روش-تحقیق -دکتر رخشانی

1

/1/

‫پژوهانه‬

‫رخشانی‪ ،‬فاطمه‪،‬‏‫‪- ۱۳۴۳‬‏‬‬‬ ‫سرشناسه‬
‫روش تحقیق‪ :‬مراحل علمی و رو ‌شهای کاربردی‪ /‬فاطمه‬ ‫‏عنوان و نام پدیدآور‬

‫رخشانی‪ ،‬فریبا شهرکی‌ثانوی‪.‬‬ ‫‏مشخصات نشر‬
‫تهران‪ :‬دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید‬ ‫‏مشخصات ظاهری‏‬

‫بهشت ‏ی‫‪،‬‏‫‪‬‬.۱۳۹۲‬‬ ‫‏شاب ‫ک‏‬
‫‏‫‪ ۲۰۷‬ص ‬‪ :.‬جدول‪ ،‬نمودار (رنگی)‪‬.‬‬ ‫‏وضعیت فهرست نویسی‬

‫‫‏‬‪‬‬‭978-600-5907-37-7‬‬ ‫‏موضوع‬
‫فیپا‬ ‫یادداشت‬

‫تحقیق ‪ --‬رو ‌ششناسی‬
‫شهرکی ثانوی‪ ،‬فریبا‪،‬‏‫‪- ۱۳۵۵‬‏‬‬
‫دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی‬

‫‏‫‪‭ ۲۸ ۱۳۹۲‬/Q۱۸۰‬ر‪۹‬ر‪۵‬‬ ۵‭‬ ‭/‬‬ ‫رده بندی کنگره‬
‫‏‫‪‬‬‭۰۰۱/۴۲‬‬‭‬‬ ‫‏رده بندی دیوی ‏ی‬
‫‏شماره کتابشناسی ملی‬
‫‪۳۴۲۱۳۵۳‬‬

‫‪/2/‬‬

‫روش تحقیق‬
‫مراحل علمی و روش‌های کاربردی‬

‫دکتر فاطمه رخشانی‬

‫"دکترای آموزش بهداشت‪ ،‬استاد‬
‫دانشگاه شهید بهشتی‪،‬عضو پیوسته‬

‫فرهنگستان علوم پزشکی ایران"‬

‫‪/3/‬‬

‫فاطمه رخشانی‬ ‫پدیدآورنده‬

‫تدوین به کوشش فریبا شهرک ‌یثانوی‬

‫دانشگاه علوم پزشکی و خدمات‬ ‫ناشر‬
‫بهداشتی درمانی شهید بهشت ‏‫ی‬ ‫مشخصات نشر‬

‫چاپ اول‪ /‬زمستان ‪1393‬‬ ‫شمارگان‬
‫‪ 1100‬نسخه‬ ‫صفحه‌آرا و چاپ‬

‫گروه نشر و ترویج ـعطفـ‬

‫‫‏‬‪‬‬‭978-600-5907-37-7‬‬ ‫شابک‬

‫تسرهف‬

‫فهرست‬

‫مقدم ه ‪7‬‬
‫بخشاول‪:‬تدوینپیشنهادطرحتحقیقات ی ‪11‬‬
‫‪.1‬تحقیقچیست ؟ ‪13‬‬
‫‪ .2‬انتخاب موضوع ‪19‬‬
‫‪ .3‬بیان مساله (‪31 )Problem Statement‬‬
‫‪ .4‬بررسی متون(‪37 ) Literature review‬‬
‫‪ .5‬سوالات‪ ،‬فرضیات و اهداف تحقیق ‪53‬‬
‫‪.6‬متغیرهایتحقیق ‪63‬‬
‫بخشدوم‪ :‬مطالعات کیف ی ‪209‬‬
‫بخش سوم‪ :‬اقدام پژوه ی ‪235‬‬
‫کتابنام ه ‪261‬‬

‫پژوهانه‬

‫تسرهف‬

‫مقدمه‬

‫‪/7/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/8/‬‬

‫همدقم‬

‫نگارش کتاب روش تحقیق با وجود منابع متعدد فارسی در این زمینه‬
‫دلایلی داشت که از جمله آن می توان به تجربه سالها تدریس این واحد‬
‫در سطوح مختلف دانشگاهی و توفیق امور اجرایی برمی گردد‪ .‬تفاوت این‬
‫کتاب را می توان در سه زمینه مختلف دانست که در سه بخش ارائه شده‬

‫است‪.‬‬
‫اولین موضوع احساس ضرورت گنجاندن مثال هایی برای کمک بیشتر‬
‫به کاربردیشدنمطالبتئوریبرایفرا گیراناز جملهدغدغههاییبود که‬
‫سعی شد در قسمت هایی از کتاب مدنظر قرار گیرد‪ .‬از سوی دیگر به عنوان‬
‫داور پروپوزال پایان نامه ها شاهد اشکالات رایجی بودم که به نظر می رسید‬
‫باید بطور شفاف به اطلاع فرا گیران برسد تا از تکرار آن پرهیز شود‪ .‬لذا این‬
‫کتاب در بخش اول با عنوان تدوین پیشنهاد طرح تحقیقاتی شامل‪ 17‬فصل‬

‫در برگیرنده تمام مراحل طراحی یک طرح تحقیقاتی یا پایان نامه است‪.‬‬
‫دومین مطلب در زمینه اهمیت تحقیقات کیفی در علوم پزشکی بود‪.‬‬
‫گرچه در علوم اجتماعی تجارب و منابع بسیار غنی وجود دارد‪ ،‬اما با وجود‬
‫اهمیت آن‪ ،‬هنوز استفاده محدودی از آن در علوم پزشکی می شود که در‬
‫بخش دوم این کتاب سعی شده است به اختصار به اهمیت‪ ،‬کاربردها و‬
‫ر وش های مختلف آن بپرداز یم‪ .‬مسلما خواننده برای انتخاب مناسب ر وش‬
‫مطالعه کمی و کیفی به این مقدار از اطلاعات نیاز ضروری دارد‪ ،‬اما برای‬

‫انجام مطالعات کیفی باید از منابع بیشتری استفاده شود‪.‬‬
‫سومینبخشاین کتابمنتجاز سوابقاجراییخصوصادر حوزهپژوهش‬

‫‪/9/‬‬

‫پژوهانه‬

‫برمی گردد‪ .‬گرچه به نظر می رسد تنها اساتید و دانشجویان و محققان‪ ،‬باید‬
‫در زمینه پژوهش توانمند شده و فعالیت نمایند اما ظرفیت عظیمی از پرسنل‬
‫وزارت بهداشت‪ ،‬درمان و آموزش پزشکی از سطح بهورز تا کارشناسان می‬
‫توانند در این زمینه نقش ایفا نمایند‪ .‬لذا با طراحی اقدام پژوهی در علوم‬
‫پزشکی که در اینجا نحوه طراحی آن آمده است به تحقیق و توسعه در زمینه‬
‫های مختلف بهداشتی‪ ،‬درمانی‪ ،‬آموزشی‪ ،‬خدمت رسانی برای کلیه پرسنل‬
‫پرداخته شده که در برخی از دانشگاه های کشور موجبات ارتقای کیفیت‬
‫خدمات و توانمندی کارکنان و بالارفتن انگیزه آنان در این زمنیه شده است‪.‬‬
‫این فصل می تواند به تمامی دست اندکاران نظام سلامت کمک نماید تا‬
‫با نهادینه نمودن اقدام پژوهی در میان کارکنان موجبات ارتقای آنها و نیز‬

‫خدمات را فراهم سازند‪.‬‬
‫در پایان برخود لازم می دانم از تمامی کسانی که در مراحل تدوین‪،‬‬
‫ویراستاری‪ ،‬چاپ و توزیع این کتاب کمک نموده و می نمایند قدردانی‬
‫نمایم‪ .‬در وهله اول دانشجویان عزیزی که با مطالعه کتاب و پیشنهادات‬
‫خود کمک نمودند‪ .‬اعضای هیئت تحریریه و مسئول محترم انتشارات‬
‫دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و داوران محترم در ارتقای کیفیت‬
‫کتاب نقش مهمی داشتند‪ .‬بی شک این کتاب نقایصی دارد که انتظار‬
‫دارمبادریافتنظراتو پیشنهاداتارزندهشمادر بهبودآندر آینده کمک‬

‫نماید‪.‬‬

‫‪/10/‬‬

‫همدقم‬

‫بخش اول‬

‫تدوین پیشنهاد طرح تحقیقاتی‬

‫‪/11/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/12/‬‬

‫
؟ستیچ قیقحت‬

‫‪1‬‬

‫تحقیق چیست؟‬

‫براساسشواهدو قرائن‪،‬نظیرهمهعلومدیگر‪،‬تحقیقنیزاز ابتدایخلقت‬
‫انسان وجود داشته است‪ .‬کودکی که از ابتدای تولد در جستجوی منبع غذا‪،‬‬
‫صدا و نور است‪ ،‬در واقع به تحقیق پیرامون خود می پردازد‪ .‬کنجکاوی‬
‫انسان برای شناخت پدیده های مختلف از جمله دلایل تمایل به تحقیق‬
‫است‪ .‬شناسایی نتایج ناشی از پدیده های طبیعی و راههای کنترل آن نیز‬
‫در مرحله بعد مورد نظر محقق است‪ .‬همه آنچه که ما در اطراف خودمان‬
‫مشاهدهمی کنیممیوهیعلمتحقیقاستو طبیعتاعلومپزشکینیزمیوهی‬

‫یکی از شاخه های تحقیق محسوب می گردد‪.‬‬
‫اما آیا هر نوع کنجکاوی و مشاهده پدیده ای را می توان تحقیق نامید؟‬
‫زمانی تحقیق‪ ،‬واقعا تحقیق نامیده می شود که جریان علمی صحیحی بر‬
‫آن حا کم باشد‪ .‬تحقیق جریانی هدفمند و مبتنی بر آ گاهی های قبلی شامل‬
‫جمع آوری منظم داده ها‪ ،‬تجزیه و تحلیل و تفسیر آنها برای پاسخگویی به‬

‫سؤالات و یا حل مشکل می باشد‪ .‬‬
‫مثالزیر گرچهممکناستبهنظرقدری کسالتبار باشد‪،‬ولیتوصیهمی‬
‫شود آن را به دقت بخوانید‪ .‬چرا که تمثیل های آن برای درک بهتر فصلهای‬
‫مختلفاینبخشبهشما کمکخواهد کرد‪.‬برنامهریزیبرایاجراییک‬

‫‪/13/‬‬

‫پژوهانه‬

‫تحقیق بی شباهت به طراحی نقشه یک ساختمان نیست‪ .‬یک مهندس‬
‫قبل از آنکه اقدام به نقشه کشی نماید از وضعیت زمین محل ساختمان‬
‫بخوبی اطلاعات کسب می نماید‪ .‬سپس مشخص می کند که هدف از‬
‫احداث بنای مورد نظر چیست‪ .‬آیا استفاده تجاری دارد یا مسکونی‪ ،‬آیا قرار‬
‫استمدرسهشودیادرمانگاه‪،‬ا گرمدرسهاست کلاسهایشچندنفرههستند‬
‫و در کل چند کلاس درس در آن باید گنجانده شود‪ ،‬آیا محصلینی که در آن‬
‫درس خواهند خواند‪ ،‬خردسال یا نوجوانان هستند‪ .‬طراحان برای هرکدام از‬
‫این موارد طرحی متفاوت با دیگری ارائه خواهند داد‪ .‬پس از آنکه هدف از‬
‫احداث ساختمان مشخص شد‪ ،‬وی شروع به طراحی دقیق بنای مورد نظر‬
‫می کند و این کار را چنان کامل انجام می دهد که حتی برای شما می تواند‬
‫بگوید که در کدام اتاق و در کدام طبقه کمد دیواری نصب خواهد شد و یا‬
‫مثلا دریچه های کولر در هر اتاق از چه سمتی به داخل اتاق باز خواهند شد‪.‬‬
‫جان کلام اینکه‪ ،‬ا گر از او بخواهید می تواند ما کت ساختمان را چنان برای‬

‫شما بسازد که با نگاه کردن به آن گویی به خود بنا نگاه می کنید‪.‬‬
‫تهیه یک طرح تحقیقاتی دقیقا مشابه با تهیه نقشه ی احداث یک‬
‫ساختمان است‪ .‬محققی که طرح خود را تهیه کرده است می تواند بطور‬
‫دقیق به شما بگوید که چه نوع داده هایی را جمع آوری خواهد کرد‪ ،‬چه‬
‫کسانی را وارد مطالعه خواهد کرد و مشکلات احتمالی مهمی را که در پیش‬

‫رو خواهید داشت و یا راه حل های آنها را بخوبی شناسایی نماید‪.‬‬
‫محقق در زمان شروع تحقیق باید بتواند پایان آن را به روشنی ببیند و بر‬
‫اساس طرح دقیقی که از پیش تهیه کرده است‪ ،‬مراحل مختلف تحقیق را‬
‫اجرا کند‪.‬محققی کهطرحتحقیقاتیدقیقیتهیه کردهاست‪،‬قبلاز اجرای‬
‫تحقیقمیتواندعنوان گزارشاتو مقالاتیرا کهحاصلتحقیقخواهندبود‬

‫بهشما بگوید‪.‬‬

‫‪/14/‬‬

‫
؟ستیچ قیقحت‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ویژ گیهاییکتحقیقخوب‬

‫بیان واضح و روشنی از مشکل‪ ،‬استفاده از یافته های مثبت و منفی بر اساس اطلاعات‬
‫موجود‪ ،‬جمع آوری و سازمان دهی داده های جدید‪ ،‬داشتن یک برنامه صحیح‪،‬‬
‫هدفدار بودن‪،‬نوآوری‪،‬تعمیمپذیری‪،‬معطوفشدننسبتبهحلمساله‪،‬پاسخگویی‬

‫به سوالات و فرضیات تحقیق‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫انواع تحقیق‬

‫الف) تحقیق پایه یا بنیادی(‪ :)Basic Research‬تحقیقی که نتایج آن منجر‬

‫بهتولیداطلاعاتجدید‪،‬تئوریهاو تکنولوژیهاییمی گرددو در واقعمرزهای‬

‫دانش را گسترش می دهد‪ ،‬تحقیق پایه یا بنیادی می نامند‪ .‬کاربرد فوری‬

‫برای نتایج این تحقیقات مورد نظر نیست ولی با کشف مجهولات نهایتا در‬

‫آینده می توانند مورد استفاده قرار گیرند‪ .‬مثلا مطالعاتی که در آزمایشگاهها‬

‫بر روی حیوانات‪ ،‬بافتها‪ ،‬سلولها و مواد بیولوژیک صورت می گیرند در‬

‫اغلب موارد از نوع تحقیقات بنیادی هستند‪ .‬بیشترمطالعاتی که در زمینه‬

‫ایمونولوژی‪،‬پاتولوژی‪،‬ساختمانمولکولی‪،‬پاتوژنزبیماریهاو بیوشیمیانجام‬

‫میشوندنیزاز اینجملهاند‪.‬البتهفراموشنکنیم کههمینمطالعاتبنیادی‬

‫است در آینده ای‬ ‫راکاارفبزراید گشسمتریدهدهنشودن‪،‬دم‪.‬ممثکل ًان‬ ‫که امروزه اطلاعات علمی ما‬
‫مطالعات سالهای‬ ‫دور یا نزدیک سرمنشا یک‬

‫متمادی در رشته ژنتیک‪ ،‬امروزه کاربردهای متعددی را به عرصه علم تقدیم‬

‫نمودهاستو یاپیشرفتهایی کهدر علمجنینشناسیو آناتومیصورت گرفته‬

‫است پس از سالها امکان تشکیل جنین آزمایشگاهی را امکان پذیر ساخته‬

‫است‪ .‬اما نکته مهم این است که در زمان اجرای تحقیق‪ ،‬اصولا محقق‬

‫کاربرد خاصی برای نتایج تحقیق مدنظر نداشته و بیشتر به دنبال گسترش‬

‫مرزهای دانش می باشد‪.‬‬

‫‪/15/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ب) مطالعات کاربردی(‪ :)Applied Research‬در مطالعه کاربردی‪،‬‬
‫اطلاعات به دست آمده از تحقیق را می توان برای شناخت بهتر مشکل‪،‬‬
‫عللو یاراهحلآنبه کار برد‪.‬مثلتحقیقاتی کهدر علومبهداشتیو پزشکی‬
‫صورت می گیرد و می توان با ارائه نتایج آن به بهبود وضعیت کمک نمود‪.‬‬
‫در واقع هدف از تحقیق کاربردی‪ ،‬شناسایی مشکل‪ ،‬شناخت علل آن و‬
‫تصمیم گیری برای حل یا کنترل آن است‪ .‬نتایج حاصل از آن می تواند‬
‫برای برنامه ریزی و ایجاد تغییر‪ ،‬اطلاعات مناسبی را در اختیار مدیران و‬
‫سیاستگذاران قرار دهد‪ .‬البته فراموش نکنیم که تفکیک نمودن این نوع‬
‫تحقیق از تحقیقات بنیادی‪ ،‬کار ساده ای نیست زیرا این دو نوع مطالعه‬
‫منحصرا جدای از هم نیستند و در واقع در ارتباط متقابل با هم هستند و‬

‫معمولا محتوای حاصل از یکی زمینه ساز دیگری می شود‪.‬‬

‫تحقیقات سیستم بهداشتی ‪HSR‬‬

‫یکی از واضحترین موارد همکاری بین علوم مختلف را می توان در‬
‫تحقیقات سیستم بهداشتی ([‪ )HSR] Health System Research‬مشاهده‬
‫کرد که در آن همکاری محققین‪ ،‬سیاستگذاران و مدیران بهداشتی منجر به‬

‫انجام تحقیق و کاربرد نتایج آن می گردد‪.‬‬
‫در واقع‪HSR‬مطالعهمنظمیاست کهدانشزیستپزشکیو علوممرتبط‬
‫با آن را گرد هم می آورد تا سلامت افراد و جامعه را تحت شرایط مختلف‬
‫تحقق بخشد‪ .‬با این تعریف متوجه می شویم که محققانی که در شاخه‬
‫هایمختلفتحقیق‪،‬اعماز علومپایهو کاربردیمشغولبه کار هستند‪،‬می‬

‫بایست در کنار هم برای تحقق سلامت تلاش نمایند‪.‬‬
‫به هر حال در مواردی که تفکیک این دو نوع مطالعه از هم مشکل می‬
‫باشد‪ ،‬محقق می تواند تلفیقی از این دو را طراحی نماید و نوع تحقیق را‬

‫بنیادی‪-‬کاربردی عنوان نماید‪.‬‬

‫‪/16/‬‬

‫
؟ستیچ قیقحت‬

‫آنچه در یک کارگاه روش تحقیق و یا درس آن ارائه می شود به محققین‬
‫میآموزد کهچگونهیکتحقیقراطراحینمایندو بهقولیچگونهپیشنهاد‬
‫طرحتحقیقاتی(‪ )proposal‬بنویسند‪.‬در حقیقتما میآموزیم کهآناتومی‬

‫تحقیق چیست و چهارچوب آن چگونه طراحی می شود‪.‬‬
‫روند نوشتن یک تحقیق و فرایندی که کتاب نیز آن را دنبال می نماید به‬
‫این ترتیب است که ابتدا محقق می آموزد که چگونه عنوان تحقیق خود را‬
‫انتخاب و بنویسد‪ ،‬بررسی متون را چگونه انجام داده و مسئله را بیان نماید‪.‬‬
‫سؤالات‪،‬فرضیاتو اهدافمتغیرهارابرچهاساسیانتخابو ویرایش کند‪.‬‬
‫چه نوع مطالعه ای را برای رسیدن به اهداف انتخاب نماید‪ ،‬به چه شیوه ای‬
‫داده های مورد نظر خود را جمع آوری کند‪ ،‬چه تعداد از جمعیت را مطالعه‬
‫و چگونه به این تعداد دست یابد‪ ،‬به این قضیه فکر کند که پس از جمع‬
‫آوری داده ها چگونه می خواهد به تجزیه و تحلیل و تفسیر داده ها بپردازد‪،‬‬
‫ملاحظاتاخلاقیو روش کار راچگونهبنویسد‪،‬زمانبندیو بودجهبندی‬
‫راچگونهانجامدهد‪.‬در اینبخشاجزایمختلففوقبهتفصیلدر فصل‬

‫های این بخش شرح داده خواهد شد‪.‬‬
‫در اینبخشسعیشدهاستمطالببهترتیبو مطابقهمانروندی که‬
‫بطور معمول در تهیه یک پیشنهاد طرح تحقیقاتی مد نظر است‪ ،‬ارائه شوند‪.‬‬

‫لذا در ادامه مطالب به شرح ذیل ارایه می شود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫انتخاب و نگارش عنوان طرح تحقیقاتی‪ ،‬بررسی متون و مقالات منتشر شده‪ ،‬بیان‬
‫مسئله‪ ،‬تنظیم سؤالات‪ ،‬فرضیات و اهداف‪ ،‬تنظیم جدول متغیرها‪ ،‬تصمیم گیری‬
‫در مورد نوع مطالعه‪ ،‬تعیین حجم نمونه و روش نمونه گیری‪ ،‬تعیین روش و نوع ابزار‬
‫جمع آوری داده ها‪ ،‬نحوه نوشتن روش کار‪ ،‬چگونگی تجزیه و تحلیل داده ها‪ ،‬بررسی‬
‫ملاحظات اخلاقی مطالعه‪ ،‬محدودیتهای مطالعه‪ ،‬زمانبندی مطالعه‪ ،‬نحوه بودجه‬

‫بندی‪ ،‬اصول گزارش نویسی‪ ،‬استفاده از یافته های مطالعه‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/17/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/18/‬‬

‫عوضوم خابتنا‬

‫‪2‬‬

‫انتخاب موضوع‬

‫همه ما شنیده ایم که معمولا موضوع تحقیق ناشی از سوالی است که در‬
‫ذهن محقق شکل می گیرد‪ .‬در واقع سوال تحقیق‪ ،‬سوالی است که محقق‬

‫می خواهد پاسخ آن را بداند‪ .‬اما سوال تحقیق از کجا شکل می گیرد؟‬

‫‪)1‬مطالعه مقالات پزشکی و مقالات کنگره های مختلف‬

‫یک محقق خوب می بایست همواره در حال مطالعه نتایج تحقیقات‬
‫باشد و از سوی دیگر ضمن مطالعه این شواهد به نکات مبهم و سوالاتی که‬

‫پاسخ داده نشده فکر نماید‪.‬‬

‫‪ )2‬تفکر منطقی‪ ،‬نگاه و یا از آمار و اطلاعات موجود‬

‫ا گر یک کادر بهداشتی درمانی اعم از پزشک‪ ،‬پرستار‪ ،‬کارشناس‬
‫بهداشتو غیرهبهآنچهدر کلینیکو یابیمارستاناتفاقمیافتدبهسادگی‬
‫عبور نکرده و در مورد آن دقت نماید‪ ،‬می تواند سؤالات خوبی مثل چه چیز‬

‫وجود دارد؟ چرا وجود دارد؟ چه راه حلی دارد؟ را مطرح کند‪.‬‬

‫‪ )3‬مراجعه به اولویتهای تحقیقاتی سازمانهای مختلف‬

‫در سالهای اخیر مسئله یابی (‪ )Need Assessment‬و اعلام اولویتهای‬
‫تحقیقاتی در سازمانهای مختلف اداری مطرح و هر سال اولویتهای فوق‬

‫‪/19/‬‬

‫پژوهانه‬

‫تعیین و به مرا کز تحقیقاتی ارسال می گردند‪ .‬لذا علاقمندان به تحقیق می‬
‫توانند با مراجعه به سازمانها و دریافت اولویتهای آنان نسبت به انتخاب‬

‫موضوع مورد علاقه خود اقدام نمایند‪.‬‬
‫‪)4‬صاحبنظرانو متخصصانو نیزافرادی کهتحقیقاتبیشتریانجام‬

‫داده اند‬
‫این افراد معمولا در طی تجارب خود با مسائل و سوالاتی مواجه می شوند‬
‫که می توانند محققان جوان را در انتخاب موضوعات مناسب تحقیق‪ ،‬یاری‬
‫نمایند‪ .‬لذا مراجعه به این قشر و تبادل نظر با آنان نیز می تواند در انتخاب‬

‫موضوع تحقیق راه گشا باشد‪.‬‬

‫‪ )5‬تبادل نظر با دست اندرکاران امور اجرایی‬

‫انجام تحقیقات کاربردی به گونه ای که بتواند مشکلات مدیران را‬
‫شناسایی و برای آن راه حلی ارائه نماید‪ ،‬باید در سرلوحه تحقیقات قرار‬
‫گیرد‪ .‬لذا انتخاب موضوع بدون در نظر گرفتن نیازهای مدیران در مواردی‬
‫باعث عدم کارآیی تحقیقاتی می گردد که برای انجام آن منابع زیادی‬
‫صرف گردیده است‪ .‬لذا مناسب است تا در حین انتخاب موضوع با دست‬
‫اندرکاران امور اجرایی نیز برای دستیابی به نتایج کاربردی تبادل نظر شود‪.‬‬
‫در هر حال علاقه محقق به موضوعی خاص از دلایل مهم انتخاب عنوان‬

‫تحقیق است‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫منابع بالقوه موضوعات تحقیق‬
‫مروری بر متون‪ ،‬مراجعه به اصل منابع ذکر شده در پایان نامه ها و مقالات‪ ،‬مشورت با‬
‫صاحب نظران و اساتید‪ ،‬محیط کار فعلی‪ ،‬شرکت در جلسات دفاع از پایان نام ‌هها‪،‬‬
‫تماسهایاجتماعی‪،‬شرکتدر همایشهایمحلی‪،‬استانی‪،‬منطقهایو ملی‪،‬منابع‬

‫اعطایی یا سرمایه گذاری‪ ،‬نظریه های موجود‪ ،‬فرصت های شانسی‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/20/‬‬

‫عوضوم خابتنا‬

‫بنابراین باید بپذیریم که معمولا فردی که دارای قوه تفکر منطقی‪ ،‬حس‬

‫قوی کنجکاوی و علاقمند به حل مشکلات و معضلات واقعی می باشد‪،‬‬

‫اغلب در انتخاب موضوعی که مورد توجه و از همه مهمتر مورد استفاده قرار‬

‫می گیرد‪ ،‬فرد موفق تری خواهد بود‪ .‬یکی از مشکلات تحقیق در کشور ما‬

‫نقص در مساله یابی و شناسایی مشکلات واقعی و مهم است‪ .‬چنانچه‬

‫همه نیروهای دست اندرکار بهداشت و درمان جامعه با اصول تحقیق و‬

‫چگونگی انجام آن آشنا شوند‪ ،‬می توان امیدوار بود که فرایند اولویت بندی‬

‫مشکلاتسازمانها‪،‬جامعهنگرو واقعبینانه‪،‬نهصرفاتحقیقنگرو آرمانگرا‬

‫باشد و بتواند راه گشای حل مشکلات جامعه شود‪.‬‬

‫توجه داشته باشیم که فرایند تحقیق در سیستمهای بهداشتی (‪)HSR‬‬

‫منحصر به متخصصین نیست‪ ،‬بلکه سیاستگذاران (مدیران خدمات‬

‫بهداشتی)‪ ،‬کارکنانبهداشت‪،‬جامعهو محققینبایددر اینفرایندمشارکت‬

‫داشته باشند‪ ،‬تا بتوان موضوعاتی را بر اساس مشکلات موجود در جامعه‬

‫انتخاب نموده و اولویت های بهداشتی را در نظر گرفت‪.‬‬

‫بر طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت برای یافتن مشکل یا یک سوال‬

‫باید به دنبال آن باشیم که آیا فاصله و یا اختلافی بین آنچه وجود دارد با‬

‫آنچهبایدوجودداشتهباشد‪،‬مشاهدهمی کنیم؟ا گراینفاصلهو یااختلاف‬

‫را یافتیم دو سوال دیگر از خودمان بپرسیم‪:‬‬

‫‪ )1‬آیا دلایل این تفاوت مشخص است؟ ا گر دلایل اختلاف مشخص‬

‫و به دنبال پاسخ آن برویم‪.‬‬ ‫یگرپاکسسخواکلامتل ًاحوقایضقحطاراسحتی‪،‬‬ ‫نباشد‪ ،‬لازم است‬
‫دیگر نیازی به انجام تحقیق‬ ‫فراموشنکنیم کها‬

‫وجود ندارد‪.‬‬

‫‪ )2‬آیا سوال و یا مشکل مورد نظر فقط یک پاسخ و یک راه حل دارد؟ ا گر‬

‫بدانیم کهپاسخهایمتعددیبهسؤالفوقمیتواندادو یابرایحلمشکل‬

‫‪/21/‬‬

‫پژوهانه‬

‫می توان راههای مختلفی را یافت‪ .‬لازم است سوال تحقیق را طراحی و به‬
‫دنبال پاسخگویی به آن باشیم‪.‬‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫فرض کنیم در شهر «الف» با جمعیت ‪ 145‬هزار نفری فقط ‪ 5‬درصد جامعه از توالت‬
‫بهداشتیاستفادهمی کنند‪ .‬گزارشاتماهانهاز اینمنطقهنشانمیدهد کهبیماریهای‬
‫روده ای‪ ،‬انگلی و هپاتیت در منطقه شیوع بالایی دارد‪ .‬برنامه بهداشتی این منطقه در‬
‫نظر دارد تا در طی هر سال خانواده هایی را که دارای توالتهای بهسازی شده هستند تا‬
‫‪ 15‬درصد افزایش دهد‪ .‬بنابراین بعد از دو سال انتظار داریم که ‪ 35‬درصد خانواده ها‬

‫دارای توالتبهداشتیباشند‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫فاصله موجود‪:‬‬

‫داده های به دست آمده بعد از دو سال انجام برنامه بهداشتی نشان می‬
‫دهد که فقط ‪ %15‬خانواده ها توالت بهداشتی دارند‪.‬‬
‫مثال‪:‬‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫سؤال تحقیق‬
‫فرض کنیم در شهر «الف» با جمعیت ‪ 145‬هزار نفری فقط ‪ 5‬درصد جامعه از توالت‬
‫بهداشتیاستفادهمی کنند‪ .‬گزارشاتماهانهاز اینمنطقهنشانمیدهد کهبیماریهای‬
‫روده ای‪ ،‬انگلی و هپاتیت در منطقه شیوع بالایی دارد‪ .‬برنامه بهداشتی این منطقه در‬
‫نظر دارد تا در طی هر سال خانواده هایی را که دارای توالتهای بهسازی شده هستند تا‬
‫‪ 15‬درصد افزایش دهد‪ .‬بنابراین بعد از دو سال انتظار داریم که ‪ 35‬درصد خانواده ها‬

‫دارای توالتبهداشتیباشند‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/22/‬‬

‫عوضوم خابتنا‬

‫معیارهای یک سؤال خوب برای تحقیق‬

‫‪ )1‬عملی و قابل اجرا باشد‪F) Feasible( .‬‬
‫تعداد کافی از موضوع مورد اشاره وجود داشته باشد‪.‬‬

‫از نظر فنی و کارشناسی قابل توجیه باشد‪.‬‬
‫از نظر زمان و هزینه امکان پذیر باشد‪.‬‬

‫از نظر مدیریتی قابلیت اجرا داشته باشد‪.‬‬
‫‪ )2‬مورد علاقه محقق باشد‪I) Interesting to the investigator( .‬‬

‫‪ )3‬جدید باشد‪N) Novel( .‬‬
‫یافته های قبلی را تأیید یا رد کند‪.‬‬
‫به یافته های قبلی‪ ،‬مطلبی اضافه نماید‪.‬‬
‫یافته های جدیدی به دست آورد‪.‬‬

‫‪ )4‬اخلاقی باشد‪E) Ethical( .‬‬
‫‪ )5‬مرتبط باشد‪R) Relevant( .‬‬
‫مرتبط با اطلاعات علمی باشد‪.‬‬
‫مرتبطباسیاستهایبهداشتیو بالینیباشد‪.‬‬
‫نیازهای آینده را مدنظر داشته باشد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫سؤال تحقیق‬

‫‪ ‬برای بخاطر سپردن پنج معیار فوق کلمه (‪ )FINER‬ساده و کمک کننده است‪.‬‬
‫‪‬در نظرداشتهباشید کهیکسوالخوببایدبهیکعنوانتحقیقتبدیلشود که‬

‫معیارهای آن نیز در ذیل آمده است‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫معیارهای یک عنوان خوب برای تحقیق‪:‬‬

‫در اینمرحلهمحققبامشکلاتو مسائلو سؤالاتمختلفیروبرو استو‬
‫تصمیم دارد از بین آنها عنوانی را برای تحقیق خود انتخاب نماید‪ .‬در چنین‬

‫‪/23/‬‬

‫پژوهانه‬

‫زمانی نیز معیارهایی مدنظر است که ا کثر آنها شبیه معیارهای یک سؤال‬

‫خوب است‪ .‬اما به تفکیک در این مرحله توضیح داده می شود‪.‬‬

‫‪ )1‬مناسبت (‪ :)Relevance‬برای آنکه مناسبت داشتن یا اولویت داشتن‬

‫یک موضوع را تعیین نمائیم این سؤالات را باید از خودمان بپرسیم‪:‬‬

‫بالا‬ ‫ای‬ ‫نومسایعدتمعدامرولد ًا؟ااولگوریشیتوبعیوشبترروزیمداسرئدل‪.‬ه‬ ‫‪ )1‬این مسئله یا مشکل چقدر‬
‫باشد و جمعیت زیادی را گرفتار‬

‫‪ )2‬چه گروهی را در بر می گیرد؟ ا گر این مسئله معمولا جمعیت در معرض‬

‫خطروسیعیداردو یا گروههایمهمیمثل کودکان‪،‬زنانو سالمندانرابیشتر‬

‫گرفتار می کند‪ ،‬اولویت بیشتری دارد‪.‬‬

‫‪ )3‬شدت مسئله چقدر است؟ ا گر مسئله مورد نظر دارای عوارض بیشتر و‬

‫یا مرگ و میر بالاتری باشد معمولا در اولویت قرار دارد‪.‬‬

‫به هر حال طرز تلقی افراد مختلف اعم از مدیران‪ ،‬مردم و محققین ممکن‬

‫است در این زمینه با هم متفاوت باشد ولی بهتر است به یک اجماع کلی در‬

‫مورد آن دست یابیم‪.‬‬

‫‪ )2‬اجتناب از دوباره کاری (‪ :)Avoidance of duplication‬در مورد‬

‫این قسمت باید دو اصطلاح دوباره کاری(‪ )Duplication‬و تکرار‬

‫پذیری(‪ )Replication‬را از هم تفکیک نمائیم‪.‬‬

‫دوباره کاری زمانی مطرح است که می دانیم در صورت اجرای تحقیق‬

‫مورد نظر کلیه نتایج به دست آمده‪ ،‬مشابه و عین نتایج قبلی خواهد بود‪ .‬لذا‬

‫در این حالت پاسخ سؤال ما فرق نخواهد کرد و محقق دچار دوباره کاری‬

‫می شود‪.‬‬

‫اما در تکرار پذیری محقق می داند نتایج تحقیق در صورت تکرار مشابه‬

‫نتایج قبلی نخواهد بود‪ .‬برای این مسئله می تواند دلایل متعددی وجود‬

‫داشته باشد‪.‬‬

‫‪/24/‬‬

‫عوضوم خابتنا‬

‫ •‪ )1‬تفاوتهای جغرافیایی موجود می تواند یکی از دلایل انجام‬
‫مطالعه مشابه در نقاط مختلف کشور و حتی در یک استان باشد‪ .‬لذا‬
‫نمی شود‪.‬‬ ‫مخحصسووص ًاب‬ ‫انجام تحقیق مشابه در چنین مواردی دوباره کاری‬
‫تحقیقات‬ ‫ •‪ )2‬تفاوتهای زمانی نیز در تحقیقات مختلف‬
‫بهداشتی اهمیت دارند‪ .‬زیرا با گذشت زمان مسئله مورد بررسی از نظر‬
‫نوع و شیوع می تواند تغییر نماید‪ .‬لذا انجام یک تحقیق گاهی اوقات‬
‫در زمانهایمختلفبرایشناساییفرایندتغییرنهتنهادوباره کارینمی‬
‫باشد بلکه ضروری به نظر می رسد‪.‬‬
‫ •‪ )3‬تفاوتهای فردی از جمله موارد دیگر برای ضرورت تکرار یک‬
‫تحقیق است‪ .‬ا گر مسئله ای در گروههای سنی‪ ،‬قومی‪ ،‬جنسی وغیره‬
‫متفاوت باشد‪ .‬لازم است آن را در زیر گروههای مختلف تکرار نمود‪.‬‬
‫ •‪ )4‬تفاوتهای فرهنگی‪ ،‬اجتماعی و اقتصادی نیز در صورت‬
‫لذاتأثچینراگنذاچرهیقبدلر ًاممسئطلالهعماتیتیوابننا ادهعلداتتفکترقاررییب ًا مکتشاحبقهی انقباجاشنمدش‪.‬ده است‪،‬‬

‫محقق باید برای تکرار آن دلیل قانع کننده ای داشته باشد و باید بتواند‬

‫توجیه نماید که نتایجی که بدست خواهد آمد تکراری نخواهند بود‪.‬‬

‫‪)3‬قابلیتاجرا(‪:)Applicability‬بایداز خودمانبپرسیمآیانیرویانسانی‪،‬‬

‫امکانات‪ ،‬منابع مالی وزمان مناسب برای انجام کار در اختیار داریم‪.‬‬

‫بهتراست برای تعیین عملی بودن نحوه اجرای یک تحقیق با مدیران‪،‬‬

‫صاحبنظرانومحققینباتجربهمشورتنماییم‪.‬معمولا محققیندر اولین‬

‫تجربه های خود‪ ،‬یا کارها را خیلی ساده ویا خیلی غیر قابل اجرا می انگارند‬

‫که با کمی تجربه اندوزی به بینش مناسبتری در این زمینه دست می یابند‪.‬‬

‫‪ )4‬مقبولیت سیاسی (‪ :)Political acceptability‬ا گر عنوان طرح‪ ،‬مورد قبول‬

‫و توجه مسئولین باشد‪ ،‬معمولا شانس بیشتری برای انجام می یابد‪ .‬البته‬

‫منظور ایننیست کهاهدافیانتیجه کار محقق‪،‬نبایدتغییربرخیسیاستها‬

‫‪/25/‬‬

‫پژوهانه‬

‫وواقراع ًها بکاهرتهغایریاربرهوندندباالجراداشیتیه باکشنود‪.‬عولخیدامگرتکیاارچییزکهیقرشابریاهسبهتآ اننجخاتممشموید‬
‫شود‪ ،‬همیشه توصیه می شود در ابتدایی ترین مراحل کار با سیاستگذاران‬
‫وارد مشورت و مذا کره شده‪ ،‬و توجه و علاقه مندی ایشان را به نتایج جلب‬
‫نماییم‪ .‬ا گر بتوانیم نتیجه حاصل را برای ایشان به درستی توجیه نماییم و‬
‫ایشانراقانع کنیم‪،‬ممکناستبتوانیماز امکاناتی کهسیستمدر اختیارمان‬
‫می گذارد برای اجرای تحقیق استفاده نماییم‪ .‬به هر حال باید توجه داشته‬
‫باشیم که گاهی اوقات بر اساس سیاستهای ملی و منطقه ای انجام برخی از‬

‫کارها در اولویت بوده و برخی از آنها با محدودیت مواجه هستند‪.‬‬
‫‪)5‬باصرفهبودن(‪ :)Cost-benefit‬در این جا باید از خودمان بپرسیم نتایج‬
‫این تحقیق به اندازه منابع‪ ،‬زمان‪ ،‬پول و نیروی انسانی که صرف آن می‬
‫کنیم می ارزد؟ آیا آنچه برای این تحقیق صرف می شود می تواند موجب‬
‫تغییری در برنامه های موجود شود و سودمندی مقبولی را به دنبال داشته‬
‫باشد؟ ا گر چه برآورد کامل هزینه ها و زمان و منابع قبل از انجام مطالعه کمی‬
‫مشکل است ولی با در نظر گرفتن برخی فرضیات معقول و صحیح‪ ،‬می توان‬
‫به نتایج قابل قبولی رسید و در مورد با صرفه بودن طرح‪ ،‬تصمیم صحیحی‬
‫اتخاذ نمود‪ .‬در مورد باصرفه بودن نباید تنها به بعد اقتصادی و مادی مسئله‬
‫فکرنمود‪ .‬گاهیآنچه کههزینهمیشودآبرو و وجههیکسیستمیاسازمانیا‬
‫گاهیحتیافرادحقیقیاست‪.‬بعنوانمثالممکناستطرحیاز نظرهزینه‬
‫های پولی و مالی مشکلی نداشته باشد و حتی انجامش مجانی تمام شود‪،‬‬
‫اما ا گر اجرای این طرح به بی اعتمادی مردم به مثلا سیستم بهداشتی ختم‬

‫شود‪ ،‬این طرح نباید با صرفه تلقی شود‪.‬‬
‫‪ )6‬فوریت نیاز به داده ها (‪ :)Urgency of data needed‬مسائلی که قابل‬
‫طرح و تحقیق هستند‪ ،‬معمولا از نظر نیاز فوری به نتایج شان با یکدیگر‬

‫‪/26/‬‬

‫عوضوم خابتنا‬

‫تفاوت دارند‪ .‬بعنوان مثال وقتی در منطقه ای شیوع بیماریهای روده ای و‬
‫اسهالباعث مرگو میر کودکانزیرپنجسالمیشود‪،‬صرفهزینهو بودجه‬
‫سیستم بهداشتی برای راههای کنترل بیماریهای روده ای در منطقه اولویت‬

‫بالاتری نسبت به تعیین شیوع سرطان خواهد داشت‪.‬‬
‫چنانچه لیستی از مشکلات منطقه یا سازمانی را داشته باشیم‪ ،‬برخی از‬
‫مشکلات به صورت همیشگی‪ ،‬در منطقه وجود دارند و نیازمند برنامه های‬
‫بلندمدت و میان مدت می باشند‪ .‬اما معدودی از مشکلات که گاهی از‬
‫اوقات ممکن است حتی در لیست اولویتها هم قرار نگرفته باشند به طور‬
‫نا گهانیاتفاقافتادهو توجهمدیرانو سازمانهارابهخودمعطوفمیسازند‪،‬‬
‫در چنین زمانی انجام تحقیق و ارائه نتایج آن برای شناسایی مشکل و علل و‬
‫راهحلآناز فوریتهایمنطقهاست‪.‬در واقعا گرنتایجتحقیقدر حالحاضر‬

‫از نیازهای فوری باشد آن تحقیق در دستهء فوریتها قرار می گیرد‪.‬‬
‫‪ )7‬ملاحظات اخلاقی (‪ :)Ethical Clearance‬در بحث ملاحظات‬
‫اخلاقی چند جنبه باید مورد نظر قرارگیرد‪ .‬ا گر موضوع تحقیق در مورد مسائل‬
‫خصوصی و شخصی جامعه باشد‪ ،‬در اجرای آن با مشکل مواجه خواهیم‬
‫شد‪ .‬چنانچه در طی انجام تحقیق سلامت برخی از افراد به خطر افتد و یا‬
‫به کسانی که نیازمند خدمات می باشند اجحاف شود‪ ،‬موضوع انتخابی‬
‫اخلاقینمیباشد‪.‬در اینقسمتبحثاخلاقدر پژوهشو رعایتحقوق‬
‫بیمار‪ ،‬کسب توافقنامه ها نیز می تواند مطرح باشد که البته در ادامه این‬

‫نوشتار بیشتر توضیح داده خواهد شد‪.‬‬

‫عنوان تحقیق را چگونه بنویسیم؟‬

‫آنچه پس از لیست نمودن مشکلات‪ ،‬اولویت بندی و انتخاب موضوع‪،‬‬
‫در نوشتن یک طرح تحقیقاتی اهمیت دارد‪ ،‬عنوان آن است‪ .‬در صفحه‬
‫اول طرحهای تحقیقاتی‪ ،‬عنوان تحقیق اولین چیزی است که به چشم می‬

‫‪/27/‬‬

‫پژوهانه‬

‫خورد‪ .‬به همین دلیل آن را مشابه تابلوی سردرمغازه ها تلقی می نمایند که‬

‫معمولا سعیمیشودجالب‪،‬جذابو مختصرطراحیشود‪.‬در زماننوشتن‬

‫عنوان باید به چهار نکته توجه شود‪:‬‬

‫‪ -1‬چه چیزی را می خواهید بررسی کنید؟ هر عنوانی‪ ،‬شامل موضوعی است‬

‫که محقق م ‌یخواهد در مورد آن بررسی کند‪ .‬مثل شیوع فشار خون‪ ،‬تأثیر یک‬

‫دارودر درمانبیماری‪،‬آ گاهی‪،‬نگرشو رفتار در موردایدز وغیره‪،‬لذامحقق‬

‫باید آنچه را که به عنوان مسئله یا مشکل انتخاب کرده به عنوان محتوای‬

‫عنوان به کار برد‪.‬‬

‫‪-2‬رویچه کسیمیخواهیدبررسی کنید؟در عنوانتحقیقهمیشهجامعه‬

‫لازم باشد‪ ،‬باید‬ ‫آعننوماشن قخیدصشمودی‪ .‬مشثول ًدا‪.‬درچنماونردچآه‬ ‫یا گروه هدف‬ ‫مورد مطالعه و‬
‫گاهی‪ ،‬نگرش و‬ ‫آن گروه نیز در‬ ‫مشخصه مهم‬

‫رفتار در مورد ایدز می توان گروه های هدف مختلفی از جمله مردم‪ ،‬دانش‬

‫آموزان‪،‬دانشجویان‪،‬معلمان‪،‬بیماران‪،‬بهورزانوغیرهمدنظرمحققباشند که‬

‫در عنوان باید مشخص شود‪.‬‬

‫‪ -3‬کجا می خواهید تحقیق کنید؟ در هر عنوانی‪ ،‬محل انجام تحقیق نیز‬

‫مشخص و لازم است‪ .‬مرکز‪ ،‬شهر‪ ،‬شهرستان‪ ،‬استان یا کشور مورد مطالعه باید‬

‫قید گردد‪.‬‬

‫‪ -4‬در چه زمانی تحقیق انجام خواهد شد؟ زمان انجام تحقیق در عنوان‬

‫آن آورده می شود‪ .‬البته منظور همان سال یا فصلی است که تحقیق انجام‬

‫می شود‪.‬‬

‫البته به خاطر داشته باشیم که نوشتن زمان تحقیق به خصوص در‬

‫مطالعات اپیدمیولوژیک و زمان بررسی شیوع و بروز از اهمیت بیشتری‬

‫برخوردار می باشند‪.‬‬

‫‪/28/‬‬

‫عوضوم خابتنا‬

‫نکاتی که در نوشتن عنوان باید رعایت گردد‪:‬‬
‫ •کوتاه باشد‪ ،‬معمولا بین‪ 8‬تا‪ 15‬کلمه پیشنهاد می شود‪.‬‬
‫ •بصورت عبارت باشد و از به کاربردن فعل در عنوان باید خودداری‬

‫شود‪.‬‬
‫ •عنوان را با کلماتی مانند بررسی‪ ،‬مطالعه‪ ،‬مقایسه یا اندازه گیری‬

‫شروع کنیم که نشان دهنده چگونگی انجام کار هستند‪.‬‬
‫ •در عنوان از نوشتن جزئیات برخی موارد‪ ،‬خودداری شود و‬

‫توضیحات آن به قسمتهای بعدی طرح تحقیقاتی موکول شود‪.‬‬
‫ •از به کار بردنحروفاختصاری کهشایعو رایجنیست‪،‬خودداری‬

‫و در صورت امکان از کلمات فارسی استفاده شود‪.‬‬
‫ •عنوان تحقیق در برگیرنده هدف کلی تحقیق باشد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪ ‬درست‪ :‬بررسی کیفیت زندگی مربوط به سلامت دهان کودکان حین استفاده از‬
‫پلا ک های متحرک ارتودنسی‪ ،‬سال ‪1391‬‬

‫‪ ‬نادرست‪ :‬بررسی ‪ OHRQOL‬کودکان مراجعه کننده به کلینیک دندانپزشکی که‬
‫از پلا ک های متحرک ارتودنسی استفاده می کنند در سال ‪1391‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫توجه‬
‫اغلب گفته می شود که "عناوین مقالات منتشر شده در مجلات چنین ویژگیهایی‬
‫ندارد‪ ،‬لذا نوشتن موارد فوق اجباری نیست"‪ .‬باید توجه داشته باشیم که به صورت‬
‫قراردادی نحوه نوشتن عنوان مقاله با عنوان تحقیق متفاوت است و برخی از اجزایی‬
‫که در نوشتن عنوان تحقیق لازم است در عنوان مقاله برای کوتاه تر شدن آن معمولا‬
‫حذف می شود‪ .‬در واقع در نوشتن عنوان مقالات از سبک و سیاق مقاله نویسی‬

‫استفاده می شود‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/29/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/30/‬‬

‫هلاسم نایب‬

‫‪3‬‬

‫بیان مساله (‪)Problem Statement‬‬

‫پس از انتخاب موضوع و نوشتن عنوان تحقیق به بیان مساله ای می‬
‫پردازیم که محقق را به انجام چنین تحقیقی واداشته است‪ .‬گفتیم عنوان‬
‫تحقیق مثل تابلوی سردر مغازه است و حال باید اذعان نماییم که بیان‬
‫مسئله همچون ویترین مغازه است‪ .‬هر صاحب مغازه یا فروشگاهی سعی می‬
‫کند بهترین موجودی و جذابترین کالای خود را در معرض دید مشتریان خود‬
‫قرار دهد‪ ،‬تا با جلب نظر آنان به هدف خود دست یابد‪ .‬یک محقق برای‬
‫جلب نظر صاحب نظران به موضوع تحقیق‪ ،‬لازم است بیان مساله ای را‬
‫تنظیم کندکه قادر به مجاب نمودن کارشناسان باشد‪ .‬بیان مساله شامل‬

‫مواردی است که به ترتیب در مورد هر کدام از آنها توضیح داده می شود‪.‬‬
‫در شروع بیان مساله‪ ،‬لازم است تعریف مختصری از موضوع مورد بحث‬

‫ارائه شود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ا گر "بررسی شیوع مصرف پان در پسران دبیرستانی زاهدان در سال‪ "91‬موضوع تحقیق‬
‫باشد‪ ،‬تعریف مختصری درباره پان مورد نیاز است‪ .‬تعریف باید کوتاه و مختصر باشد‬
‫و از سوی دیگر مطالب ارایه شده از منابع علمی اعم از کتب و مجلات با ذکر منبع آن‬

‫بیان شود‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫پس از آن باید به وسعت مسئله اشاره شود‪ .‬بدین منظور در زمینه موضوع‬

‫‪/31/‬‬

‫پژوهانه‬

‫مورد بحث هر گونه آمار اعم از شیوع و بروز آن جمع آوری می گردد‪ .‬آمارهای‬
‫فوق را می توان به ترتیب در جهان‪ ،‬ایران‪ ،‬استان و منطقه مورد مطالعه‪ ،‬ارائه‬
‫کرد‪ .‬با ارائه آمارهای مربوط‪ ،‬می توان خواننده را با وسعت مساله آشنا نمود‪.‬‬
‫در این قسمت محقق مساله را بر اساس «آنچه هست» و «آنچه باید باشد»‬

‫توصیف می کند‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫در برخی موارد مشاهده می شود که نویسنده بدون اشاره به منبع‪ ،‬فقط ذکر نموده که‬
‫این مساله بسیار شایع و باعث مرگ و میر فراوانی می شود‪ .‬چنین بیاناتی مورد قبول‬

‫نبوده و لازم است نویسنده در بیان مساله‪ ،‬بدون منبع به ذکر مطالب نپردازد‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫چنانچه قرار است موضوع در گروه خاصی از جامعه بررسی شود‪ ،‬بهتر‬
‫است به شیوع و بروز در آن گروه خاص تأ کید بیشتری گردد‪.‬‬

‫پس از بیان وسعت مساله‪ ،‬لازم است از شدت مساله صحبت شود‪،‬‬
‫عوارض ناشی از مساله و مرگ و میر ناشی از آن‪ ،‬حا کی از شدت مساله‬
‫هستند‪ .‬لذامحقق در این مرحله نیز با ارائه آمارهاییبهاهمیت مساله اهتمام‬

‫می ورزد‪.‬‬
‫از سویدیگرپیامدهایحاصلاز مشکل‪،‬در اینقسمتمطرحمیشود‪.‬‬
‫در واقع خواننده باید در جریان قرار گیرد که چنانچه موضوع فوق مورد توجه‬
‫قرار نگیرد‪،‬چهعواقبیمیتواندبهدنبالداشتهباشد‪.‬پیامدهایاجتماعی‪،‬‬

‫اقتصادی و فرهنگی نیز در این مرحله می تواند مطرح شود‪.‬‬
‫پس از بیان شدت مساله‪ ،‬لازم است محقق به بیان ویژگیهای اجتماعی‪،‬‬
‫اقتصادی و فرهنگی منطقه مورد مطالعه و نیز وضعیت بهداشتی و سیستم‬
‫ارائه خدمات بهداشتی در کشور و منطقه بپردازد‪ .‬بنابراین محقق سعی می‬
‫کند تفاوتهای منطقه مورد مطالعه با سایر مناطق و دلایل انتخاب آن برای‬

‫انجام تحقیق را مشخص کند‪.‬‬

‫‪/32/‬‬

‫هلاسم نایب‬

‫در اینمرحله‪،‬محققمیبایستبهاقداماتی کهدر حالحاضربرایحل‬
‫مشکل انجام می شود‪ ،‬اشاره کند و پس از آن مشخص کند که‪ ،‬تحقیق وی‬

‫چه تفاوتی با اقدامات قبلی دارد‪.‬‬
‫با آوردن دلایل منطقی‪ ،‬خواننده را مجاب نماید که تحقیق فوق چه‬
‫کمکی به شناسایی بیشتر مشکل‪ ،‬علل و راه حل آن می کند‪ .‬چنانچه در‬
‫وضع موجود ضعفها و قوتهایی وجود دارد به آن اشاره کرده و نقاط قوت و‬
‫مهم طرح خود را که آن را با سایر اقدامات متمایز می سازد مطرح نماید‪ .‬ا گر‬
‫تا کنون اقداماتی انجام شده می توان به نقاط قوت و ضعف آنها نیز اشاره‬

‫کرد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ا گر درمان معمول برای بیماری خاص را با یک شیوه درمانی جدید می خواهیم‬
‫جایگزین نماییم‪ ،‬میبایست نقاطقوتو ضعفدرمانقبلیو دلایل انتخاب درمان‬

‫جدید را در بیان مساله به خوبی روشن نمائیم‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫در پایانبیانمساله‪،‬محققمیبایستآنچهرا کهمیخواهدانجامدهد‪،‬‬
‫به طور مختصر توضیح دهد‪ .‬در پایان بیان مساله مشخص می شود تحقیق‬
‫موجود چه کاری را هدف قرار داده و به چه مواردی می خواهد دست‬
‫یابد‪ .‬معمولا یک پارا گراف آخر بیان مساله به این قسمت اختصاص می‬

‫یابد‪.‬‬
‫آخرین بخش بیان مساله‪ ،‬بیان هدف کاربردی تحقیق است‪ .‬قبلا در‬
‫قسمت انواع تحقیق اشاره نمودیم که چنانچه تحقیقی از نوع تحقیقات‬
‫کاربردی است‪ ،‬محقق باید کاربرد آن را مشخص کند‪ .‬منظور از کاربرد‬
‫تحقیقآناست کهنتایجبدستآمدهاز اینتحقیقرابرایانجامچه کاری‬
‫یابرایتوجیهچهمواردی میتوانبه کار بردو یانتایجآنبهچه گروههایی‬
‫از مدیرانو برنامهریزانبرایبهبودوضعیت کمک می کند‪.‬در واقعمحقق‬

‫‪/33/‬‬

‫پژوهانه‬

‫در شروع کار خود باید مشخص کند که انتظار دارد چه نوع اطلاعاتی را از‬
‫اینپروژهبدستآوردو ایناطلاعاتچگونهبهحلمشکل کمکمی کند‪.‬‬

‫نکاتی که می بایست در نوشتن بیان مساله مورد توجه قرار گیرد‪:‬‬
‫ •بیان مسئله کوتاه‪ ،‬مختصر و از سوی دیگر کامل باشد‪ .‬محقق از‬
‫بیان بدیهیات و تکرار مطالب خودداری کند‪ .‬معمولا بیان مساله بین‬

‫یک تا سه صفحه کافی است‪.‬‬
‫ •اغلب مشاهده می شود که بیان مساله با عنوان تحقیق تطبیق‬
‫ندارد‪ ،‬و موضوعات غیرمرتبط با اصل مساله ارایه می شود‪ .‬لذا محقق‬
‫در زمان جمع آوری اطلاعات برای تنظیم بیان مساله لازم است دایما‬

‫موضوع تحقیق را در ذهن مرور نماید تا از این خطا جلوگیری شود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ا گر عنوان تحقیق بررسی میزان آ گاهی‪ ،‬نگرش و عملکرد دندانپزشکان عمومی سطح‬
‫شهر زاهدان در مورد اصول حفاظت از اشعه سال‪ 91‬باشد‪ ،‬گاهی مشاهده می شود‬
‫که بیشتر بیان مساله به اهمیت رعایت اصول حفاظت از اشعه پرداخته در حالیکه‬
‫موضوع اصلی تحقیق آ گاهی‪ ،‬نگرش و عملکرد دندانپزشکان می باشد و لذا محقق‬

‫می بایست بیشتر به این سه عامل و آمارهای مربوط به آن اشاره نماید‪.‬‬
‫ا گر عنوان تحقیق مقایسه اثر ضددردی جوشانده گیاه مرزنجوش و مورفین با فرمالین‬
‫تست در موش های صحرایی نر نژاد ویستار باشد‪ ،‬ممکن است مشاهده شود که بیشتر‬
‫به درد پرداخته شده در حالیکه موضوع اصلی تحقیق مقایسه تاثیر دو روش درمانی در‬
‫کنترل درد است و لذا محقق می بایست بیشتر به این روش ها و مطالعات انجام شده‬

‫در این خصوص و تاثیر آنها اشاره نماید‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫ •مطالب گفتهشدهبرایاستفادهدر بیانمسالهمیبایستبهترتیب‬
‫ارایه شود ولی نیازی به نوشتن زیرعنوان در بیان مساله وجود ندارد‪.‬کلیه‬
‫مطالب ارایه شده در بیان مساله بهتر است در پارا گراف های مختلف‬

‫اریه شود‪.‬‬
‫ •از ارایه جدول و نمودار در بیان مساله خودداری شود و چنانچه‬
‫ارایه آمار مدنظر باشد‪ ،‬بهتر است مهمترین آمار یا شاخص های مورد نظر‬

‫به صورت جملات مناسب در بیان مساله قید شود‪.‬‬

‫‪/34/‬‬

‫هلاسم نایب‬
‫ •کلیه مطالب ارایه شده در بیان مساله دارای منبع باشند و از ابتدای‬

‫بیان مساله شماره منابع قید شوند‪.‬‬
‫ •البته پارا گراف های آخر که مربوط به هدف مطالعه مورد نظر و‬

‫هدف کاربردی آن است‪ ،‬مسلما نیاز به ارایه منبع ندارد‪.‬‬
‫ •ا گر در حین نوشتن بیان مساله‪ ،‬واژه ای اختصاصی به کار رفت در‬
‫اولین دفعه می بایست واژه فوق را کامل توضیح داد‪ ،‬و اختصار و کامل‬
‫آنرانیزدر همانقسمتآورد‪.‬پساز آندر سایرقسمتهایبیانمساله‬

‫از کلمه اختصار فوق استفاده می شود‪.‬‬
‫ •از بیاناتاحساسیدر بیانمسالهخودداریشود‪.‬مثلااینتحقیق‬
‫می تواند گامی بزرگ در جهت بهبود و غیره باشد‪ ،‬نوعی تعصب نسبت‬
‫به موضوع است‪ .‬محقق بهتر است در بیان مساله‪ ،‬با مطالب منطقی و‬

‫علمی اهمیت تحقیق خود را به خواننده نشان دهد‪.‬‬
‫ • معمولا در پایانبیانمسالهمحققیننوشتنهدفمطالعهو هدف‬
‫کاربردی را جدی نمی گیرند که لازم است به ارایه دقیق آن توجه شود‪.‬‬
‫ •چنانچهواژهایدر بیانمسالهمیبایستاستفادهشود کهتوضیح‬
‫آن در بیان مساله باعث از هم گسیختگی مطالب اصلی می گردد‪ ،‬لازم‬
‫است محقق آن را در قسمت تعریف واژه ها در پایان بیان مسئله وارد‬

‫نماید‪.‬‬
‫ •در مواقعی مشاهده می شود که در قسمت تعریف واژه ها فقط به‬
‫اصطلاح انگلیسی و معادل فارسی آن ا کتفا شده که باید متذکر شویم‬
‫چنین مواردی در متن بیان مسئله آورده می شود و نیازی به تکرار آن در‬

‫قسمت تعریف واژه ها وجود ندارد‪.‬‬
‫ •چنانچه ارایه نتایج تحقیقات مشابه‪ -‬بررسی متون – باید در بیان‬
‫مساله آورده شود‪ ،‬محل مناسب آن در بیان مسئله پس از ارایه اقدامات‬

‫انجام شده برای حل مشکل است‪.‬‬

‫‪/35/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/36/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫‪4‬‬

‫بررسی متون(‪)Literature review‬‬

‫یکیاز ابزارهایمهمتحقیقو کلیدموفقیتدر دستیابیبهنتایجمناسب‪،‬‬
‫انجام بررسی متون دقیق است‪ .‬متاسفانه اغلب برای طراحی تحقیق اهتمام‬
‫کمی به بررسی متون و تلاش برای جستجوی کامل منابع می شود و زمانی‬
‫که محقق کار را به پایان می رساند و در حال ارایه نتایج و بحث و نتیجه‬
‫گیریاست‪،‬بامواردیمواجهمیشود کهقبلابهآنفکرنکردهو اغلباذعان‬
‫می دارند که ای کاش مطالبی را که ا کنون یافته اند در شروع طراحی می‬
‫دانستند‪ .‬لذا گرچه به نظر می رسد برای این بخش از تحقیق وقت زیادی‬
‫گرفته می شود اما باید بپذیریم که هر چه زمان بیشتری را صرف بررسی دقیق‬
‫منابع نماییم‪ ،‬در پایان‪ ،‬زمان خیلی بیشتری را برای نتیجه گیری مناسب از‬

‫تحقیق ذخیرهنموده ایم‬
‫چنانچه در پایان کار متوجه مواردی شدیم که قطعا امکان برگشت و‬
‫اصلاح آن وجود ندارد‪ ،‬باید بپذیریم که تمام زمان تحقیق را از دست داده‬

‫ایم‪.‬‬
‫محققی که در زمینه موضوع مورد علاقه اش بیشتر مطالعه و کنجکاوی‬
‫می کند‪ ،‬آینده نتایج تحقیق خود را تضمین کرده است‪ .‬این موضوع از‬
‫چناناهمیتیبرخوردار است که گاهیفقطبرایبررسیمتونحدودیکسال‬

‫‪/37/‬‬

‫پژوهانه‬

‫محقق در حال مطالعه منابع و مشورت با دیگران است تا طراحی مناسبی‬
‫برای مطالعه اش در نظر بگیرد‪.‬‬

‫با بررسی متون‪ ،‬محقق متوجه می شود که آیا کاری را که انتخاب نموده‬
‫است تکراری است یا خیر؟ از سوی دیگر با خواندن روش های مختلف‬
‫مطالعه در بررسی متون‪ ،‬محقق می تواند روش مناسبی را برای پاسخگویی‬
‫بهسوالاتتحقیقخودبکار گیرد‪.‬محققمیتواندخطاهایسایرتحقیقات‬

‫را شناسایی و از وقوع آن در تحقیق خود‪ ،‬خودداری کند‪.‬‬
‫با وجود آنکه در برخی منابع‪ ،‬بیان مساله قبل از بررسی متون ذکر شده‬
‫است‪ ،‬ولی انجام یک بررسی متون کامل و سازمان دهی شده‪ ،‬حتی قبل از‬
‫نوشتن عنوان تحقیق و در زمانی که تنها ایده تحقیق در ذهن محقق خطور‬
‫کردهاستبایدشروعو تکمیلشود‪.‬یکبررسیمتونخوبو کاملمتضمن‬
‫تهیه یک عنوان خوب و مناسب و یک بیان مساله منسجم و قانع کننده‬
‫است‪ .‬چنانچه بررسی متون‪ ،‬کامل و خوب انجام شده باشد‪ ،‬محقق برای‬
‫تهیه تمام بخشهای دیگر «طرح تحقیقاتی» خود ایده های بسیاری کسب‬

‫می کند‪.‬‬

‫نکاتی که در نوشتن بررسی متون باید رعایت شود‪:‬‬
‫ •محقق می بایست نتایج مطالعاتی را که مرتبط با موضوع مورد‬

‫بررسی وی است‪ ،‬در این قسمت اریه کند‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ا گر تاثیر آموزش بر رفتار و نگرش پرستاران در مورد ایدز مورد بررسی قرار می گیرد‪.‬‬
‫مطالعاتی که به تاثیر آموزش پرداخته اند می بایست در اولویت قرار گرفته و پس از‬
‫آن آ گاهی و نگرش پرستاران نیز ارایه شود‪ .‬ارایه مقالاتی که پیرامون درمان بیماری‬
‫هستند‪ ،‬ضرورتی ندارد‪ .‬مطالعاتی که گروههای هدف غیر مرتبط با گروه مورد بررسی‬
‫داشته اند مانند مطالعه تاثیر آموزش بر آ گاهی و نگرش بیماران مبتلا به ایدز در دسته‬

‫دوم اطلاعات قرار می گیرند‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/38/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫ •چنانچه مقاله‪ ،‬خلاصه مقاله یا تحقیقی در زمینه موضوع مورد‬
‫مطالعه با رعایت مسائل بند یک یافتیم‪ ،‬لازم است در ارایه نتایج آن به‬
‫محلانجامتحقیق‪،‬سالتحقیق‪،‬تعدادنمونهموردمطالعهو نیزنتایجی‬

‫که مرتبط با یافته های مورد نظر در طرح تحقیقاتی است‪ ،‬اشاره شود‪.‬‬
‫ •بطور معمول بخشی از بیان مساله به بررسی متون می پردازد‪ .‬این‬
‫روش سلیقه ای بوده و چنانچه در طرح پیش نویس تحقیقاتی برای‬
‫نوشتن بررسی متون‪ ،‬صفحه خاصی در نظر گرفته نشده باشد‪ ،‬می‬
‫بایست موارد فوق را پس از ارایه اقدامات انجام شده برای حل مشکل‬

‫در قسمت بیان مساله بیاوریم‪.‬‬
‫ •با توجه به فراوانی تحقیقات و وفور منابع موجود در خصوص هر‬
‫مساله ای که به ذهن خطور می کند‪ ،‬به احتیاط نزدیکتر آن است که‬
‫از نوشتن عبارتی همچون «تا کنون هیچ تحقیقی در این زمینه اجرا نشده‬
‫است» خود داری شود و بهتر است این موضوع را با عبارات دیگری مثل‬
‫«طبق جستجوی محقق در این زمینه مطالعات زیادی به دست نیامده‬
‫است» بیان نمود‪.‬حتی برای ابراز چنین ادعایی لازم است در برخی‬
‫موارد به چگونگی جستجو‪ ،‬منابع مورد استفاده و واژه های کلیدی نیز‬

‫اشاره شود‪.‬‬

‫منابع مورد استفاده در بررسی متون‪:‬‬

‫مجلات‪ ،‬خلاصه مقالات کنگره ها‪ ،‬پایان نامه ها‪ ،‬کتاب ها‪ ،‬گزارش ها و‬
‫اطلاعات گرفتهشدهازسایتهایمعتبرعلمیمیتوانندمنابعمورداستفاده‬

‫در بررسی متون قرار گیرند‪.‬‬
‫آنچهمسلماستاطلاعاتموجوددر مجلات‪،‬جدیدتراز کتابهااست‬
‫و از سوی دیگر مطالب درج شده در کتاب ها مورد تایید هستند و بارها‬
‫مورد آزمایش قرار گرفته اند‪ .‬لازم است محقق با مراجعه به کتابخانه ها با‬
‫استفاده از روش مناسب(دستی یا الکترونیک)‪ ،‬به جستجوی مطالب مورد‬

‫نیاز بپردازد‪.‬‬

‫‪/39/‬‬

‫پژوهانه‬

‫علاوه بر این‪ ،‬پایان نامه ها و خلاصه مقالات کنگره ها در کتابخانه‬

‫دانشگاه ها قابل دسترسی می باشد‪ .‬اما هنوز در برخی موارد نرم افزار مناسبی‬

‫وجود ندارد‪ .‬همچنین گزارش نهایی‬ ‫بطرارحیهاجسیتتجحوقییقاتعنایویمعنمپوالیًااندرنامحهوزهها‬
‫معاونتهای تحقیقات و فناوری قابل‬

‫دستیابی است‪.‬‬

‫آنچه هنوز هم در بررسی متون‪ ،‬محققین را با محدودیت مواجه می سازد‬

‫در اختیار نداشتنامکانجستجوینتایجتحقیقاتیاست کهبهزبانفارسی‬

‫منتشر شده اند‪ .‬البته در سالهای اخیر تلاشهایی برای دسترسی به مقالات‬

‫فارسی چاپ شده در مجلات فارسی صورت گرفته است که از این جمله‬

‫میتوانبهسایتهای ‪ Magiran،Iranmedex‬و ‪(SID‬پایگاهاطلاعاتیجهاد‬

‫دانشگاهی) اشاره کرد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫نمون ‌ههایی برای دسترسی به مقالات خارجی‬

‫‪ebscohost.com‬‬ ‫‪ scopus.com‬‬ ‫ ‬
‫‪sciencedirect.com‬‬ ‫‪ pro quest.com‬‬ ‫ ‬
‫‪blackwellpublishing.com‬‬ ‫‪ sp ringer.com‬‬ ‫ ‬
‫‪ncbi.nlm.nih.gov/pubmed‬‬ ‫‪ jamane twork.com‬‬ ‫ ‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫با توجه به گسترش روزافزون دسترسی به اینترنت‪ ،‬محقق می تواند‬

‫جدیدترین مقالات منتشر شده در مجلات خارجی را به صورت روزآمد‬

‫در یافت نماید‪.‬‬

‫آنچه در جستجو اهمیت بیشتری دارد‪ ،‬استفاده از کلید واژه های مناسب‬

‫می باشد‪.‬‬

‫نحوه نوشتن منابع‪:‬‬

‫برای نوشتن مراجع‪ ،‬دستورالعمل های مختلفی وجود دارد‪ ،‬ا گرچه در‬

‫‪/40/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫نهایت محتوای همه کمابیش یکسان خواهد بود‪ .‬آنچه در زیر می آید شیوه‬
‫منبع نویسی به سبک ونکوور است‪.‬‬

‫اصول مربوط به شیوه ونکوور ‪:‬‬
‫ •فهرست منابع‪ ،‬باید حاوی مشخصات منابعی باشد که درتهیه ‬
‫نوشته خود مورد استفاده قرار داده اید‪ ،‬مثل کتاب‪ ،‬مقاله چاپ شده‬
‫در یکمجله‪،‬جزوهآموزشیو یاحتیمطلبیدر محیطوب(اینترنت)‪.‬‬
‫ •اینمشخصاتبایدبهصورتینوشتهشوند کهخوانندگانمتنشما‬

‫بتوانند به سهولت منبع مورد نظر را یافته و به اصل آن رجوع نمایند‪.‬‬
‫ •فهرست منابع تهیه شده را باید در پایان متن خود قرار دهید‪.‬‬
‫ •ترتیب نوشتن منابع در این فهرست‪ ،‬به ترتیب استفاده یا ظهور آنها‬
‫در متنو بااستفادهاز اعداددر داخلپرانتزمشخصمیشود‪.‬بهعبارتی‬

‫دیگر به هر منبع مورد استفاده یک عدد اختصاص می یابد‪.‬‬
‫ •وقتی که به هر منبع‪ ،‬عددی اختصاص می دهید‪ ،‬هربارکه در متن‬
‫مجددا می خواهید به آن منبع استناد کنید‪ ،‬باید همان عدد را درج‬

‫نمایید‪.‬‬
‫نحوه نوشتن منابع مختلف به شیوه ونکوور‪:‬‬

‫کتاب فارسی‪:‬‬

‫‪ )1‬ابتدا باید نام خانوادگی و نام نویسنده و یا نویسندگان نوشته شود‪.‬‬
‫همیشه نام فردی که اول نوشته شده‪ ،‬بعنوان نویسنده اول و بقیه به دنبال آن‬
‫ذکر شود‪ .‬ا گر تعداد نویسندگان شش نفر و کمتر است همه آنها باید در لیست‬
‫ذکرشوندولیا گرهفتنفرو بیشتربودند‪،‬ابتدااولیننویسندهرانوشتهو پس‬
‫از آن«و همکاران»نوشتهشود‪.‬بینفامیلو اسمیکفاصله‪،‬بعداز اسم کاما‬

‫و بعد از آخرین اسم نقطه قرار گیرد‪.‬‬
‫‪ )2‬عنوان کتاب به طور کامل قید شود و بعد از آن نقطه قرار گیرد ‪.‬‬

‫‪/41/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪ )3‬ا گر کتاب بیش از یک جلد باشد‪ ،‬لازم است شماره جلدی که از آن‬
‫استفاده شده است ذکر و بعد از آن نقطه قرار گیرد‪.‬‬

‫‪ )4‬ا گر کتاب بیش از یکبار چاپ شده است در این قسمت لازم است‬
‫شماره یا نوبت چاپ آن آورده شود‪ .‬و بعد از آن نقطه قرار گیرد‪.‬‬

‫‪)5‬محلانتشار ذکرشود‪.‬ا گردر بیشاز یکشهرچاپشدهاست‪،‬شهری‬
‫که اولین بار چاپ شده و در صورت نامشخص بودن شهر‪ ،‬نام کشوری که‬

‫چاپ شده ذکر شود و بعد از آن نقطه قرار گیرد‪.‬‬
‫‪ )6‬نام ناشری که کتاب را چاپ نموده است در این قسمت قید شود‪ .‬و‬

‫بعد از آن سیمی کولون (;) قرار گیرد‪.‬‬
‫‪ )7‬سال نشر کتاب باید وارد شود و بعد از آن نقطه قرار گیرد‪.‬‬
‫‪ )8‬شماره صفحه مورد استفاده‪ ،‬قید شده که قبل آن حرف ص و بعد از‬
‫شماره صفحه نقطه قرار گیرد‪ .‬ا گر چند صفحه پشت سر هم استفاده شده‬
‫ابتدا و انتهای آن و در غیر این صورت شماره صفحات استفاده شده ذکر‬

‫گردد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫یـک نویسـنده‪ :‬حسـینی ابوالقاسـم‪ .‬اصـول بهداشـت روانـی‪ .‬مشـهد‪ :‬دانشـگاه علـوم‬
‫پزشـکی مشـهد; ‪ .1371‬ص‪.13‬‬

‫دو نویسـنده‪ :‬امتیـازی گیتـی ‪ ،‬کریمـی محسـن‪ .‬مبانـی زیسـت مولکولـی و مهندسـی‬
‫ژنتیــک‪ .‬چــاپ ‪ . 2‬اصفهــان‪ :‬مانــی; ‪ .1375‬ص‪.10-15‬‬

‫بیـش از شـش نویسـنده‪ :‬فرهـودی‪ ،‬ابوالحسـن و همـکاران‪ .‬بیماریهـای نقـص ایمنـی‪،‬‬
‫تشـخیص و درمـان ‪ .‬تهـران‪ :‬علمـی; ‪ .1365‬ص ‪. 87 ،40 ،20‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪ ‬نکته‪ :‬ا گر کتاب‪ ،‬نویسنده مشخص ندارد‪ ،‬نام سازمان جمع آوری‬
‫کننده را در ابتدا می آوریم‪.‬‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثـال ‪ :‬سـازمان جهانـی بهداشـت‪ .‬تحقیـق در سیسـتم های بهداشـتی‪ .‬ترجمـه معاونت‬
‫تحقیقــات وزارت بهداشــت‪ ،‬درمــان و آمــوزش پزشــکی‪ .‬تهــران‪ :‬انتشــارات معاونــت‬

‫‪/42/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫تحقیقـات وزارت بهداشـت‪ ،‬درمـان و آمـوزش پزشـکی; ‪ .1372‬ص ‪.14‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫کتاب ترجمه شده‪:‬‬

‫‪)1‬ابتدانامخانوادگیو نام نویسنده اصلی کتابمی بایستواردشود و چنانچه بیش‬
‫از یک نویسنده وجود داشته باشد مانند مورد قبلی عمل شود‪.‬‬
‫‪ )2‬عنوان کتاب آورده شود‪.‬‬
‫‪ )3‬مترجم یا مترجمین کتاب نوشته شود‪.‬‬
‫بقیه موارد شبیه بالا است‪.‬‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫کتاب تک جلدی‪ :‬لانگمن جان‪ .‬رویان شناسی پزشکی لانگمن‪ .‬ترجمه کورش‬

‫عظیمی‪ ،‬مهدی صرافی‪ .‬تهران‪ :‬اندیشه روشن; ‪ .1379‬ص ‪.156‬‬
‫کتاب چند جلدی‪ :‬هاریسون‪ ،‬تنسلی راندولف‪ .‬اصول طب داخلی‪ .‬ج‪ :3‬بیماریهای‬

‫دستگاه گوارش‪ .‬ترجمه محمد ناظم‪ .‬تهران‪ :‬چهر;‪.1365‬ص‪.90-100‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫نحوه نوشتن فصلی از یک کتاب‪:‬‬

‫زمانی کهفصولمختلف کتابرانویسندگانمختلفنوشتهباشند‪ ،‬کهبا‬
‫ویرایشگر اصلی متفاوت باشد این روش استفاده شود‪.‬‬

‫‪ )1‬نام خانوادگی و نام نویسنده یا نویسندگان فصل مورد نظر‬
‫‪ )2‬شماره یا نام فصل استفاده شده‬

‫‪ )3‬نام نویسنده و یا نویسندگان اصلی کتاب‬
‫‪ )4‬عنوان اصلی کتاب‬

‫بقیه موارد شبیه بالا است‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫فرهنگ مهرداد‪ .‬بیماریهای آلرژیک کودکان‪ .‬در‪ :‬توکلی محمد‪ .‬مسایل روزمره طب‬

‫اطفال‪ .‬تهران‪ :‬دانشجو; ‪ .1390‬ص ‪.70‬‬

‫‪/43/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫کتاب انگلیسی‪:‬‬

‫ا گر نویسندگان کتاب‪ ،‬شش نفر یا کمتر از شش نفر بودند‪ ،‬باید نام همه‬
‫آنان درج شود‪ .‬در هنگام تایپ اسامی‪ ،‬بین هر اسم‪ ،‬یک ویرگول و سپس‬
‫یک فاصله قرار می گیرد‪ .‬پس از تایپ آخرین اسم‪ ،‬به جای ویرگول‪ ،‬نقطه‬

‫گذاشته می شود‪.‬‬
‫ا گراسامیافرادبیشاز ششنفرباشد‪،‬ابتدانامششنفراولراتایپ کرده‬
‫و پس از درج یک ویرگول و یک فاصله‪ ،‬عبارت ‪ et al‬تایپ شده‪ ،‬سپس‬

‫یک نقطه و یک فاصله درج شود‪.‬‬
‫اسامی افراد به همان ترتیب درج آنها در کتاب تایپ شوند‪.‬‬

‫شماره ویرایش مثل‪ ;3rd ed ; 4th ed ; 2nd ed :‬‬
‫نام و محل انتشار‬
‫سال انتشار‬
‫شماره صفحات‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ نویسنده اصلی‬
‫‪Martin JB, Kasper DL, et al. Harrison’s principles of internal medicine.‬‬
‫‪14th ed. New York: McGraw Hill; 1998. p20.‬‬

‫ویراستار یا گردآورندهبهعنواننویسنده‬
‫‪Norman IJ, Redfern SJ, editors. Mental health care for elderly people.‬‬
‫‪New York: Churchill Livingstone; 1996. P10-15.‬‬

‫سازمان به عنوان نویسنده و ناشر‬
‫‪Institute of Medicine (US). Looking at the future of the Medicaid pro-‬‬
‫‪gram. Washington: The Institute; 1992.p 43, 65, 70.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫فصلی از کتاب انگلیسی‪:‬‬

‫کاملا مشابه کتاب فارسی است که قبلا ارائه شد‪.‬‬

‫‪/44/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫مقاله چاپ شده در مجله فارسی‪:‬‬

‫‪ )1‬نام خانوادگی و نام نویسنده (نویسندگان ) و قوانین آن مشابه کتاب‬
‫است‪.‬‬

‫‪ )2‬عنوان مقاله بطور کامل همانگونه که در مجله ذکر شده است‪.‬‬
‫‪ )3‬نام مجله قید شود‪.‬‬
‫‪ )4‬سال انتشار قید شود‪.‬‬
‫‪ )5‬دوره قید شود‪ .‬‬
‫‪ )6‬شماره قید شود‪.‬‬

‫‪ )7‬صفحات کل مقاله ذکر گردد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫رخشانی فاطمه‪ ،‬انصاری مقدم علیرضا‪ .‬نقش ارتباطات زوجین در تصمیم گیری‬
‫تنظیم خانواده در شهر زاهدان‪ .‬مجله پژوهشی حکیم‪ .‬دوره چهارم‪ ،‬شماره سوم‪ ،‬پائیز‬

‫‪.201-6 ;1380‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مقاله مجلات انگلیسی‪:‬‬

‫ا گرنویسندگانمقاله‪،‬ششنفریا کمتراز ششنفربودند‪،‬بایدنامهمهآنان‬
‫درج شود‪ .‬در هنگام تایپ اسامی‪ ،‬بین هر اسم‪ ،‬یک ویرگول و سپس یک‬
‫فاصله گذاشته شود‪ .‬پس از تایپ آخرین اسم‪ ،‬به جای ویرگول‪ ،‬نقطه قرار‬

‫گیرد‪.‬‬
‫ا گراسامیافرادبیشاز ششنفرباشد‪،‬ابتدانامششنفراولراتایپ کرده‬
‫و پساز درجیکویرگولو یکفاصله‪،‬عبارت‪ etal‬تایپشود‪.‬سپسیک‬

‫نقطه و یک فاصله درج شود‪.‬‬
‫اولین حرف نام نویسنده (ها)‪ ،‬عنوان و همچنین کلمات و نامهای خاص ‬

‫با حروف بزرگ تایپ شود‪.‬‬

‫‪/45/‬‬

‫پژوهانه‬

‫عنوان مقاله و پس از آن نقطه گذاشته شود‪.‬‬
‫نام مجله ذکر شده و یک فاصله بعد از آن می آید‪.‬‬
‫سال چاپ مجله و علامت سیمی کولون (;) بعد از آن گذاشته شود‪.‬‬

‫شماره و دوره مجله و(‪ ):‬بعد از آن گذاشته شود‪.‬‬
‫شماره صفحات (تمام صفحات مقاله از شروع تا پایان) و در انتها نقطه‬

‫گذاشته شود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫‪Winkuist A، Akhatar HZ. God should give daughters to rich families‬‬
‫‪only: attitudes towards childbearing low-income women in Punjab، Pa-‬‬
‫‪kistan. Soc Sci Med. 2000; 51(1): 37 - 81.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مقاله مجله انگلیسی الکترونیکی‪:‬‬

‫اسامی نویسندگان مانند مجلات چاپی‬
‫عنوان مقالهمانندمجلاتچاپی‬

‫عنوان مجله و پس از آن داخل کروشه عبارت ‪ serial online‬نوشته شود‪.‬‬
‫سالو ماهانتشار مقالهبهاختصار داخل کروشهذکرشده‪.‬سپسسال‪،‬ماه‬

‫و روزی که مقاله از صفحه وب دریافت شده‪ ،‬ذکر گردد‪.‬‬
‫دوره و شماره مجله مانند مجلات چاپی‬

‫تعداد کل صفحات مقاله و در صورت عدم شماره گذاری صفحات‪،‬‬
‫تعداد پنجره هایی که کل مقاله را شامل می شود داخل کروشه ذکر گردد‪.‬‬
‫آدرس اینترنتی مجله‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫‪Morse ss. Factors in the emergence of infections disease. Emerg Infec‬‬

‫‪/46/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫‪Dis [serial online] 1995 Jan- Mar [cited 1999 Dec 25]; 1(1): [24 screen].‬‬
‫‪Available from: URL: http:// www.cdc.gov/ncidoc/EID/eid.htm.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫نحوه نوشتن منبع برای پایان نامه‪:‬‬

‫‪)1‬نامخانوادگیونامنویسندهویانویسندگاندرصورتی کهبیشاز یکنفر‬

‫روی موضوع کار کرده اند‪.‬‬

‫‪ )2‬عنوان پایان نامه‬

‫‪ )3‬نام خانوادگی و نام استاد راهنما (البته نوشته می شود «به راهنمایی » و‬

‫بعد مشخصات می آید )‪.‬‬

‫‪)4‬برایاخذدرجه‪(....‬دکترایعمومی‪،‬دکترایتخصصیدر رشته‪،....‬‬

‫کارشناسی ارشد‪).......‬‬

‫‪ )5‬نام دانشگاه اخذ مدرک تحصیلی و محل آن‬

‫‪ )6‬سال ارائه پایان نامه‬

‫‪ )7‬صفحه مورد استفاده‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬ ‫ ‬

‫مثال‬

‫شهرکی ثانوی فریبا‪ .‬بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر تئوری رفتار برنامه ریزی شده بر‬
‫انتخابنوعزایماندر مراجعینبهمتخصصانزنانو زایمانشهرزاهدان‪.‬بهراهنمایی‬
‫دکتر رخشانی فاطمه‪ .‬برای اخذ درجه کارشناسی ارشد‪ .‬دانشکده بهداشت دانشگاه‬

‫علوم پزشکی زاهدان‪.34 .1390 .‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫منبع اینترنتی‪:‬‬

‫ا گر منبع مورد استفاده‪ ،‬کتاب یا مقاله موجود در اینترنت بود‪ ،‬لازم است‬
‫مشخصات اولیه آن را مشابه موارد بالا قید نماییم‪ .‬پس از آن برای آنکه‬
‫مشخص نماییم مطالب ارایه شده از اطلاعات الکترونیکی موجود در‬

‫‪/47/‬‬

‫پژوهانه‬

‫اینترنت می باشد لازم است آدرس دقیق اینترنتی مورد نظر را به گونه ای ارایه‬
‫نمائیم که با نوشتن آن در قسمت آدرس اینترنت و زدن کلید ‪ Enter‬بتوان آن‬

‫را ملاحظه نمود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫صفحه دارای نویسنده‬

‫‪Ajzen I. Constructing a TPB questionnaire: Conceptual and methodo-‬‬
‫‪logical considerations. Available at: URL:http://people.umass.edu/‬‬
‫‪ajzen/pdf/tpb.measurment.pdf .september, 2002. Accessed Jan, 2006.‬‬

‫صفحه بدون نویسنده‬
‫‪High blood pressure in pregnancy. 2001. Available at: http://www.nhl-‬‬
‫‪bi.nih.gov/health/public/heart/hbp/hbp_preg.htm Accessed Oct 21,‬‬
‫‪2002.‬‬

‫ کتاب الکترونیکی‬
‫‪Martindale: the complete drug reference [book on CD-ROM]. Engle-‬‬
‫‪wood,CO: Micromedex; 1999. Based on: Parfitt K, editor. Martindale:‬‬
‫‪the complete drug reference. London: Pharmaceutical Press; 1999.‬‬

‫پستالکترونیک‬
‫‪Smith P. New research projects in gastroenterology [online]. E-mail to‬‬
‫‪Matthew Hart ([email protected]) Feb 5, 2000.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫‪ ‬لازم به ذکر است که روش هاروارد (‪ )Harvard‬روش متداول دیگری‬
‫است که نام نویسنده و سال انتشار آن را باید در متن داخل پرانتز آورده و در‬

‫نوشتن منابع باید براساس حروف الفبا مرتب شوند‪.‬‬

‫نحوه فیش برداری از متون و منابع‪:‬‬

‫از سخنان مولای متقیان می باشد که علم را با نوشتن در بند آورید‪ .‬اغلب‬
‫اتفاق افتاده است که مطلب مهمی را در جایی خوانده‪ ،‬شنیده و یا به‬
‫ذهنمان خطور کرده که پس از چندی قادر به یادآوری مجدد آن نبوده ایم‪.‬‬
‫زمانی که تصمیم به انجام تحقیقی گرفته ایم و به دنبال خواندن و بررسی‬

‫‪/48/‬‬

‫نوتم رسیرب‬

‫متون مختلف پیرامون آن می باشیم لازم است نسبت به یادداشت برداری‬
‫مطالب به دست آمده بلافاصله اقدام نماییم‪ .‬این کار را می توان با فیش‬

‫برداری انجام داد‪.‬‬

‫برای فیش برداری مراحل زیر باید انجام شود‪:‬‬

‫‪1 .1‬ا گر کاغذهای مخصوص فیش برداری که از قطعات کوچک‬
‫چاپیتشکیلشدهو در مرا کزفروشقابلتهیهاست‪،‬در دسترسنباشد‪،‬‬
‫می توان از کاغذهای معمولی قطعاتی از کاغذ را تهیه نمود که اندازه آن‬
‫کوچکو بهراحتیقابلحملو امکاننوشتنمطالبدر حدیکیادو‬
‫پارا گراف در آن وجود داشته باشد‪.‬‬
‫‪2 .2‬هر برگه فیش دارای مشخصاتی است‪ .‬در قسمت بالای سمت‬
‫راست آن اول «عنوان اصلی» و زیر آن در همان قسمت به فاصله کم‬
‫«عنوان فرعی» نوشته می شود‪ .‬و در قسمت بالای سمت چپ «منبع»‬
‫تحقیقاتی و‬ ‫قیخدصمویص ًاشنوودش‪.‬تبننابرگازیارن زشمنانهایی کیهامسحقت مق دیرتواحنادلبنسوتشهتبنه نطیراز‪،‬ح‬
‫آنها را مرتب‬
‫نموده و در قسمتهای مختلف از آنها استفاده و آن را کنار بگذارد‪ .‬این‬
‫کار نوشتن مطالب را سهل نموده و نویسنده یا محقق را از سردرگمی و‬
‫فراموشی مطالب‪ ،‬مصون می سازد‪.‬‬
‫‪3 .3‬در قسمت منبع که سمت چپ بالای فیش نوشته می شود‪،‬‬
‫لازم است منبع مورد استفاده با مشخصات کامل آن همان طور که در‬
‫قسمت نوشتن منابع قید شد‪ ،‬یادداشت شود‪ .‬البته وقتی قرار است از‬
‫یک منبع‪ ،‬فیش های متعددی تهیه گردد‪ ،‬نوشتن مشخصات کامل بر‬
‫روی کلیه فیش ها‪ ،‬وقت گیر خواهد بود‪ ،‬لذا می توان با یادداشت‬
‫کامل مشخصات منبع بر روی اولین فیش و دادن شماره به آن‪ ،‬پس از‬
‫آن از شماره منبع به جای مشخصات کامل آن استفاده کرد‪ .‬البته لازم‬
‫است این شماره و مشخصات آن در محل مناسبی برای ارجاع بعدی‬
‫یادداشت شود‪.‬‬

‫‪/49/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪4 .4‬محتوای فیش می تواند مطالب استفاده شده از کتاب‪ ،‬مجله و یا‬
‫سایر منابع اطلاعاتی باشد‪ .‬محقق می تواند در زمان انجام کار مطالبی‬
‫را که به ذهنش در مورد موضوع خطور و یا مشاهده می کند را یادداشت‬
‫کند‪ .‬می توان مطالب را دقیقا همانطور که وجود دارد نوشته و یا اینکه‬
‫نویسنده برداشت خود از موضوع را به طور خلاصه یاداشت نماید‪.‬‬
‫چنانچه اصل مطلب همان طور که در منبع آورده شده است در فیش‬
‫وارد شود لازم است آن مطالب را داخل گیومه گذاشت‪ .‬مطالبی که‬
‫حاصلبرداشتنویسندهاز منبعاست‪،‬داخل گیومه گذاشتهنمیشود‪.‬‬
‫البته این موضوع می بایست در موقع ارائه مطالب نیز رعایت شود که‬
‫اغلبچنینچیزیمشاهدهنمیشود‪.‬در هرحالیادداشتهامیبایست‬
‫با دیدگاههای نویسنده اصلی تطابق داشته و رعایت امانت شده باشد‪.‬‬
‫‪ 5 .5‬معمولا نویسندگان از تعداد فیش های زیادی استفاده می کنند‪.‬‬
‫فیشها می بایست همیشه همراه فرد باشد تا در عین حال بتواند مطالب‬
‫بمایطاگلاعنهیمفییشهکان مدعوموپل ًایراکماورنیمبداشحوارثاسمتفتاوتکهیههر فسرتنددی‪،‬‬ ‫متعددی را که‬
‫یادداشت کند‪.‬‬
‫می تواند بر اساس سلیقه و امکانات خود آن را به صورت کلاسوری و یا‬
‫هر شکل دیگری دسته بندی و برای استفاده نگهداری نماید‪.‬‬

‫بخاطر داشته باشیم که فیش برداری هم در زمان نوشتن طرح تحقیقاتی‬

‫و هم تا پایان طرح برای نوشتن گزارش نهایی آن باید ادامه داشته باشد‪ .‬لذا‬

‫استفاده از یک دفترچه گر چه به نظر راحت می رسد اما ضمن آنکه حمل و‬

‫نقل آن همیشه میسر نیست‪ ،‬مرتب نمودن آن نیز کار دشواری است‪.‬‬

‫‪/50/‬‬