini ханзада) ордасы жогаргы Ертю бойында жэне ете ертедеп деректер бойынша ол сонда жерденген. Жошы 1225 жылы кайтыс болган сон E p T ic бойында онын улкен улы турды. Y нпнпп ханзада — Y гедейдщ ордасы Etui езешнщ Алакелге ку яр тусы н ан онтуст1кке там ан , eKiHini ханзада — Шагатайдын ордасы Алмалыкден кершшес К,уяшта (К,улжа елкесО орнадасып, жер1 уйгырлар елкесш е, Самаркан, Бухарага дешн созылып жатты. Шагатай Сайрам кел1 тусы мен Талк,ы асуы аркылы 6ipiH ini болып жол салдырды. Амудариядагы Kenipfli 1222 жылы кайта калпына келт1рд1. Бул уш орданьщ арасы 6ip-6ipiHe жакын болгандыктан, оларды уш жеке мемлекеттщ астанасы деп карау сол кез ушш киын едь Угедей император болып сайланган сон Кдракорым каласын салдырды, кала iuiiHe жэне оныц мацына б1рнеше сарайлар тургызды. Самаркан мен Бухарага дей1нп жерлер Шагатайга THicTi екенше карамастан, МауреннаЬр деп аталатьш бул жерд1 Шагатай емес, Угедей тагайындаган Коджентте туратын Махмуд Ялавич билед1. 1238—1239 жылдары Ш агатай бауырымен акылдаспай, Махмудты орнынан алып, баска билеуиа тагайындайды. Махмуд Yгедейге шагымданганда Шагатай бауырыныц сурау салдырганына жауап рет1нде KemipiM отшген хат жолдаган. К,аракожа жэне Бесбалык (ягни Уйгырстан, Хотан, К,ашкар, Алмалык, К,оялык), Самаркан жэне Букарадан Чейхун жагалауларына дей1нп жерлерге билеуш1 eTin Угедей Махмуд Ялавичт1н баласы Масудбект1 тагайындайды. Бесбалыктан Самаркан, Бухара аралыгына дейш п кен алкапта Масудбек ез1н1д шекс1з гузырын журпзд1. Ол Букарага катты ыкыласы тусш , онда Масудий медресе салдырды. Bip артыкшылыгы Хорезмд1к мусылман саудагер 63i eMip сурген туста Орта Азиядагы болып жаткан саяси озгерютерге карамастан, бил1пн сактай отырып, оны ез балаларына мурага калдыра алды. Монгол империясындагы 6ip осал буын мурагерл1к зацыньщ жоктыгы ед1. Эр хан кайтыс болганнан кей1н оньщ орнын басатын адам узак уакыт бойы талкыга туст1. Хан тукымыныц барлык мушелершщ мойындауы, сонан сон салтанатты турде арнайы шакырылган курылтайда сайлануы еткеннен кей1н гана жана ханньщ пэрмен1 журетш. Б1рак ханзадаларды хан олш1 мен курылтай арасындагы уакыт байланыстырмады. Бул аралыкта жаца хан сайланганша б!рнеше жыл o ni. Осы аралыкта билйсг1 императордыц жес1р1 уакытша журпзд1. Оныц билитне ханзададар онша мойынсуна 253
бермей, ез аймак,тарында бш пкп оздершше журпзе беретш. Мэселен, 1241 жылы Угедей о л т , оньщ улы — Гуюк (1246 ж.) такка отырганга дейш осындай алауыздык, жагдай болды. Гуюк 1248 жылы кайтыс болып, такка Ш ьщгыс ханныц баска улы — Толыныц тукымдары иелж erri. 1251 жылы Толыныц улкен, улы Мунэ (Мецке) империя басшысы болып жарияланды. Букш бшйк Толы мен Жошы эулетше к о п т . Шагатай мен Угедей оуле-rrepi кастандык жасамак, пигыдда деген айыппен жазаланды, кугынга тусп, булардыц улыстары тугелге дерл1К куйреуге ушырады. Формальды турде бул улыстар жойылмады да. Гуюктщ жес1р1 Етш ордасыныц, Шагатайдыц немерес1 К,ара Хулагудщ ж еар! Эрген хатун Шагатай ордасыныц билеушкп болып калды. Оз гузырындагы жерлердщ ш екарасы ретке келт1ршгеннен кеш н сауда жасайтын жерлер кецейе тусш, оган МауреннаЬр, Туристан, Отырар, Жент, Хотан, К,ашк,ар, Хорезм, Фергана жэне баскд да Орта Азия к,алаларымен байланысуга жагдай туды. 1253 жылы М онголиядан жорык,к,а аттанган М ецке (Хулагудыц бауыры) Багдатты басып алып, Аббасидтер династиясын жойып, Алдыцгы Азияда кайтадан жаца монгол мемлекетш курган. М ецке хан елгеннен кешн жагдай тагы езгердг. Оныц iHuiepi Хубулай мен Арык-Буга арасында такка таласу басталып, oipiHiiiici К,ытайда, еинш1с1 Монголияда улы хан болып жарияланды. Эргене хатунныц бал асы мусылман Мубарак uiah Шагатай ханы болды. Ш ыцгыс ханныц терт улыныц Орта Азиядагы улыстарыныц арасы аныкталмаган куй1нде калды. Хайфу (Ш агатай ханы Угедейдщ немерес1) тусында Орта Азиядагы монголдар мемлекет1 оз иел1пн Хулагу мен Жошы тукымдарыныц мемлекеттер1 жерлершщ eee6inen оцтуст!кке жэне батыска карай кецейткен едь Х айфу м ем лекетш !ц курам ы на Ауганыстанныц солтуст1к бол1г1, оныц 24 улысыныц 6ipi — Сарбан ез эскерлер1мен турган Бадахшан мен Мургаб жагалауларына дей1нп жерлер ирд1. XIII гасырдагы карама-кайш ылык ханзадалардыц барлыгы ту р и тепнен шыгуына байланысты туындады. Мысалы, 1262 жылы Таразда (Эулиеата, Жамбыл) жершпкт1 бекзада Балык Булге улыг Икбол хандык erri. XIII гасырда вассалды династиялардыц болганына Орта Азияныц турл1 калаларында согылган тецгелер куэ бола алады. Мысалы, Отырарда тецгелер жергиикп ди1рменшшщ атынан согылган, тек eciMi аталмайды. Онда Хайфу, Тува хандардыц аттары жазылган 6ipfle-6ip тецге жок. Бул кезде Мецгу TeMip Алтын Ордада ез аты жазылган тецгелер соктырган болатын. К,алалардыц куйреуш ту р и ултыныц басымдылыгымен 254
немесе монгол хандарыньщ саясатымен байланыстыруга болмайды. Шагатай ханы Yгедейдщ немереа Хайфу хан 1269 жылы Талас бойында курылтай шакырды. Мунда купмдеп жерлерд1 кешпендшерден коргау м эселеа каралып, шаралар жасалды, таулар мен далаларда турып, еп стк жерлерге малын жаймауды мшдеттедй Сонымен катар Хайфу Тува мен Фергана жэне Эщцжанда улкен болашагы бар е й кала салгы зды . Б ул eKeyi де н е п з ш е н ту р к и и к к а л а га ай н алд ы р ы л д ы . Б у х ар а 1220 ж ы лгы М о н го л шапкыншылыгынан кешн тез ес жиып, монгол каласында болган алгашкы он шак,ты жылда бурын болмаган дэрежеде гулденш ocTi. Джувейни1 Букдраны мусылман элемшде тендес1 жок кала деп атаса, Марко Поло2 экес1, экесш щ бауыры ymeyi 1262—1265 жылдары Бухарада уш жыл турып, бул каланы кулги Персиядагы, ягни парсы тиинде сойлейтш елдердеп ец тамаша кала деген. Б ал а с а гу н д ы к Д ж ем ал К ,арш идщ ж азб ал ар ы н д а Баласагунныц кептеген эйгин адамдарыныц аттары аталган. Джемал К,арши ез ецбепнщ кептеген тарауын б1рнеше калаларга (Алмалык, К,ашкар, Хотан, Ходжент, Фергана, Шаш (Т аш кен т) Б ер ч е н т, Ж ен т) а р н ап , э р к а й с ы с ы н ы ц ерекшел1ктерше, олардан шыккан галымдарга, эйпл1 адамдарга кы скаш а то ктал ы п еткен . Автор А лм алы кта туган. (Баласагунда туган оныц OKeci ед1.) Кешн К,ашкарга коннп барып, б1рнеше калаларда болган. XIII гасырда Турюстанда исламдандыру мен туркшещцру, баяуда болса, улкен жетк:т1ктермен журш жатты. Tinri Наймандардан жещ лген каракытайлар да мусылманша кишетш болган. Куиипк тусындагыдай исламды кугындау монголдар кезшде болган жок- Ислам дш ш кабылдаган алгашкы Ш агатай хандары — М убарак iiiah пен К,ара Хулагудыц жecipi Эргене. Эргене улы хан Арык-Буганыц баласы Алгуйге eKiHmi рет куйеуге шыгады. Алгуй елген соц Эргененщ 6ipiHiui куйеушен туган баласы Мубарак uiah Ш агатай ханы болы п сайланады . Х айфу м усы лм ан б о л м аган д ы ктан , м о н го л pociMiMeH Ш у ж эн е 1ле аралыгындагы бшк тауга жерлендд, 6ipaK лрш ш пнде исламга жэне мусылмандарга деген жаулык пигыл танытпаган. Турю тш нщ улкен мацызга ие болгандыгын мынадан-ак бигуге болады, мысалы, Рашид эд-Диннщ ецбепндеп Шыцгыс хан эулет1 жайында жазылган тустарында олар езара монгол создер1мен коса турю создерш де колдана беред1 делшген. 1 Джувейни. Сборник. Изд. “ Казвини”, 1937, с. 84. 2 Марко Поло. Изд. Потье, Париж, 1865, с. 1, 9. 255
Bip хан оулетшде оныц улдарыныц 6ipi христианша, eiciH in ici мусылманша тэрбиеленген жагдайлары да болган. Монголдар багындырган турл! мэдениетке ие халык,тардыц оюлдер1 хан ордасында туракты турде 6 ip - 6 ip iH e карсы топтасып жататын осындай жагдай осы аумактагы бшнкке таласкан баска да адамдарга тэн едь Орыс тарихын зерттеушшер Алтын Ордадагы княздар мен вельможалардыц олпршуше оларга карсылас княздар мен вельможалардыц куйтыркы жаласы себеп болганын дэлэлдеген, ол1м жазасын татарлар кескен, 6ip aK бул жагдайда ж азалангандар карсы ластары ны ц колындагы курал болып калган. Монголдар багындырган баска елдерде де осылай болып отырды. Алауыздык кезшде уакытша жэне жеке бас мудцеа жалпы империялык мудцеден ерекше, эркашан бшк турды. Персия монголдарыныц Букараны Тургастаннан Персияга шабуыл жасаудыц TipeK пункп ретшде карап, 1273 жылы бул каланы саналы турде талауга Tycipyi соныц 6ip мысалы едь С аяси аласапы ран мен соган байланы сты сауда катынасыныц токтап калуынан бул ара Алтын Ордамен коса тещзге шыгар жолы бар баска монгол мемлекеттерше Караганда коб!рек зардап шекть Сол кездеп мумюн форма — саудагерлер eni6ip салык толемшЫз 6ip елден еюшш елге еркш ете алатын монгол мсмлекеттерш щ федерациясы формасында монгол империясыныц б1рл1пн кайта калпына келпрудщ орасан зор жоспары нак Орта Азияда пайда болуын жогарыдагы себептермен тус1щпруге болады. Тарихш ылар бул icT eri бастаманы H anapeH i осыган кещцрген Шагатай ханы Тувага телид1. Будан ксй1н баска монгол мемлекеттер!не жцбершген елшшер олардыц 6 ep in in кел1с!мш алып келген. Орта Азия елшшер1 ец алдымен К,ытайдагы Хубулайдыц (1294 жылы олген) 1збасары жэне немерес1 Тэмурге келед1. Тэмур едшю1н косып алган Чапара мен Тува хан елшшер1 1304 жылы такка кайта отырган Улженту билеген Персияга (Мерагугс) кследь 1315 жылы Улженту Француз корол1 Филипп IY -ке кол жеткен кел1с1мд1 баяндаган монгол типнде жазылган хат ж1бсредь Бул хат 6isre дей1н жеткен жэне сол келю1мге катысты жадгыз гана монгол кужаты болып табылады. Ол хатта бурынгы согыстар, каскойд1ктср хандардык iuiKi б акай есеб ш ен ем ес, ж ексуры н багы ны ш ты ларды ц (каракшылардыц) жалакор тшшен болганы Tycinflipmin, ары карай ецщ татулык орнады, хан тукымына жататындардыц улксн1 де, Kimici де келю1мге кслд1, барлык жолдар ашык, ал 256
осы келкпмдд шмде-юм 6ipiumi болып бузса, ол калгандарды оз1не карсы кояды делшген1. Хатта оте ацгалды кпен “Ф ранк султандары ” ягни еуропалык билеушшер жогарыдагы кел1с1мд1 бузушыларга б1рлесе котершер ед1 деген niidp айтылган. Бул кезде Еуропада Филипп IY мен Рим папасыньщ Kypeci, агылшындардын, Шотландияны жаулап алуы сиякты жагдайлар OTin жаткан едь Агылшын корол1 Эдуард (1272—1307 ж.) алган осындай хатка байланысты жаца король Эдуард II озш щ 1307 жылы жазган жауабында эр ж ерлердеп тартыстар кудайдьщ комег1мен кел1с1м м ен тату л ы к к а оры н б ер етш ш е умптенетшш гана бицире алган2. Кел]амнщ к1м болса да татульпс,ты бузушыга карсы б1рлесе кимьш жасау жон1ндег1 пункп бурынгы жэне одан KeftiHri кездердегщей Монгол империясы yiuiH ©Л1 нукте болып кала бердь 4. Жошы урпактары кез1ндеп мэдениет жэне турюленд!руд!ц жогары сатыга кетершу1 Жошыньщ урпактары арасында октустйсген Кавказга жэне батыстан Каспий тец1з1не дей1нп жерлерге таласу байкалады. Осындай таластьщ 6ipi Жошы урпактарымен Персияда монголдар курган мемлекет арасында ерютеп, 1250 жылгы согыска экел1п Tipefli. Толынын, улы Хулагу М онгол басшыларыньщ еш кайсысыньщ келю1мшс1з 1258 жылы Багдат халифатыныц эскер1н талкандап, Иранды басып алып, ильхандар (улыс хандарыныц) мемлекетш курды. 1259—1265 -жылдары Ирандагы ильхандар мемлекетш щ курамына зорлыкпен косылгандар: Ауганстан (Балхтан баскасы), Эзфбайжан, Ирак, Багдатпен_б1рге Курдистан, жогаргы Месопотамия, Юш1 Азияньщ 6ip б о л т , К,ызыл Ирмакка дей1н, Селжуктардьщ конилык султаны (Рум), Грецияньщ Трапезун патшалыгы, Грузия, Киликиялык Армения, Кипр королдыгы. Осы аталган елдер тугелдей ильхандык Хулагуга багынды жэне салык телеп турды3. 1 Бартольд В. В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. Т. 5. Москва, 1968, с. 158—159. 2 Бул да сонда. 3 Кады рбаев А. Ш. О черки истории С редневековы х уйгуров, джалаиров, найманов и кереитов, Алматы, 1984, с. 146. 257
Жошы бшпгшщ курамына Сырдарияныц теменп агысы мен Хорезм, Кдрахан империясыныц, кейш наймандар курган мемлекеттщ солтуспк б о л т (Ертютен Алаколге жэне 1ле мен Сырдарияга деш нп жерлер, Крйлык каласы) юрдь 1246 ж ы лы осы айм актьщ ш ыгыс б е л т н е П лано Карпинидщ саяхаты кез1нде Ер-пске жакын жерде Жошыньщ улкен улы Ордада турып жатты. 1ле мен Сырдария арасындагы аймактьщ батыс б о л т Ж ошыньщ Kiuii улы Ш ибанга тидк (Соцынан мусылмандар бул атты Шайбан деп 03reprri. XYI гасырдьщ басында Туркютандагы езбек мемлекетш курушы Ш ибанньщ урпагы Ш айбан деген eciM кабылдады). Абылгазыда келтсршген мшймет бойынша Шайбани озшщ агасы Батыйдан Батый мен Орда Эжен билеген жерлердщ аралы гы нан и елж алды. Ол жазды Ы ргыз, Ор, Елек жагаларында, Жайыктьщ шыгысы мен Орал тауларында, ал кы ста К,аракум, А ралкум , С ы рдария, Ш у, Сарысу жагалауларында отюзген. Шайбани урпагыныц бшик етуомвн 200 жыл шамасында уйм ет 6ip гана хан тукымынын, кол астында болды. Ш ьщ гы с ханньщ корегенд1к акы лы м ен куры лган мемлекетшщ Heri3i мен 6epiK торт1б1ндеп эскери уйымныц пайдасы монгол кезецше дешнп кыпшакдаласындагы, Жайык бойы мен К,ырымдагы мемлекеток курылыс дэстурлер1нен кем болган жок. Ш ын мэн!нде бул ездерш щ м эдениепнен басканы мойындамайтын жэне оркениеттщ басы К,ытай мэдение^ деп тусш етш кытайлыктарга em 6ip катысы болмады. Ата теп бойынша емес, 6uiiMi бойынша кытай министр! болган Члюн-чу-Цаю га жазылган кытай хабарлары да осымен тусщщртед1 (ол каракытайлардан - тунгустардан шыккан). Ш ынында да ез 9Keci — Ж ош ыньщ букш иел1пн1н Myparepi Батый баскарган батыс белистеп монголдар арасында мэдениет жогары каркынмен ecTi. Монголдар ездер1 басыпжаншыган Едшде Монгол хандыгыныц тенгелер1 согылып турган. Жошы билшндеп булгар калаларында Ka3ipri калдыгы чуваш Tuii болып саналатын тш сакталды. XIY гасырдагы монголдар кезещнде Едш озеншщ ортацгы агысында салынган калалар К,азан каласы сиякты бастапкы кезден-ак таза туркш ердт болды. 1254 жылы Монах Рубрук Едш бойындагы Батый салдырган “жаца кала”— Сарайды еске салады. “Сарай”— туркшерге ерте кезде ауыскан парсы c©3i, бул сез “К,удатгу 6iniKTe” де кездеседк Монголдар арасында ханныц сарайлары осылай карапайым аталды жэне бул атау сарай мацында пайда болган калаларга да ауысып 258
койылды. Термезден жогары Амудариядагы Сарай конысы, Едш бойындагы Сарайлар мен К,ырымдагы Бакшасарай осылай туды. Батый салдырган ец алгашкы Сарай K,a3ipri Селитронга конысынын тощрепнде болган. Батыйдьщ iHici — Беркешц атымен байланысты салынган eKimiii Сарай Цераганьщ (Ka3ipri Ленинск) орнында болган. Жошыньщ бш ппндеп батыс аймактарга карама-карсы Батый мен Берке мурагерлершщ мемлекетшде кала O M ipi дами берд1. Тецгелер шыгарган б1рнеше каланыц болуы буган дэлел. Монголдар курган барлык мемлекеттерде 6ipTe-6ipre кумю тецгелер ж уй еа орныкты. Улкен кумю тенгелер — динар, ал Kiuii тецгелер дирхема деп аталды. Bip динар алты дирхемамен тецелдь Жошы урпактарыныц мемлекет1нде дирхема ymiH мыскалдыц 1/з салмагы кабыдданды. Ж эне осы салмак кешн Орта Азияда жэне парсы мемлекетшде кабылданды . Сол кезецдерде халы каралы к саудамен айналыскан Жошы урпактарыныц мемлекепнде, непзш ен Хорезмде оныц осындай мэш ерекше козге TycTi. Алтын Ордада ту р и тш ш ц колданылуы Алтын орда мен Монголия арасындагы байланыс токтаган соц гана юке асты. Берке Батый Tipi кезде-ак мемлекеток штерге араласты. Ол букш империяга катысты моселелерд1 шешуге катысу ymiH Монголияга барды. 1259 жылы Монах Рубрук букш империя Батый бшппндеп жэне монгол императоры Моцке бшппндег1 аймак болып eKire бол1нгенд1п туралы айтады. Бул аймактыц шекарасы Талас пен Шу езендер1 аркылы откен. 1260 жылы Орта Азиядагы МауреннаЬр калаларында•Шыцгыс ханныц еюнш1 улы Шагатай урпактарыныц 6ipi— Алгу ук1мет1 ныгая бастады. Алтын Орда курамына юрген кезден бастап Алгу Хорсзмд1 алды, Шрнеше жылдан соц Беркеден Отырар каласын тартып алып, оны жойып ж1берд1. Бул аймак кей1ннен тагы да Алтын Орда курамына к1рд1. Берке хандыгында (1257—1266 ж.) екшцд дорежел1 Алтын Орда ханы жалпы Монгол империясында жеке мемлекет билеушкй болды. Келес1 хан Моцге-Тем1р (1266 — 1280 ж.) езш щ атынан тецгелер шыгара бастады. Хан Токта ( 1290— 1312) оздер1мен 6ipre Алтын Ордага эдеттегщей уйгыр жазуын алып келд1. Жэшбек хан (1348-1357 ж.) турю тиад мусылмандардыц кудайга кулшылык ету1н пайдалана бастады. К,алаларда азан араб типнде шакырылды, ал тойларда куран окылган соц, 259
алдымен араб, сонан сод парсы жэне турю тшдервде эндер айтылган. Ислам дш ш щ тарауына Едш булгарларынын эсерше Караганда, Хорезм мен Орта Азия турюлершщ ocepi мыкты болды. Монголдарга дейш п кезенде тургылыкты туркшерге, ocipece кыпшактарга христиан дш щ щ 9cepi ею жактан — Ресей мен Батые Еуропадан болган ед1 (Горковецтщ “К,ыпшак с о зд т н ” карацыз). 1261 жьшы Берке хан хандыгында ислам д1ш кабылдандыБерке 1253 жылы Батыйдьщ коз1 п р к ш д е-ак мусылман дш ш кабылдап, ордасында шошка етш жепзбейтш. Ханныц 03i гана емес, оныц эйелдер1 де, туыстары да мусьшман дшш кабылдады, эрб1р эм1рдщ жеке имамы жэне окытушысы, балалардыц куран окитын мектептер1 болды, 6ipaK есю наным-сен1мдер, жуыну ушш агын суды пайдаланбау дэстур1 калды. Берке хан езш щ кызын Бейбарыс султанга (Египет билеуписше) эйелд!кке бергеш тарихтан белгш1 (1260-1277 ж. Бейбарыс султанныц ем1рбаяны туралы 262—265-беттерд1 карацыз.) Осы некеден Бейбарыстыц 6ipiHuii Myparepi Сагидхан Мухаммед туылды, оны Насир ад-Дин Беркехан деп те атады. Ш ындыгында ол мусылман ес1м1мсн катар монгол eciMiH де иеленд1. Ол 1260 — 1262 жылдар арасында туьшды деп есептеледь Жас султан 1279 жылы сэу!рде 03iHin шешес1мен ягни Берке ханныц кызымен 6ipre Дамасюге келед]. 1280 жылдыц наурызында ол Дамасюде кайтыс болады. Берке елгеннен кеш н Алтын Орданы тагы да путка табынушылар баскарды. Исламныц б1ржола орныгуы озбек ханныц тусында (1313—1340 ж.) юке асты. XY гасырдыц 6ipiHmi жартысында Озбек улысыныц барлы к эскери к¥ Р амалаРы б1ртутас ханды к рет1нде карасты ры лды . А лтын О рданы ц кулауы ж эне оныц • белш терш щ озш -ез1 жогалтуынан кей1н “езб ек” ce3i мемлекетак атау рет1нде колданылмай, Турюстанга кошкен тайпадардыц аты ретшде гана сакталып калды. Сол уакыттарда — мемлекетт1к тш монгол Tuii болып турганда да, букш елдщ туркшену npoueci жур1п жаткан кезшде де орыстар Алтын Орданы “татарлар” деп атауын токтатпады. XY—XYI гасырларда орыстар ездер1 карым-катынас жасаган К,ырым, Казан, Астрахань, Ci6ip хандыктарыныц бэрш татарлар деп атады. Олардыц iniinae узак OMip cypreHi К,ырым хандыгы болды. Осы жерде баскаларга Караганда “татар” термин! узак сакталып калды: 1475 жьшы К,ырымды оздерше багындырып алган орыстар мен турж-османдардан 260
баска кырымдыктарды осылай атаган. 1920 жылы Едшдеп ж ергш кп интеллигенция 6ipneme таластардан соц “татар” соз1н оз халыктарыныц атауы рет1нде кабылдап, соцынан татар Республикасы курылды. XY гасырда, непзш ен XYI гасырда татарлардан баска этнографиялык гана емес, сонымен 6ipre саяси б1рл1кт1 курайтын, оз хандары бар “ногай” халкы аталады. Сол кезде ногайльщтардыц орталыгы Алтын Орда хандары OMip отюзген Жайык ернеушдеп Kiuii Сарай каласы болды. XYII гасырда Москва хандарына багынган Едш казак о скер л ер ш щ куры луы н ы ц аякталуы м ен 6ipre ногай хандыгыныц тарихы аякталды. “ Н огай ” терм инш тек орыстар гана колданганы н байкаймыз. Шыгыс колжазбаларында, соныц катарында Абылгазы да ногайларды мацгыттар деп туркшенген 6ip монгол халкыныц атымен атаган. K,a3ip Kepicinme, “ногай” C03i Орта Азия мен К,азакстанда оте кец магынада колданылады ж эне ногай деп Едш татарларын да атайды. Томенп Ресейде каз1р ногай деп К,ырым мен Солтуспк Кавказдагы белгш i халыкты атайды, сонымен 6ipre ногай д и ал ек п а монгол кезецше дейшг1 KbinmaKTUiiHe жакын болып, карашай, балкар диалектшершен* б1ршама ерекшеленген ед1. К,ыскаша айтканда, Еуропа галымдарыныц жазбаларына суйенсек, монгол шапкыншылыгы кошпелшерге пайда экелд1, ал отырыкшы халыкка тек кана зиян экелд! деп дэлелдеу де киын. Бейоарыс султан туралы элемге эйгш1 “ Британика” Британия энциклопедиясында колемд1 макала бар. Сол макаланы Аскар Абдрахманов аударган екен. Окырманга макаланы кыскартып беруд! жен корд1к. Онда былай дел!нген: “Бейбарыс. Толык аты-жон1 — Э л-М элж э з-зэи р Рухад-Дин Бейбарыс эл-Бундуктары эл-СалиЬли. Бейбарыс, галымдардыц шамалауы бойынш а, 1223 жылы T yp iK - кыпшактар елшде, К,ара тен;1зд1ц тер1скей бет1ндег1 далалык оц1рде туган. 1277 жьшы 1 шшдеде Дамасюде (Сирия) кайтыс болган. Египет пен Сириядагы мэмлук султандарыныц арасындагы ец KepHeKTici, 1260 жылдан 1277 жылга дей!н бил!к курган. Крест жорыгын бастаушьшар мен моцгол жаулаушьшарына карсы журпзген эскери курес1мен гана емес, со н д ай -ак елд1ц ш ш д е ж узеге асы р ган эк1м ш ш !к реформаларымен де танымал болган. Оныц гумырбаянын фольклорлык тургыдан эцпмелейпн “Зерат Бейбарыс” атты ецбеп араб дуниес1ндеп эйгш1 шыгармалардыц 6ipi. 1242 жьшы монголдардыц кыпшак ел!не шапкыншьшыгытусында Бейбарыс баска кыпш ак уландарымен 6ipre кул 261
базарында сатылган. TypKi типнде сойлейтш кулдар ислам м ем лекеттерш щ кеп ш и й гш щ эскерш де н е п з п к у и т курайты н, сондыктан да кымбат багаланатын. Ак,ыры Бейбарыс Аюби эулетшен ш ыккан Египет aMipmici султан ас-Салих Наяам-эд-Диннщ иел1г т е отед1. Султанньщ озге де жацадан сатып алган кулдарыныц катарында Бейбарыс та Hui Дариясыньщ ортасындагы аралга ж1бершед1, сол жерде журш эскери онерге алаботен кабшеттмен козге туседь Эскери мектепи бтр ген н ен кешн б1ршама уакыт согыс онерше шындалып алады да, султанды кузететш жасактьщ басшысы болып тагайынд алады. Бейбарыс Аюби эулеп эскершщ колбасшысы ретшде басты жещсше эл-М ансур каласыньщ тубшде 1250 жылгы акпан айында Франция корол1 Людовик IX-ныц оз1 бастап шыккан крест котерушшердщ армиясымен шайкаста кол жетюздь Урыста корольдщ 63i туткынга алынып, кейш орасан келемде кун толеп барып босатылган. Эскери тургыдан куш алып келе жатканын, оныц устше Египетте беделдер1 арта тускешн керген мэмлуктердщ 6ip топ сардарлары Бейбарыстыц бастауымен сол жылы жаца султан Туран-шахты олт!рсдк Аюби эулетшен шыккан соцгы султанныц ажал кушуы елге 6ipa3 уакытка дешн не болары белпаз булгак кезецш бастан KeiuipTTi. Eip жылдан кейш мэмлуктер султандыгыныц ресми жыл санауы басталды. Бейбарыс туцгыш мэмлук султаны Айбектщ каЬарына uxiHin, баска да мэмлук эскербасыларымен 6ipre Сирияга кашып кетш, ол елде 1260 жылга дешн болады. Сол жылы 6ip топ мэмлуктерд1 ушшип мэмлук султаны эл-М узаффар Сайф-эд-дин К,утуз елге шакыртып, эскердеп бурынгы лауазымдарын кайтарып берпзед!, Бейбарыстыц и ел тн е 6ip ауылды болпзед1. Бейбарыс эскер басына кайтып келген 1260 жылдыц кыркуйепнен кешнп 6ipneme айдыц irnimie мэмлук acKepi Палестинадагы Набулус деген жерде моцгол колын кирата жендь Бейбарыс езш кан майданныц хас батыры ретшде танытты, коптеген моцгол жауынгерлерш урыс даласында туткынга алды. G3iHin жауынгерлж ерл1ктер1 уинн Бейбарыс Алеппо (Ka3ipri Халеб) каласын сыйга алатын ш ыгармын деп дэмеленген-д1. Алайда К,утуз султан созшен тайкып кетедь Сириядан кайтар жолда Бейбарыс К,утуздыц алдына келш, туткынга тускен моцгол кызын калывдыкка беруш сурайды. Султан келю1м еткен кезде Бейбарыс разылык белгкл рет1нде К,утуздыц колын суйедь Бунысы жанындагы мэмлуктерше алдын-ала айтып койган нышан болатын. Жолдастары сол сэтте-ак К,утузды корш ап алады, Бейбары с семсерш 262
султанныц кеудесше сагактатып салып ж1беред1. Бейбарыс осылайша такты тартып алып, тертшци мэмлук султаны болды. Ол крест котерушшерге карсы Сирия жер1ндеп газауат согысында Аюбилер эулетшщ непзш салушы Саладдиннщ (дурысы: Салах-ад-дин) жещстерш кайталауды максат туткан ед1. Султан тагына кол жетюзю1мен Бейбарыс озшщ эскери позицияларын ныгайтуга KipicTi. Сириядагы моцголдар киратып тастаган барлык камал-коргандарды калпына келт1рш, кару-жарак, ок flopi сактайтын жан,а коймалар салдыртты, эскери, сауда кемелерш жасауды жолга койды. Эскербасылардьщ крест котерушшерге карсы куресшде ауыз(мрлт Египетп 6ip мемлекетке 6ipiicripfli. Аюби эулетшен уш б1рдей улкен каланы тартып алып, олардьщ Сирия жершде бшнк куруын б!ржола токтатты. 1265 жылдан 1271 жылга дешн Бейбарыс крест котерушшерге удайы жорык бастап турды. 1265 жылы госп и тальерлер о р д еш А рзуф ты Бейбарыстьщ колына берд1. Бейбарыс Атлит пен Хайфаны жаулап, 1266 жылгы шшдеде Сафед'п узак уакыт коршаудан кешн крест котерушшердщ храмдыктар ордеш гарнизонынан тартып алды. Хайфа Бейбарыска карсылыксыз бершдй1268 жылгы мамырда Бейбарыс тагы 6ip манызды каланы — Антиохияны басып алды. Мунан кейш крест кетершушшердщ б1рнеше камалды басып алганнан кешн крест котерушшердщ тагдыры б1ржола шешшд1. М унан кеш н олар оздерш щ айрьшган жерлерш кайтара алган жок. Бей б а р ы с т ы ц оскери жорыктары оньщ 1збасарларыныц сонгы ондаган жылдардагы жещстершщ nerni болды. Бейбарыс монгол эскерщ щ Сирияга солтустжтен де, шыгыстан да тынымсыз шапкыншьшыгын тойтарып отырды. Бул соккы Исламньщ шыгыстагы как журегше багытгалганды. Озшщ 17 жылгы бш йп кезшде ол Иранда ектемд1к журпзш турган модголдармен тогыз рет кан майданда шайкасты. Сирияда Бейбарыс мусылман фанатиктершщ сектасы — ассасиндермен устасты. 1271-73 жылдарда олардьщ манызды бекшютерш жаулап алганнан кешн Бейбарыс элп сектаньщ Сириядагы мушелершщ б1разын елт1рш б1разын елден аластатты. Бейбарыс сондай-ак моцголдармен одактасып алган христиан-армияндарды да шапты жерш ойрандап калаларын киратты.1276 жылы селжук эскерлерш, олардьщ моцгол одактастарын женген сон Бейбарыс Т1келей оз1 кол бастап шыгып тарихи Каппадокия провинциясындагы Цезареяны (K,a3ipri Туркиядагы Кайсери каласы) басып алды. Египетп онтусгпктен солтуспктен батыстан коргап-кымтау ушш 263
Бейбарыс Нубия мен Ливия га оскери экспедициялар женелтп. Жалпы Бейбарыс он бес согыс компаниясында эскерд1 жеке 03i бастап шыгып, бас колбасшы ретшде OMip журпзд], жорыктарда талай рет ажалмен ойнады. Византия империясымен жаксы дипломатиялык карымкатынас орнату максатымен Бейбарыс Константинопольге, Михаил VIII Палеологтыц сарайына елшшерш ж1бердь Византия OMipiuuiepi осыдан кешн сондагы коне мешггп калпы на келт1руд1 тапсырып, Египет саудагерлер! мен елшшерше Геллеспонт жэне Босфор бугаздары аркылы жузуше руксат eiri. Бейбарыс бшпк журпзген кезде мэмлук армиясына турю кулдарын негурлым коп алуды озше максат eTin ко й д ы . О ны ц тагы 6ip м ак саты А лтын Орда м о ц го л д а р ы м е н б1рлесш И р ан м о ц го л д ар ы н а — хулагулыктарга карсы одак куру болатын. 1261 жылы Бейбарыс езшщ елписш Сицилия корол! Манфредке ж1берд1, Италияга да солай erri. 1264 жылы кеш ннен Неаполь мен Сицилия корол1 болган Карл Анжуйский Каирге озш щ елписш Ж1бер1п, сэлем хатына коса мол етш сый-сыяпат жасады, муныц ©3i Бейбарыстыц куш -куаты мен бедел ыкпалын анык мойындаудыц белгкл ед1. Бейбарыс Арагондык Яков I, Леон мен Кастилия корол1 Альфонс X сынды алые елдер OMipmmepiMeH де сауда кел1с!мдер1не кол койды. Оныц ец тамаша саяси шеипмдершщ 6ipi Аббасидтер эулетшщ моцголдардан бас саугалап, Багдадтан кашып журген ур1м-бутагын Каирга алдыртып, 1263 жылы халиф, ягни мусылмандар кауымыныц басшысы атандыруы болды. Бул аркылы Бейбарыс озш щ султандыгын мусылман олемвде занды турде мойындатуды коздед!, алайда Аббасидтер халиф1 мэмлуктер мемлекетшде накты бил1к туткасына ие бола алган жок. Бейбарыстыц журт мойындаган колбасшы, тэж1рибел1 кжер дипломат кана болмаганын атап айту керек. Ол би лк курган туста елде кептеген арналар казылды, кеме келетш айлактар жондел1п, жаксартылды, Каир мен Дамаскш щ арасында туракты, жедел пошта байланысы орнатылды, бул е й арага ешд терт-ак кунде жетш баруга болатын едь Улкен меш^т пен мектеп тургызды, Каирдагы ол мектеп Бейбарыстыц атында. Бейбарыс Египет тарихында 6ipiHmi болып ислам кукыгы бойынша непзп терт багытты журпзетш судьяларды (казиларды) б ей та. Бейбарыс тек журек жуткан жауынгер гана болган жок, ол сонымен катар мыкты спортшы да ед1, ацшылыкпен, атсайыспен, найзагерлкпен, садак атумен удайы айналыскан. Бейбарыс исламныц кагидаларын катац сактайтын нагыз 26-4
мусылман ед1. К,олы барынша ашык, болатын. Кез-келген мэселенщ имандылык жагына кдтты кецш белш, кадагалап отыратын. 1271 жылы Бейбары с ш арап irnyre тыйым салдырткан. Бейбарыс 1277 жылы 1 шшдеде Дамасюде баска адамга деп у куйылган козеш iniin калып кайтыс болган. Сондагы кезшде непзш 03i калаган, K a 3 ip ri эз-Зэюрия кгтапханасыньщ астында жерленген1. Бейбарыс султанныц ем1рбаянын келт1ру максатымыз — ел1м1здщ тарихында олемге эйгий осындай перзенттер болганын бшу, баскаларга бшпзу аркылы халкымыздыц бойында улттык мактаныш сез1мш орныктыра тусу ушш керек. Бейбарыс 6i3re 6yriHri казак журтын батыр бабалардьщ аруагын ардактау, сол улы тулгалардан улп ала бшуге ундеу ymiH керек. Бейбарыс 6i3re 6epi койганда ту р и дуниесш щ , эрщен тартсак мусылман элемшщ сонау 6ip айбыны тасып, абыройы асып турган доуфлершде де сол курдел1 процестердщ бел ортасында кыпш ак уланы жургешн айту аркылы казак атгы халыктьщ да адамзат тарихында оз!щцк i3iH калдырганын дэлелдеу ушш керек. Ол кандай i3? Бейбарыс султан — крест жорыктарын токтаткан адам. Бейбарыс султан — монгол шапкыншылыгын токтаткан адам. Бейбарыс султан — мусылман дшше тенген катердщ бетш кайтарган адам. Осы уш улы ецбегшщ 03i оныц eciMiH адамзат тарихында алтын эршпен жазуга жетш жатыр. Бейбарыс султанныц ецбегше бага берген адамдардыц шинде араб жазушысы эл-Айниден асырып айткан ешюм •жок сиякты. Эл-Айни былай дейд!: “Мухаммед пайгамбар дуниеден кеткел1 мусылмандардыц басына ешкашан мундай KacipeT пен ауыртпалык туспеген едь Пайгамбарымызга Алла Тагала ислам дш ш адамдарга жетк1зуд1 жуктесе, султан эзЗэшр Байбарыстыц иыгына сол Д1щц сырткы жаудан коргап калуды ж у к тегт”. Алланыц аманаты н актаудан арты к баянды бакы т болмайды. Бейбарыстыц бакыты — бакильщ бакыт.1 1 Абдрахманов С. Бейбарыстыц бакыты. “Егемен казакстан”. 2000 ж.., 20 желтоксан. 265
5. Орта Азияны Шагатай мурагерлершщ баскаруы (XIII-XIY f .) Оюшшке орай, б1зде монгол мемлекеттершщ арасында бейбггшшж орнаганын немесе оньщ куйрегенш накты бициретшдей б1рде-б1р дерек жок. Шагатай 1242 жылы кайтыс болды. К,актыгыс ханныц мурагерлер! Угедей мен Шагатай эулет1 арасында болган едь М уныц оз! Самаркан мен Ходженттщ арасында болды. Угедей жагынан Тува мен Шапар шыкты. Осы кезде Тем1рдщ (К,убылайдыц немереа) ecKepi EpTic пен Алтай бойындагы Ш апардыц шекарасына лап койды. Куйреген Ш апар H e6api 300 сарбазымен келш Туваныц эскерше косылды. Осылайша Орта Азия мен Шагатай эулетшде жаца бшпк калыптасты. Тува 1306 жылы олш, бшпк оныц Myparepi улы Кобектщ колына кошт1. Угедей эулет! мурагерлер1н1ц барлыгы дерл1к бшиктен жартылай кетш, карамагындагы кожалыктарынан да жартылай айырылды. Хан улдарыныц ш ш де тек m ah Кана ез1н1ц мыц уйл1к ордасын сактап калды. Парсы тарихш ы сы Вассеф М ауреннаЬр мен Турк1стандагы шаруашьшык пен сауда-саттыктыц кулдырауын осы озара кактыгысулармен байланыстырады. Болып еткен курылтай да да бул карсылыктыц бетш кайтара алмады. Кебект1ц тусында Орта Азиялык монгол хандарыныц мусылман модениетше б1рт1ндеп ете бастауыныц тарихтагы алар орны ерекше. Ол МауреннаЬрга коныс аударган, К,аршы каласынан 15 шакырымдай жерге озпге сарай соктырды. Б1з будан Туристандагы кодьмп хан сарайыныц отауын калага кеш1рген1нщ Kyoci боламыз. Кебект1ц енпзген тагы 6ip жацалыгы — ханныц аты жазылган тецге шыгаруы. Мундай кумю тецгелер мен ipmi-усакты динарлар бурын парсы мемлекеттерш де куйы латын. Bip динарды ц оз1 дирхемага тецгершет1н ед1. Тецгелер бурынгысынша саудасаттыгы дамыган МауреннаЬр, Бухара, Самаркан, Отырар, Термез сиякты ipi калаларда жасала берд1. Кейшнен осы тецгелер Кебектщ атымен “Кебек” деп атала бастады, Уакыт ете келе Алтын Ордада да тецгелер куйыла бастаган. Мундагы тецгелер уйгыр эршмен жазылган парсы тииндеп “кутлыг болсын” деген жазумен шыкты. Кебект1ц ислам д ш ш кабылдаган in ic i Тамаш ы рын (1326-1334 ж.) ез шатырында (тагында) турюше сойлейт1н Ибн Баттутуды кабылдаган. Сол кездеп шагатай хандары монгол типн 6umi 'Абдрахманов Аскар. “Британика” Бейбарыс султан туралы не айтады? “Егемен К,азак,стан” 2000 жыл, 16 кыркуйек. 266
деген накты дерек жок. Ибн Баттутудыц дерегшше Кебек турюше бшген. Ислам дш ш кабылдау МауереннаЬр мен Шагатай кожалыктарыныц шыгыс аймагыныц арасында саудасаттыктыц жандана тусуше и п ыкпал жасады. Ханньщ 03i Ш ыгыска, сол кезде астаналык кала саналатын Алмалык орналаскан К,ытай мен шекаралас аудандарга жылына 6ip рет барып туратын. Тармашырын e3i хандык курган кездщ алгашкы уакытында (1326 ж.) Хорасанга сэтаз жорык жасады. Ойткеш осы жорыктан соц парсылык монголдар Еознаны киратып кеткен ед1 1329 жылы ол мусылмандык Ундютанга басып Kipin, Делиге дейш жетп. 1346 жылы МауреннаЬрдагы хандык бш икп жойган, МауреннаЬрдыц шыгыс аймактарынан толык ажырап калуына экеп соккан ipi кактыгыстар болды. Бул кактыгыстыц аягы Тармашырынныц олт1ршу1мен, хан ордасыныц шыгыска KemipuiyiMeH тынды. Ж енке ханны ц тусы нда к ато л и к п к м иссионерлер Алмалыктыц жанынан тамаша, эдем! ипркеу тургызып алды. 1340 жылдьщ басында МауреннаЬрда Шыцгыс ханныц урпагы саналатын турюден шыккан шейхтердщ 6ipi такка усынылды. Кейшнен султан болган шейх талай уакытка дейш белгип Бухара эулиес! Бек эд-Дин Иактбендшщ тэл1мгер1 болды (1318-1339 ж.). 1346 немесе 1347 жылы Ш агатай ханныц Myparepi Жасауыр К,азанга — Амудариядагы Сансары кыстагына о р н а л ас к а н б о л аты н . Ол е л г е н н е н к е й ш 1358 ж. МауреннаЬрдыц б и л т турю эм!рлерщщ колына етш кетед1. К,азаганныц жэне одан кешн бшнкке келгендерд1ц тецгелер1 МауереннаЬрдагы Термезде, Отырар, Исфиджаб немесе Сайрамда куйылып шыгып турды. Шагатай хандыгыныц шыгыс аймактары саяси турде МауереннаЬрдан мулдем 'бол1н1п шыкты. Ол жердщ оз ханы, талай уакыт хан тагына усынылган 03iniH жогаргы жэне улыстык эм1рлер1 бар едь Орта Азияныц тарихы одан o p i былайша калыптасты: МауереннаЬрда бшпкг1 эм1рлер устап турды, олардыц шхшен ерекше дараланып, ipi державаны калыптастырган эм ip TeMip шыкты. EKiHuii жагынан, шыгыста эм1рлерд1 6ipTiHflen бшпктен тайдырган хандар эуле'п пайда болды. Солардыц 6ipiHiuici — Туглык-Тем!р хан тагы на оты рды (1347— 1348 ж .). Жазбаларда бурынгы шагатай мемлекетш щ кай кезде кулагандыгы туралы ManiMeT жок. Алмалыктыц саяси турде МауереннаЬрдан кай кезде бол1нгенд1г! туралы да накты дерек жок. Алмалыкта Мухамед атымен шыгарылган тецге бар. Алмалыкты Мухамед Пулад та билеген, олай дейт11им1з 267
1345 жылы Алмалыкта соцгы шыгарылган тецге — Мухамед тецгеа. Кене, сол сиякты берпндеп деректерде Тугылык-TcMip ханныц шыгу теп туралы мол!мет келт1ршмеген. Егер TeMip им периясы куры лы п, сол кезде турл1 эдебиеттер пайда болмаган жагдайда 6i3 Орта Азияныц XIII — XIY гасырлардагы тарихын жете бшмеген де болар едж. Сондай тарихи эдебиеттердщ Keft6ipeyi б1здщ заманымызга дейш жеткен. Мэселен, Ka3ip Лондонда сакталып хандык тарихын баяндайтын “Задаар-наме” итабы — аса кунды ецбек. Ол ani еш жерде кайта басылмаган. Ол ютапта TeMip сол кезде К,ашкадария аймагы н билеп турган барлас (монголша: ба рлас)тайпасынан шыккан. Раш ид эд-Д и н дерегш е суйенер болсак, ш агатай эмф лерщ щ 6ipi — К,арашар барлас руынан ш ыккан, ол кеш ннен Тем1рдщ аргы бабасы болып саналган. TeMip мемлекеп туралы деректе кы пш ак руы аталады, ал карлук руы еске алынбайды, уйгырлар 6ipece ру, 6ipece шагын улыс деп айтылады. Ш агатайдыц урпактары болып есептелетш хандарды ц к е б ш щ -а к бедел1 зор болганм ен, TeMip мемлекетшщ кешпещп тайпаларында шагатай атауы сакталып калган.Ш ыгыс аймактыц кошпендшер1 могол деп, олардьщ астанасы Моголстан деп аталады. BipaK, XIV-XV гасырларда моголдар TLninin монголдар типне накты кандай катысы болганы белгкпз. Бабырдыц айтуынша, оныц агасы Ахмед ханныц Алашы деген лакап аты болган. Ал бул монгол иишдеп калмак тшшде “адам олпруип” деген угымды бивдредо. Тем1рдщ тусында Шагатайлыктар ездерш мусылман эсщМмв деп санаган, 6ipaK олардьщ дэcтypлepi адалдыктарын таныткан. TeMipfli жэне он ы ц э с к е р л е р ш б а с к а м у сы л м ан д ар д ан болекш е ерекшслещцрш туратын нэрсе — монгол дэстур1 бойынша бурым коюлары едь Тем1рдщ эскерлер1 Дамасюш басып алганда (1400—1401 ж.) оныц немерес1 султан Хусейн опасыздык жасап, карсыластар жагына ©Tin кетедь Сонда оган колданылган ец 6ipiHini жаза - бурымын Kecin алып, кш мдерш ауыстырган. Ш агатай iuiimie acipece торт ру ерекшеленедк арлат. Жалайыр, каушым, барлас. “К,аушым” деп ешкандай ру аталмаган. Бул соз — хандар оулетшщ ерекшел1ктерше карай туатын создердщ 6ipi. Мысалы, Шагатай эм1ршщ пшнен шыгып туцгыш рет МауереннаЬрды билеп, кешннен немересшщ колынан каза тапкан К,азаган (1346—1358) осы кауымнан шыккан. Шагатай мемлекепнде бул рудыц эркайсысы белгЫ 6ip аймакты билеп турды. Арлаттар Ауганстанныц солтуспк б о л тн д е, жалайырлар Сырдарияда, барластар К,ашкария аймагында турды. 268
TeMip мык,ты саналган рудан шыгып, эуел1 шагатай мемлекетшде басшы болды. TeMipre 03i шыккан барластардан баска да ру окщдер1 жакын болган. Соньщ 6ipi — найманнан шыккан Акбуга. Тем1рдщ кеп аялдайтын жер! api астана санайтын мекеш Турю стан болган. Ол кешпендипк™, ешкашан отырыкшы болмауды уагыздады. Тарихшылар К,азаганды кешпещц eMipre адал болды, Амударияныц жагалауын кыстады, жазды Баджуьш тауында отюзд1, отырык,шылардын жерлерше кшпкпед! деп мактайды. К,азаганныц улы да экесш ен кешн (аты Абдулла) халыкты ж аксы баскарган, 6ipaK, е зш щ туракты орны болуга Самарканды тандаган. Тадай жылгы алыс-жудыстан кешн бшпк Кдзаганныц HeMepeci OMip Хусейннщ колына тиедь Ол Балхты озш щ астанасы етпеюш болады. TeMip оньщ отырыкшы болуына карсы шыгады. Хусейн оны тындамай, араларында егес орипп, Тем1рдщ 03i катыскан котерш сте Хусейн влт1ри1ед1 Сейтш бш пкп ез колына алган TeMip Абдулла мен Хусейнге тыйым салган эрекетке ещл o3i барды. Ол Самарканды астана деп жариялап, корган-камалдар тургызды. Осы каладан кешпендшерге отырьщшылану ушш жер бердь TypKi типмен коса парсыш а бш етш TeMip Самарканга дднд1 уагыздаушыларды, галымдарды, мэдениет кайраткерлерш, енер шеберлерш, сэулетшшерд1 шакырып, каланы гулдещцрдк Бул эрекет оньщ кырып-жоюшылыктан ropi бейбгг турмыска бешмд1 екешн танытты. Хорезм шеберлерх Шахрисаб каласына TeMipre арнап Аксарай деп аталатын сарай согып берщ. Оныц кабыргадарына парсы тшшде коптеген елендер жазылган. TeMip 1387 жылы турю муддесше, ислам дш ш е адалдыгын бивдрш, турю мусылмандарыныц эулиес1 Ахмет Иасауи б е й т н щ басына 1387—1403 жылдары алып кесене тургызып бердь Сол 6ip эсем гимарат, кабыргадагы жазулар б1здщ floyipiMi3re д е й т сол кушнде жеткен. 6. TeMip жэне оныц мурагерлерй тусындагы орта Азия турмлершщ экономикалык жэне мэдени дамуы Эрине, TeMip ез империясын курарда непзшен туркшердщ туп максатын коздеген жок. Тем1рдщ максаты ез бшпгшщ астына м умкш дш нш е дуние ж узш щ коптеген елдерш багындыру болды. Оныц тарихшьшары Ирандагы БуЬдтар династиясыныц шахы — X гасырда eMip сурген Абуд эдДуланыц: “ Буюл элем ею патша устау ушш жаралмаган” деген co3iH TeMipre де тацган. 269
TeMip езш щ басшылык, саясатыньщ аякталуын К,ытайды жаулап алумен б1тед1 деп туанцц. Озше дейш п Хорезм шаЬы Мухаммед жэне езш ен кеш нп Нэд1р шаЬ сиякты TeMip ез максатын icKe асыру уш ш кеп эскер топтайды. BipaK бул максаты орындалмады. TeMip жэне одан кешнп так иелер1 тусында Самаркан оте улкен сауда орталыгы болды. Мунда кытай затгары сатылды. Сонымен катар Тем1рдщ жаулап алушылык саясатыньщ максаты Иранды улкен мэдениет орталыгына айналдыру едь Тарихи себептермен тури аймагы болган Хорезм езшщ мэдени дамуында Ираннан кем болган жок. Хорезмнен Самарканга кептеген галымдар мен суретшшер экелш , гылым мен м э д е н и е т дамытты. Шахрисабс каласында TeMipre арнап соккан Аксарай атты “гимарат оньщ Самаркандагы сарайынан да сэщц болып шыкты. TeMip журпзген согыстардан Хорезм баска калаларга Караганда коп кирады. Хорезмд1 1379 жылы шагатайлар жаулап алганнан кешн онда GipHeme рет кетерипстер болды. TeMip мен Алтын Орда ханы Токтамыс екеушщ арасындагы куресте Хорезм б1рнеше рет Токтамыс жагына e rri, оньщ eciMi жазылган тецгелер шыкты. Сондыктан Хорезм, ecipece оньщ астанасы — Ypreniiu ауыр шапкыншылыкка ушырады. TeMip YpreHimTi жермен-жексен eTin, орнына арпа eicri. Тек уш жылдан кешн каланы 6ip коше аумагында гана калпына келт1руге руксат erri. TeMip e3i 6ip кездеп шагатай сарбазынан ш ыкканын ескерсек, оган и ран ды к тэж1ктерге Караганда TypKi шагатайлары жакын ед1 Сондыктан да ол туркшердш, эскери кабшетш мойындады. TeMip сауатсыз болса да, мэдениетке жакын болды, шахматты жаксы ойнаган. Белпл1 галымдармен yHeMi таласка Tycin, б1рнеше гылым саласынан ез 6eTiHme 6uiiM алган. Озш щ тарихты жаксы бшу1мен улы араб тарихшысы Ибн Халдунды тан калдырады. Далаларда корган салып, кала eMipi мен жер игеруд1 кайта калпына келпруге камкорлык жасады. TeMip оз улдары мен немерелер!н!ц бакыт кызыгын Ш ьщгыс хан сиякты ери н кере алмады. TeMip елген соц, оныц мурагерлер1 кеп кешкпей Туркестан мен Иранныц шыгыс облыстарынан баска барлык иелжтер!нен айырылды. Империяныц басты каласы ещц Самаркан емес, Герат болды. Гератта орналаскан оныц улы кеп кыркысуларды бастан Kemipin барып TeMip династиясына бил1к жург1зу MyMKiHfliriHe ие болды . С а м а р к ан бурынгысынша коркем кала болып кала бердь 1409-1449 жылдары каланы баскарган Шахрухтыц улкен улы Улыкбек калага атасынын салдырган кулпытастарынан асып тусе^н 270
уйлер мен сарайлар тургы зды. К,алада мепиттер мен медреселерден баска жалпы халык.к,а к а ж е т керуен сарай, монша т. б. курылыстар салынды. BipaK оныц шпнде TeMip салдырган улттык мацызы бар Ахмет Иасауи мавзолейше тец келетш курылыс болган жок. Мавзолей ш ш д еп улкен казан жергиикп халык пен келген конактарды тамактандыру уинн пайдаланылды. Бул TypKi халыктарыныц т у с ш т бойынша кудайдыц адамдарын басшылардыц мшдегп турде тагаммен сыйлап, камкорлы к корсету керекппнен туган кубылыс. TeMip династиясы тусында тури эдебиеп кецшен дамыды. Олардыц ш ш де Кабул шаЬы Э мф-Сеиф Аудин, Секкакин Луптфи, Сиди Ахмет-М иран шаЬ ерекше аталады. XY гасырдьщ соцы мен XYI гасырдьщ басында Миран шаЬтыц урпагы Бабур ез ецбектерш туры тшшде жазды. Баска шагатай акындарынан Э лш ер Новаидыц ецбектер! кептеген елдерге белгш! болды. Ол озш щ 6ip ецбепнде оган дейш Орта Азиядагы TypKi жазушыларыныц 6ipfle-6ip батып айта алмаган niKipfli айта алды. Ол TypKi тш н щ парсы тшшен артыкшьшыгы кеп деп, оны дэлелдеуге умтылды. Туры акындары ез жырларын непзш ен тургындардыц Konniuiiri тожктер болган Самарканд пен Герат каласында жазды. TeMipre Караганда Улыкбек ез eKeci тусында Алдыцгы Азияга жорыктар жасай алмады. Оныц эскери саясатындагы улкен жорык деп есептелетш 1425 жылгы жорыгы да н эти ж еаз аякталды. У лыкбектщ иел1ктер1 ез б и л т н щ соцында б1ршама кыскарды. Монголдар Сайрамнан шыгыска тартылган аймакты алса, езбектер Сырдарияныц Туристаннан теменп жаткан б о л т н тартып алды. Озбектердщ куаты Эбшхайыр ханныц тусында кушейдь Оныц балалары мен немерелер1 кешн Тем1рдщ мемлекетш таратты. Эбшхайыр (1431—1451 ж.) Хорезмнщ солтустж жагын Ургенлп каласымен коса жаулап алды. 1447—1449 жылдары Улыкбек Самарканда атасыныц eciMiMeH акша шыгара бастады. Акшага TypKi типндеп жазулар тусть Улыкбек TeMip сиякты галымдармен жай оцпмелесш койган жок, 03i де гылыммен, ocipece астрономиямен айналысты. У лы кбектщ астрон ом и ялы к ец б ектер ш щ м усы лман астрономия гылымында шоктыгы ете бшк. TeMipre жакын галымдардыц 1шщде турю оюлдер! де болды. Улыкбек e3i галым болып кана койган жок, сонымен 6ipre туркшердщ irnmeH озше шэюрттер тартты. Соныц 6ipi — Эли-Кутил астроном иямен айналы сы п, С ам аркандагы У лы кбек обсерваториясыныц курьшысьша оз улесш косты. Эли-Кутил У л ы к б ек о л ге н н ен к е ш н де гы лы м ды та с та м ай , 271
Константинополь каласында жалгастырып, 1474 жылы кайтыс болды. Эли-Кутил мен Улыкбек ез ецбектерш парсы ж энэ араб тщцершде жазды. Тарихшы Ибн Араб шаЬтыц ецбектер! бойы нш а Тем1рдщ улкен бак, сарайлары Самарканньщ барлык тургындарына б1рдей тиесии болды. Астанада хан отбасы жыл сайын тархан деп аталатын дэстурл1 мерекелер ети зш турды. Бул мереке кезшде халык салык пен кунэларынан арылды. Тархан дэстурк орыс Паштасы Александр П -н щ уакытына деш н жалгасты. Осындай устемдж астана халкын баска кала тургындарынан артыкща жагдайда болуына алып келд1. Барлык туркшерге Ахмет Иасауи ултгыц мактанышы болды. Ахмет Иасауи жерленген кала Туристан деп аталды. К,аланыц осылай аталуы туркшерге Ахмет Иасауидщ мацызыныц зор екенш корсетсе, казактар мен езбектерге турю улттык идеясыньщ манызы кандай екешн айкын керсетть Ахмет Иасауи мавзолешнде казак - езбек хандарыныц кепш ш гш щ б е й т жатыр. Турпстанны ц мэдени дамуында парсы Tuii б1ршама рол аткарды. XYI гасырдыц ортасында парсы тиннде Мухамед К,айдардын тарихи ецбеп жазылды. XYI гасырдан бастап эдеби тш ретшде тек ту р и T u ii калыптасты. Ал Шыгыс Турк1стан К,ытай и е л т н д е калды. Ш ыгыс Турк1стан интеллигенциясы оз халкын уйгырлар деп атады. BipaK тарихта уйгырлардьщ иел1г1 еш уакытта К , а ш к а р и я н ы ц батыс жагына жеткен емес, KepiciHuie, олардьщ аумагы шыгыска карай — К,ытай аумагыньщ 1шшде болды. Онда ол1 кунге дейш будда дш ш 6epiK устайтын уйгырлар да, мусылман TypKuiepi де, XY гасырда умыткан уйгыр жазуын колданатын уйгырлар да турады1. К,орыта келгенде, М онгол империясынын, курылуы дуниежузш1к тарихтагы ец алгашкы окигалардыц 6ipi болды. Ол К,ытай жоне Орта Азия, Еуропа аумагыньщ коп жерш жаулап алды. Монгол халкына езгенщ жер1н жаулап алу мулде керек емес болатын. Монголдардыц улкен 6ojiiri М онголияга кайтып оралды, ойткен1 олар жаулап алган жерлершде ездер1н1ц улттык сипатын тез жогалтып алды. Монгол шапкыншьшыгы монголдардыц озше Караганда туркшерге, орыстарга кеп эсер етп. Монголиядан батыска карай бет тузеген бипмд1 монголдардыц мемлекетпк Tuii барабара турю Tuii болып кета. Ш ыцгыс хан мурагерлершщ кол астында терт улы мемлекет болды. Олар: К,ытай, Орта Азия, Оцгуспк Ресей, Персия. Монгол аты баска жерлерге Караганда 1 Народы Восточной Азии. Под. ред. Н. Н. Чебоксарева и др. М-Л, 1965, с. 630. 272
Орта Азияда кдтты сакдалды, бул Ш ыцгыс ханныц еюний улы Шагатайдыц бшпк курган жер1 болатын. Ойткеш тури мемлекет1 устем болган Орта Азияда эдеби тш турю тип болды. Кдзак жерш де озбектердеп сиякты Шыцгыс хан эулетшен шыккан хандар билед!. О рта А зияда турк1 эл е м е н тт е р ш щ жещ с1 ислам мэдениетшщ жещс1мен 6ipre журдь XIY гасырда ислам монголдардыц буюл жаулап алган жерлершде (Оцтустж Ресей, М онгол, К,ытай ш екаралары) м ем лекегпк дш болды. Туркшердщ 1шшде ислам дшш чуваштар мен якуттар, Алтай халыктары мен Енисей бассешш гана кабылдамай калды. Ислам монголдардыц арасына 1416 жьшы дуние салган Мухамед ханныц тусында ецщ. Бул хан езш е багынышты ад ам д ард ы ц б асы н а с э л д е ш зо р л ы к п е н кид1рген, тындамагандардыц басына шеге каккан. Сонымен, монгол жаулап алушылыгы соншалыкты кец аукымды болганымен, жабайы жауынгерлердщ катыгез жорыгы болмаганы толык дэлелденш отыр. Монгол эскерлер1 ез жолындагы коп санды мэдени халыктардыц эскерлерш талкандай отырып, белгш стратегиялык жоспармен алга жылжи бердь Эр турл1 элементтерден ^уралган империя б1рл1пн сактау киынга туст1. Ш ындыгында мундай курдел1 курам eni6ip халыкта бурын-сонды болмаган жэне монголдар уш ш Tirrri сыйымсыз ед i. Ал айда империя б1рл1п Шыцгыс хан тусында гана емес, оныц нем ереа тусында да сакталды. Империя кулаганнан кеш н монгол мурагерлерш иелену б1рнеше урпакка созылды. Мундай ерекше жетгстйсп немен тусщщруге болады? Ол Шыцгыс ханныц аса дарынды эскери колбасшы екещцгшде жэне оныц мэдени кецесшшершщ салауатты кецестерше кеп кецш болу1нде ед1 273
ТАРИХИ МЭТЕЛ С 03Д Е Р Аннибал анты (Аннибалова клятва) Ежелп тарихшылардьщ айтуы бойынша Аннибалдыц экеа одан он жасында Карфагещи оз отарына айналдырган Римдд OMip бойы атажау сана депе ант алыпты. Аннибал серт1нде турып, тарихка Карфагеннщ дацкты колбасшысы репнде енген. “Аннибал анты” деген -пркес бугшде куреске, шайкаска тастушнджтщ баламасы рет1нде айтылады. Карфагеннщ куйретшу1 тшс (Карфаген должен быть разрушен) Карфагеннщ б тс п е с жауы сенатга Рим колбасшысы opi мемлекет кайраткер1 Катон ез сезш ылги осылай аяктайды екен. Келе-келе ол кесюлескен ш айкаска шакырган уран децгешне кетершген угымга айналды. Ганнибал какпа алдында (Ганнибал у ворот) Карфаген колбасшысы Ганнибал Римнщ ешкашан б тм ге келмес жауы гой. Соны бтетш Цицерон тенш келе жаткан Kayin-катерден сактандыру уш1н бейнел1 сезбен “Ганнибал какпа алдында ” депт!. Троя ЖЫЛКЫСЫ (Троянский конь) Гректердщ Троя согысына байланысты ацызы нан туындаган угым. Данайлыктар узак уакыт бойы коршап турса да Трояны ала алмайды. Акырында кулыкка баскан данайлыктар кала туб1нде улкен агаш ат жасап калдырады да, оздер1 m eriH in кеткен кей in танытады. Трояндыктар атты кал ага алып кел1п кызыктайды. BipaK агаш ат 1ш1не ты гы лган б1рнеше д ан ай л ы к тунде одан ш ы гы п, кузетшитерд! елт1р1п, кала какпасын ашады. Осы кезде шег1н1п кеткен данайлыктар кайта оралып, Трояны шауып алады. Мше “Троя жылкысы” немесе “данайлар сыйы” деген угымныц астарында осындай мэн-магына бар. 274
Грек ацызы бойынша, Данаид — Ливия патшасы Данайдыц елу кызынын намы. Данай Египет патшасынан согыста жецшгеннен кешн оныц елу улына озш щ елу кызын беруге мэжбур болады. BipaK экесш щ талап ету1мен алгашкы неке туш-ак кырык тогыз Данаид ез куйеулерш олпрш тастайды. Олардьщ 6ipeyi гана экесш щ буйрыгын орындамайды. Ал калган кырык тогызы кылмысы ушш олпршгеннен кейш кудай лар тарап ы н ан Аида деп аталаты н жер асты патш алыгы нда T y6i ж ок K ecneK Ti сумен толтыруга жазаланады. Осыдан барып Лукиан данагей канш ама эуреленгешмен нотижеЫ козге коршбейтш, удайы зая кетер ецбекке байланысты “Данаид кеспеп” деп еи -ак созден тушн тушпть Данаид кеспеп (Бочка Данаида) Ахиллес eiaueci (Ахиллесова пята) Грек ацы здары нда Ахиллес — ец к у п т , ерж урек батырлардыц 6ipi. Оныц u ieiu eci тещз кудайы — Фетида. Ол баламныц денес1нен ок отпесш деп Ахиллест! окшес1нен устап Стикс озеншдеп к а с и е т суга малып алады. Акырында Парист1ц жебес1 касиегп суга малынбаган окшеге r a in , Ахиллес сол ж аракаттан каза табады. Осыдан барып туындаган “ахиллес OKmeci” деген канатты создщ мэн1 адамныц, жан-жануардыц немесе белгш16ip нэрсен1ц ец элЫз жер1, осал тусы дегенге саяды. Авгийдщ аткорасы (Авгиевы конюшни) Ежелп грек ацызы бойынша Авгий патшаныц улкен ат корасы болган. Ол узак жылдар бойы тазаланбай, былыгып жатыпты. Оны озен арнасын бурып экелш , кулл1 нэжют1 суга агызып барып кана тазалаган Геракл батыр кершедк Бупнде “Авгийд1ц аткорасы” деген т1ркес эбден ластанган , былганган, былыккан деген угымды ацгартады. К,азак тшшщ тазалыгы уипн акты к дем1 таусылганша данагей каламгер атамыз Рабит M ycipenoB T iH “Авгийдщ ат корасынан бастайык” fleyi де сондыктан гой. 275
Диоген — б1здщ заманы мызга д е ш н п еж елп грек пэлсапашысы. Ол езбойындагы кулл1 куштарлык атаулыны тукыртып, ауыздыктап, “Табиги” жануарлык жагдайга кайтып оралуды бак,ыт пен бак,ыттылык,тыц Heri3i деп есептеген. Болмашыны канагат тутып, ом1рдщ “кызыгы мен шыжыгын” тэрк еткен, енерд1 мойындамаган. Уйде турудын езш астамшылык санап, шагын гана кеспекп баспана еткен. Сейтш олпрден кол узгещцктщ символы ретшде “Диоген Kecneri” деген угым пайда болыпты. Гордий т у ш т (Гордиев узел) Ежелп ацыз бойынша гректщ 6ip абызы Зевстщ ордасына карай арбамен келе жаткан алгашкы кез1ккен KiciHi патша тагына отыргызуга кецес бередь Фригшпктерге алгашкы жолыккан карапайым дикан Гордий болып шыгады. Патша тагына отырганнан кешн ол оз OMipiHe курт 03repic енпзген арбаны Зевслц ордасына койып, мойынтурыкты тертеге OMipi шешшместей eTin шиелей байлап тастайды. Элп грек абызыньщ болжауы бойынша, осы мойынтурык туйп!Ш шешкен адам буюл Азияньщ 6mieymici болады-мыс. К,анша оуреленгенмен бул Tyftiimi ешюм шеше алмаганга уксайды. Акырында Александр Македонский оны кылышымен 6ipак киыпты десед!. Осыдан барып калыптаскан “Гордий туйш1” элдекандай 6ip шешуип киын icT i мензесе, “Гордий туш ш н кию ” деген угым аса 6ip шым-шытырык мэселенщ ineiuiMi табылганын ацгартады. Дамокл канжары (Дамоклов меч) Б1зге Цицеронньщ баяндауымен жеткен грект1н ежелп 6ip ацызы нда Дамокл сиракуз билеуш1с1 Дионисийд! бакыттылардыц бакыттысы-ау деп кундесе керек. Бул осек кулагына жеткен Дионисий Дамоющ оз тагына отыргызады. Такка отыру тойы кез1нде Дамокл кыл ушына гана uiiHin, дэл тобесшен салбырап турган канжарды кередь Сонда Д и он и си й оган бы лайгы ж уртка бакы тты кор1нет1н билеушш1н, корген куш осы, удайы тобеднен катер тенш , урейден арыла алмай журесщ дегещц айтады. Бупнде бул — угым TOHin кел1п калган аса катерл! жагдаятты бшд1ред1. Диоген кеспеп (Бочка Диогена) 276
Пирр жецнм (Пиррова победы) Эпирпатшасы Пир б1здщ заманымызга дешнп 279 жылы римджтермен согысып, жешске жеткен. Алайда ол улкен шыгынга ушырап, коп эскерщен айырылыпты. Сонда Пирр патша: “Тагы 6ip осындай жещске жетсек — курыганымыз!” деген екен. Расында кеп узамай римд1ктер Пиррге куйрете соккы бередь Осы тарихи жагдаяттан туындаган “Пирр жецкп” туралы угым кущ кп кеп кантопспен келген жещске байланысты айтылады. Грек калецщсше дешн (До гречиских календ) Ежелп римд1ктер ep 6ip айдьщ 6ipiH nii куш н календ деп атаган. Ал гректерде календ деп атау болмаган. Яки бул угым б елгш 6ip icTi, memiMfli узак мерз1мге, белгклз уакытка кешнге калдыруга байланысты айтылады. Кейде TinTi мэселенщ ешкашан memiMiH таппайтынын бщщрдь Ею жузд1 Янус (Двуликий Янус) Ежелп Рим анызы бойынша Янус — уакыт кудайы, кулл1 басталар ic пен аякталар icTiH, кулл1 юреберютер мен шыгаберютердщ nipi. Суреттерде ол ею 6eTi карама-карсы eKi жакка каратылып бейнеленген. 8 p i оныц 6ip 6eri — жас, еюнпй 6eTi картац. Оныц жуз1 жас жагы алга, болашакка Караса, эж1мд1 жуз! артка, еткенге карай багытгалган. Бугшде кубылмалы, memiMiH жедел озгертш отыратын, журтка жаксы KepiHyre тырысатын, 6ipaK iminae ит олш жаткан, кулыгы мен сумдыгы катар журетш адамдарды eKi жузд1 Янус дейдь Балалайкин Tuii мен жагына суйенш, аузымен орак орган адвокатавантюрист Балалайкин М.Е. Салтыков-Щедриннщ 6ipHeme 04epKiniH басты кейшкер1, Ka3ip ресешпктер гана емес, езге журттардыц зиялы кауымы кургак созд1, жалган уэдеш уш п-топп беретщ адамды Балалайкинге балайды. 277
Тау толгатып, тышкан туды (Гора родила мышь) Эзоптыд 6ip мысалында елендерш лешрме сездермен бастайтын, 6ipaK, жазгандарыдда мэн-магына болмайтын, айтар ойы кемипн акындарды осылай сынаган. Бугшде уэдеш кеп етш бергешмен тындырганы шамалы Kicuiepre, басы таудай боп басталып аягы кылдай icKe байланысты соз козгаганда Эзоптьщ осы даналыгы t u i ушында орала кетед!. Келд|, керд!, женгц (Пришел, увидел, победил) | Понтий патшасы Фарнакпен согыскан Цезарь тез жещске жеткенш баяндап, Римдеп жолдасына осылай шугыл хабар женелтшть Бупнде оньщ бул канатты сезш мыскылмен Kepi магынасында да колданатындар жок емес. Окшантайда ок бар шп (Есть еще порох в пороховницах) Д эйеказ соз Н.В.Гогольдщ “Тарас Бульба” деп аталатын повесшде казактардьщ аузымен айтылады. Угым кайратымыз саркылган жок, бойда куш-куатымыз жеткипкп дегещц бищредь Бейжады Иван (Текс1з Иван) (Иван непомнящий) Патшалы Ресейде каторгадан кашкандар ездерш щ атыжендерш жасырып, тепмщ бшмеймш, атым Иван дей салады екен. Полициядагылар да оларды “Тегш бшмейтш бейжады И ван” дсп т1ркейтш болыпты. Салтыков-Щ едрин кез1нде ертенд кунге ceHiMi жок, жаксылык пен жамандык жешндеп тусшпстен тулдыр, принципаз адамдарды Ьэм теказ, Ьэм бейж ады И ванга тецеген. П атш алы Ресей мен К едес империясыныц отары болган кез!м1зде казактардьщ б1ркатары осы тегш бшмес бейжады Иваддыц кебш кид1. 278
Мономах - грек тиинен аударганда жеке, дара курескен дегещц бщд1ред1. Византия императорларына мономах деген косымша атак та берштен. Ресейде мундай курметп мономах атагын алган улы Киев кшэз1 Владимир патша. Мэскеу патшалары такка отырудьщ рэм1з1 устшде Мономахтьщ арнайы беркш KHin отырган. Эрине, ел баскару онай шаруа емес. Сондыктан А.С.Пушкин езш щ “Борис Годунов” деген драмасында Борис патшаньщ аузына осы сезд1 салады. Эй, ауырсьщ-ау, Мономах борю (О х , т я ж е л а т ы , ш а п к а М о н о м а х а ) Платон — менщ досым, 6ipaK шындык, кымбат (Платон мне друг, но истина дороже) Осы тектес ойды Платон да, Сократ та, Аристотель де айткан. Ал Лютер: “Платон да менщ досым, Сократ та менщ досым, 6ipaK шындыкты олардан жогарырак койган жен болар” депти BipaK осы канатты сездщ ец кыска улпсш жасаган, “Д он-К ихот” романындагы басты кеш пкерш е айткызган — испан жазушысы Сервантес. Угым бедел мен мансаптан repi шындыктыц кымбаттыгына, досыца бола эдидактен таймау керектш н мецзейди Могиканныц соцгы туягы (Последний из могикан) Фенимор Купердщ романы осьшай аталады. Могикан — Американыц тер1скейшдег1 КУРЬШ кеткен тайпаныц 6ipi. Демек, “М огиканныц соцгы туягы” деген т1ркес белгип dip когамдык топтыц, буынныц тайпаныц соцгы еылш е, onin бара жаткан елеуметт1к кубылыска байланысты айтылады. Изида шымылдыты (Покрывало Изиды) Изида — ежелп Египет ацызы бойынша купия сырлар кудайы. Оныц ордасына: “Мен болганмын, боламын, бола берем1н де: тубшде 6ip елет1ндерд1ц еш кайсысы менщ шымылдыгымды ашып керген емес” деп жазылыпты. 03i ашпаса, оныц шымылдыгына, еш имнщ кол типзуге какысы жок. Осыдан барып туындаган “Изида шымылдыгы” деген угымныц астарында элдекалай купия сыр барын угамыз. 279
CyiiiKTiM, сен Чикагода емессщ (Ты не в Чикаго, моя дорогая) СЯ.Маршактыц “Мистер Твистер” деген елещнде америка миллионершщ кызы: егер конакжайдан орын болмаса, жеке уй сатып алайыкшы деп экесш е OTiHirn бищ редь Сонда OKeci бул тш еп щ ц орындау киы н дегещ ц ангартып: “Суш кам, сен Чикагода емессщ” деген екен. Тамактану y u iiH eM ip сурме, eM ip суру уннн тамактан. (Есть, чтобы жить, а не жить, чтобы есть) Адамзатгьщ улы ойшылы Сократ айтгы деген бул даналык KyHi бугшге дешн манызын жойган жок. Элп койларымызга кайтып оралайык (Вернемся к нашим баранам) Ежелп Франциядагы авторы б ел п аз пьесаньщ 6ipinae шуга фабрикасыньщ кожасы озииц койын урлаган шопадды сотка бередь Бай сотта койдьщ жайын мулде умытып, шопанньщ адвокаты Патлен алган алты кез шуганыц куньгн кайтармай журген1н сагыздай созып турып алады. Сонда адвокат “Элп койларымызга кайтып оралайык та!” деп оньщ сезщ бол1п ж!бершт1. К,аз1р энг1ме барысында Heri3ri такырыптан ауыткып кеткен Kicire нак осылай ескерту жасайды. 280
КДЗАК, ДАНАГОИЛЕР1НЩ НАЦЫЛДАРЫ М ЕН НАЗЫМДАРЫ Басына моншак, котерген журтыда жаулык, сагынба. Бщар жырау. 1штен кыдыр тугандар — тезге салсад тузелмес. Бщар жырау. Зорлык,та турак,,казык жок. Бщар жырау. Елш1 журсе арага, жедивд деп санама. Бщар жырау. Ж аксыныц аты олмещи, галымдыд хаты елмейдк Бщар жырау. Ер ел ер, ел елмещд ер тугызгад. Квтеш жырау. Батырлар, арды сакта, елщд1 суй, ел уиин аязга тод, жалынга куй. Ж1берме ердщ арыд, ел дамысыд, елщ ушш кадынды тек, жалынга куй. Квтеш жырау. Желжкен басты к1м кеспес?! Ак,тамберд1 Сарыулы. Бшмцп туган жаксыга залал кылмас мыд карга! Ак,тамберд1 Сарыулы. 281
Адам кендлш жоктык mipKiH пас кылар.? Тэтщара жырау. Би болмаган би болса, айтылмаган сез коймас, Хан болмаган хан болса, канамаган ел коймас. Умбетей Тшеулы. Байды кудай атканы — дэулетше мае болар, Ханды кудай атканы — коцсысымен кас болар. Шал Кулекеулы. 282