Түркі халықтарының тарихы-К.Р.Аманжолов

V ТАРАУ. TYPKI ИМПЕРИЯСЫ МЕН MEMJIEKETTEPI 1. Typni кагандыгы (551—576 ж.) Ill — IV гас ыр л ар басында Тянь-Ш аньга коныс аударган кеш нп хун тайпаларыньщ топтары IV гасырдьщ соцында Турфан тауларына карай жылжыды. Бул аумакты олар 460 жылга дешн мекендейдь Осы 460 жылы оларга турю тщщ жуань-жуаньдар (аварлар) шабуыл жасайды да, иелжтерш басып алады. Аварлар бас иген хундарды Алтайга ыгыстырады. Осы коныс аударган тайпалардьщ шпнде Ашина тайпасыньщ калдыктары да бар едь Турю ацыздары мен кытай тарихында Ашина Шыгыс Турюстанда oMip сурген кезде ездерше жаца 6ip этникалык топты кабылдап, жергипкп тургындармен араласып кегп деген деректер бар. III гасырдьщ соцынан_460 жылга дешн осы аумакта ашиналармен 6ipre Иран (согды) жэне тохар (индоевропалык) тщдес тайпалар мекендейди Олар белгш 6ip дэрежеде ашина тайпасыньщ T uii мен мэдениетшщ калыптасуына эсер еткен. Туркш ердщ мэдениет1 мен мемлекетше аса зор ыкпал еткен туркьсогды 1 тшдерщщ жакындасуы дол осы кезден басталды. Аптайдагы тури-ашина тайпалары ipi тайпа бф лесппн курып, 545 жылы Солтустк К,ытай (Цзинь) мемлекеттерщщ 6ipiMeH дипломатиялык карым-катынас орнатады. Бул катынастардьщ жузеге асуына дэнекер болган алгашкылардын. 6ipi — Бухарадан ш ыккан согды ж 1гт ед1. Бул кездер1 согдылар аумагы букш улы ж1бек жолы бойымен К,ытайдын iniKi калаларына деш нп аралыкты алып жатты. Олардын, ш ш д е п ец ipici К,ытай тарихында “теле” деген атпен белгии болган ipi тайпалар б1рлест1гше KipreH огыздардьщ тайпалык одагы едь IV — V ' гасырларда осы б1рлест1кке юрген кептеген тайпалар Еуразия даласыньщ батыс жагында да пайда болды. Олардыц Heri3ri аумагы Жонгария мен Хинган жоталары болган едь Оздерше огыздарды багы нды ры п куш еш п алган турк1-аш ина тайпалары ез билеушшер1 жуань-жуаньга карсы шыкты. Жуань-жуаньдардьщ сонгы билеушкп — Анахуань согыста жещлгеннен кешн озш-ез1.елт1ред1. 551 жылы туркшердщ кесем1 Бумын каган титулын кабылдайды. 552 жылы ол кайтыс болып, орнына К,ара каган (552—553), одан кешн Муган (553—572) косемдж етед1 де, жуань-жуаньдарды толыгымен талкандайды..Ж уань-жуаньдардьщ 6ip бол1п 1 Согди — Согд — Самаркан мен Бухара орналаскан аймак атауы. X e p r m iK T i орталыгы — Заравшан езеш нщ бойы. 103

Корея мен Солтустж К,ытайга кашады, ал 6ip б о л т батыска келш “аварлар” деген атпен орныгып калады. Бумын каган мен К,ара каганньщ M yparepi Муган каган онтустж-батыс Манчжуриядагы монголдьщ кидан тайпасы мен Енисейдеп кыргыздарды басып алу аркылы тури елшщ Орталык Азия мен Онтуепк Слб1рдеп бшппн тупкш кп етедг К,ытай ж азбалары бойы нш а ш екарадан тыс ж аткан коршшершщ бэрш ттркентедк Шыгыстагы Корей тубепнен батыстагы Каспий тещзше деш нп, онтуст1ктег1 кумды даладан (Алашань жэне Гоби шелшен) солтуспктеп Солтустж тещзше (Байкал) деш нп аралыктын 6opi Муганнын, билпчнде болады. Ол сол кездеп билж орталыгы К,ытай патшалыгымен бакталас болып алады. К,агандык бул кезде солтустж К,ытай мемлекетшщ екеу1нде — Солтустж Ци жэне Солтустж Чжоуды озш щ багынышты елдерше айналдырады. Бул мемлекеттердщ тэуелдш п Муган M yparepi — Таспар каган тусында TinTi кушейе туст1'. Улы Т ури кагандыгы ете кы ска Mep3iM шпнде Сары тещз бен К,ара тендз арасында жаткан тайпаларды 6ipiK Tipin 6ip орталыкка каратады — сол олкеш еркш жайлаган согдалар TypKi кагандыгына карсы тура алмайды. К,ытайдьщ Ka3ipri солтустж-щыгысындагы елкелершен бастап Каспий тещзше деш нп улан-байтак ощрде Т ури кагандыгы курылып, баскару ордасы Орхон 03en in iu бойына орналасады. М онголияны, Орта Азияны мекендеген тури тшдес тайпалар мен улыстар Т ури кагандыгына багынады. 555 жылдьщ озш де-ак ту р и тайпалары батыска карай жылжи отырып, Жетюу жерш, К,азакстанньщ Сырдария мен Арал ощрше деш нп буюл калалы жерлерш басып алады. Хорезм де оган тэуелд! болады. Туркшердщ батыска жылжуы тек жаулап алу гана болып койган жок, сонымен 6ipre тури тпвд тайпалардьщ бул коны с аударуы Орта Азияны н солтуспгш деп таулы-далалы аймактар мен К,азакстан далаларына коныстануы болып шыкты. Жергшжт1 кешпел1 тайпалардьщ 6ip б о л т жаулап алушьшармен cinicin Kerri де, 6ipa3bi аварлармен 6ipre оцтустж-шыгыс Еуропаньщдалалы аудандарына ыгысып Kerri. Олар аварларга cmicin, солардьщ эскери куштерш едэу1р ныгайтты. Осьшайша ipi империя курьшып, кошпел1 тайпалар “он ок будунга” 6ipiKTipumi. Мемлекет непзшен ру-тайпа жжтер1 бойынша баскарылды. Осы он ipi тайпаньщ эркайсысыньщ баскарушысы болды, оны “шад” деп атады. Он тайпа “он канат” жэне “сол 1 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: Летопись трех тысячилетии. Алматы, 1992, с. 85—86. 104

канат” деп eidre белшд1. “Сол кан атка” дулулардьщ (думаттардьщ) бес тайпасы, “од канатка” кешпелшердщ бес тайпасы юрдь Мемлекет аумагы кецешп, оны баскару жеке иелжтерге бел m i п, оларды Kiuii хандар баскарды. Булардын 6 a p i ¥ л ы каганга багы нды . К ,агандыктыц ен ж огаргы уйымы шонжарлар (ру-тайпа кесемдер!) кецес1 болып табылды. Каганнан кейш п жогаргы бшпк n eci — шеху (жабгу), одан кейшп бшик n eci — дэлэ (тепн), ушшнп бшнк n eci — сылифа (cLnir бек), тертшпп бил1к neci — тумаофа (тумен) деп аталды. Бул терт бшик иесш коне хундардагы сиякты каганныц терт Tiperi деп атаган. Булардан к ей ш п эк1мшипк эскери басшыларга тиесш болып, оларга 20 турл1 лауазымдык атак беркген,—- К,ытай жылнамасында керсетш ген коне туркш ердщ мемлекетпк заныньщ Heri3i ip i-ip i жет1 баптан турган: 1- бап. Котерш с жасап, бул1к шыгарган юсшерге ол1м жазасы кесшсш (мемлекеттщ бутшдшн сактау талабынан туган); 2- бап. Тури будун (журтыньщ) муддесш сатып, елге опасыздык еткендер ел!м жазасына кесшсш; 3-бап. К,аганат imiitfle жазыксыз Kici олт1ргендер ел1м жазасына кесшсш; 4-бап. Сэйгулж атты урлаган Kicire ел1м жазасы буйырылсын (ат — кагандыктьщ согыс купи); 5-бап. Урланган багалы мулж ушш он есе артык айып толенсш. Аз уакыт iuiii-me Турю кагандыгы мемлекеттщ жещсш сырткы жаудан коргай алатын туракты эскер курды. Эскерге белгип тэртш бойынш а ханньщ ara-iH uiepi, балалары мурагерлж жолмен басшылык erri. 552 —553 жылдары туркшер Орта Азиядагы куатты мемлекеттердщ 6ipi — эфталиттердщ Хотан жэне судагы тэуелд1 князджтерш де басып алган едд. Осы жагдай ею арада кырги-кабак согысын тугызып, бул 8 жылга созылды. Согыстыц узакка созылу ce6e6i — ол кезде эфталиттер Индиямен согыс журпзш жаткан болатын. Сонымен 6ipre Ираннан KayinTeHin туркшерге карсы батыл согыса алмады. Ал турю кесемдер1 бул кезде Иранмен мемлекетаралык катынасын жаксартып алган болатын. Иран шахы Хосрав I Ануширван эфталиттермен кыргикабак болып журген туркшермен одак болуга 564 жылы усыныс жасады. Туркшер ирандыктардьщ усынысын кабыл алып, каганнын онтустж аймагын билейтш Бумын каганныц агасы Естемидщ (Истеми) кызын Хосравка ойелджке бередь Сонымен Каганнын эфталиттерге карсы кайыра согыс ашуыныц coTi туст1. Иран шахы Хосрав I Ануширван эфталиттерге салык толеуш токтатып, согыска дайындалады. 105

Естеми Византия императорынан батыс туркш ерге (аварларга) кемек беруш сурап елш1 шбередь Ал оньщ ocKepi батыста иран эск ер ш щ колдауы мен эф талит ж ерш е шыгысынан басып юрдь Шешугш шайкас Бухара туб1нде болы п, Э ф тали т патш асы Г атиф ара ж е ц т с тапты . Амударияньщ онтуспгш деп эфталит жерш щ бэрш Хосрав езше косып алады. Эфталит жерш болюуде Турю каганы мен Иран шахыньщ арасында туган кырги-кабакты к кешннен улкен жанжалга айналады. Буган б1ркатар экономикалык, таластар да Kip ген ед1. Орта Азияны жаулап алганнан кешн туркшер К,ытайдан Жерорта тещзшщ елдерше келетш сауда жолдарынын, елеугп больш е ягни “¥ л ы Ж1бек жолына” бшпк erri. Ж1бек керуен1н алып отушшер мен делдалдар (Орталык Азия мен Орта Азия бшппндеп жолдарда) согдылыктар мен парсылар болатын. Олар Пайкентген (Бухараньщ манайы) Сырдарияга деш нп жолга бакылау жасайтын. Ж1бек маталарды сатып алушы Византия ел1 болды. Ж1бек саудасы согдылык турю хандарына орасан зор пайда туЫретш. Сонымен 6 ip re согдьшыктар IV гасырдын, аягында ездер1 ж1бек ощЦрш, токыма кэсшорнын салган. Согды ж1бепн батыс кана емес, Шыгыс Турюстан мен К,ытайда да алушылар коп болды. VI гасырда сырттан окелшген жэне оздер1 шыгарган Ж1бек матасыньщ мол корын согды калаларында сатып отгазу киын мэселеге айналды. Иран, Византия империясында, 9 cip ece Сирия мен Египетте ж1бек матасын шыгару жогары дэрежеде дамыды, 6ipaK шиюзат Шыгыс Турюстан мен Орта Азиядан экелшетш. VI гасырда Византияда, Иранда озш дж шикАзат K03i пайда болып, Иранда ж1бек коры молайып Kerri. С огды елипс1 М ан и ах 566 — 567 ж ы лдары Т у р ю кагандыгыньщ е к ш ретшде Иранга тауар экеледк Хосрав оз елше туркшердщ ерюн келу1нен коркып жэне Иран рыногы шет жерл1к ж!бектщ кебеюше муддел1 емеспгше байланысты Маниахка ерген саудагерлер экелген тауарды сол жерде ортеп ж1бердк Осыган байланысты туркшер ете тшмдг сатып алуш ы ны В и зан ти ядан 1здейд1. 567 жы лы М аниах Константинопольге жШершген Турю каганыньщ елш ш п н баскарады. Византия да Иран сиякты согды ж1бепне аса муктаж болмаганмен, ол парсыларга карсы багытталган туркшермен одактасуга муддел1 болды. (Константинопольдщ дэл осы сырткы саясатыныд беталысын согдылар сауда келклмш жасау ушш керек erri.) Константинопольдщ сырткы саясатынын, дел осы кырын пайдаланып согдылыктар сауда кел1с1мш бекггуге умтылды. Турю елшшер1 император 106

сарайында улкен курметпен кабылданып, туркшер мен Византия арасында Иранга карсы эскери кел1ам шарт бекда. Византия империясыньщ “шыгыс калаларыньщ ” стратег! Земарх Киликецпен 6ipre Маннах Тури каганыньщ ордасына келдк К,аган Земархты Тянь-шаньдагы “Алтын тауга” жакын жердеп ез конысында кабылдады жэне осы келген саяхатшыга б1рден И ранга ж оры кка аттанатын турю эскерлерш е жолбасшы болуын усынды. Шахтын, дипломатиялык жолмен турк1 шабуылын токтатпак, болган талпынысы свтсгз болып, туркшер Гургандагы б1рнеше бай калаларды жаулап алады. Алайда, 569 жылы-ак турю оскерлер! Согдыга кайта оралды. Осыныц арты нан Естеми согыс ким ы лдары н Едшге ауыстырып, 571 жылга карай Солтустж Кавказды жаулап алды жэне коп узамай аландар мен утигурларды багындырып, Босфорга (Керчь) шьщты. Сейтш, каган Византияга баратын айналма жолды, Хорезм, Едш бойы жэне Кавказ немесе К,ырым аркылы етет1н ауыр жолды тазартып алды. Византия тарихшысы Менандар 568— 576 жылдары туркшерге византиялыктар жет1 рет елш! ж1бергешн еске алады жэне эрб1р елшипкке туркшер, согдьшык.тар, хорезмд1ктер косьшып отырганын хабарлайды. Елшшлктщ саны коп ретте айтарлыктай мол болган. Мысалы, 576 жылы Валентинн1н елшш1пне 106 “т у р ю ” ягни К о н стан ти н о п о л ьге эр кезде кел ген к,аган н ы ц багыныштьшары к,осылган. Олардьщ кепш ипп кепестер болатын. Византиямен жуйел1 сауда байланысыньщ болганын Орта Азиядан коптеп табылган VI гасырдагы византиялык акшалар куаттай тусед1. Дегенмен, 575—576 жылдары турю — Византия ара-кдтынасы шиелешсе бастады. Бул Естеми каган елген сод такка отырган улдарыньщ 6ipi Туркенафтьщ кез1 ед1. Ол Ю стин П-шн, аварлармен ж урпзген бейб1т келк;сез1 коцшше жакпагандыктан, Византия одактастык кел!с1мд1 бузды деп айыптап, Киммириялык Босфорды жаулап алды жэне К,ырымга баса-коктеп юрд1 (576 ж.). Б1рак тез арада тубектен кетуге мэжбур болды. Туркшердщ Иранга жасаган еюнип жорыгы 588—589 жылдарга доп келед1. Туркшердщ патшасы Савэ (немесе Шаба) бастаган турю эскерлер1 Хорасанга лап койды. Гераттьщ жанында белгш1 колбасшы Бахрам Чобин баскарган Иран эскерлер1 оларга карсы турды. Ол турю эскерлерш талкандап, “туркшер патшасын” атып туардь Туркшерд!д кайта бас котермек эрекетшен тук шыкпай, Иранмен еркш бейбп- кел1с1мге келд1. Сасанидтерд1 арабтар талкандаганга дей1н Орта Азия турюлер мен Иран арасындагы шекара езгермей калды. Содан соц элденеше жылдар бойы Иран, Хорезм мен Едш бойы аркылы 107

ялбек жэне баска тауарлар KepyeHi батыска карай б1рде каркынды, б1рде бэсен дэрежеде журш жатты. VI гасырдьщ 60-жылдарыньщ аягында Турю кагандыгы сол уакыггьщ ipi мемлекеттер! Византия, Сасанид, Иран жэне К,ытаймен саяси жэне экономикалык катынастардьщ жуйесше e H in , К,иыр Шыгысты Жерорта тешз1мен байланыстыратын сауда жолдарына бакылау жасау жолында курес журпзедь VI гасырда Турю мемлекетш ею агайындылар курды, сондыктан деректер бойынша ез1 пайда болганнан бастап олар 6 ip - 6 ip iH e тэуелаз ею империяга болшдь Византия елппа М онголияга емес, батыстагы кагандар сарайына—кытай хабарламасы бойынша барлык халыктардьщ басшысы — тек Батые каганньщ сарайына барды. Bip сезбен айтканда, империядагы дуализм 582 жылы олар болшуге дейш пайда болды. Батые Туркшер Ш ыгыстьщ жогары б ил i гш соз жузшде гана мойындады. Батые каган Византия елшюш кабылдап, онымен одак туралы ерюн келйлм жасап, батыс турюлермен тэуелаз мемлекет ретпгде езшше катынас орнатгы. В изантия ж азбалары н да турк1 тари хы н а, турм ы с ерекшелшне катысты мынадай деректер кездеседь Мысалы, 598 жылы император М аврикке жолданган 6ip хатта: “К,аганньщ терезе какпагы алтын жалаткан, ложада терт кус кетерш турган алтын тосек, эр турл1 кумк; жануарлар M ycini Византия енер шыгармасынан кем сокпайды” делшген. Турю каганаты курьшганына уш -ак жыл еткен мерз1мде (555 жьшы) кагандыктын батыс аумагында эскери-эюмш ш к баскару ж уй еа болды. Тап осындай жуйе кагандыктын шыгыс аумагында да пайда болган ед1. BipaK eKeyiHin а р а сы н д а гы б ай л ан ы е н аш ар болды . Б у д ан турк1 империясыньщ батыс жэне шыгыс болып еюге белш ш баскарганын керем1з. Батыстын курамына он тайпа юрд1: бес аймак дулу, 6eceyi — нушиби. Батыстагы туркшер (аварлар) ездершщ курамында Едщцщ, А зов б о й ы н ьщ , солтуст1к К ав к азд агы к е й ш п хун тайпаларыныц б1разын 6ipiKTipin, Византия шекараларына шей1н барды, Дунай мемлекетш курып, Орталык Еуропа мемлекеттер!не б ip катар жорьщтар жасады. Дорыта келгевде, Култепн жазуында VIII гасырдагы турю тарихшысы оз1н1н ата-^бабалары жэне олардын, жаулап алу жорыктары тураль1) былай деп жадды: “Алдьщгы жакта (шыгыста) К,адыркан койнауына дей1н, арт жакта (батыста) TeMip какпага дей1н олар ез халкын орналастырды”. Бул жердеп Кддыркан койнауы — улкен Хинган тауы, ал TeMip к а к п а — С а м а р к ан н ан Б ал к ы га бараты н ж олдагы 108

Шахрисабтан онтуспкке карай 90 км жердей Бузгал асуы. Тури империясы езш щ 25 жылгы ipi жаулап алу жорыктары кезш де TypKi каган ды гы М анчж уриядан Б осф ор — Киммерияга (Керчен шыганагы) дешн, Енисейдщ жогаргы агысынан Амударияньщ жогары агысына дешн созылып жатты, ягни Турю империясы ipi табыстарга ие болды. Осылайша TypKi кагандыгы саяси жэне мэдени мурасы аркылы Орта Азия мен Онтустж шыгыс Еуропага едэу1р эсер еткен алгашкы еуразиялык империяныц курушылары болды. К,агандыктьщ онтустж аймагын Бумын каганньщ агасы Естеми билеген кезде турюлер батыста ездершщ эскери куатыньщ бюк шыцына жетп! Узднсаз басып алу жорыктары Турю когамынын элеуметпк жагынан кайта куру жолындагы кай ш ы лы ктары н б эсец д етш ко й д ы , 6ipaK алгаш кы сэтазд1ктер бул жагдайды тез арада озгертш ж1берд1. 2. Турю империясыньщ кулдырауы мен кулауы (577-630 ж.) 581 — 588 жылдары буган дешн ыдыранкы куйде болган К,ытай журты Суй династиясыньщ кол астына 6ipiKTipuiAi; онда жасалган эконом икалы к реформалар К,ытайдьщ экономикалык жэне эскери куатыньщ тез ocyiH камтамасыз етт1. К,ытайдыц куш еки тусы нда туркш ердщ басш ы топтарыньщ, ocipece Ашин руыньщ шхшде эр турл! араздыктар мен ашаршылык катар журш жатты. К,ытай тарихшысы бул орайда туркш ер нанньщ орны на унтакталган су й ек п пайдаланды деп корсегп. Турю аристократиясы узджЫз согыстар журпзш , басып алган жерлерщде жеке бш пк орнатуга умтылу саясаты карапайым кешпещп халыкты калжыратты. Оган 581-583 жылдары жут келш косылды. Осыньщ 6 ep i кагандыкты дагдарыска epiKci3 алып келдь 582-603 жылдары батыс (Орталык Азия) жэне шыгыс (Орта Азия) болып еюге болшу1 ту п к ш кп аякталды. Осы жылдар ишнде Шыгыс жэне Батыс Турю кагандыктарыньщ арасында кантоне согыстар толастаган жок. Туркшердщ К,ытаймен карым-катынасы шиелешеш K e rri. О йткеш VI гасырдан бастап туркш ерге карсы пигыл К,ытайдагы ен басты саясатка айналган. К,ытай феодалдары мен чиновниктерш щ н еп зп максаты — Азияга тугелдей ез бшипн орнату ед1 Осы максатпен К,ытай империясы 602 жылы туркшерге карсы согыс жариялап, куйрете соккы бердi. Осы кезде туркшердщ ез пшнен теле тайпалары (огыздар) 109

кетери п ске ш ы цты . К етериис со л ту сп к-ш ы гы стагы С елен п ден оцтустж -баты стагы Т ян ь-Ш ан ьга д еш н п аралыкты камтиды. Тек Шиби каган тусында (609 — 619) Шыгыс Турю кагандыгы аз уакытка шиелешст1 бэсендетш, саяси керегещцк таныта бщщ. К,ытайдагы азамат согысы (613- 618 ж.) жэне Суй династиясыньщ кулауы, оньщ орнына Тань уш нщ келу1 (618 — 907 ж.) Турю каганы Шиби жэне оньщ кш п i H i c i Ел (Эль) каганга (620-630) оц тусп к шекараларда согысты жалгастыруга мумю ндж бердь BipaK осы кездер1 кагандыктагы жагдай елеуги езгерюке ушырады. T y p K i рулары одагыньщ жорыктар аркылы уйреннпкп пайда табуы келмеске K e r r i. Турюлер курган мемлекет озшщ сексен жылдык тарихында коп озгерютерге тускен. Бшпктщ борщ оз колында устаган каган жалпы халыкпен байланысын y 3in , аз гана аристократиялык топтын, муддесш коргады. Согыстар соларга гана тшмд1 болды. Елд1н непзп бол!п мал' шаруашылыгыныц он1мдер1мен кунелтт1. Туркшердщ басым K e n m u iir iH жорыктардан r o p i асыл тастар мен мата саудасы кызыктырды. К,ол астындагы ел1н1ц муп-муктажы мен санаскан кейб!р кагандар К,ытайдьщ империялык уюметше сауда катынасына кедерп жасамау жошнде жи1-жи1 OTiHim жасап турды. B ip a K К,ытай уюмет1 шекарадагы сауданы саяси бакылау куралы репнде карап, неше кубылтып, шектеп отырды. Будан ш екарага ж акы н аймакта бейб1т сауда журпзуге тырыскан К,ытай жер oндeyшiлepi мен турю малшылары зардап шект1. 620—629 ж. Ел (Эль) каган мен оньщ эскер басшылары сан мындаган эскерд1 тынымсыз жабдыктауды, атты эскерд1 толыктыруды колга алды. Согыстан тусетш табыстар мен сыйлыктарга канагатганбаган каган ез халкына салынатын салыкты o c ip e берд1. Салык o c ip e c e жут жылдары (627—629 ж.) халыкка оте ауыр тид1. Ел (Эль) каган озшен бурынгылардьщ рулык-тайпалык ел баскару жуйесш е озгер1стер енпзд1: басты посттагы басшыларды Tycipin, олардьщ орнына кытайлыктар мен согдылыктарды койды. Жат журттыктардыц баскаруындагы халык шектен тыс канауга тусш, ез билеушшер1не карсы курес ашуга мэжбур болды. 629 жьшы Ел каган Шаньсида котерипсшшсрден жендлю тапты. Оган карсы буган шесе огыз тайпалары котершд1. К,ытай императорыныц армиясы осы жагдайды пайдаланып, каганат жерше басып юрд1. Жат журттык басшылар Tepic бурылып кетш, Ел каган туткынга Tycri (630 ж.). Осылайша 6ipiHuii турю кагандыгыныц тарихы аякталды. Сексен жылдай © M ip сурген кезшде кагандык дамудьщ би1к сатысына котершдь А. Н. Бернштам бул жошнде ПО

мынадай коры ты нды усынды: “ Е ртедеп туркш ердщ когамдык курылысы феодалдык катынастардьщ ец ежелп формаларыньщ 6ipi болып саналады. Ашин державасы рулыктайпалык когамньщ орнына эскери демократиялык когам курды. Ашин династиясы езш щ кейб1р белплер1мен Спартага уксас болды , 6ip aK рулардан элдекай д а куатты едь К,агандыктыц непзп Kymi баскару ж уйеа мен армиясы болды. Туркшер TeMip ещцруден жалпы элемдйс тар их сахнасына шыкты”. TypKi империясы тусында (VI—VII г.) Орта Азияньщ экономикасы мен мэдениет1 гулденш есть Сауда, жер ондеу жэне колонер ете тез дамыды. Ж 1бек керуеш К,ытайдан Византияга карай Бухара, Самаркан, Ташкент, Каш кар, Турфан аркьшы уэдйсаз агылып жатгы. TypKi империясыньщ курылуы мен ыдырауы TypKi халыктарыньщ батыска карай жылжуына алып кeлдi. Шыгыс пен Батыс мэдениеп араласып, 6ipiH-6ipi байытты. Д о р ы т а кел генде TypiK каганаты ны н куш ш 6ipiKTipMeft, оны эл с ш -э л с ш зор ш ы гасы га душ ар еткен кы рсы ктьщ 6ipi м ем лекет im irm eri алауы зды к. О сы ньщ к е а р ш е н ата жауга ж у м с а л а т ы н к уш е к ш щ б 1 р ш д е -а к е з а р а т а р т ы с к а , бакталасты кка багытталып, ортак к уш -к уат ыдырай берген. Бул хал К ул теп н ж азулары нда: “ Б ек терш щ , халы ктары ньщ тузу eMecTiri уч л и , Табгаш халы кы нын, алдауы на иланганы y m iH , e T ip ir iH e к о н г е н д т у и п н , iн iл i- a г a л ы н ы ц дауласканды гы ym iH т у р и халкы е л д ш н е н ж ой ы л ды ” д еп керсетш ген. К у л т еп н ж азуы ндагы : “ Е л д1 халы к ед1м, ел1м eндi к ай да, к ш ге eл дiк ж асай м ы н , каганды халы к ед1м, каганым кайда? К,ай каганга куш -куаты м ды бер ер м ш ” деген зар нала св здер эл ем д е айбары аск ан м eм лeкeттiц ой ран ы ш ы кканы н к ер ш , к у й ш у д ен туган ж ан ай к ай . М ун ы б и и к п м ак сат, ел б1рл1г1 у ш ш т егеу р ш д х , д э й е ю т ж у м ы ст а р ж урпзш мей, намыссы з ж андар бш ик басы на шыгып, айбы нды едщ аякасты еткен ш е аш ы ну, бак к ум ар , такк ум ар , ж е т е а з, текш здердщ асыл халыкты к ор е т к е н д т н е карата айты лган каргыс д е с е д е болады ] Т у р и улы стары м ен тайпалары ньщ куш 6ipiKTipin, аузы н арандай аш к ан ж алм ауы з д уш п ан га карсы ш ы гудьщ ор ны н а озар а кы ркы суы катары нан озы п туган He6ip есш ер л ердщ ж iгep iн к ум еткен. Bip гаж абы — будан м ьщ жары м жы лгы TypiK б4рл1г! п р обл ем асы еш заманда да езш щ манызын ж ойган ем ес. Т у р к ынтымагыньщ арасы на сы на как к ы сы к ел ет щ д ер д щ заЬарлы, кесапат, жымыскы эрекеттерш щ салдары нан туы скан улыстарды 6ip6ipiHe арандату окигалары сон гы к ездер ге д ей ш оры н алып кeлгeнiн д е умы туга болм айды . ill

Багы заманнан 6epi карай хас жауларымыздьщ колданып келген тосшшщ тагы 6ipi — туркшер арасына богде салтсананы, жат дшдер мен нанымдарды тарату, сойтш тутас елдерд1 ш тей ip iT y , тоздыру болган. TypKi кауымын устанып келген дэстурш ен, тш н ен , дш ш ен айыру ушш сырткы душпандар жуйел1 багдарламалар жасап, оларды жузеге асыруга айла-амалын пайдаланган. Орхон ескертыштер1нде де бул жагдайда барынша анык тужырымдалыпты. Душпан елдердщ “т о т соз, асыл казынасына коп ceHin олдщ, туры халкы жойылдыц” деген сездер ещкашанда умыт болмауга тшс. Тастагы жазуларда “Туры халкы жойылдьщ” деген т1ркестер элденеше рет кездеседь Булар кемецгер атабабалардыц кеш нп буынга калдырган каган ескертпесшдей естшеда. 1лгерще айтылгана жэне баска мэселелер 6i3re бурынгы ата-бабаларымыздьщ имандай сыры, жан даусы, кешнге ^калдырган улп есиетЦ асыл аманаты. Бул есиет создердщ м эш Ka3ipri кезде де мыскалдай кем1ген жок. Еуразияныц улы кещст1гш жайлаган туры халыктарыньщ рухани б1рлш, тутастыгы, тш мэртебеа, дши нанымы, сакталуы ушш курес эл1 де кокейкест1 проблема болып келедь Осы курест1 жалгастырып, алдагы улы мураттарды жузеге асыру 6yrinri жэне ертенп кауымньщ касиегп парызы. 3. Батыс тури кагандыгы Батыс TypKi кагандыгы он тайпаньщ (он ок будун) 6ipiryi нэтижесшде пайда болды. Олар шыгыста бес тайпа дулу, батыстагы бес тайпа нушиби едь Батыс TypKi кагандыгына Жоцгария мен Орта Азияны 6ipiicripreH жерлер жэне Шыгыс Турыстанньщ едэу^р б о л т ырд1. Шыгыс TypKi кагандыгы Монголияны иеленд!. Батыс Туры кагандыгы Шогуи (618— 619) мен Тон-ягбу (619-630) каган кагандыктыц шыгыстагы шекарасын Алтайга дейш жетызш, буыл Тарим мен Памирге деш нп улан-гайыр аумакта ез бил1пн журпздь Ал Тон-ягбу кагандыктьщ аумагын кецейту жошнде саясатты одан opi жалгастырып, эы м ш ш к орталыгын сол кездеп коленер мен сауданыц мацызды орталыгы болган Шу алкабындагы Суяб (Токмакка жакын жерде) каласына Komipuwi, жазгы конысы Мьщбулакта болды (Исфиджабка жакын жер, Исфиджаб — Сайрам каласы). Ж аца ж оры ктар каганды к аумагын Гиндукуш пен Амударияныц жогаргы агысына дешн кенейгп. Оцтустжке (Тохаристанга1) бил!к журпзущ Тон-ягбу езш щ улы — 112

Тарду-шадга бердг Оньщ эю мш иик баскару орталыгы К,ундызда ед ь Т я н ь -Ш а н ь н ы н о н т у с т т н д е п , МаураннаЬрдагы, Орта Азия жер1ндеп отырыкшы аймактар мен калалар Батыс TypKi кагандыгына тэуелд1 болды. Византиямен дипломатиялык, кары м -каты н ас туралы келш1мд1 жузеге асыра оты рып, Тон-ягбу им ператор Ираклидщ Закавказьеге жасаган ушшии жорыгына (627— 628ж.) катысты. Туркшер ездер1 жаулап алган жерлерден коп молшерде енш1 алды. Ол жерлер — Чоре мен Тбилиси. Тон-ягбу жетютжтершщ нагыз салтанатты шагы Ираклидщ Тбилиси камалынын, туб вде Тон-ягбуга ез тэжш кипзш , кызы Евдокияны оган эйелджке беретшш мел1мдеген кез едг Бурын озше алым , телеумен гана келген Орта Азия мемлекеттершщ устшен Тон-ягбу катан саяси бакылау орнатты. Озше тугелдей багынган солтуст1пндеп Исфиджаб пен Шаш (Ташкент), Оцтустж Ауганстан мен солтустжбатыстагы Пакистан территорияларына каган e3i беюткен бакылаушылар — тудундар ж1берйщь Олар каганнын, казынасына тусетш алым-салыкты жиып, бакьшау орнатты. Ж ергш кп билеушшерге TypKi титулдары берипп, олар каганнын баскару-эюмшшк аппаратыньщ курамына алынды. Сонымен катар Тон-ягбу ж ергш кп ыкпалды билеушшермен жакын карым-катынаста болды. Кдган Орта Азияга ыкпал етуд1 кездеп Самаркан билеуипсше ез кызын узатты. Тонягбудьщ билж журпзу стратегиясын корытындылай келе: “Батыстагы кешпендшер буган дейш ешкашан мундай куатгы болган емес” дейд1 кытай жылнамашысы. Осы улан-гайыр аумакты мекендеген турю тшдес уйсш, канлы, карлук, огыз (теле), кыпш ак т. б. тайпалар Батыс Турю кагандыгыньщ курамына ендг Батыс Турю кагандыгы курылган кезде шыгыстан келген кошпел1 турю тшдес тайпалар бурыннан осы eHipfli мекен еткен уйсш, канлы улыстарына араласып, citiicin K e rri. Ещп бул “Он ок будун”, “Бес арыс дулу”. “Бес тайпалы душпе” деген жаца аттармен ейгип болды. 1ле, Шу, Талас езендерш щ ангарларында, Алатау баурайларында епншиик алкаптары болды. EriH, мал шаруашылыгымен айналыскандарда патриархалдык катынас устем едь Ал отырыкшы e r iH in i аудандарда феодалдык карым-катынас орнады. К,ытай мен Византия арасындагы ¥лы Ж1бекжолы бул елдерд! басып отетш. Жепсудагы отырыкшы аудандар 1 Тохаристан — Амударияныц оцтуст1к аймагы. Бадахшанньщ шыгысынан ок,туст1к Гиндукушке деш нп жерлер. (С. Г. Кляшторный, Г. И. Султанов. Казахстан: летопись трех тысячелетии. Алматы, 1992, с. 91. 113

мен к,алаларды м екен деген согды лар егш ш и п кп ен , колен ерм ен , сауда-сатты кпен айналы сты . Сауданыц еркендеуше байланысты ак,ша айналымы жарыкка шыкты. Сауда мен коленердщ орталык, калалары К,улан, Неуакет (Шу алкабы), Тараз, M ep id болды. К,алада егадрк: куралжабдыктарын жасайтын xeMipmuiiK Keci6i, кыш кумыра eHnipici, токымаш ы лы к, Tepi ондеу, коленер KecinTepi еркендедь Батыс Т у р и кагандыгын кураган он тайпа — тугылыктар (сол канат) жэне он шадыпыт (он канат) болып eKire белшдь Батыс, Шыгыс кагандарыньщ баскару жуйеЫ уксас ед1. Кдгандыктын ен жогаргы билеуяпа — каган. Ал эр турл1 лауазымдар былай аталды: ягбу, TeriH, шад, еркш, таркан, бек, бурук, чор жэне т. б. Батыс TypKi кагандыгын туркшердщ Ашина тайпасынан ш ыккан аксуйектер билед1'. Онда 28 турл1 дэрежеден турагын лауазым иелер! болды. Олардьщ 69pi феодалга айналып келе жаткан шонжарлар едь Халыктыц непзп б е л т — кара букара, ал томенп ж т тат деп аталды. Кдтан тэртш орнатып, ш еказ бкшк журпзген Тон-ягбу оз байлыгын молайта беру ушш багынушыларын канаушылыктг устады. М уньщ акыры улкен шиелешске айналы п, ы кпалды эскербасы Кюльбагатур Удельдер арасындагы согысты токтату керек деген желеумен жиеш каган Тор-ягбуды олт1рш, езш каган деп жариялады. EipaK баскалар да кагандыкка таласып, тайпалар арасында согыс басталады. 630 — 634 жылдары каганды к езш щ Орта Азиядагы, Сырдария аймагындагы аумактарынан айырылады. Мемлекет киын саяси жагдайга тап болады: Батыс TypKi кагандыгыньщ курамына ирген ею тайпалык одак — дулу мен нушиби бшик ymiH тартыска туседк 634 жылы кагандык нушибилердщ колдауына суйенген Ышбыра Эльтерши Ш ирдщ колына тиедь Ол “он ок будун” кез1ндеп эскери эымш ипкп жацгыртып, Lurepi дамытуга куш саладыУ Жана реформалар тайпа кесемдерш каганга Т1келей багынуга мэжбур етед!. Сонымен 6ipre эр тайпаны бакылапбаскаруга ез руынан шыккан шадтарды гана ж1берд1. Бул тайпа косемдерщщ бшигш катты шектеу болды. Алайда кагандыктын эскери-саяси диктатурасы тайпаларды толык багыныштылыкта устауга жeткiлiкciз болып шыгады. 638 жылы дулу тайпасы оздерше келген шадтардьщ 6 ip iH каган сайлау дулу мен нушибилер арасында кантепс согыстьщ тууына себеп болды. Осыдан кешн кагандык еюге болшд!. ’ Гумилев Л .Н .Древние тюрки. М., “ Наука“, 1967, стр. 138 - 139. 2 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись тртысячелетии. Алматы, 1992, с. 94—96. 114

Олардыц арасындагы шекара 1ле езен1 аркылы eiTi. Ышбара каган орнынан алынганымен коймай, ол Ферганага кашады. Тайпалар арасындагы согыс жэне династиялык курес 17 жылга (640—657) созылып, бул кытай эскерлерщ щ басакоктеп Kipyine колайлы жагдай тугызды. Он ок будун ел1 жецшске ушырады. Олардыц тэуелЫз соцгы К,аганы Нивар Ышбара-ягбу каган туткынга алынып, сонда ею жылдан сод (659 ж.) кдйтыс болады. Тань империясы езш щ кагандык ш ш д еп колдаушыларына суйене отырып, Батыс TypKi кагандыгын билеуге тырысады. Олар 6ipa3 уакыт ез устемдтн журпзедЦ 6ipaK батыс TypKuiepi тоуелс1зд1ктерш сактап калуга орекетгене беред1. Батыс Турю кагандыгыньщ шацырагын кулатпай сактап калуга, байыргы куатын калпына келпруге жанын сала ю рккен кагандыктыц соцгы дербес каганы Ашина Хэлудщ колы 658 жылы ез бауыршары — телешц атты ocKepi мен Тань мемлекеп эскерш щ 6ipiKxeH кушшен жециис тапты. C e6 e6 i батыста туркшер шыгыска Караганда аз болды. Олар Жетюу, Шу олкелершде, Кубаньда, Ед1п озеншщ теменп агысында, Ертю пен Есш т. б. жерлерде коныстанып, 6ip-6ipiH eH байланысын узш калган ед1. Батыс Турю кагандыгы кулаганымен, оныд курамындагы турю тайпаларыныд 6 ep i б1рдей Тань мемлекетше багынып, оньщ бшпгш мойындаган жок- Моселен, осы Батыс Турю кагапдыгына юретщ “он о к ” халкыныц ншнен тургештер бас KeTepin, е з алдына кагандык курып, Тань мемлекетшщ жаулап алу саясатына карсы турады. Сейтш 704 жылы Батыс Турю кагандыгынан сон Тургеш кагандыгы тарих сахнасына шыкты1. Батыс турюлерщщ мемлекет1 — он ок елш щ б1рлесппн Тургеш тайпасыньщ косем! Уч-Элиг (Уш Елж) калпына келпрш, жана мемлекетке Тургеш атын бердь Бул уакытта Орта жэне Орталык Азияда жана саяси жагдай калыптасты: Шыгыс Турю кагандыгы курылды, Орта Азияга арабтар басып юрдь Прорыта келгенде, Батыс TypKi кагандыгыньщ едэу1р белМ оты ры кш ы лы кка к о ш т , к о л о н ер м ен , е гш ш ш ж п ен айналыскан. Ш ыгыс Турю кагандыгымен салыстырганда оньщ олеуметпк курылымы да едэу1р курдел1 болды, ягни феодальдык мемлекет дэреж есш е кетерш д ь^Т ек Ш у алкабыньщ озшде Y I—YII гасырлар карсацында 18-ге жуык калалар мен ipi коныстар болган. Олардыц непзп тургындары согдылар, туркшер жэне сириялыктар е д ь ^ с ы калаларды ' Бернштам А .Н . С о ц и а л ь н о -эк о н о м и ч ес к и й стр о й о р х о н о - енисейских тюрок (Y I—YII вв). Москва—Ленинград, 1946, стр.134— 135. 115

алгаш суреттеп жазгандардыц 6ip i — К,ытайдыц саяхаткер тарихшысы Сюань Цзан бул жерде 630 жылдары болып, “Ыстыккелден батыска карай 500 ли жер жургеннен кешн Суйе (Суяб) каласына келдж. Кдланьщ аумагы — 6—7 ли. Бул жерде согдылар эр жерден келген саудагерлермен ушырасады екен. Жерлер1 кызыл тары мен жуз1м ocipyre колайлы. Орман сирек кездеседь Климаты желд1, боранды opi суьщ. Адамдар жуннен токылган кшмдер киедь Суйенщ батыс жагында тагы осындай он шакты кала бар, оларды оз кесемдер1 баскарады, 6ipaK туркшерге тэуелдГ’1 дегещн айтады. Саяхатшы Тараз каласын суреттеп жазады, оньщ да туршндары Суяб каласындагы сиякты екешн айтады. Сюань Цзан оз1н ете зерек саяхатшымын деп, есептесе де, Жетюу калалары мен согдылардын арасынан ешкандай этикалык айырмашьшыктар байкамаган. Тургындардыц TypiH, кишш, жазба енерш зертгей келш, “олар саудага икемдГ’, “жер ендеп, епн салгандар мен сауда жасап пайда тапкандардьщ саны бфдей”—дейд1. Бул елде тек сауда мен коленер гана емес, егшшшж те жогаргы дэрежеде дамыганын корсетедь Муны археологиялык казба деректер де куаттайды. Ескертетш жайт: согдьшардьщ кагандык OMipimieri рвл! жогары дэрежеде болды, букш экономикалык жэне акша катынастары согдьшардьщ тжелей катынасуымен журдь 4. Шыгыс Тури кагандыгы К,ытаймен арадагы согыста женшк; тапкан Шыгыс Т ури кагандыгы 630 жылы б1ржола кулады. Туркшер жарты гасыр бойы К,ытайга тэуелдшжтщ камытын киюге мэжбур болды. 682 жылы мемлекет калпына келедь Осы елу жыл iinimie талай каган еркш джке умтылыгУ, котершютер жасаса да, ешкайсысы халыкка бостандык алып бере алмады. С олардьщ 6ipi — |К ,утлы к каган гана кагандыктыц басын 6ipncripin, улкен кушке айналдырдыу Кутылыктьщ таска кашалган co3i былай дейд1: “К,ытаи колында кандай ерлер1м1з кул болып калды, кандай таза, сулу эйелдер1м1з кун болып калды. Б1з буларга елу жылдык енбек купим1зд1 бердж. Мемлекеттщ зан жосыгын жасап бердж. Б1з К,ытайга баска мемлекеттерд1 жещп бердж. Б1з мемлекетп халык едж, кайда сол мемлекет1м1з? Б1з каганы бар ел едж, кайда сол каганымыз? Бул корлыкта 1 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. Алматы, 1992, с. 97—98. 116

отыра бергенше оз1м1зд1-ез1м1Э куртайык, кырылайык!”1 Сонда кулл1 тури халк,ы былай деп ун косыпты: “Елд1 халык ед1м, ел1м к,аз1р кайда, юмге ел-журт 1здермш? К,аганды халык едш, каганым кайда, кандай каганга куш-куатым берермш?”2. Бул азалы ущи TypKi ToHipici eciin (ертегш к сипат): “TypKi халкы жойылмасын!” — дейдi. Елтерю каганга 17 ер mecin, кала мен таудагылар жиылып, 70 ер болыпты. Жаулар койдай, Елтерю (К,утлык) каганны ц эскерлер1 берщей болыпты3. С е й т т, кущренген турю халкын Елтерю каган ата-баба мекешне кайырады. Тоныкек жазбалары, профессор Хирттыц зерттеулер1 жэне кытай тарихшылары Елтерю (К,утлык) каган туралы мына деректерд1 усынады: К,ытай устемд1г1не карсы козгалыс 682 жылы болган. Кетерш с басшысы — Ашина руынан шыккан Елтерютщ экеЫ кытай устем дт кез1нде багынышты Ашина тайпаларыныц 6 ip iH баскарган. К,озгалыс Ю нь-чжун провинциясыныц coлтYcтiгiндe — Ka3ipri Датунфу каласына жакын жерде етедь Бул айм акты байы ргы туркш ер коныстанган едь 682—687 жылдары шыгыс туркшер К,ытайга карсы азаттык KypecTin нэтижеанде оз мемлекеттерш кайта курады. Елтер1С каган болып сайланып, К,утлыг каган деген атка ие болады. Оныц ен жакын кем екипа, api акьшшысы болып Тоныкок сайланады. Бул таска кашалып жазылган коне ту р и жазба мэл1меттершен белгии. К,агандыктыц орталыгы Отженде (Ханган таулары) орналасып, оныц батыс шекарасы Елтерю каган кезшде Алтай мацына жетп.4 Орхон жазуларында туркшердщ кут мекеш, касиетп конысы Отукен туралы жш айтылады. Отукеннщ непзп мазмуны туркш ердщ ырысты жepi, байлыгы, такыты, тагдыры дегенге саяды. “TypKi каганы 0тукен койнауында отырса, елде мун жок”, “касиетп 0тукен койнауыныц халкь1... 6ipece Lnrepi шаптыц, 6ip ece Kepi шаптыц. Барган жерден не игшк таптыц. К,аныц судай акты, суйепц таудай болып жатты, бек улдарыц кул болды”... Осы создердщ ацгарына Караганда Отукещц туркшер Жеруйык деп санаганы сезшедь Халык 03iHin у м т мен сешмш Отукенмен байланысты деп тусшген. Аты ацызга айналган осы жер туралы TypiK галымдарыныц ецбегшде коцш аударарлык деректер кездеседь 1 Орхон жазуларындагы Култепн жырлары (улкен жазу) //Е р тедеп казак, одебиет1. Хрестоматия. Алматы, “ Мектеп”, 1967, 32—33-беттер. 2 Бул да сонда. 3 Бул да сонда. 4 Кляшторный С. Г.. Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетии. Алматы, 1992, 32-33с. 98—99. 117

Зерттеуцп Йылмаз Озтума Отжещц кектуржтердщ кшдж кенп, табигаты eMip суруге жайлы, Орхон жэне Селенга езендерщ щ арасындагы жер ед1 деп корсетедь Ал Огыз дастандарында бтукен Тянь-Ш ань таулары мен Орхон аймагындагы киел1 ещ р деп сипатталады. “Диван лугат-аттур1кте” бтукен “Татар ш елш деп уйгырларга жакын 6ip жердщ аты” делшедь Ещц 6ip мэнбелерде втукен жер тэщркл деген угымды биццретш1 айтылады. Bi3 бул жердщ кай аймакта болганын дэлелдеуд1 максат етпейм1з. К,алай болган кунде де Отукеннщ кене туры заманында халык киялында улкейтш щ , барша ж аксылыктын рэм1з-символы болып саналганы анык. К,андай халыктьщ да бейбгт, берекел1 eMip кеш ейн бай да байтак елкеш 1здейт1ш дэстурге айналган нэрсе. TypKi халыктарыньщ дастандарында “оты мол, суы мол”, зорлык, зулымдык дегещп бшмейтш жерлер жайында аныздар аз емес. Солардьщ Орхон ескерткш терш дег! Отукенмен у н д естт кездейсок деп карауга болмайды. Асан К,айгыныц халыкка жайлы мекен, жаксы коныс Аздеп, жер дуниеш шарлауы туралы эпсана мен казак халкыньщ Жидел1 Байсынды жер жаннаты деп киялмен ocipin, сагынышты арман елкеге айналдыруында 0тукенн1н рухы жатыр десек, кател!к болмайды. 691 жылы такка Елтер1с маркумньщ in ic i К,апаган (М очжо) каган (691—716 ж.) оты ры п, Ш ыгыс TypK i кагандыгы эскери, саяси дамуы жагынан шарыктап ecri: солтуст1к кытай армиясына карсы б1рнеше шабуылдар жасады, кидандарды талкандады (696—697ж.), Туваны женд1. Енисейлж кыргыздарды багындырды (709— 710 ж.). К,апаган букш Орталык Азияны билеуге кол жетюздк Бул кезде Батыс кагандыктыц хал1 мушюл болгандыгын пайдаланып оны басып алады да, мол олжага кенеледь В. В. Радлов пен профессор Хирт жэне кытай тупнускаларында Орхонньщ жогарысындагы таулы жерлер — Хангай мен Алтай арасында К,апаганныц огыздарга шапкыншылык жасаганы айтылады: Отжен тауына эр жактан халык жиналды. Тоныкок басшылык еткен эскер тобы “откелаз” Ертю езенш айналып е т т , Ярыш жазыгына келдь Осы арага 100000 туркеш жиналып Yлгepдi. Еы шайкаста да туркештер мыктап женшд1. Олардьщ ханы жэне 50000 эскер! туткынга тусп, ягбуы жэне шады елприщ . Халык жен^мпаздарга багынды. Туркеш эскерлерш ездер1не косып алган Тоныкек ещц эскерлерш батыска бурды. Иенчу (Сырдария) озен1н айналып етш, TeMip какпага дейш жетп жэне кайтар жолда согдылыктарды талкандамак болды. ^К,ытай дереп 6i3re Тоныкек эцпмес1н1н Keft6ip егжейтегжейлерш толыктыруга api оньщ туркештермен жэне 118

кытайлармен 6ip мезетте согысуга тура келгенш бшуге мумюндж 6epeflij 689 жылы К,утлык каганньщ i H i c i Мочжо (Кдпаган) ез эскерш К,ытайга бастап келедь Ал кыргыздарга карсы жорык 688—689 жылдардыц аралыгындагы кыста болган сиякты. К,ытай эскершщ басында улы мэртебелшщ суш кпа Сэ Хуайи болган. Оган мызгымайтын ш екараны бузушыларды жазалау тапсырылган болатын. Шекара Шаньютай кузына дежн созылатын едь Кдпаган ез эскершщ аздыгынан кытай эскер1мен согысуга тэуекел жасай алмады. Ал Хуай-и ешкандай эскери дарыны болмагандыктан, жауына карсы шыгуга батылсызданып, тосыла бердь Турюлер урыс салмай кете салысымен, Хуай-и шекарага кел ш , icTin с э г п аяк тал ган ы н а куанады . К,ытайлыктар Kepi к,айтк,ан сон Мочжо (будан кейш К,апаган делшедО Тоныкекпен косылуга асыгады. Туркештермен согыстан кешн кеп узамай Елтерю кайтыс болады. К,ытай деректер!-оньщ елу мерз1мш ер турл1 етш керсетед1 (690— 693 ж.). Осы дерек бойынша Елтерю елген жылы оньщ улкен улы 8 жаста, Kiiuici 7 жаста болады. Профессор Хирт бул мэселе туралы ашык жауап айтпаган. Тал осы 693 жылгы Култепн жазбасы бойынша Елтерю — К,утлык, ез ем!ршде 47 жорыкка катысып, ipi-ipi 20 жорыкта шайкдсты баскарган; Тоныкек 29 жорыкка катыскдн, оньщ 17-ci кытайлыктармен, 7-eyi хитаямен, 6ipeyi огыздармен болган. Профессор Томсен баяндагандай, жорыктардьщ Ke6i жай тонау сипатында болган сиякты. Хан руластарыньщ К,ытаймен болган согыстары огыздардшндей кан куйлы согыстар емес едь Елтерютен сон каган мурагерл1пне 27 жаска толган оньщ iHici Мочжо — К,апаган ие болады. Жазбаларда ол К,апаган каган титулын алганы туралы жазылган. Ол Елтерктщ ic iH аса табыспен жалгастырды жэне династиянын куатын едэу1р артгырды. Ол мемлекет кайраткер1 ретпще халык и гш п y m iH енбек c im p fli: “не тунде уйыктамады, не кущцз демалмады”. К,утлык жэне К,апаган кагандардьщ тынымсыз ецбегш аз, олардьщ дана кецесипа Т оны кеказ мемлекет те, халык та, кагандар да болмас efli деген сездер Орхон жазуында баса айтылган. Мочжо — К,апаган каган патшалыгы туралы хабарламаны 6i3 кытай зерттеулершен баска оньщ ею жиенш щ табыт бетшдеп жазбаларынан кездеспрем1з. Белгш жагдайларда хан тукымыньщ баска мушелер1 курастырган Иолыг-тегш ханзада ез батырларыньщ ( e 3 i де катыскан) сонгы жорыктары туралы айтады. К,утлык каганнын улкен баласы Могилян Бшге каган атынан курастырылган жазбаларда Култепн агасыньщ e M ip 119

сурген кезщде 25 жорыкка жэне жеке 13 шайкаска катысканы туралы айтылады. Eid ханзаданьщ туркшердщ саяси OMipiHe катысуы 697 жылы басталады. Олардьщ улкеш 14 жаска толганда (жасы ана курсагында жатканнан бастап есептелген) тардуш халкыныц шады етш тагайындаган (кытайлар бул о ки ган ы 699 жы лы болды деп есептейд1). К,ытайжазбаларында олардьщ жорыктары туралы былай делшед1'. Могилянньщ Тангутка жорыгы — 700 жылы, туркшердщ кытай ocKepin жецу1 шамамен 702 жылы болган. Кытайлар туткындарды сатып ал мараны ymiH жазалау жорыгы 703 жэне 704 жылдары, кытайлыктармен жада шайкас 706 жылы болды. Сол жолы Чача-сенгупаньщ 80 мындык эскер1 талкандалган. Ш атчжачунидщ туркшерден жецшЫ — 707 жылы, туркшердщ батыска жорыктары 709—713 жылдары б о л ган . О сы к езд е я гн и Т о н ы к е к ту сы н д а баты с халыктарыньщ Орхон туркшерше карсы одагы курылды ма, жок па, белпспз. 706 жылы кыргыздардьщ баскарушысы Барысбек Мочжодан каган титулын алып, Могилянньщ карындасына уйленген. 709 жылы Могилян Кем езеш мен Оргещи басып отит, чик халкын кырган. К,ытай хабарламалары бойынша Тоныкок, Могилян, Култегш 710 жылдьщ аягы мен 711 жылдьщ басында Кегмен (Саян жоталары) тауы мен Сунганда (Алтай тауыньщ 6ip бол1п болса керек) кыс пи1нде жорык жасаган. Барысбек хан кайтыс болган сон, оньщ халкы туркитерге багынган. Сол 711 жылы туркшер Алтунйыш жэне Epiic озеншен отш, Кытай деректер! бойынша Шаго (Туркеш) ханын туткынга алган. Мочжо оны жэне оныц inici Чженд! елт1руге буйыра турып, былай дейд1: “Сендер 6ipre туган агайындысындар, келю1мде тура алмадыцдар, сендердщ шын бершгенд1ктерще сене алармын ба?!”2—деп, олт1ред1. Халыктыц 6ip б о л т , дэл1рек айтсак, кара туркештер3 баты ска ауды. Оларды куган турк1лер С ы рдарияны ц жагалауына дей1н барып, езен аркылы етш Согдиянды ыгыстырып, TeMip какпага жеткен сиякты. Жазбалар мен хабарламалар арасында — кара туркештердщ b iH e T y c in куу мен Согдиянга жасаган жорыктарыныц арасында аздаган y 3 in ic бар Ж орыкка шыгуга жаудыц i3 iH e T y c y i туртш болуы мумюн. Сондыктан болар, Могилян 701 жылы жорык туралы эцпмесш де мемлекеттщ согды халкын куткаруы туралы 1 Мелиоранский П. М. Орхон ескертюштер! туралы. 268-бет. 2 Бичурин. Мсшмсттер жинагы. 368-бет. 3 “К,ара тургеш будун” бул жерде “кара туркеш халыктары” болып ем ес, “барлы к туркеш халкы болы п аударылады //М а л о в С. Е. Ескертюштер. 411-бет. 120

айтады. 0те алыска кетш o id H in калган Могилян Култепщц шагын отрядпен кара туркештергс карсы Ж1бередк “Улкен шайкаста” кара Туркештер кырылады. Кдйтар жолда Култепн кешу турил ерш жецед1 (бул халык ani жумбак болып келедО. Арабтар мен туркшер арасындагы кактыгыс Согдиян мен Самаркандта 712 жылы болып, Кутейбоньщ согысты токтатуымен тынды, Согдиянда орналаскан Могилян каган кара туркеш терге ш абуыл ж асады ; осы кезде оньщ э с к е р л е р ш щ а т - к е л т ар ы п , ездер1 а зы к -ту л 1 к ж ет1сп еу1ш л 1гш ен азап шект1 ж эн е езд ер ш е карсы туркештердщ шабуылына тап болды. Арабтар ойрандалган жерде кыстап шыгу туры оскерлерше колайсыз тидь Кутейба турылерге карсы жорыкты кектемге дейш коя турды, ейткеш кектем кешпендшер ушш ете ауыр мезгш екеш белгип болатын. Оз эскерш осындай алые елге байкамай шыгарганы ушш “оынген” Могилян енд1 шепну жайын ойлады. Оцтустжтен оларды арабтар мен олардын одактастары кыса бастады, ал солтуст1ктен кара туркештер кауш тенд1рд1. Сонымен 6ipre 712 жылы Алтайды мекендеген карлуктар мен туркшердщ 6ip бел!п буларга карсы шыкты. Ш епну кез1нде Култепн улкен отрядпен кейш калып, агасы Могилявды жаудан коргау м1ндет1н тамаша орындап шыкты. Кдра туркештермен болган согыста жеще туркшер жагында болды. 714жылдын ек!нш1 жартысындагы карлуктармен болган согыска агайынды eKeyi де катысты. Култепн батыска жасаган жорыгынан corri оралды. Могилян бул кезде Бешбалыкка жорык жасаган болатын. 715 жылы Култепн азаларды Кдракол озен1нде женд1. 715-716 жылдары К,ытай хабары бойынша туры елшщ 1ш1 дагдарыс жагдайында болды. Ел басшысы “акьшсыз жэне ашу шакыргыш” картайган Мачжо халыкка жагдайсыз келш, багыныштьшары жан-жакка кете бастады, жартысы К,ытайга коные аударды. 715 жылгы Могилянньщ азаларга жасаган жорыгынан кейш излеляндармен жэне бес огызбен болган согыстарга eKeyi 6ipre катысады. 716 жылы кектемде бул1кшшер хан ордасын басып алуга эрекеттенед1. Олармен М огилян эскерлерш щ 6ip бол1г1 карсы согысады. Култепнн1н каЬармандыгы аркасында булжшшер шабуьшы тойтарьшады. Могилян ез майданында жауын талкандап, огыздар мен олардын одактасы татарларды Агу туб1ндег1 2 кущцк согыста тагы да жещп шыгады. Огыздардан кайтар жолда , кытай хабарлары бойынша, кездейсок иер-байырку халкыныц Мачжога карсы шабуьшына кшпгш, Мачжо ел^ршед! де (716 ж. 22 июль), басы кытайга ж1бершед1. 121

Каган ojiiMi жан,а абыржулар тугызды, осы кезде хан тукымынан ш ыккан Култепн Мачжонын, баласын елпрш (ол B K e c i T ip i кезшде “ K i i i i i хан” титулын иемденген едО, такка оз агасы Могилянды отыргызады. Жазбаларда ол озш Бшге каган (Акылды каган) деп атайды. Bip деректе оньщ толык титулы “Аспанга уксас Аспаннан жаралган туркш щ акылды каганы” деп керсетшген. Жаца хан ©3iHiH алдындагыларга уксамады. К,ытайлыктар оны э л а з жэне бейби- ем1р сурген таксыр хан, тек езш щ MeftipiMflmiri аркасында багынушыларын езш е тарта бшед1 деп бейнелейдь Эскерд! баскару iciH тек Култепн гана ойлауы керек болды. Елд1 баскару жуйесш Могилянньщ кайын атасы Тоныкек аткарды. Профессор Хирттьщ айтуы бойынша Тоныкек Мачжо T ip i кезшде аса i p i роль аткармаган. Оньщ зерттеулерщце Тоныкек эбден егде тарткан кезшде — 722 жэне 725 жылдары Кытайга елпи болып барады. Олген мезгш белпЫз. Binre каган б ей бтл и и к суйпш хан болды дейэтн кытай деректер1 эдш айтьшган сиякты. Мэселен ол 18 жыл шинде бар-жогы 12 жорык жасаса, э к е а 47 жорыкты 9—10 жыл 1ш1нде жасап улгерген. Binre каган патшалык курган алгашкы жыддары халыктыц жагдайы ете аянышты болады. К,ытай деректер1 бойынша туркеш ел1н баскару уш1н Сулу хан титулын кабылдайды. Могилян туркеш каганын (716— 738 ж.) “менщ cyftiioi улым” деп атайды. Оган кызын 6epin, ез улын оньщ кызына уйленд1рген дейд1. Cipo, М огилян батыс туркш ермен бейб1тшш1к жолмен одактасудьщ камын ойласа керек. Муны 731 жылы Култегшнщ асын бергенде туркештер мен кыргыз кагандарыньщ екищер1 катысканынан да адгаруга болады. Кей кездер1 К,ытай сарайы мацында Могилян елш1с! мен Сулу елшю1 арасындагы 6ipiHmuiiKKe таласкан даулар да болган. Kepnii аймактарга жасалган шапкыншылыкка келетш болсак, онда М огилянньщ алдына койган максаты да айкындала тусед1: “Кедей хальщты бай erriM, аз мелшерл1 халыкты кобейтом, ез жауларымды багындырдым”. К,аган такка отырган сон К,ытайга кашып кеткен огыздардын 6ip белш кайта оралады. Каган 716—717 жылдары солтустжке — Селенга бойына жорыкка шыгып, огыздарды, Эльтебер уйгырларын жещп, ез халкын кетеред1. 717 жэне 718 жылдары огыздардын 6ip б е л т Кытайга к ай та к аш ад ы , оларды к ы та й л ар д ьщ ж эн е кы тай жактастарыньщ дэмд1 де майда создер1 кызыктырган ед1. 720 жылы коалициямен курес журш жатты. Оны уш жуз мьщ Кытай армиясынын бастыгы Ван-Цзюнь баскарды. К ы тай лы ктард ьщ айтуы нш а к о ал и ц и яга кы тай л ар , 122

татабицелер жэне басмылдар, соцгы деректер бойынша карлуктар да катыскан. Бул туста туркшер ез куштерш тамаша пайдаланып, жауларын жещ йске ушыратып отырган. 721 немесе 722 жылы туркшер К,ытайга, ал 722 немесе 723 жылы татабицеге жорыктар жасаган. К,ытаймен б т м жасасканнан кеш н (721 жылдан кешн) туркшердщ кершшерьмен карым-катынасы едэу1р жаксарады. 723—733 жылдар аралыгында б1рде-б1р согыс болмаган. Хиртгын мэл1меггерше Караганда тури елш ш п К,ытайда жи1 болып турган. 731 жылдьщ куз1нде Култепн асына татабице, тибет, туркеш, кыргыз елдершщ кагандары, арнаулы еюлдер1 катысгы. Могилян 19 жьш патшалык етш, ез туыстарыныц колынан уланып оледь К,ытай деректер1 бойынша оньщ елген уак,ыты 735 жылгы 25 кантар. Сол жылдьщ жазында оныц асына кеп елдщ екшдер! кел1п, К,ытай императоры ж1берген бедерш1-мусшши1ер табыт-к,улпытастыц курылысына Kipicri. Могилянньщ M y p a r e p i болып оньщ улы (кытайша аты — Ижань) жалгастырады. Ол “Аспанга ук,сас, Аспан к,ойган туркш1н ак,ьшды каганы” титулын к,абылдайды. Шыгыс тури кагандыгы кез1нде тури эскерлершщ дадкы Улы даланы шарлап K e r r i. Кдгандык ез1н1ц шыркау б и т н е кетершд1. К,агандык пен Тань империясы арасында талай жылгы согыстан кешн шын мон1нде бейб1т катынас орнады Грумм-Гржимайло айткандай: Тоныкек, Бшге каган, Култепн дацкты TypKi ел1н1н акыры болды. Осы ymeyiHiH акыл 6ipiKTipyi аркасында туры ел1 жиырма жьш бойы тыныш eM ip кешп. Бшге каганньщ орнын баскандар оньщ саяси баскару жуйесш 6 e p iK устанган-ак ед1, 6 i p a K Ашина руыньщ гана камын ойлаган басшылар бара-бара орталыкпен санасуды кояды. 741 жылы Тенгри каган жастай ез агасы К,утлыкягбуды н к о л ы н а н м ерт болады . С ейт1п, бу р ы н гы багынушьшар — вассалдар — огыздар, басмылдар, уйгырлар, карлуктар согыс ашып, К,утлык-ягбу жэне оньщ 1збасарлары казага ушырады. 744 жылы Ашина династиясы жойылды да, басмылдар басшысы каган болып тагайындалды, 6 ip a K ол eKi жьшга жетер-жетпес уакыт кана патшалык етп. Шыгыс Турю кагандыгыныц соцгы каганы Озмыш тепн каган 744 жылы уйгырлар колынан каза табады. Бос калган TypKi каганыньщ орнына К,утлык Бшге К,ул каган отырып, Уйгыр мемлекет1н курды. Осымен Шыгыс Турю кагандыгы ел есебшде OMip c y p y iH токтатты. Шыгыс Турю кагандыгы непзш ен феодалдык мемлекет болып, туркшердщ когамдык курьшысында рулык-тайпалык 123

к а л д ы к д а р с а к та л д ы . Т у р к ш е р кеш п ел1 мал шаруашыльнымен, аншылыкпен айналысты. Олар TeMip корытумен шугылданды. К,оленер Kecinmuiiicrepi, зергерлж енер epic алды. Туркшер тас кашауда шеберлж танытты. Олардыц KoniuLniri шаман дш ш кабылдап, жер мен суды, ата-баба аруагын nip тутты. Ш ыгыс TypKi мемлекеп кираган соц батыс жагындагы жерлерге найман, керей, мергат, кимак, кыпшак тайпалары' ие болды. BipaK бул тайпалар Алтай мен Жонгарды озше тугелдей каратканына карамастан, карлуктардыц билит устем болды. Наймандар мен керейлер X-XI гасырларда гана ез мемлекеттерш курды. Орхон жазуларында жел! тарткан мэселенщ 6ipi — акылды, 6uiiKTi басшысыныц мемлекет тагдырындагы орны мен аткарган кызметше катысты. ¥лан-гайыр кещстисп мекендеп, гасырлар бойында ез тэуелс1зд1п ушш сан алуан жаулармен согыса, арпалыса журш, адамзат тарихынан ешпейтш мэдени игшжтер жасаган туркшер icim n алга басуы кагандардыц алдагыны ойлайтын кереген дтн е, елге парасатты кесем, камкор бола бшуше ткелей байланысты едь Ал ел басшылары к а р а к а н басы н ы ц гана кам ы н о й л ай ты н , д у н и ен щ жылтыраганына кызыгып, байлыкка K63i тоймайтын жемкор, табансыз, ею жузд1 жандар болса, мемлекеттщ кисайган жуп тузелмей, курдымга бата 6epeTiHiH, бардыц ж ок болып кетет1н1н ер тед еп к ек ту р ш тщ дары нды перзенттер1 умытьшмастай eTin, таска жазып, тарихтыц сабагын кулл1 акикатымен айтып кетшп. Култепн, Бшге Кдган, Тоныкек сынды данышпандар TypiK каганатынын ерлеген кезш де, KacipeTKe душар болган тустарын да келешек буынга шеж1ре eTin калдыруы жэне оны таска жаздыруы дуние жузш щ тарихында TypKi мэдениетшщ озык турганын эйгшейд1. Дал осындай тарихи , медени ескертюштер элемнщ терт бурышынан табьшмайды десек, артык айтьшгандык емес. TypKi кагандарыныц элденеше буыны айналасындагы душпандармен гасырлар бойында сурапыл курес журпзш ipi жетют!ктерге кол жетюзгенш Орхон ескертюштершен айкын ацгарамыз. Сонымен катар заманында ein6ip жаудан 6eTi кайтпаган кайсар халыктыц э л а з тустары болгандыгын да тас жазулар баянынан бшем1з. 1 Аманжолов С. К,азак ж ерш де болган елдер, халыктар. “К,азак тарихы”, 1981, № 1, 13-бет. 124

Туркеш атауыныц торкппн араб тарихшысы Эл-Идириси “Нагыз T y p iK , шын T y p iK ” деген магынамен т Y c iн д ip e д i. К,ытай жэне казак тарихшылары т у р к еи т “сары уйсш ” деп жазып жур. Сондай-ак Туркеш каганатын бупнп К,азакстан аумагында казак ру-улыстары курган туцгыш дербес казак мемлекет1 ретшде карастыру керек деген усыныс айтады. Белгип тарихшы Ныгмет Мьщжан одан o p i нактылап: “Туркештер Батыс T yp iK каганатындагы Бес арыс ел Дулаттьщ белд1 тайпасы. Дулаттар ежелп уйсш кунбш Елжаудыц ортаншы улы Дулыньщ (Долонын) улесше тиген он мьщ уйден o p 6ireH , Дулы - Дуглы улысы дегеннен Дулат - Дуглат атднган. Демек, Дулаттар ежелп уйсш Дулы улысыньщ урпагы... Дулат улысы заманындагы бурынгы гасы рлардагы у й сш за м а н ы н ан -а к 1ле езеш е щ р ш мекендеген” — деп жазады. Ал, кешеп кенест1к дэу1р тарихшылары Л.Гумилевтен бастап: “Туркеш халкы eKi тайпадан — мукылар мен абарлардан пайда болган. VII гасырдыц озш де-ак туркеш тукымы сарыларга (мукылар урпагы) жэне караларга (абарлар урпагы) бoлiндi” — деп кыска кайырып к е л д ^ Су Бейхай бастаган кытай тарихшылары TypiK-казак арасына корган сога “...зерттеушшер Туркеш кагандыгын Батыс T ypiK кагандыгы аясында карастырып жур. Бул тарихка сай келмейдк 0йткен1, туркештер казак ултына тэн тайпаларга жатады. Солар курган кагандык... Typiicrep курган кагандык емес”, - деп бура тартады. Сонгы кезде ж огарыдагы кезкарастарды бут1ндей терютейпн кыргыз тарихшысы Нусуповтын ой-niidpi кершю бере бастады. Ягни, тутас TypKiHi 6ip кыргыздан ербиуге .орынды-орынсыз килiгy ындыны аскынып келе жаткандай. Буган fleftiHri уйгыршылдык пен езбекшшдж жел1п дем 6epin, канын коздырып жiбepгeн сиякты. Егер тарихты гылым деп мойындар болсак, гылыммен ай н алы саты н ад ам д ар тар ж ериплд1к пен у л тты к окшауланудан бшк турганы жон болар. 1999 жылы Бш кектен шыккан тарих гылымы кандидаты Нусуповтын “ К,ыргыздар” атты к1табында Еуразияны жайлаган каптаган кыргыздардьщ 6ip тармагы рет1нде туркештер де аталады. Онда “VII гасырда Тянь-Шанда кыргыз тайпаларынын тургеш тобы кушейе бастады, оньщ пшнде 1ле, Ж епсу, Шуды мекендеген тукси, аздардьщ рулык б1рлестжтер1 батыс кыргыздардьщ уакытша тайпалык одагы - туркеш мемлекетш курды” деп жазылган. Сонымен 6i3re 5. Туркеш кагандыгы (699—766 ж.) 125

туркештер жеш нде, оньщ этникалык, курамы жешнде 6ip6ipiHe бупндей карама-карсы торт-бес Typjii кезк,араспен бетпе-бет кездесш, niidp таластыруга тура келш отыр. Ед алдымен басын аша айтарымыз: казак, халкыдыд этникалык TepKiHiH туыстас турж халыктарынан окшаулап, белшектеуде ein6ip гылымилык жок, керюшше саясилангад китуркылык пигылы жатыр. XIV гасыр аралыгында казак атымен ш анырак кетерген дербес мемлекетгшк болмагады, дщдес, салттас, туыстас, коп тармакты турк халыктары курган куатты мемлекетгер болганы рас. Ол 6ipfle уйсш, канды, б1рде коктурк, б1рде уйгыр, кыргыз, б1рде карлук-караханит, 6ipfle кима-кыпш ак, огыз т.б. болып атала журш, XIII гасырдыд екшып жартысынан былай карай Жошы улысын непз еткен К,азак хаддыгы шацырак котерд1. Туркеш каганатын курыскан “он ок халкы” “он терт тайпа халкы” кешш рек 21 тайпалы Туркеш каганаты курамында баска да xypiK халыктарымен араласып, cinicin кеткен монгол теки, тунгыс-авар, каракытайлар, мукрыбэир1ндер болмаган ед1 деп еш йм де Kecin айта алмайды. Адайда, TypiK халыктары шогыр отырган Батыс-TypiK каганаты орнында шадырак кетеру Teri жат, оз1 к1рме мукыры-аварлардын колынан келмейтпд тарихшыларга TyciHiKTi болса керек едь Бул жешнде кытайдьщ “Таддама” (кеде жеде жада) “Суйдама”, “Бшпк гибратдамасы”, “Сы Фу Иуад Гуй” катарлы кунды жазбаларыда арка суйегед белгип тарихшы Шуе Зудж ы д былай дейдк “Туркеш кагаддыгы — Тад патшалыгы доу1р1нде батыс ei-прде алгаш рет баска да T y p iK эулеп кургад бшдк ед1. Оды туркеш, шеп, ши мойын (шу мукун) катарлы уш тайпа курды. Осыньщ алдьщгы e K e y i — ежелден 6 e p i каган шыгып келген тайпалар болып, сонгы 6 ip e y i кагандыктыд ед басты колгадаты болушы ед1. ” 1 Бул узш дщ ен шыгарар туш н — туркеш тердщ тутас турйсгщ баска 6ip эулет1 (Асада — Ашина эулетшен баска) екещип болса керек. Туркеш каганатын Батыс-TypiK кагадатыд кургад од ок халкыдад да, Шыгыс-TypiK кагадатыдад да окшаулауга, ыдгай бищретш тарихшыларды сынагад худ-турж дэу1ршщ 6uiripi Лин Ганды тындап керелж. Ол айткан “Батыс TypiK пен шыгыс TypiicriH ата-бабасы еуелден 6ip болатын. Шыгыс турйстщ белшектеду] — туркш к саяси куштердщ шыгыстад 1 Доулетхан Эл1мгазы. Туркеш каганаты хакында. “Егемен К,азакстан”. 2001, 24 coyip. 126

батыска карай кенеклне орай, билеуип топтардьщ iu iK i кыркысуларыныц тжелей нэтижеа. Эсте туржтердщ улттык V курамыньщ Q 3 re p in , бетенденш кетушен болган нэрсе емес”1 дейтш каныккан ойга бьздщ де алып косарымыз жок. Батыс-TypiK кагандыгы болсын, Туркеш кагандыгы болсын оган карасты халык “он ок будун” немесе “он жебе халкы” деп аталганымен, кагандык курамында одан баска да улкен-кпш рулар аз емес едь Тарихшы Лин Ган “Ту жуе шы” атты енбепнде жогарыдагы он тайпага тагы да 11 тайпа атын коса т1ркегеш белгии: Туркеш-Суо Го-мухы улысы. 1ле езенш щ орта агысында; К,арлык-мурын (Муло) улысы. Зайсанньщ шыгысы мен EpTicTiH тустМнде; К,арлык-Чи ерюн улысы. Мурындардьщ шыгыс оцтуспгш де; К,арлык-тасты улысы. Мурындардьщ батыс оцтусппнде; Ягма улысы; М укы Тархан (Мохэ Даган) улысы; Ду можы (тушы) улысы; Чу ми улысы; Чу йо улысы Ур1мжшщ батыс о ц ту сттн д е; Ш ато улысы Баркелдщ шыгысында жэне Касо улысы Каспий тещз! мацында.2 \699—704 жылдары туркештерд1ц колбасшысы Уш-Ел1к (Уч-Элиг) Батыс кагандыкта орын тепкен баска турю тайпаларын К,ытайга ыгыстырып, Хосрау Bepi шадты жещп, Шаш (Ташкент) пен Турфан жэне Бешбалыкка дешн ез бил1пн орнатты. Шу жэне 1ле он1рлер1нде Уш-Ел1к 03i курган мемлекегп ныгайту максатымен кагандыктьщ баскару орындарын ныгайтты: букш елд1 мекендерд1 20 облыс eTin болд! де, олардын эркайсысына 7000 адамнан тургынын берд1. УшЕл1ктен Keftiii оньщ 1збасары — Согэн1н (Туркеш каганы жазбаларында — Шоге, ал кытай деректершде — Согэ) кезшде оган карсы жерплжт1 ру аристократтары кетерш1с жасап, карсылык 6Loaipe бастайды. Осыган карамастан, Согэ куресп турю аристократтарына емес, кытайлыктарга карсы бастайды. 708 жылгы Кушеге (кала аты) карсы даярланган жорыкты 6 ip кезде У ш -Елж icK e асыруды ойлаган ед1. Оньщ максаты — Тань империясын Жетшуга шабуыл жасаудан мулде ум1т y 3 flip in , кытайлык басшыларын багындырып алу ед1. Ашык даладагы урыс барысында кытайлар бас котере алмастай талкандалып, Аньси басшысы (Куше басшысы) Ню Ш ицзян каза тапты. Онымен 6 ip r e коптеген эскери колбасшылары опат болды . К у ш е га р н и зо н ы н ы д к а л д ы к та р ы ез корганыстарында жан тасалады. Сейтш туркештердщ одтустк жагында 6 ip a 3 уакыт тыныштык орнады. B ip a K кеп узамай 1 Сонда. “Егемен К,азак,стан”. 2001, 24 coyip. 2 “Егемен К,азак,стан”. 2001, 24 coyip. 127

Согэнщ Kirni inici Чжэн агасына карсы жорыкка шыгып, шыгысындагы Kepm ici Кдпаган каганнан куш -кемек беруд! етшдь Ал Согэ кытайларды жактап, iHiciHe карсы согысу ушш олардан комек сурады. К,ытай деректер1 бойынша Шыгыс TypKi каганы Мочжо (Капаган) Согэ мен Чжэнш катарынан туткынга алды да, екеуш де елируге буйрык бердь 0p i оларга айтканы “Сендер 6ipre туган агайындысындар, екеу1н келюш ic-кимыл жасай алмадындар, сендердщ маган шын бершгенджтерще сене аламын ба?!”—деп, влт1рд! деп * ' жазып келдж. Жэне Согэнщ орнына Туркештщ шеп тайпасыныц косем1 Сулуды жалпы туркеш елшщ каганы деп жариялады. Туркеш каганы Сулу мемлекет басына келюмен аса курдел1 геосаясат журпзуге мэжбур болды. Жас кагандык шыгыс-солтустжте кун сайын кушей1п келе жаткан Шыгыс TypiK каганатымен, шыгыста Тан империясымен, онтустжте Тан, империясыньщ оз1не Kayin TGHflipin турган куатты тибетт1ктермен, батысонтустжте Мэуреннахрга 1шкершей Kipin келе жаткан араб халифатымен, сондай-ак осынау мазасыз KopmLfiepi арасында 6ipece оган, 6ipece буган багыныштылыгын бшд]рщ, жалтактап отыратын, сен1мс1з согдылармен де байланыста болуга, икемд1 дипломатия жург1зуге тура келд1. Туркештер оз ел1н1н тэуелс1зд1п мен бостандыгын сактап калу жолында Тан империясымен уакытша одактасып, баска кершшерше кыр корсету багытын устанамын деп 711 жылга келгенде Шыгыс Турж каганатыньщ тегеуршд1 соккысына ушырап, каганынан да, елд1гшен де айрылды да, 715 жылга дейш булгак кезенд1 басынан отюзуге мэжбур болды. Кун1 бугш ге дей1н тарихи ж азбалар мен зерттеу енбектерщде ешб1р аныктамг, тус1нжтемес1з сштеме жасалып келген окиганьщ 6ipi Туркеш каганы Сакал (Согэ) мен оньщ iHici Женуд1н (Чжэм) ол1мше катысты жансактык ед1. “Кене Таннаманьщ ” 194-mi орамында “Сакалдын iHici Жену ез улесше тиген елдщ аз болганына ызаланып, B eri (Бшге) каганга кашып барады да, оньщ эскер1н бастап келш, агасынан еш алмак болады. BipaK, B eri (Бшге) каган оны ордасында калдырып, e3i 20 мыц колмен Сакалга шабуыл жасайды. Оны туткындап экетед1. Buire B ori каган Женуге былай дейдк Сен аганмен ракайласып шыгыспаганда, маган калай адал бола алмаксьщ? Сейт1п eKeyiHin де басын Kedipefli” , деп жазылган. “Ж ана Таннаманьщ ” 215-mi орамында бул жолдар онша езгерю аз кайталанады. Сейт1п одан кейшп тарихнамалар мен тарихшылардьщ зертгеулершде 6ipiHmi Туркеш каганатыньщ жойылуы жэне агайынды Сакал мен Женуд1Н так пен бак ymiH ешнэрседен де тайынбайтын онбагандыктарын эшкерелеу ymiH де бул материал онды128

солды колданыла бердь К,азак тарихшылары да осы сурлеуге Tycin Kerri. Ал тарихи шындык кандай болган ед1? “Култепн” (улкен жазуда) “Туркеш каганы турк1м1з, оз халкы м нан ед1. Бш местш y m iH , 6i3re жауыздыгы уш ш каганы олд1, eMipniuiepi, бектер1 жэне олд1, он ок халкы азап кердГ’, — деп жазылган. Ал, “Тоныкок” ескертюшшде жарыс даласында туркештер Тоныкок эскерше карсы “...Ортше жанып келд1, согы сты к. Б1зден eKi-уш есе а р ты к ед ь T o n ip i жарыл кагандыктан, коп деп 6i3 корыкпадык. Согыстык... Жещик. К,аганын туткындадык. Жабгысын, Ш адын сонда олт1рд1к”, — деп аны к жазылган. 4-Сулу кайырымды ел баскаруда акыл айласы мол адам едь Эр жолгы согыста тускен олжаны колбасшыларымен эдш болгсш отырды. Сулу каган кез1нде Туркеш билеушшершщ Тань патшалыгы мен барыс-келю карым-катынасыньщ едэу1р жш болгандыгы жайында К,ытай жылнамаларында деректер 6ipa3 баршылык. Сулу аз уакыттьщ ш ш де шацырагы шайкала бастаган Туркеш кагандыгын калпына келт1румен 6ipre eKi майданда б!рдей согысты. Оньщ 6ipi — батыстагы мыкты жауы арабтар ед1. Арабтардьщ женшу кормеген эскерше 714—715 жылдары Сулу ocKepi Сырдариядан б1рнеше рет ете шабуылдап, б1рнеше рет m e r iH in кайтты. Акыры арабтарга карсы курескен жерпл1кт1 х а л ы к т ы ц ком ег1не с у й е н ш , оларды МауреннаЬрдан1 куып шыкты. Ал eKiнпп майдан К,ытай тарапынан шыкты. Олар Батыс TypK i каганындагы ру бектерш желжпрш, Сулуга карсы куш рет1нде пайдалануды коздедь Сулу каган дипломатиялык корегендк танытып, 717 жылы Тань империясыньщ астанасы Чананьга аттанды. Оньщ артынша озше KayinTi деген патшалармен кудалас болып, Ашнн руыньщ Батыс Т ури каганыньщ тукымынан шыккан кызга уйлендь К ,апаганньщ орны нда Ш ыгы с T ypK i кагандыгыньщ тагында отырган Бшге каганньщ кызын еюшш эйелд!кке алды. Сулу ушпшп жолы Тибет патшасыньщ кызымен некелеспи Оз баласын-Бшге (Могилян) каганнын кызына уйлещцредь Будан кешн оньщ оз кершшер1мен достык карым-катынасы бузьшмады. Туристанда Сулудьщ егемендшпн жоюга багытталган К,ытай басшыларыньщ epeKerrepi карсылыкка тап болып, токтап калды. 726—727 жылдар арасында Туркеш армиясы Куше каласына е й рет 1 М ауреннахр — А м удария м ен С ы рдарияны ц И ран ж агы на карагагщагы жазык. жерлер. 129 \

шабуыл жасап, екшиисшде тибеттжтермен мэмшеге келш, 6ipirefli. Ce6e6i, Сулудьщ neri3ri эскери купи батыс жак,тан тонген жауга карсы туруга тшс болды, ол Орта Азия елдершщ арабтарга карсы куресщ щ белсещц катысушысы болатын. 720—721 жылдары Сулу армиясынын колбасшысы сары туркештер Кули-Чор (арабтар дереп бойынша Курсуль) Согдыда арабтарга катты тойтарыс бередь Арабтар Туркеш каганы Сулуды Абу Музахим (магынасы — сузеген, ургыш) деп атаган-ды. Ойткеш Согдыда арабтарга K ayinT i карсылас б1рден-бф Сулу болды. 728—729 жылдар арасындагы Самаркан мен Бухара тургындарыньщ катысуымен 6ipa3 уакыт Согды арабтардан арылып, тек Самаркан басшыларыньщ билшнде калады. 730 жылы арабтар 6ipa3 жещстерге кол жетюзгенмен, 731 немесе 732 жылы Куше мен Самаркан аралыгындагы тауларда, кешн Кермин туб1нде туркештерден жеципс табады. Тек 732 жылдьщ аягында гана араб колбасшысы Джунейд Абдаллах туркештерд! жещп, Бухарага Kipefli. Арабтар Бухараны алганнан кей1н арада 6ip жыл откенде туркеш армиясы Амудариянын жогаргы беткейлер1не тагы да келедь Муньщ ce6e6i согдылар Тохаристан жагынан бас котерген арабтар кыспагынан арылу уиин туркештерден комек сураган едь Алайда Сулу каганга согдылыктар батыл колдау корсетпей, туркшер жагы ауыз б1рл1кс1з жагдайда болып, Сулу тас-талкан болып жен1лд1. Бул сэтс1зд1ктен сон Невакетке кайтып кел1с1мен (737 ж.) ол оз армиясынын колбасшысы Кули-Чордьщ колынан каза табады. Араб шабуылынан кашкан согды шаруалары, коло! lepmmepi жоне саудагерлер1 Туркеш кагандыгыньщ аумагына кел1п юред1.1 Араб шапкыншылыгы Орта Азия халкыньщ, сонымен 6ipre Туркеш кагандыгыньщ саяси, шаруашьшык OMipiH киындата туст1. Туркеш билеушшер1н1н оз imiHfle уюмет бил1пне таласкан киян-кесы кыркыс ор1стей берд1. Сулу каганды елйрген сон, Кули-Чор Суяб каласына кел1п, каган тагына отырады. Тань эскерлер1 Туркеш кагандыгыньщ астанасы Суяб жэне Талас калаларына шабуьш жасап, басып алады. Хорасанньщ жана араб басшысы КулиЧорды камауга алып, ол1м жазасына кесед1. Тань патшалыгы 742 жылы Ашина тайпасыньщ 6ip адамын туркештерге “он ок караны” деп тагайындайды. Одан кейш Туркеш кагандыгына Еленм1ш К,утлык бшге каган (747— 1 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетий. Алматы, 1992, стр. 99-100. 130

753 ж.), ToH.ipi 1лмки каган (753—756 ж.), Ата Бойша каган (756—766 ж.) бшик журпздь YIII гасырдьщ ортасына дейш Орта Азияныд 6ipa3 бол1гш жаулап алган араб эскерлер1 Туркеш кагандыгыньщ жерше теш и келе жатты. Туркеш кагандыгы сонгы кезде сары туркеш жэне кара туркеш болып e K ire болiH ген. Сары туркеш тер н е п зш е н 1ле бойы ньщ байыргы тургындары ед1, ал кара туркештер бул ещрге кешшрек келгендер болатын. BipaK оларды дэу1р кыспагы 6ipiKTipin ж1берген. Сары туркештердin ордасы Шу озеш жагасындагы Суяб (Сояб) каласында, К,ара туркеш ордасы Талас озеш бойында едкСары туркештер мен кара туркештер арасындагы такка талас 20 жылга созылды. M iH e , осы жагдайды Тань империясы пайдаланып калуга тырысты.Туркеш каганы Сулу (Сулж) каза болганнан кешн жэне Туркеш мемлекет1ндеп Шаш 6eri бастаган ко тер ш сп 1 пайдаланып, К,ытай Шыгыс Турюстанды, одан сон 748 жылы туркештердщ астанасы Суяб каласын басып алып, о й р а н д ад ы ^ 749 жылы К,ытай армиясы жалпы саны 70 мыц эскермен2 Шашты жаулап, Шаш патшасын олпрдР. Сол жылы кытай армиясы Тараздагы араб армиясын коршауга туардь Араб колбасшысы Абу Муслим коршауда калгандарды куткару y m iH 6 ip отряд аттандырады жэне Туркеш мемлекетше ели» x i6 e p i n , коршаудагы араб o c K e p in кытайлыктардан куткаруга комектессе, араб эскерлерш Самаркан мен Букарага алып KeTeTiHi туралы уэде бередь 751 жылы шшдеде Талас озенш щ бойында карсылас ею армия кездесш, б1рнеше кун бойы согыс бастауга батпайды. BeciHmi куш, ягни 30 маусымда кытайлыктардьщ тылына кенеттен туркештер мен карлуктар шабуыл жасайды. Дэл сол 30 маусымда карсы майдандагы шабуылды арабтар бастайды.К,атыгез согыс 30 маусымнан 29 шшдеге (30.VI29.VII. 751 ж.) деш н созылады. Араб тарихш ысыньщ айтуынша, 45 мыц кытайлык согыс даласында елш, 25 мьщы туткынга алынады4. 1 Большаков О.Г. К истории Таласской битвы (751 г.). Страны и народы востока. М., 1980 вып. 22, кн.2.с. 132. 2 Ар-Рашид ибн аз-Зубайр. Ал-Кувайт, 1959. Т ом 2.с.181-183 или Большаков О.Г. К истории Таласской битвы (751 г.). Страны и народы Востока. М., 1980 вып.22, кн.2, с .134. 3 Бартольд В.В. Сбор.соч., т.З. М., 1965.с .500. 4 AI-Magdisi/ Le livre de la creation ltde L histoire de Motahhar бен Tahir el-Magdisi. Huvlie... par CL Huart т.бр., 1919. С .24-25. Или Большаков О.Г. К истории Таласской битвы (751 г.). Страны и народы Востока. М., 1980 22,кн.2,с. 133. 131

К,ытай армиясыньщ колбасшысы Гао Сянь-Чжи туткынга туст1 жоне олт1ртд1\ ал кытай деректер1 бойынша, Гао Сянь Чжидщ Талас шайкасына катыскан барлык эскер саны 30000 (отыз мын) адам деп керсетшген2. Туркештер мен карлуктар, арабтар орасан мол олжага батты, ал туткындар арасындагы кытай колонершшер1, Самаркан мен Багдадка жеткззипп, кагаз шыгарумен жэне ж1бек nipin, токумен айналысатын шеберханалар ашуга пайдаланылды3. Тараз каласы мен Шу езеш тубш деп кытай эскерш куйрете же нуд in К,азакстан мен Орта Азия халыктары тагдыры ушш улкен тарихи мэш болды. Тань эскер1 ещц Жетюу жерш гана емес, Уйгырлар мен Тибета, Шыгыс Туркютанды тастап кетуге можбур болды. Талас алкабына арабтар да табан Tipen турмай, Ш ашка uieriHin кета. Болган согыстыц корытындысы мынадай шеппмге экелдг К,ытай мемлекей Орта Азия, К,азакстан, Шыгыс Турюстан, Тибет елдершщ саяси карым-катьшасына араласуын XVIII гасырдыц 6ipiHiui жартысына дешн догарды. Турю халыктарыныц тарихында Талас жещс1 ете манызды болып саналады жэне арабтар эскери шабуылын токтатып, Орта Азия, Кдзакстан, Ш ыгыс Турюстанга бейбгг жолмен ислам мэдениетшщ таратылуы шешивд. Сары туркештер мен кара туркештер арасында такка таласушылык кытай эскерш женгеннен сон да жалгаса берд1,1лм1ш каган (753-756 ж.ж.), Ата Бойша каган (756-766 ж.ж.) бшнк журпзд1, 6ipaK озара кыркыс токтамады. Тургештер оздерш осылай ancipeTin бгткен кезде, кушешп келе жаткан карлуктар (турю тектес) 766 жылы оларды жаулап алып, б1ржола тэуелд1 е та — бшпк карлуктардыц колына кошть Тургеш кагандыгы 704 жылдан 766 жылга дешн O M ip сурдь Ол озшен бурынгы Батыс TypKi кагандыгы сиякты Алтай тауынан Тянь-Ш ань тауына, Барколден Арал тещзше дешнп аймактагы он ок тайпасын биледГГГуркеш кагандыгы кезшде 1ле озен1 алкабында, К,аратаудьщ солтустж боктершде епншипк еркендедь Кошпел1 тайпалардьщ 6ip бол1п егшшшк Koci6iHe ауысты. Туркеш кагандыгында отырыкшы орындар мен калалар дамып, егш ш ш к пен езге де кэсш турлершщ 1 Ар-Рашид ибы аз-зубаир.Китаб аз-заха ир Ва-т тухаф ли-л-Кади ар Рашид Ибн аз зубаир. Ал Кубаит, т .4 .1959.С .253. 1 Бартольд В.В. Сбор.соч., т.З.М .,1965.с.711. 3 Большаков О.Г. К истории Таласской битвы (751г.). Страны инароды востока. М., 1980 Вып. 22. Кн. 2. с. 135. 132

еркендеуше улкен ыкдал жасады. К,алада кол en e p K o ci6 i дамып, айырбас буйымдарын ещ цретш болды. Туркеш кагандыгына карасты калалардыц Ko6i Батыс пен Ш ыгыс арасындагы керуен сауда жолыньщ устшде орналаскан едь Туркеш кагандыгы нда сауданьщ еркендеуше байланысты акш а айналы м ы — тенге ж ар ы к к а ш ы кты . Т уркеш кагандыгыньщ жазу моденист1 болды: олар алдымен кене турк1 жазуын; одан сон согды жазуын пайдаланды. Турю жэне Туркеш кагандыгыньщ астаналарын казган кезде табылган барлык ж е р г т к п тенгелерде согды ацыздары жазылган жэне тецгелердщ барлыгы согды шеберханаларында куйылган. Кррыта келгенде, шеж1ре деректершде YI гасырдан бастап Батыс TypKi кагандыгы дэу1р1нде “сары уйсш ” жэне “кара уйсш ” деп аталган туркештер 1ле езеш мен Ш у езеш аралыгында, 1ле Алатауы мен Балкаш колш щ онтустпшде кешш-конып журдь Бул елке мал шаруалыгына аса колайлы epic-коныс болуымен 6ipre епншипк K9ci6i бфшама керкейген кал ал ары бар 1ргел1 мекен болды. Ш ыгыс пен Батыс арасындагы сауда керуен жолыньщ осы ощрд1 басып отетщ непзп б о л т туркештердщ бакылауында болган. Бул олардын эскери, саяси, шаруашылык куатын арттыра тусть Батыс Турю кагандыгы кулаганнан кешн туркештер тез арада куш еш п , тарих сахнасы н а ш ыгуга талпы нды , Туркештердщ косем1 ез улыстарын 6ipiicripin, баскаружуйесш калыптастырды. Озше карасты едш эркайсысында 7000-нан тургыны бар 20 эюмшипк аймакка белд1. Буюл ел он канат, сол канат болып е й улкен улы ска белш дь Туркеш кагандыгыньщ улы астанасы Суяб каласында, Kiiui астанасы 1ле езеш жагасындагы К,ойлык (Кунггг) каласында болды. Тань патшалыгыньщ кене деректерше Караганда ол кезде . туркештердщ коныстанган жер1 “Шыгыс-солтусткте Шыгыс T y p K i к а га н д ы гы м е н к а н а т т а с , Б аты с-о ц ту ст1 к те Согдылармен, ал Ш ыгыс-онтуспкте Ш итин аймагымен шекаралас болды”1. Туркеu n i айбынды Сулык каган билегенде, кытайлар оны “он терт тайпа” каганы, кара Бшге каган деп мойындаган efli. Он немесе он торт, Timi 21 тайпадан куралды делшген. Туркеш кагандыгыньщ халкы T e r i жагынан T y p iK , T m i жагынан алтай-тур1к T u ii тобында сойлеген, кеш нп казак хандыгын кураган ру-улыстарды н еп з еткен тур1ктер еркпгд1пн дэлелдеуге керекп тарихи деректер колымызда баршылык. 1 К,азактыц кене тарихы, Алматы, 1993, 126— 127-беттер. 133

Тарихтан белгии болганындай, туркештер каганат курып, ез агщына ел болуга канша талпынганымен VII-VTII гасырдагы калыптаскан эскери-геосаяси жагдай мумындж бермедь Солай болса да кагандыкка TipeK болган “он ок будун” ел1 мен жерш щ тэуелс1здш ymiH кан кеше арпалысып журш, дацкты Сулук (Сулу) каган тусында терт тарапына сыйлы, айбарлы каганат ретшде мойындаганы да шындык. Дэл осы доу1рде, кейшп К,арлук-К,аракан мемлекетш дуниеге кел-прген кулл1 этникалык-заттык, мэдени, Tinri аумактык тутастык алгы-шарттары жасалды деуге болады. Д оры ты й айтканда, сонау VII-VIII гасырларда он ок елше уйыткы болып айбынды каганат курган туркештер XV гасырда касиетп казак жер1нде казак хандыгын курган улыстардьщ 6ipi ретшде карастырылып, кещнен орын алса и гш к п ic болар ед1 демекиимЬ/^ VI ТАРАУ. HCJIAMFA ДЕЙ1НГ1 ЕЖ ЕЛ П TYPKI ХАЛЬЩТАРЫНЬЩ МЭДЕНИЕТ1 (V -IX f .) Ежелп туры халыктарыньщ модениет1 жошнде айтканда, 6 i3 6 ip iH u ii жэне еыш ш кагандыктарга непз болган торт тайпаны — теле (огыз), ашина (тури), Енисей кыргыздары мен кыпшактарды айтамыз. TypKi мэдениеп уш аймакта дамыды: 1) Енисей кыргыздарыньщ модениеп; 2) Ертю бойы кы пш актарыньщ мэдениет1; 3) Алтай тауы мен Ka3ipri Монголия, Жетюу, Шыгыс Туристам жер1ндеп теле (огыз), ашина (турю) мэдениет орталыктары. 1. TypKi халыктарыньщ жазба ескерткшп V—IX гасырларда турюлер коныстанган Алтай, Ci6ip, Орта жэне Орталык Азия жерлер1нде жазу, сызу, егш егу, эдебиет, енер, тарих гылымдарыньщ, дши сешмдердщ калыптасканы кепшипкке аян, оган Енисей жазу ескерткшггер1, Орхон жылнамасы мен Талас ацгарынан табылган ескертыштер айгак. Орхон-Енисей жазу ескертыштер1 табылган уакыт туры тшдершщ даму тарихындагы “Кене туры” дэу1рше сай келедь Шыгыс Туры курамында e M ip сурген тайпалар осы ОрхонЕнисей жазуын колданып, осы жазу тш нде сейлеген. ОрхонЕнисей жазу ecKepTKimTepinin ец кеп табылган x e p i — Орхон, Енисей, Селенп жэне Талас бойы. Орхон-Енисей жазуы озш щ жазу ерекшелжтер1 мен колдану epiciHe сай Орхон-Енисей жэне Талас жазуы делшin еы топка болшедь 134

Енисей жазба муралары. Олардьщ булайша аталуы тас бетшдеп сына жазуларыныц Енисей бойынан табылуымен байланысты. Буган косымша кешннен Тува мен Хакасия, Краснояр олкелершен де осындай жазбалар табылган. Енисей жазбаларыньщ жалпы саны — 85 шамалы. Олардьщ ш ш де Kimi-ripiM жазбалармен катар ipi текстер де кездеседь Енисей ecKepTKimTepi колем1 жагынан непзшен шагын болып кeлeдi. Ец улкеш 10— 15 жолдан, ец Kimici 1—2 жолдан гана турады. Крлданылуы жагынан Енисей ескертк1штер1 — ecKi турю жазуыньщ алгашкы шыгып, калыптасып, тараган нускасы. Бул жазу б1ртшдеп Орхон озеш, одан Талас езеш ещ рш е тараган. Бул тужырымньщ шындыкка жанасымдылыгы жеке танбалардьщ жазылу Tocuii мен жетицпршушен де байкалады. Енисей жазба ескертюштерщщ ен коне тYpлepi Минусинск ойпатынан табылган. Бул жазбалар турю халкы белгип мелшерде отырыкшы болып, металл ендеумен айналысканын, мэдениетт1 ел болганын корсетедк Орхон жазуы кене турю жазба мураларыньщ йпшде каз1рп турк1 тектес халыктардьщ бэрше ортак коне турю эдеби тшнде жазылган. Ол кезде сонау Об1рден бастап Орта Азия мен К,азакстан аймагы тутастай TypKi кагандыгыньщ кол астына караган болатын. YI гасырдьщ ортасында Ka3ipri солтуст1к М онголия жершде бас кураган Турю кагандыгы сол гасырдьщ аяк шегпнде батысы Каспий тещзше, шыгысы Корей бугазы на д е ш н п аралы кты алып ж аткан улы империяга айналды. Кешн келе Батыс Турю жэне Шыгыс TypKi кагандыгы деп аталатын ею улкен кагандыкка белшш кеткеш белгип. Солай бола тура, Y—Y III гасырларда жартастардьщ беттер1 мен тас мусшдерге, сондай-ак кейб1р ыдыстардьщ ж и еп, Ty6i жэне кабыргаларына ойылып жазылган коне TypKi жазбаларыньщ шпндеп ец мацыздысы — Орхон жазба муралары. Орхон озеншщ бойынан табылган бул ескертюштердщ im iim e таска кашалып жазылган уш тарихи мура ерекше аталады. Оныц 6ipiH m ici—731 жылы елген хан iHici Култепнге, eKiHinici — 735 жылы олген Бшге каганньщ езш е, ал ym iH m ici — Тоныкекке арналган ескертюштер^Тоныкок туралы Копенгагендж профессор В. Томсен мен Клеменц ханымныц ецбектершен мынадай маглумат ала аламыз: Орхон жазбаларында керсетшгешндей, Тоныкок деп табылган ескертю ш те ол — уш ханныц акылшысы жэне Бшге каганньщ кудасы болган адам. К,ытай жазбаларында Тоны кок жайлы 716 жылы айтылган. Елтерютщ патшалык куруында оныц коскан у л еа туралы кытай жэне Тоныкок жазбаларында толык керсетшген. Кене турю жазбаларын кейде “руна” жазуы деп те атайды. Оныц 135

ce6e6i: Ci6ipfle айдауда ж урген ш вед оф ицер! И. Т. Страленберг пен немштщ галымы Д. Г. М ессершмидт кездес'прген кулпытастардагы G3i тусщбейтщ жат жазуды ез елшщ тш нде “руна” жазуы деп атаган едиБул сез термин ретщде берт1н келе кецшен таралып K e r r i. /Орхон ескертюштер1 окигалар Mep3iMi, жазу стшп жагынан еск! турю жазуынын сонгы — жана дэу1рш танытады. Оньщ бер жагында Орхон жазуы, cipo, халык, арасына кещнен тараган болу керек. к у л те п н ескертюштершде мынадай сойлемдер кездеседк “Турю халкын жиып, ел еткендерпад де мунда бастым, жанылып кеткендер1нд1 де мунда бастым. Барлык соз1мд1 айтар монгипк таска бастым, будан карап бш ндер, турюнщ Ka3ipri халыкыньщ бектерГ’— д ей д ц Орхон жазбалары осы жагдайлардыц тамаша K o p iH ic iH берген. Бул жерде бурын ез мемлекеп болган туркшердщ кытайлардан жецшш, шамамен 50 жыл бойы кытай бшппнде болып, кейб1р княздар кытай титулдарын кабылдап, турю бектер1 болудан калгандыгын айтады. Сонда жай халык,: “М енщ 63iMHin ханым бар, мемлекет1м бар халык, ед1м, ещц MeHin мемлекет1м кайда, ханым кайда?”—дей отырып, кытайларга карсы шыгады. Будан б!з аристократтар мен демократтар арасындагы K y p e c T i, ханньщ халык окип ретшде курес ж ур п зген д тн керем1з. ] Орхон жазбаларында эскери куш жоне оскери рух канш алы кты дэрш телш отырганына карамастан, одан адамшылыкка жат пигыл кездеспещц^ Моде ни erri деген халыктардан шыккан баскыншыларда кездесетш катыгездж жэне катыгезджтен лэззат алу элементтер1 мунда атымен жок- !Жазба ескертюште империяньщ куралуы — халыкка керсеткен кызмепм, келпрген пайдам деп туспвдредк / Ал эскери турмыска келетш болсак эрбф жауынгер согыста гана емес, кунделжт1 ом!рде де ержурек opi акылды болуы керек екешн ескертш отырады. Щ азба ескертюштеп Бшге каган — улкен ел баскарушы, Култепн — ез заманыньщ данкты батыры, Тоныкок — api батыр, epi шешен, жырау, opi кеменгер акыл Heci. Тастагы жазбада Тоныкек мемлекет камын ойлайтын басшы туршде суреттелсе, Култепн оз агасы Бшге каган кез1нде эскер басы болган, оньщ батырлыгы сол кездеп epлiктiн дара Yлгici ретшде бершещ/Сол жазбалардыц пшнде KyHi 6yriHre дешн ез мэнш жоймаган шешендж сез улгшер1 мен олен уйкастары, макал-мэтелдер, арнаулар мен жоктаулар молынан кездеседг 1 Ертедеп казак, одсбиет!. Хрестоматия. Култепн (Kiiui жазу). Алматы, 1967. 29-бет. 136

Мысалы: “Керур козум кормес тег бопты, бшер 6 u iiriM бшмес тег бопты, “Тун кдтып” деген сиякты колданыстар аздаган дыбыстык ерекшел1ктер1 болмаса, куш бупнге дешн тшм1зде сол куйшде колданылып келедь Талас жазу ескертыштер!. Талас озен1 ацгарынан табылган ескертыштер “Талас ескертыштерГ’ деп аталып жур. Талас озешнщ бойынан, Кыргызстан жершен барлыгы 13 ескертыш табылган. Тапастан табылган ескертыштер келем1 оз!рше ете шагын жэне сан жагынан да аз. (Талас алкабынан 1932 жылы табылган руна жазуы бар асатаяк та кызыктырары сезаз. Оньщ торт кырына да коне туры алфавит1мен жазылган. Бул асатаяк ш ырш адан жасалган, оныц кундылыгы да осында. Асатаяк каз1р СанктПетербурггеп мемлекетпк Эрмитажда сактаульи ( Орхон-Енисей ескертыштер! тектес тацба-жазулы, тастар Эулиеата тубшен, Талдыкорган ещршен, Сарыаркадан жэне Алматы мацынан табылган). Сонымен, ежелп туры ел1 белгии 6ip аумакта O M ip cy p in , езш е лайык, жазуын, тш н , езге де мэдениетш дам biTKaHj Ежелп туры мэдениетшщ орталыктары Енасей, Орхон, Селенп, Талас взендершщ бойы, Минуеивск ойпаты, Алтай тауы, каз1рп Тува, Краснояр, Жетюу аймактары болды. Оган Шыгысы Хангай, Сарыезеннен, батысы — Карпат тауларына, оцтустш — К,ытайдыц Ак,корганынан, TepicKefti - Ленага деш нп аралыктагы байтак аймакты мекендеген T y p iK халыктарыньщ жазу-сызу дэстурш ен калган барлык муралар енед1.1£ьшым олем1нде тур1к журттарыныц жэд1гер1 ретшде таны лган жазулар 2500 жылдан 6 e p i бар деп есептеледь Эз1рге мэл1м болган есеп бойынша, кене TypiK жазуымен тас бетше 240-тай, кагаз бен T e p ir e 310 беттей MOTiH T y c in T i. Манихей эрш мен 554 бетке жуык муралар, уйгыр эршмен 1000 - га тарта мэтшдер, 10-га жуык ютаптар жасалыпты. Араб каршмен жазылган ортагасырлык дуниелер каншама. Жалпы TypiK халыктары XVI гасырга дейш оннан астам жазу улпсш колданып, пайдаланган кездерпще кыруар мурдлар калдыргшхУ ]¥рпакк,а онеге болар атакты Култепн, Тоныкок, Бшге, Бумын кагандар opi тарихи, opi эдеби дастан жырлардыц кешпкерлерше, сомды тулгаларына айналды. Ардакты епмдерд1 ел жадында сактау ушш сол заманныц данагой бшмдарлары оркениеттщ белпс! болып табьшатын туркипк сына жазумен тас 6cTine туардг) Туры тайпаларынан калган бул ескертыштер коне дэу1рдщ когамдык-мэдени, opi эдеби турмыс-сал г ом1рлерщен хабар 1 Бейсенбайулы Жарылкап. Б тгтасты ц Бшге тапушьтсы. “Егемен К,азакстан”. 2001, 28 coyip. 137

беретш жэд1герлер казына рет1нде бугшп куш барлык турк; тектес халыктарга ортак мурага айналды. Туркш щ cap даласынын; iiu n сырын бойына cinipreH тацбалы тастар к,ас батырдын ерлш ндей сан гасырларды аттап, оз заманыныц шындыгы мен кайгы-кааретш , амал-эрекетш бейнелеп, еш езгерместен куш бугшге жетш отыр.\ \Болашак урпакка мура eTin калдары лган кене туркш к жазба ескертюш тер кен байтак К,азакстаннын барлык аймактарынан табылып, ескертиштер саны жыл санап ecin жатыр../ <{Тур1атану гылымы кене т у р и жазба ескертюштерш географиялык, мазмундык epi дэу1рлж монше карап, Орхон, Енисей жэне Талас деп улкен уш топка боледь Соньщ iiuiHfle Талас жазбалары К,азакстанньщ оцтустж аймактарынан табылган ескертюштер катарын курайды жэне де аталганжазба ескертииггердщ тжелей жалгасы болып табылатын орта гасырлык муралар мен тарихи орындар осы таулы-кыратты, езещц аймактарда орналаскан^1 Сан жылдар бойы 1здест1рудщ барысында Орталык Азия территориясынан агаш тактайшага ойьшып жазылган кене жазу табылды.] Бул жазу жуйес1 езш щ курьшымы жэне тактайга ойылганымен баска тас жазулардан ерекшеленед1. 1ле-шала!Ертю езеш бойынан кола айнадагы жазу, ал 70-ini жылдары 1ле озеш бойынан (E ciK корганы нан) кум1с тостагандагы жазу табылды. М ундай тарихи м эш зор жазулардьщ бупнде К,азак,станнын кез-келген ошршде ез сырын imiHe бугш, жасырып жатканы бiзге беймэлш / K,a3ipri кезде ежелп тури тайпалык одактары ош р сурген аймактардан руникалык жазумен ойылып жазылган уйтурмысына кажетп заттар, кой тастар табьшып жатыр. (Орталык Азия мен Кдзакстан жерлершен табьшып жаткан руникалык ту р и жазбалары Орхон тацбаларынан озш дж ерекш ш пм ен дараланады. Мунда Орхон немесе Енисей езендер1 ацгарлары нан табылган жазулардагы барлы к тацбалардан белек, езгеше жазьшган коне эрштер кездеседк] М уныц e3i ту р и жазуы жуйесш щ ертеден калыптаскан, жуйел1 элшпе, жазу мэдениетиздщ теренде екенш ацгартады. |Е ж ел п турк1 туралы Орхон материалдарынан баска да табылган археологиялык материалдар барш ылык. Бул материалдарды ок,ып бшу эл1 кунге дешн кешеушдеп, накты тарихи деректерд1 керсететш мэл^меттердщ кобшщ ол1 басы ашьшмай келедЦ Оган мына жагдай да себеп болды: X гасырда исламды уагыздаушылар (арабтар мен туркшердщ ездерО оздершщ исламга деш нп жазбаларына карсы шыгып, бурын жасалган ту р и мэдениетш ислам дш ш е курбан erri — 138

кубыжыкка айналдырылды, акыры умыт болды. Бул саясат кецес уюмет! кезшде де толастамады. “Пантюркизм” деген желеумен турю мэдениет1 кугындалды. Ол саясат T ir m каз1р де ушырасады. Мысалы, Мэскеуден шыгатын “Молодая гвардия” ж урналы ны ц (1990, N12, 256-бет) бетш де жамбылдык А. Хмелев К^азакстандагы тш саясаты туралы сыцаржак, n iK ip айтты: “Мектеп, техникум, жогары оку орындарында бул тиш (казак тш н ) калацыз, каламацыз, зорлап окы тады” деп жазды. “0з1мнщ сулу орыс тиим турганда, маган казак тшшщ не кереп бар?” деп кана коймай, жалган айтып, “казак,, кыргыз тор1зд1 кошпел1 халыкта жазусызу атымен болмаган”—деп бул халыктарды кемс1тед1. “К,арап отырсам, озбек, кыргыз, казактардьщ эрш нщ 6 e p i орыстардан алынган. Ендеше ондай тшд1 уйренудщ не мэнкп бар”,— деп корытады. уСошпендшер оз тарихын YI гасырда Орхон-Енисей бойындагы кабырга таска еск1 турю эрштер1мен ойып жазганда1 орыс халкы эл1 тарих сахнасында жок едь Орыс жер1нде кириллицаньщ кел1п тууына эл1 300 жылдай уакыт бар ед1 Осьшарды А. Хмелев мырза бшсе, “кешпенд1 халыкта spin деген кайдан болсын” деп ауа жайылмас ед1. 2. Турилерд1н сэулет enepi жэне материалдык мэдениет1 ’ Зерттеушшерд1ц айтуына Караганда, 6ip гана Кдзакстанда ата-бабамыздан калган заттык мэдениетт1ц 25 мьщга тарта ескертюш1 бар2. Олар н еп зш ен Сыр бойына, Отырар алкабына, Мацгыстау мен Успртке, Улытау тощрегше, Талас — Шу ацгарына, Жетюу мен EpTic сыртына шогырланган. Кокше o iu p iH f l e r i мунан 5 мьщ жыл бурынгы коныстыц орны Ботай, 1ленщ оц ж ак кан аты н дагы Бесш атыр коргандары (б. з. б. Y II—IY г.), К,аракецпрдеп Домбауьш гибадатханасы (YIII г.), Мацгыстаудагы Ш акпак Ата M e m ir i (X г.) халкымыздыц мактанышы, олардыц гасырлар бойы калыптаскан курылыс мэдениет1н1ц жет1ст1ктер1 болып табылады/ К,азгр'гылым тарапынан колдау таба бастаган Отырар еркениет1н Отырар мен оныц озшен кем тусе коймайтын 1ргелестер1 — Кекмардан, Кедер (К,уйрык тобе), Оксыз, К,араконшек, Шипк (Бузык), олардыц Т 1к е л е й ыкпалында болган Иасы (Тургастан), Сауран, Сыганак, Шорнак, Кдрнак, Хузак (Созак), Баба Ата, К,умкент, Суткент, К,араспан, 1 Бартольд В. В. Соч., Т. 5. М., 1968, с. 455. 2 Ж ош беков О. А та-баба мурасы : уакы т пен eMip талаптары тургысьшан. "Егемсщп К,азакстан”, 1992, 3 казан. 139

Х урлы к (Ш ы мкент) сиякты ортагасы рлы к коны стар калыптастырылган. Муны 6 i3 Отырар — К,аратау мэденисп дегенге жататын Кекмардан, Куйымардан, К,ыркескен казбаларынан табылган заттардан o c ip e c e балшыктан куй д1рш ген , тастан к а ш а л ган , м еталдан со гы л ган буйымдардан, ецбек куралдарынан ангарамыз. К,алалардьщ к,аулай осуше Y I—IX гасырларда архитектура мен косалкы енердщ жана улгшершщ туындауы себеп болды. Бертш келе, X—XI гасырлар курылыста куйд1ршген K ip n iu u , гипс, алебастр кещнен колданылып, глазунь бояуымен жоне ою-ернекпен уйд1 безещнру кен o p ic алды. Отырар— 18 гасырдан астам ем1р сурген улы кала, бупнде ез1нщ ушндюшщ аукымымен кайран кдлдыратын алып тобеге айналган. Отырардьщ 6 e p iK камалы, айнала казылган сулы ор устшдеп аспалы кошрлермен жабдыкталган уш какпасы болган. Олар аркылы журт м укият орналастырылган кошелермен каланьщ орталык алацына шыгады екен. А к та согатын орынныц, колонершшер турагынын, су кубырыньщ, нэжю жуйесшщ болуы мундагы кала T i p m u ii r i H ii i астаналык сипатта болганын корсетедь Отырармен аттас кегалды алкаптьщ калага T ip K c c e жаткан болшнщ оз1нде оннан астам у л к е н д ь ю ш т калалар болган. Ражайып суландыру ж уйеа бар кала епсштнщ 03i эдценеше шакырымга созылып жаткан. “ Отырардагы баспананы ц н е п зп уясы ,— деп жазган археологгар К.Ак,ышев, К. Байпаков, JI. Ерзакович,—дол1зд1 немесе коймалы болме, сол сиякты коп бол мел i иркеспелер отырьщшы казактардьщ уйлерше уксас”1. Отырардын казылган орнынан 6ip Kopiiiic. ‘Древности Казахстана. Алматы, 1975, с. 34. 140

Сыр бойынын, отырыкшы жэне жартылай отырыкшы халкыньщ 6ipirme оздер1 турып, еюншйлнде конак кутетш ортасы даизбен ажырасатын ею белмел1 “коржын уш ” (муны коржын icneni болгандыктан осылай атаган), оньщ он бойына тунек (койма) салатыны археологтар niidpiH растайды. Профессор М. М е р к у л о в казак арасында кенднен тараган тургын жайдьщ Heri3ri ею туршен — далалык кыстаудан, ондагы “ауыз уй”, “оттык уй”, “жатак уй”, “конак уй” т1ркеспес1нен де, онтустжтщ “карсы е а к и а н е н ” де коржын icneTTi уядан туратын баспана сулбасын ашкан. Оньщ ycTine кещц Алтайдьщ орманды алкабында туратын туркшердщ агаш тан к и ы с т ы р ы п ту р гы за ты н то р т к аб ы р гал ы “кыстагынан” да, бес кабыргалы “дукеш нен” де, оларга TipKecTipe орналастырьшган “шарбак уш нен” де, TinTi Арал мен Каспий балыкрыларыньщ лашыгынан да “коржын уй” сарыны байкалады . Кдзактьщ озще тэн тургын yfciepi — шошала, коржын уй, пркеспе, токалтам, кыстык, дукен, шарбак уй, жертоле элш ек гылым мен м эдениет уш ш ец алды мен б1зде калыптаскан сэулет онерш де кацканы ц (кабырганьщ ), тобежабыньщ (итарканыц), устынныц (багананьщ), есш-терезе ойыктарыньщ курастырма болшектерд1ц орныгу урдюш, курылыс тосищер1ндеп, материал тандаудагы жапсарбастагы тубегейл1 озгерютерд1, казак к YP ы л ы с ш ы л ар ы н ы ц карсы, acipece уй тургы зуда укы п ты лы к корсете бы ген ш айкындайтывдыгымен кунды. Тагы да айта кететш жайт — туркш щ эу1зд1, шуцетт! суландыру жуйес1н1ц, K iu ii-rip iM аты здарга ericTiK Ti орналастыру тэрпб11пц Отырар тургындарыньщ диканшылык 1с-карекет1н еске салатыны. Оньщ устше Ka3ipri Ш эушдф каналы есю оман арыктьщ i3iMeH казылган. Арыс — Турюстан каналын салуда ежелп Акарыктыц коне заманда Арыс пен Boreimi косканы ескершген. Отырардан табылган енбек куралдарыньщ, ат эбзелдерш!ц копшийп к а за к т т н е сэйкес келед1. С оны м ен К ,азакстан жер1ндег1 турк1 калалары ны ц дам уы н а тон ку б ы л ы с — турк1лерде отырыкшылык пен кош пендш к тыгыз байланыста болган. Отырардьщ б!з ушш аса мацызды болатыны — элемге ойгш1 осы 6ip когалды алкапта атам заманнан, шамамен айтканда, мунан 2 — 2,5 мьщ жыл бурын коныс тебе бастаган к,адгуй (кацлы ), кацгар, кецгерес, кей1н1ректег1 кият (к,оцырат), кы пш ак тайпаларыныц казактьщ тектест1к курамында аса курдел! коспа болып, казак халкыньщ калыптасуына жол ашканында болып отыр. 1 Мендикулов М. Архитектура Казахстана. Алматы, 1959, с. 155. 141

(Ежелп тури тайпалары тек малшы, eriHiiii, курылысшы, жауынгер гана емес, сонымен 6ipre тамаша саулетил, мусншп, суретип де болгандыгы байкалады. Буган Мацгыстаутубегшен таяуда табылган мэдениет казыналары б1рден-б1р айгак,. 8cipece, Сарытаска таяу жердеп жартасты кеулеп салган Шакпак, ата зираты гажайып: ол кошпел1 тайпалар енерш щ ежелп дэстурлерше сай ернектелген/ Ел1м1здщ Азиялык, белш нде оз1рше булай эшекейленген курылыс ушыраскан емес. Зират шамамен будан 1000 жыл бурын жасалган. Терт бурыпгты зэул1м мунараньщ кабыргалары хайуанаттардын, салт атты садакшылардыц cyperrepiMeH оюланган; сайысты бейнелейтш KepiHicTep мейлшше эсерль Ою-орнектщ iiuime бес саусагын жайган алаканныц бедер1 жш ушырасады. Тем1рден согылган узын сырыкка саптаган “бес кол” (саусак) жергипкт! турю рулары мен тайпалары нан куры лган одактардьщ жауынгерлж туы icnerri/ А рхеологиялык зерттеулер Ka3ipri Озбек, К,ыргыз, Тур1кмен, Якут, М онголия, К,азакстан аймак,тарында жуздеген туракты коныстар мен калалардыц коне журтгарын тауып, ежелп турю тайпаларыньщ озшдж материалдык, жэне рухани мэдениет1 болгандыгын аныктап отыр. Кункорюке байланысты калыптаскан туркшердщ колонер1, оган тжелей катысты ою-орнеп, кайталанбас уй жиЬаздары, кшм-кешеп, кару-жарагы, оуез аспаптары, TinTi кы ры кка тарта жанры мен косалкылары бар оте бай ауыз эдебиет!, белгии 6ip мазмунга курылатын куйлер1, акындык, шешендж o H e p i, эр турл1 кешпке юре онер корсететш жалгыз орындаушыдан туратын халык, “театры”, халык эуендер1 болган. Кедерде (Отырардыц ipreciitfle) шамамен IX—X гасырларга жататын тургын жайдьщ орнын казганда, саз балшыктан куйд1ршген ойыншыньщ маскасы табылган. М уньщ 63i ж асан ы п , м аска ки ш ж урт алды на ш ы гаты ндарды ц катысуымен отетш кызыкшылык туркшерде орта гасырларда, бэлюм, онан да o p ip e K болган деген ой тугызады. Тштен казак арасында баланыц оуезд1к кабшетш дамыту ушш дуцпршек, шын,, камыссырнай, костшк, сакдан сиякты аспаптармен 6ipre пайдаланылып келген усю ржтщ (оны “сазсырнай” деп бекер айтып жур) Отырардан табылганы да кездейсок емес. Отырар тургындарыныц астык куятын хумдарга (орларга), су таситын кумыраларга, май салатын, айран уйытатын козелерге турю руларыныц тацбаларын салганында да улкен мэн бар. Туркшердщ астрономия саласындагы жетктктер1 де эйгш болган. Олар непзп планеталар мен жулдыздар козгалысын жетж били, олардыц эркайсысына жеке-жеке ат койып 142

белгшеген. Коне туркшердщ ай календары, жыл кдйыру жуйеа болган. Коне туркшер аспан денелершщ козгалысына карап ауа райын; жыл маусымдарыныц кандай болатынын кун1 б уры н а н ы к т а п , саях атш ы л ар кер у ен ж олы н айкындайтын болган. Коне туркшер геометрия, математика гылымдарынан да б1ршама хабардар болып, оны су ж уйелерт салуга, курдел1 гимараттар, карауыл тебелер тургызуга пайдаланган. TycTi металды, турл] минералды epiTy одютерт, шоптердщ емдж кдсиеттерш бшген. Тас, к,умды ep tiin , шыны кесе жасаган. Турл1 металдардан кару-жарак,, турмыска кажетп буйымдар жасауды тури шеберлер1 жаксы менгерген.1 Кезщде 1ле Алатауыньщ етеп мен тау озендерщ щ ацгарында отырыкшы, жер ондеумен айналыскдн тайпалардьщ коныстары мен калалары пайда болды, олар эдетте Керуен жолдарыньщ бойында орналаскан. Келе-келе бул калаларга саудагерлер мен колонершшер коныстана бастады. Алматыньщ орнында YIII—X гасырларда коныстар болган. Олардын 6ipi галымдардьщ болжауынша “Алмату” деп аталынган. K,a3ip бул орындар курьшыстардьщ астында калып отыр. 1893 жьшы академик Бартольд ортагасырлык, Алмату каласыныц орнын тапкан. Tinri осы гасырдьщ 20-сыншы жылдарыныц оз1нде де осы кирандыларды коруге болатын. Осылардын ец улкен коныстары непзшен “Ботаника багы” мен “Горный гигант” совхозыньщ аумагында орналаскан. XI—XII гасырларда бул коныстар орташа калаларга айналды. “Горный гигант” совхозыньщ тургын жайлар орналаскан котерщю алацы топыракпен айналдыра уйшд1 тэр1здес етш к,оршалган, ол к,ала кабыргасы юпеттес болган. Бурыштарында донгелек келген мунаралар, ал орталык б о л тн д е сондай кабыргамен коршалган коле Mi жарты гектарга жуыктайтынтагы 6ip алан Kipri3e салынган. Ертедеп Алматудьщ топографиясы, ягни жер жагдайы мен куры лы м ы гылыми тургы дан жете зерттелмеген. Зерттеуш1 — Городецский к,алалык; курьшыстар K a 3 ip r i Абай дацгьыыпыц бойында болган деген болжам жасайды жоне бул — к,аланьщ шамалы гана улкен белш . Сауда жоне керуен жолдарыньщ к,иьшыскан тусындагы улкен сауда орталыгы рейнде Алмату арабтарга, парсыларга белгш болган. Жерорта тещз1нен бастап, Еуразияны Kecin отш, К,ытайга дей!н барган керуен жолдарыньщ жуйес1 — Улы ж1бек жолы ерте жэне орта гасырларда Батыс пен Шыгыс арасындагы сауда жэне мэдениегпк катынастын дамуына алтын аркау болды. Ж1бек жолынын ец узын жэне улкен 1 Байпаков К. М. По следам древних городов Казахстана. Алматы, 1994, с. 7 7 -7 8 . 143

керуен жолдарыньщ 6ip б о л т ■ О рта А зи я м ен К,азак,стан аумагы аркылы егп. Жет1су мен Оцтуст1к Кдзакстанда калалык ф ео д а л д ы к м э д е н и е т т щ дамуында Улы ж1бек жолы улкен рел аткарды. Бул Жетюуда ж ац а к а л а л а р д ы ц п ай да б о л у ы н ан , ал Он,туст1к К ,азакстан д а Ж 1бек ж олы : бойындагы калалардыц немесе сол к а л а л а р м е н сауда б ай л а н ы ст ар ы б о л ган к о н ы с т а р д ы ц тез o c y i м ен д ам у ы н ан к о р ш д ь Ж 1бек жолыныц К,азакстандык б о л т осындай едь Егер осы жолмен Б а ты с т ан Ш ы гы ск а к а р а й жылжыр болсак, оны мынадай турде коз алдымызга елестете ал ам ы з: Ш ам (Т аш к ен т) каласынан асулар аркылы Турбат пен И спидж абка1, одан кеш н керуен Т аразга (Ж ам бы л) ж ы лж и ты н . Т ар аз — Y I гасырдьщ озш де-ак белгии болган ец коне калалардыц 6 ip i. Ж1бек жолы Ыстыккол К,азан шуцкырларынан Сайтан асуы аркылы 1ле алкабында, содан кешн 1ленщ сол жак жагалауын бойлай улкен Хмек жэне Крргас даласы аркылы Алмалыкка, одан Такла-Макан шолшщ солтустж жуйеп, Хами оазисл аркылы буюл 1ле алкабын оцтустжбатыстан шыгыска карай кесш отетш. Содан кешн жолдыц 6 ip тармагы К,астек, Кдскелец, Жетюудыц усак калаларын кесш отш, Талгар-Талхизге жететш. Талгар сауда жолдарыньщ ip i орталыктарыныц 6 ip i болатын. Талгарда жiбeк жолы коп тарауга болшш кетед1: Оцтустж тармагы E c iK , Турген, Шелек, 1ле бурылысы аркьшы Борохудзира ауданына карай, одан кешн 1ленщ сол жак жагалауы бойымен К,оргас аркылы Алмалыкка келед1 де, осы жерде Ы стыккел алкабынан 1 Испиджаб — Сайрам немесе Ka3ipri Шымкент каласыньщ манындагы аты ол! де сакталган елд1 мекен, онда к.аз1ргс деш н осы ортагасырлык каланыц, калдыктары сакталган. Бул каланыц орнында бурын Улы лабек жолыныц ен ipi сауда орталыктарыныц 6ipi болган. Бул жсрге олемнщ ор T yK nipinen келген саудагерлер токтаган. К,алада Бухара, Самаркан KonecTepiniH сауда жайлары мен керуен сарайлары болган. Тараздан табылган кумыра (VIII-X F.). 144

келе ж атк ан ж ол Т алгар е зе ш бойы м ен К,апш агай алкабындагы 1ле озенше дешн келедь Будан кейш жол Ш енгелдйе карай созылады да, Алтын Емел асуы аркылы Кексу алкабына карай тусш, каз1рп Дунгановка селосыныц орнында болган Екю пз каласына жетедь К,ытайдьщ ж1беп, Индияныц T orrm epi мен асыл тастары, Иранньщ кумю буйымдары, Византияньщ булдары, Афрасиаб керамикасы т. б. жуктер тиелген керуен К,ызылкум мен К,аракум шелдерц Мерв пен Хорезмнщ оазистер1 аркылы, Сарыарканын шетЫзш еказ далалары аркылы Памир мен Тянь-Ш аньнщ , Алтай мен К,аратаудыц асу бермес шындарынан, Сырдария мен Амудария, Шу езендершен отетш Керуеннщ жолында Мерв, Бухара, Самаркан, Y preH ini, Отырар, Ш ымкент, Баласагун, Тараз, Сауран, Талгар сиякты бай коныстар мен кал ал ар б о л ган . К ,ар ы м -к а ты н а с п ен а й ы р б ас байланыстарыньщ журе бастауы непзш ен б. з. б. I ll—II мыцжылдактар улес1не тиед1. Дала жолыньщ б. з. б. I мынжылдыгындагы багыты, Геродот жазбаларына суйенсек, былай болып шыгады: К,ара тец1зден Дон жагалауына деЙ1н совроматтар аумагы аркылы онтуспк Оралга, Ерт1ске будан кешн Алтайга, осы аркылы EpTicTin жогаргы агысы мен Зайсан кол1н мекендеген арагиппилер елше деш н жетед1, YI—YII гасырларда К,ытайдан шыгып Ж епсу, Оцтустйс К,азакстан аумактары аркьшы батыска карай отетщ керуен жолыньщ манызы артып, жандана туст1. Бул жолдардьщ туйюуш мынадай себептермен тусшд1руге болады: б1ршшщен, Жет1суда Орта Азия аркылы отет1н керуен жолдарын бакылаган TypK i кагандары ньщ эк1мшш1к коны стары орналасты, екшшщен, жеке иелжтер ушш болып жаткан талас-тартыс эсер1нен Фергана аркылы отет1н жол KayinTi болды, уш1нш1ден, бай TypKi каган д ары мен оньщ айналасындагыларда тещздщ аргы жагынан экелген затгар мен буйымдарга сураныс жогары болды. Сейтш Y I—IX гасырлардагы калалар мен коныстар непзшен сауда-саттык жэне кол ен еркэабш щ орталыгы ретшде кырдагы ел мен отырыкшы аймакты байланыстырушы мацызды экономикалык буын рет1нде OMipre келген. Ежелп К,азакстанньщ экономикалык жэне мэдени орталыктарыньщ 6ipi Тараз каласы болды. Арабтар Отырарды Фараб деп атап кеткен. Тараз каласы YII гасырда Улы жiбeк жолындагы аса ipi мэдени орталыктыц 6ipiHe айналды. Оцтустжтеп аса ipi калалардын 6ip i Испиджаб (Сайрам) каласы болды. Византиямен, Иранмен, Кавказбен, Алтаймен, Ш ыгыс Туристанмен сауда жэне мэдени байланыс жасауда Сыганак, К,ойлык сиякты калалар ©те зор рол аткарды. Испиджабтан 145

ш ыккан керуен К,умкент, Баба Ата, Созак, калаларына, Орталык Казакстанньщ улан-гайыр далаларына, Keitrip, Жезд1, Нура, Ыргыз, Ертю ацгарларына карай бет адцы. 3. Туркшердщ дши сешмдер1 .Ежелп туркш ердщ дш и сешмдер1 неп зш ен Кокке (Тэщрге) жэне Жерге (Жер-суга) табыну болды. К,удай куштершщ бул жубында Кок (Тэщр) Heri3i болып саналады. Т ури кагандары тек Кок Тэщрюшщ буйрыгымен бшик етед! деп тусшшген. Мэселен Бшге каган: “TypKi халкы жойылмасын, ел болсын! Экем Елтерю каганды, шешем Елбшге катынды Teitipi To6eciHe устап, жогары кетерген екен, меш каган етш отыргызган екен”,— депп езш щ такка отыруы туралы таска кашалган жазуда.; Туркшер Tanipi буйырыгымен жендске жетед1 не жецииске ушырайды. Torupi мен Жер-Су тури халкыньщ аласапыран жылдары куткарды. TypKi хандары ез жазуларында Т эщ р Ы унем! ездерше ракымды болуга шакырады. \ Мазмуны жагынан кeлeci кудай отбасы жэне балалардьщ жебеуипа — эйел кудай Умай болды.-XIX гасырдьщ аягында Умайга табыну Алтайдагы кейб1р т у р и тицй халыктар арасында туркшердщ жогарыдагы кудайлар у ц т п н е eндi жэне олардьщ барлык icTepi курметше койылган ескертпштен анык кершед!, онда сэтп жорыктардыц бэрш суреттейтш туста бьшай делшген: “Кек Teuipi, Умай осьшар боге жещс сыйлаган” екец) Орта гасырда барлык турю, тищ тайпалардьщ сешмдерше сонау еткен гасырда-ак Алтайда сакталган касиетп тауларга (ыдук баш) табыну улкен мацызга ие болды. Ежелп туркшер каган тепнщ жебеуид рухы саналган касиетп Отжен сулбасын (Хангай тауларын) ерекше nip туткан. Ондагы атабаба унпршде турю ацызы бойынша 6epi (каскыр) сол унпрде туркшердщ ата-бабаларын дуниеге экелген, буган каган жьшына 6ip рет курбандык шалган. Туркшердщ нанымы бойынша жер жэне суды, ормандар мен тауларды коптеген рухтар жайлаган. Курбандык шалумен олардыц кециин жумсартып, мешрлещйру кажет делшген. Сешм бойынша елгеннен кейш адамньщ жаны кошсд! делшген. Жер асты патшалыгын ел1м кудайы жэне жер асты Эрклиг элемшщ OMipiuici билейд1 десе, оньщ аты Енисей руна жазуларыньщ б1р1нде аталады. Бул Сарлык ceHiM, нанымдар ежелп ту р и тайпалары, оныц ш ш де огыз, карлук, кимак, кыпш ак тайпалары ymiH ортак болды. М уны орта гасырдагы араб жэне парсы 146

шыгармаларында кездесетш туркш ердщ нанымдарына бершген узж -узж сипаттамалар дэлелдейдь Мысалы, араб географы Эл-М акдиси (X г.) Орта Азия турюлершщ дш1 туралы былай деп жазады: “Туркш ер” 6ip ’’тэщрГ’ дейд1, бул “6ip кудай” дегендер1. Олардыц Kek6ipi Tonipi аспанныц Korumipi десе, ал Keft6ipi Toiiipi — бул — кок “аспан,, дейдь Византия елцпа Земарх (YI г.) жэне кытай жазбалары мен жасырын парсы географы Худуд эл-Элам (X г.) отты nip туту жоне отпен тазалау, аластау женш де хабарлайды.. Кептеген араб авторлары ш акпак тастыц магиялык куипмен жацбыр шакыратын кабшет1 бар турю сикыршылары туралы жазады. Оз1щцк ежелп наным-сеш ммен катар, Y I—IX гасырларда Орталык Азияныц, одан кешшрек Орта Азия мен К,азакстанныц турю ти ш тайпалары арасында баска еркениет дуниеге келт1рген дш и жуйе — буддизм, манихей, христиандык, иудаизм тарады. Иудаизмд1 оз каганымен 6ipre хазар аристократтарыныц шектеул1 тобы гана кабылдады. IX—Х-гасырлардыц аягында Орта Азия мен Ш ыгыс Турюстанныц турю тищ халыктарыныц 6ip белшнде ислам дшш кабылдау басталды, 6ipaK бул процесс мейтшше кеш1рек кезенде дамыды. Бул Кдрахан жэне Селжук мемлекеттер!н1ц курылуымен байланысты болды. Барлык “улы дш дер” irniHeH буддизм Ш ыгыс Турю кагацдыгьшыц аристократиялык ортасында мейлшше танымал болды. Бугут жазбасында (YI г.) Таспар каган мемлекегпк д!п рет1нде буддизмд1 енд1руге тырыскандыгын бшем1з. Ол елге индиялык Д1н уагыздаушы Чинагуптны ш акырды, монастыр салды, будда кауымдастыгын курды. К,аганаттыц шыгысы мен батысында буддизм узак уакыт сакталды, ол Енисей кыргыздары мен кыпшактарына аз да болса тарады. К,ыргыздардыц торе уйш щ ханзадасыныц 6ipi TinTi будда м онахы б о л ды , Ш ы гы с Т у р к1 стан н ы ц будда монастырларыныц 6ipiHe жайгасып, к а с и е т мэт1ндерд1 тибет тшшен турю тш1не аударды. Ш ыгыс К,азакстанда белгш1 аксуйек кимак эйелш1ц жерлеу1 кез1нде табьшган руна жазуы бар кола айна TypKi тш ш деп буддалык накыш сезбен (сентенциямен) безещцршген. Тек Шыгыс Турюстанныц уйгырлары гана буддизмд1 мемлекеток д1н ретшде кабылдады жэне Индияда, Тибетге, Шыгыс Турюстанда жазьшган будда мэт1ндер1н'!н турю тшше аударьшган бай жинагын жасады. Турю ортасында таралган баска 6ip дш Иранда “жарык устасы” Мани (216—277 ж.) непздеген манихейлждш болды. Бул — жарык пен карацгылыктыц олемдж K ypeci, кунге, жарыкка сыйыну аркылы о дуниедеп карацгылыктан кутьшу жолдары, Д1ни салт-жоралар жоне дугалар аркылы адамдардыц 147

жан дуниесш деп жарыктыц 6ip болшегш азат ету туралы электикалык, (карама-карсы кезкарастарды д эй ск аз косу) ш м. Манихешпк езш щ барлык, кагидаларын (козкарастарын) принциптерш зороастризм1, буддизм, христиандык жоне кейб1р ф илософ иялы к ш1мдерден алды, 6ipaK оларды логикалык карама-кайш ы лы ксы з куйге 6 ip iK T ip e алды. Иерархиялык уйымдаскан манихеш пк ииркеу белсещц миссионерлпс жумыс журпзд1, o c ip e c e шыгыста, Орта жэне Орталык Азияда, К,ытайда коп тарады. Манихешпк жэне христиандык кауымдастык Таразда YI— IX гасырларда e M ip сурдь Егер YII гасырда христиан кауымдастыгынан сирия типндеп кыска гана жазу калса, едэу1р куДфетп манихей кауымдастыгыныц Таразда ез кауымдастыгы болды. “Он ок елшде” ягни Батыс Т ури елшде сешмд1 ояту yrniH жазылган “манихешпк ею непздщ касиетп ютабы” шыгармасында Алтын кала Аргу Талас (Тараз) жэне манихешпк турактар болган терт Жетгсу каласы аталады. Тараздагы согды халкыньщ 6ip белш зороастризм дш ш сактады, буган К,азакстан археологтары зерттеген Тараздагы зороастризм/цк оба куэ болады. Дш и синкретизм, ягни коп турлипк ерте орта гасырдагы Жет1су калары ны ц сипатты белгнл болды. Туркшердщ исламды мойындауына тон болган сипат — кандай да 6ip мусылман каруыньщ ж ещ сш со, халык ешкандай баскынш ылыкка ушырамай, тек бейбгг уагыз жолымен кабьшдады. Алайда ислам ту р и халкыньщ жауынгершипк рухын езш е багындыра алмады. Осыдан кеш н туркшер 1 Зороастризм — ертсдеп шыгыс халыктарыныц дуалиспк (кос кудайга сенуш ш к) дпп. Б. з. б. YII гасыр шамасында Шыгыс Иранда, Орта Азияда (Х орезм де) пайда болган. Зороастризм н еп зш салушы “ п а й г а м б а р ” Зар атуш тр ан ы и eciMiMeH б ай л ан ы сты аталады . Зороастризмнщ H e ri3 i—дуализм. Элемде eKi кудай бар: 6 ip e y i — Ахура Мазда — M eftipiM fli, eK iH iuici — Аихра Манью — M em piM ci3. Булар 6 ip - 6 ip iM e n тынымсыз куресте, Ty6i MeWipiMfli кудай жекш, жалпыга ортак 6 ip Т1Л тарайды, 6 ip мемлекегпк билж орнайды деп уагыздайды. Онда отка табынушылык улкен орын алады. Оттыц тазарту касиет1 к у и т бол ган ды к тан , оган арнайы ги бадатхан алар салды . Б астапкы да Зороастри зм н щ к е п ш ш к м уддесш коргайты н ны шандары болды. Зороастризм o p 6 ip дшге сенушипк отырыкшылыкка кешуге, мал o c ip y re , пайдалы ацдарды коргауга шакырады. К еш ннен таптык когамныц дамуына байланысты устем таптыц м уддесш коргаушыга айналды. Зороастриэмд] YII гасырдьщ орта кезшде ислам дпп ыгыстырды, 6ipaK оньщ калдыктары езгерген тур1нде осы кунге деш н Y im i парсылары мен Иран гебралары арасында сакталып отыр. 148

мусылман, парсы, араб мемлекепнщ ьщпалына туей. Туркшер парсы дэстурлер1 мен династиясын кабылдап, ездерш Афрасиабтыц урпактарымыз деп атай бастады. Дегенмен, осы туркшердщ урпактары — Орхон жазбаларын жазган жэне XI гасырда болшш, Орта Азияньщ батыс болЫнен Персияга кошкен тури огыздары ездершщ тш н, ултын, T im i оз K eceM i Огыз хан ж еш ндеп аныздарын умытпай сактап калган. Керкпнше, Шыгыс Турюстанда калгандар мэдени мураларын ум ы ты п, ж огалткан . Осы ту р ю л ер д щ Ш ы гы с А зия мэдениетшщ ыкпалында коп болмагандыгын Бартольд бьшай долелдейдк “Олардыц соцынан солтуспктен оцтустжке карай мэдениеп дамыган туркшер кошкен: булар Epric бойыныц кы пш актары мен Енисей ж агалауы кы ргы здары ны ц козгалысы едь Осы козгалыстыц эсер1мен огыздар оцтустЬске — Персияга карай ©те бастап, ал кыпшактар олардыц орнын басуы эбден мумкш. К,ыпшактар арасынан ш ыккан элемент орыс жьшнамашьшарынан половецтер деген атпен белгип оцтустж Ресей мен Орта Азияныц оцтуст1К болйш басып алган, осы половецтер корил мусьшман эле Mi мен мусылман мэдениетшщ ыкпалында болган. Ал кыргыздарга келетш болсак, бул халык Енисей жагалауынан ©те жай кешкен. Ал Жетгсу жазбаларында аты аталган кара кыргыздар ед1. Орыстар кыргыздар деп атаган казактардыц буларга еш катысы жок. К,ара кыргыздар ол жерде X гасырга дейш болып, олар каз1рп Аксу каласыныц орнында орналаскан. К,ытай деректер1нде олар Туркютандагы калаларды басып алгандыгы туралы хабарлайды. Ал екшии жагынан, кыргыздардыц бэршщ £ирдей кошпещн болмагандыгын дэлелдейдь М инусинск ж ерщ щ кунарлылыгы аркасында оларда егшшшж жаксы дамыды. Тек кешпел1 турде O M ip сурген халыктарга Караганда кыргыздар ез отандарын ыкьшассыз таст'ап кеткенге уксайды. Сондыктан олардыц ко mi баяу жылжыган. Сонымен, ежелп TypKi халыктарыныц исламга деш нп мэдениетше катысты эл1 де гылыми тургыдан зерттелмеген мэселелердщ кеп екендш н атап айтуымыз керек. Бул киын да мэртебел1 жумыстыц орындалуы осы турю халыктарыныц бупнп жэне болашак урпагыныц касиетп борышы деп бшген жон. 4. Турю халыктарыныц дэстурлер1 мен тэрбиелж муралары \Рашид эд-Диннщ айтуынан туркшердщ ацшьшык e M ip i адам T©3rici3 ауыр болганын ацшьшардыц алгашкы дши (шамандык) козкарастарынан ацгаруга болады. Ал ту р и 149

халыктарыньщ дэстурлер1 жэне тайм-тэрбиелнс муралары жазба материалдарда толык ашылмаган, мэл1мет оте аз. Туркшердщ тарихы 6i3re X гасырдын аягында жазылган парсы географиялык шыгармалары аркылы белгии. Онын, ен бастысы - дэлфеп XI гасырдагы “Туманский” деп аталатын к о л ж а зб ас ы . Б у д ан б а с к а да ер тер ек те ж азы л ган тупнускаларда, XI гасырдьщ басында Багдатта араб тишще жазылган Махмуд К,ашкари ецбегшде т у р и халкыньщ географиялык жагдайы, этнографиясы, мекендеген жерлер! туралы коптеген мэл1меттер келт1ршген. Нактылы колда бар кужатгарга суйенсек, кыргыздардьщ эпикалык поэзиясы —“М анас” жырыньщ ел арасына тараганына 1995 жылы 1 мыц жыл толды. Бул дастан — жеке кыргыздардьщ гана емес, буюл турю халыктарыньщ эдеби, рухани мурасы. Турю халыктарыньщ ата-тепнен калган накты рухани муралар улпсш е Орхон-Енисей бойынан табылган таска ойып жазылган ескертюштер жатады. Ескертюштер ежелп заман тайпаларыныц TypKi кагандыгы тусындагы турмысы мен салтын, мэдениет1 мен жаугершиик жортуылдарын мэнерл1 тшмен осиет улпсшде баяндаган. Тэщ рщ щ “жарлыгымен” болатын каган бектер1 мен кара халыктыц каганга адал бершгещцп, бектердщ кара халыкты билеп-тестеу!, мше, ею тастагы жазуга да Heri3ri жел1 — осылар. “Егер сен, турю халкы, оз каганыцнан, оз бектерщнен, ез отаныцнан жырак кетпей, 6ipre журсец, сен озщ де бакытты омф суресщ, е зщ н щ отбасыцда боласыц, еш нэрседен м уктаж ды к к ер м ей с1 ц ... ” Б ул ж азу л ар д ан TypKi аксу й ектер 1 идеологиясынын таптык мэн1 де айкын ацгарылады. Мунда кара халыктыц каган мен бектерге узшд1-кесшд1 мойынсунуы талап етшед1. Турю халкына камкорлы к жасау м эселеа де тас жазуларыныц озект1 аркауы болган: “Ержурек халык — куш п халык- Б1здщ жец!с эперген жер-суымыз (Отанымыз) деп бшу керек”. П е д а г о т к тургыдан келеек, мына жолдар ерекше назар аудартады: “К,улак койып тындацыздар, терецнен ойланып, толганыцыздар! Адам улыныц 6op i де елмек ymiH туады... Мен1ц агам мен1 адам етп! ” т. б. Ежелп туркш ердщ ауызею поэтикалы к дэстур1 6i3re Y III—IX гасырларда жасалган au m i 9pi музыкант, талай-талай тамаша эуендер шыгарган К,оркыт атаныц' eciMiH сактап, жетюзд!. {О р т а гасырлардагы тур1кмен эпосы колжазбасыныц 6ip KomipMeci Д резден каласында пайда болган, ко л жазба “К,орк.ыт ата к1табы” деп аталады. Ол огыздар тайпасынын тышде жазылган (огыздар — тур1кмен халкы ньщ буры нгы атауы). M oTini К он стан тиноп ольда басылып шыгарылган. Ю таптагы 12 оцг1мен1ц 9-ы нда согы с туралы. 2-eyi мифологиялык тургыда, ен сонгы 6ipeyi—огыздардын арасындагы озара согыска арналган. 5 оц п м е—“ Ер Домбауыл (Домбул) туралы о н ”, 6 150

Коркыт адамзат ем1ршщ соншалыкты кыскалыгына наразы болып, жан neci — пендеш ажал курыгынан куткармак болады. Агаш кесш алып, одан кобыз жасаган К,оркыт ата G3iniH жанын жегщей жеген ой-сез!мдерш — казалы жаннын ел1мнен каш ы п куты луы ны ц амалын азалы куш м ен ундест1ред1. Оньщ музыкалык туындылары б1зге к ер к ем д т гажап эпос улпсш деп поэзиялык мура р етвде жети. Онда кешпел1 тайпалардьщ турмысы мен эдет-гурпы , дш и сешмдерш бейнелейтш мэл!меттер аз емес. Булар тэл1мтэрбиелж мэшмен де аса кызыкты кужат. Онда мынадай тужырымдар кездесед1: Анадан онеге кермеген кыз жаман, атадан тагылым алмаган ул жаман; Менмен, тэкаппар адамды T9Hipi суймейдц Акылсыз балага ата дэулетшен кайран жок; К,онагы ж ок к а р а т а уйден туз артык; OTipiK сез ерге баспайды; O ripiK ini болганнан OMip сурмеген артык; Эйеддщ терт Typi болады: оньщ 6ipi — ниет1 кара эйел, екшшю1 — ынсапсыз эйел, yiuiHiiiici —уйдщ куты болган эйел, тортшшю1 — Kecip эйел. Эйел бтсен н щ ен жаманы — осы т. бЦ Эпостык сарында исламга деш нп турю халкыньщ улкен м эд ен и м у р асы — “ О г ы зн а м а ” ( “ О гы з т а р и х ы ” ), “О гы знаманыц” тупнускасы , шамамен алганда, IX—X гасырларда жазылган болуы керек. BipaK олар б1здщ уакытымызга дешн сакталмаган. “Огызнаманыц” кешшрек шыгарылган eKi турл1 нускасы бар. B ip i уйгыр алфавипмен, eKiHmici араб алф аш гам ен ж азы лган. Огыз — турю халы ктары ны ц аты ацы зга айналы п кеткен батыры, колбасшысы. Б1зге мол!м материалдардыц боршде де огыздыц eM ip i мен эскери жорыктары, халык и гш п ушш c in ip r e H ецбектер1 мен когам кайраткер1 ретшдеп icTepi эцпмеленедь Уйгыр жазуымен бершген нуска 21 парактан, 42 беттен турады. 8 р бетте 9 жолдан жазу бар. Жазылган жер1 ж дыбысымен сойлейтш тайпалардьщ ортасы болу керек деген онпм е—“Трапезундагы К,ан батырыныц уйленуГ’ туралы. Осы “К,оркыт ата ю табы н” алгаш рет орыс типнде таныстыргап В. В. Бартольд контекстен олен-жырларды жеке-дара б о л т керсетпеген. “К,оркыт ата ютабы” он е й жырдан, баскаша айтсак он ею огыз-намадан турады: 1. “Дорсеханулы Букаш туралы жыр”; 2. “Салар К,азанньщ уйш жау шапкандыгы туралы”; 3. “К,ам — Бураулы Бамсы—Берек ж онш деп жыр”; 4. “К,азанбектщ баласы Оразбектщ туткынына T y c K e n i туралы”; 5. "Докака — Кржаулы ер Домрул туралы жыр; 6. К,ацлы К,ожаулы К,ан — Туралы жайындагы жыр”; 7. “К,азылыккожаулы Ж угснек туралы жыр”; 8. “Бисаттьщ Тобекозд1 елт1ргеш туралы жыр”; 9. “Бегшулы Эм1рен жонш деп жыр” ; 10. “Уйсш — К,ожаулы Секрек туралы жы р”; 11. “Салалар К,азанньщ туткьшга T y c y i жоне ойык улы Ораздыц босатуы туралы жыр”; 12. “Сырткы огыздардыц in iK i огыздарга карсы шыгуы жоне Бамсы — Беректщ o .iiM i туралы ж ы р ” Т\ 151

niicip бар. Араб алфави'пмен жазылган тупнускасыньщ авторы Абулгазы бин Араб Мухаммед хан (1603—1664 ж.) делшш жур. Ол — тарихта Хиуаньщ ханы, атакты эскери колбасшы opi улкен тарихшы ретшде мэл1м болган адам. Абулгазыньщ ею ецбеп бар: 1. “ Шежере-ит-тереюме”; 2. “Шежере-ит-турк1”. Еюнип ютабы аякталмай калган. Екеущщ де мазмуны Огыз хан жайында. Огыз бен оньщ урпактары жоншдеп эдпме шертетш эпостык сюжетгер огыз тайпаларыньщ шыгу теп, олардьщ ел1 мен жер1, OMipi мен турмысы, танбасы, курес-тартыстары, когамдык курылымы, корпп-колацы, кагандыгы туралы шежфе-эцпме. Орта Азия халыктарыньщ мэдени тарихын зерттеуде “Огызнаманьщ” мацызы зор. Ел1м1здщ атакты тарихшылары бул ескертю ит оте жогары багалайды. Ол тек огыз тшдер1 гана емес, жалпы орта азиялык тури тшдер! ymiH де гылыми мэнге ие. Ежелп туркшер непзш ен кос кушке — Кокке (Тэщр) жэне Жерге сиынганы тарихтан белгит1. “Огызнама” эпосында турю тектес халыктардыц алып батыры, эскери колбасшысы — Огыз хан ез балаларыньщ атын Ай, Кун, Жулдыз, Кек, Тау, Тец1з деп койган. М уньщ ез1 кек тэн1р1с 1нде Жер-суга сиынудьщ белпс1 ед1. Туркшер отты киел1 кубьшыс санап, оны nip тутксш. ^Коркы т ата”, “Огызнама” турю халыктарыньщ сан гасырлар бойгы улкен тарихында жас урпакка тэрбие берудщ бай тэж1рибесш жинактап, оз!нд1к салт-сана мен эдет-гурып, дэстур, рес1мдерщ тугыздыДБулар халык букарасыньщ ойepiciHin, турактаскан жон-жосыктардьщ эр адамньщ icэрекетщ щ когамдык ортада калыптаскан нормалары мен принциптершщ KepiHicTepi ед1. Кошпел1 халык 63i OMip сурген к о гам н ьщ эл еу м еттж -эк о н о м и к ал ы к ж агдайлары на, мэдениетше, тарихына орайлас жас буынга тэл1м-тэрбие берудщ айырыкша талап-тшектерщ дуниеге экелд1. Мэселен, жас адамнын, журтка танымал моральдык-психологиялык нормасы белгшенд1, оньщ мэн1—“сепз кырлы, 6ip сырлы” дел1нетш канатгы накьш сездермен бершген. Сол кездеп дала тургындарына койылатын моральдык талаптар мыналар efli: кешпел1 мал ш аруаш ы лы гы н жете мецгеру — ецбек суйпшт1к, киынш ьш ыкка тезе бшу, ел намысын коргау, жаудан беп кайтпау, ата TeriH жадында сактау, сез асьшын кастерлеу, тапкырлык пен алгырлык, ат кулагында ойнау, ата салтын бузбау (жасы улкенд1 сыйлау, кудайы конактьщ месел1н кайтармау, керии какы н жемеу) т. б. Х алкы м ы зды д бойы ндагы осы алтын касиеттер1н керсетуде еткен гасырдын зерттеуцйа этнограф-тарихшы 152