روش-تحقیق -دکتر رخشانی

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫نظر دارد و نمونه گیری را به قصد دستیابی به آنها انجام می دهد‪.‬‬
‫روش نمونه گیری غیر احتمالی گلوله برفی(‪ :)Snow ball sampling‬در این‬
‫نوع نمونه گیری پاسخگویان بعدی از طریق پاسخگویان قبلی مشخص می‬
‫شوند‪ .‬بدین صورت که پؤوهشگر کار خود را با پیدا کردن فردی که همه‬
‫معیارهای ورود به مطالعه را دارد شروع می کند و سپس از او می خواهد تا‬
‫افراد دیگر را که می شناسد و معیارهای ورود را دارند‪ ،‬به وی معرفی کند‪.‬‬
‫این روش معمولا وقتی مطلوب است که یافتن محل اعضا یک جمعیت‬
‫ویژه دشوار باشد‪ .‬مثلا یافتن نمونه ای از افراد بی خانمان ‪ ،‬مهاجران‬

‫غیر قانونی و‪.....‬‬
‫روش نمونه گیری غیر احتمالی فرد ماهر(‪ :)Expert Sampling‬در این نوع‬
‫نمونه گیری از افرادی که در زمینه ای خاص دارای تجربه یا مهارت قابل‬
‫توجهی هستند جهت دستیابی به دیدگاه های افراد متخصص و یا به عنوان‬

‫شاهد جهت افزایش اعتبار سایر روشهای نمونه گیری‪ ،‬انجام می گیرد‪.‬‬
‫روش نمونه گیری غیر احتمالی قضاوتی(‪ :)Judgmental Sampling‬در این‬
‫روش پژوهشگر بر اساس نظر خود‪ ،‬جامعه را به گروههایی تقسیم کرده و در‬

‫هر گروه به روش غیراحتمالی نمونه گیری می کند‪.‬‬
‫روش نمونه گیری غیر احتمالی نا همگونی یا تضاد(‪Heterogeneity‬‬
‫‪ :)Sampling‬در این روش پژوهشگر سعی می کند تمام نظرات یا دیدگاهها‬

‫را وارد نمونه کند‪.‬‬
‫روش نمونه گیری غیر احتمالی چند مرحله ای(‪:)MultiStage Sampling‬‬
‫با توجه به موضوع تحقیق گاهی نمونه مورد نظر در چند مرحله انتخاب می‬
‫شوند‪.‬لذامیتواندر هرمرحلهاز یکیاز روشهاینمونه گیریاستفادهنمود‪.‬‬

‫‪/151/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/152/‬‬

‫اه هداد لیلحت و هیزجت یگنچگو‬

‫‪10‬‬

‫چگونگی جتز یه و تحلیل داده ها‬

‫گرچه تجزیه و تحلیل داده ها از جمله مراحل نهایی تحقیق پس از جمع‬
‫آوری داده ها می باشد‪ ،‬اما لازم است محقق در مرحله طراحی نیز مشخص‬
‫سازد که چگونه داده ها را با توجه به اهداف مطالعه برای گزارش نهایی‪،‬‬
‫تجزیه و تحلیل خواهد کرد‪ .‬با مشخص شدن خط مشی آینده در مورد داده‬
‫ها‪ ،‬معمولا می توان مطمئن شد که داده ها به درستی جمع آوری شده اند‪.‬‬
‫زیرا گهگاهی مشاهده می شود که محقق پس از جمع آوری داده ها متوجه‬
‫می شود که برخی از داده های لازم برای انجام آزمون را در اختیار ندارد‪.‬‬
‫بنابراین جمع آوری منظم داده ها زمانی صورت خواهند گرفت که سرنوشت‬

‫پایانی داده ها از ابتدا کاملا مشخص باشد‪.‬‬
‫معمولا پس از جمع آوری داده ها‪ ،‬دو فرآیند توصیف و تحلیل داده ها‬

‫صورت می گیرد که هر کدام به تفکیک توضیح داده خواهد شد‪.‬‬

‫توصیف داده ها‪:‬‬

‫در مطالعات توصیفی و نیز برای توصیف جمعیت مورد مطالعه در انواع‬
‫مختلف مطالعات‪ ،‬محقق قصد توصیف صفتها و یا متغیرهای مورد بررسی‬
‫را دارد که این موارد شامل دو دسته کلی می باشد‪ :‬توصیف متغیرهای کیفی‬

‫و یا متغیرهای کمی‪.‬‬

‫‪/153/‬‬

‫پژوهانه‬

‫توصیف متغیرهای کیفی‪:‬‬

‫همان طور که در بحث متغیرها گفته شد متغیرهای کیفی معمولا داده‬
‫هایی هستند که واحدهای مورد مطالعه را به گروهها یا دسته هایی تقسیم‬
‫می کنند کهحالتاسمییارتبهایداشتند‪.‬برایتوصیفچنینمتغیرهایی‬
‫معمولا می بایست جداول توزیع فراوانی تهیه گردد‪ .‬درطراحی تجزیه و‬
‫تحلیل داده ها می بایست جداول توخالی(‪ )Dummy table‬مدنظر قرار‬
‫گیرد‪.‬اینجداولشامل کلیهاجزاءجداول گزارشنهاییو فقطداخلخانه‬
‫های آن خالی می باشد که می بایست پس از جمع آوری داده ها تکمیل‬
‫شود‪ .‬برای مثال به برخی از اهداف مطالعات و نحوه تهیه جداول نهایی‬

‫آنها اشاره می شود‪.‬‬
‫هدف‪ :‬تعیین توزیع فراوانی مقطع تحصیلی افراد مورد مطالعه‪ :‬همان طور که‬
‫مشاهده می شود‪ ،‬محقق قصد ارائه جدولی را دارد که در آن مشخص سازد‬
‫هر کدام از مقاطع تحصیلی در جمعیت چه درصدی را به خود اختصاص‬
‫داده اند‪ .‬در این هدف فقط توزیع یک متغیر مدنظر می باشد و جدول آن‬
‫نیز در یک بعد ارائه می شود‪ .‬لازم است عنوان جدول کامل و بالای جدول‬

‫نوشته شود‪ .‬جدول حتما جمع کل داشته باشد‪.‬‬
‫جدول شماره () ‪ :‬توزیع فراوانی دانش آموزان دبیرستانی شهر ‪ ...‬برحسب‬

‫مقطعتحصیلی‪ ،‬سال‪...‬‬

‫مقطعتحصیلی‬ ‫فراوانی‬ ‫درصد‬

‫‪ 161 37/2‬سال اول‬

‫‪ 152 35/1‬سال دوم‬

‫‪ 201 27/7‬سال سوم‬

‫‪ 433 100‬کل‬

‫در مورد متغیرهای رتبه ای مثل سطح سواد‪ ،‬سطح رضایتمندی و‪ ..‬نیز به‬

‫‪/154/‬‬

‫اه هداد لیلحت و هیزجت یگنچگو‬

‫همین ترتیب جداول تهیه خواهد شد‪.‬‬
‫ا گر محقق بخواهد متغیر کمی را نیز در جداول یک بعدی توصیف نماید‬
‫مثلا سن افراد مورد مطالعه‪ ،‬می تواند سن را گروه بندی نموده و برای آن‬

‫جدول توزیع فراوانی گروه سنی افراد را ارائه نماید‪.‬‬
‫گاهی اوقات محقق قصد دارد که توزیع فراوانی یک متغیر را بر حسب‬
‫متغیر دیگری مشخص نماید این هدف نیز بدون در نظر گرفتن ارتباط‬

‫متغیرها می تواند یک نوع توصیف متغیرها باشد مثلا‪:‬‬
‫هدف‪ :‬تعیین توزیع فراوانی میزان تحصیلات والدین دانش آموزان‪ :‬در این‬
‫هدف لازم است جدولی تهیه شود که دو متغیر در آن وارد شده اند و به‬
‫آنها جداول دوبعدی یا جداول متقاطع (‪ )Cross tabulation table‬گفته‬

‫می شود‪.‬‬
‫جدول شماره () ‪ :‬فراوانی میزان تحصیلات والدین دانش آموزان‬

‫دبیرستانی شهر ‪ ،....‬سال ‪...‬‬

‫والد پدر‬ ‫والد مادر‬ ‫والد‬
‫تحصیلات‬

‫میزانتحصیلات فراوانی درصد فراوانی درصد‬

‫‪10/1 40 17/7 72‬‬ ‫بیسواد‬

‫ابتدایی ‪20/1 80 35/2 143‬‬

‫‪17/6 70 16/3 66‬‬ ‫راهنمایی‬

‫‪30/4 121 22/2 90‬‬ ‫دبیرستان‬

‫دانشگاهی ‪21/9 87 8/6 35‬‬

‫‪100 398 100 406‬‬ ‫کل‬

‫در جداول دوبعدی بهتر است‪ ،‬جمع کل هر کدام از متغیرها در قسمت‬

‫‪/155/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ردیف و ستون آمده باشد‪ .‬در چنین جداولی درصد را باید از متغیری گرفت‬
‫که می خواهیم متغیر اول را بر حسب آن توزیع نماییم و قرار گرفتن آن در‬
‫ردیف یا ستون تفاوتی ندارد‪ .‬در این جدول از ستونها درصدگیری می شود‪.‬‬

‫توصیف متغیرهای کمی‪:‬‬

‫در مورد متغیرهایی مثل وزن‪ ،‬قد‪ ،‬فشار خون و‪ ..‬که متغیر ذاتا کمی می‬

‫باشد‪،‬لازماستاز شاخصهایمخصوصاینمتغیرها کهشاملشاخصهای‬

‫مرکزی (میانگین‪ ،‬میانه‪ ،‬نما ) و شاخصهای پرا کندگی (واریانس‪ ،‬انحراف‬

‫معیار و دامنه ) استفاده کرد‪.‬‬

‫مثلا ا گر هدف مطالعه «تعیین میانگین فشار خون افراد مورد مطالعه»‬

‫باشد‪ ،‬محقق از همان شاخصهای مرکزی و پرا کندگی برای توصیف آن‬

‫استفاده خواهد کرد‪ .‬البته همان طور که قبلا نیز گفته شد چنانچه محقق‬

‫تواند با دسته‬ ‫فبهشااررائهخوجن ادفورلادیبدهرممثلو ًار فدشچانریخنومتنغپیارئیین‪،‬داطشبتیهعبایشو بدالمای‪،‬‬ ‫تمایل‬
‫جدولی برای‬ ‫بندی‬

‫نمایش توزیع فراوانی آن تهیه نماید‪ .‬لازم به تذکر است که هیچگاه مقدار‬

‫میانگین به تنهایی ارائه نمی شود بلکه باید انحراف معیار آن نیز مشخص‬

‫شود‪.‬‬

‫تحلیل داده ها‪:‬‬

‫اغلب اوقات یکی از مشکلات طراح ِی بخش تجزیه و تحلیل داده ها‬
‫برای محققین‪ ،‬تعیین نوع آزمونی است که به آن نیاز خواهند داشت‪ .‬البته‬
‫در اینجا قصد آموزش آزمونها را نداشته بلکه سعی خواهیم کرد که با ارائه‬
‫شواهدی به محققین کمک نمائیم تا نوع آزمون مورد نیاز خود را در اغلب‬
‫مواقعمشخصنمایند‪.‬قطعاانجاماینآزمونهاویاحتیتعیینآنهادر مواردی‬

‫نیاز به مشاوره با متخصصین آمار دارد‪.‬‬

‫‪/156/‬‬

‫اه هداد لیلحت و هیزجت یگنچگو‬

‫برای شروع این بحث باید مجددا یادآوری کنیم که در بحث اهداف‪،‬‬

‫دجرنبمهوترود اصهیفدای دفارتنحدلیکلهیدمرعمموورل ًاد‬ ‫از اهداف مطالعات‪،‬‬ ‫گفته شد که برخی‬
‫مطالبی ارائه شد‪ .‬اما‬ ‫نحوه توصیف آنها‬

‫محقق از خود می پرسد که آیا تفاوت مشاهده شده بین گروهها و ارتباط بین‬

‫آنهایکواقعهتصادفی است و بر اساس شانس اتفاق افتادهاست و یا اینکه‬

‫واقعا چنین تفاوت یا ارتباطی وجود دارد‪ .‬این مسئله باعث شکل گیری‬

‫فرضیاتی خواهد شد که محقق مجبور است برای رد یا قبول این فرضیات‬

‫آزمونهای مناسبی را به کار ببرد‪ .‬در اینجا با بیان اهداف و فرضیات مطالعه‬

‫به تعیین نوع آزمون می پردازیم‪.‬‬

‫در هر فرضیه وجود حداقل دو متغیر لازم می باشد زیرا به دنبال مقایسه و یا‬

‫تعیینارتباطآندو باهمهستیمبنابراینبستهبهاینکهنوعمتغیرچهباشدبه‬

‫سه شکل با قضیه روبرو خواهیم شد‪.‬‬

‫ارتباط بین دو متغیر کیفی‪:‬‬

‫ا گر هدف محقق تعیین ارتباط سطح رضایتمندی کارکنان با جنس آنها‬
‫باشد در واقع چنین فرضی در ذهن وی شکل گرفته است که رضایتمندی‬
‫زنان و مردان کارمند با هم متفاوت می باشد‪ .‬در اینجا رضایتمندی به سه‬
‫دستهرضایتمندی کم‪،‬متوسطو بالا تقسیمشدهاست‪،‬لذابادو متغیر کیفی‬
‫روبرو هستیمو برایآنمیتوانهمانجداولمتقاطعقبلیرارسمنمود‪.‬برای‬
‫آنکه بدانیم آیا ارتباطی بین این دو متغیر وجود دارد باید آزمون کای اسکوئر‬

‫(کای دو یا خی دو ) ‪ 2χ‬انجام دهیم‪.‬‬
‫ا گر متغیر کیفی بیش از دو حالت باشد نیز همین آزمون در مورد آن اجرا‬
‫می شود‪ ،‬فقط باید توجه داشته باشیم که هر چه حالتهای متغیر کیفی بیشتر‬
‫باشد‪ ،‬فراوانی هر کدام از خانه های جدول متقاطع ممکن است به اندازه‬
‫کافی نباشد و لذا برای آنکه شرایط آزمون برقرار باشد لازم است تعداد نمونه‬

‫‪/157/‬‬

‫پژوهانه‬

‫بیشتری در مطالعه داشته باشیم و یا گروه ها و دسته های آن را در هم ادغام‬
‫کنیم‪.‬‬

‫ارتباط بین دو متغیر کمی‪:‬‬

‫ا گر هدف محقق تعیین ارتباط بین دو متغیر کمی مثل فشار خون و وزن‬
‫بیماران باشد گرچه می توان هر کدام از متغیرها را دسته بندی نموده و سپس‬
‫آزمون کای اسکوئر را که در بالا توضیح داده شد در مورد آنها اجرا کرد‪،‬‬
‫اما بهتر است چنین متغیرهای که ذاتا کمی هستند با آزمونهای مخصوص‬
‫خودشان آزمون شوند‪ .‬زیرا معمولا توان چنین آزمونهایی بالاتر می باشد از‬
‫سوی دیگر با دسته بندی داده ها‪ ،‬ارزش واقعی آنها از بین خواهد رفت‪ .‬در‬
‫چنینموردیبعنوانمثالفرضیهمطالعهآناست کهباافزایشوزنبیماران‪،‬‬

‫فشار خون آنها افزایش می یابد‪.‬‬
‫در این حالت از ضریب همبستگی یا ‪ Correlation coefficient‬استفاده‬
‫خواهدشد کهبا‪r‬مشخصشدهو میتواندعددبین‪-1‬تا‪+1‬باشدو علامت‬
‫مثبتو منفیآنهمبستگیمستقیمیامعکوسبیندو متغیررانشانمیدهد‪.‬‬

‫مقایسه ی متغییرهای کمی‪:‬‬

‫در اینجا با چهار حالت مختلف مواجه می باشیم‪:‬‬
‫‪ .1‬در برخی مطالعات محقق به دنبال آن است که میانگین متغیری کمی‬
‫را در دو گروه مثلا زنان و مردان با هم مقایسه نماید‪ .‬مثلا ا گر هدف مطالعه‬
‫«مقایسهوزنهنگامتولددخترانو پسرانموردمطالعه»و فرضیهآن«میانگین‬
‫وزن هنگام تولد پسران بیشتر از دختران است»‪ ،‬باشد‪ .‬محقق می خواهد دو‬
‫میانگین را با هم مقایسه کند که از دو گروه مستقل از هم(دختران و پسران)‬
‫بدست آمده است بنابراین می بایست از آزمون ‪ T-test‬برای نمونه های‬

‫مستقل استفاده نماید‪.‬‬

‫‪/158/‬‬

‫اه هداد لیلحت و هیزجت یگنچگو‬

‫‪ .2‬ا گر هدف مطالعه‪ ،‬مقایسه تغییرات یک متغیر در یک گروه اما در دو‬
‫زمانمتفاوتباشد‪.‬مثلاهدفمطالعه«مقایسهفشار خونافرادموردمطالعه‬
‫قبل و بعد از مصرف داروی الف» و فرضیه آن «مصرف دارو باعث افت‬
‫فشارخون بیماران می شود»‪ ،‬باشد‪ .‬همان طور که ملاحظه می شود محقق‬
‫می خواهد مشخص نماید که فشار خون هرکدام از افراد مورد مطالعه قبل‬
‫و بعد از درمان چقدر تغییر خواهد کرد‪ ،‬بنابراین می بایست تغییرات‬
‫فشارخون را بعد و قبل از مصرف دارو محاسبه و آنگاه میانگین تغییرات‬
‫فشارخون افراد مورد مطالعه را مورد بررسی قرار دهد‪ .‬ا گر میانگین تغییرات‬
‫قبل و بعد از مصرف دارو کوچک باشد به عبارت دیگر به صفر نزدیک‬
‫باشد‪ ،‬در این صورت مصرف دارو تغییر قابل توجهی در فشارخون ایجاد‬
‫نکرده است‪ .‬از آنجا که فشار خون در دو زمان مختلف از همان افراد اندازه‬
‫گیریمیشودو ایناندازه گیریهامستقلاز همنیستندو از طرفدیگرفشار‬
‫خون هر فرد بعد از درمان با فشار خون خودش قبل از درمان مقایسه می‬

‫شود می بایست از آزمون ‪ Paired t-test‬استفاده نمود‪.‬‬
‫‪ .3‬ا گر هدف مطالعه مقایسه میانگین متغیری کمی در بیش از دو گروه‬
‫باشد ا گر چه محقق می تواند با استفاده از ‪ T-test‬هر کدام از دو گروه را با‬
‫هم مقایسه نماید ولی با این روش خطای آزمون افزایش می یابد و لازم‬
‫است از آزمون مناسبی استفاده شود‪ .‬ا گر هدف مطالعه مقایسه میانگن وزن‬
‫هنگامتولدنوزاداندر چندشهرستانمختلفو فرضیهمطالعه«میانگینوزن‬
‫هنگام تولد نوزادان در شهرستانهای مختلف با هم متفاوت است»‪ ،‬باشد و‬
‫مثلا محقق به دنبال آن باشد که میانگین وزن هنگام تولد نوزادان را در چند‬
‫شهرستان مختلف با هممقایسه نماید بابیش از دو میانگین مواجه میباشد‬
‫کهاز گروههای مستقلاز هم گرفتهشدهاست‪،‬در اینجا آزمون آنالیزواریانس‬

‫یکطرفه یا ‪ One-way ANOVA‬انجام خواهد شد‪.‬‬

‫‪/159/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪ .4‬ا گر هدف مطالعه‪ ،‬مقایسه یک متغیر در بیش از دو زمان باشد یعنی با‬
‫داده های کمی مواجه می باشیم که در چند زمان متوالی از یک سری افراد‬
‫اندازه گیری شده است‪ .‬مثلا ا گر فشار خون بیمار بعد از تجویز داروی ‪ A‬در‬
‫بیش از یک زمان اندازه گیری شده باشد و بخواهیم مشخص نمائیم که آیا‬
‫تفاوت در زمانهای متوالی به طور همزمان معنی دار است‪ .‬در چنین مواردی‬
‫می بایست از آنجا که این اندازه گیریها مستقل از هم نیستند و بیش از دو‬
‫اندازه گیری می باشند از ‪ Repeated measurement ANOVA‬استفاده‬

‫شود‪.‬‬

‫رگرسیون خطی ساده(‪:)Simple Liner Regression‬‬

‫اینآزمونبهپیشبینیمقدار یکمتغیروابستهبراساسمقدار یکمتغیر‬
‫مستقل می پردازد‪ .‬رگرسیون خطی زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که هر‬
‫دو متغیر در سطح سنجش فاصله ای است‪ .‬به عنوان مثال‪ ،‬پژوهشگر قصد‬
‫دارد تاثیر و نقش امید افراد مورد مطالعه به آینده را در میزان نشاط آنها بررسی‬
‫نماید‪ .‬با در نظر گرفتن اینکه هر دو متغیر در سطح فاصله ای سنجش می‬

‫شوند‪ ،‬از آزمون رگرسیون خطی استفاده می شود‪.‬‬

‫رگرسیون خطی چندگانه(‪:)Multiple Liner Regression‬‬

‫در این آزمون محقق رابطه خطی موجود بین مجموعه ای از متغیرهای‬
‫مستقل با یک متغیر وابسته را به گونه ای مطالعه می کند که در آن‪ ،‬روابط‬
‫موجود بین متغیرهای مستقل را نیز مورد بررسی قرار می دهد‪.‬به عنوان مثال‪،‬‬
‫محقق قصد دارد مهمترین عوامل موثر بر نشاط افراد شامل تحصیلات‪،‬‬
‫درآمد‪ ،‬احساس مقبولیت و ‪ ...‬را بررسی نماید‪ .‬در این حالت با استفاده‬
‫از رگرسیون خطی چند متغیره می تواند به آزمون تاثیر این متغیرها بر نشاط‬

‫بپردازد‪.‬‬

‫‪/160/‬‬

‫اه هداد لیلحت و هیزجت یگنچگو‬

‫آنالیز بقاء‪)Survival analysis( :‬‬

‫در برخی از مطالعات متغیر مورد علاقه ی محقق طول مدت زمانی است‬
‫که باید سپری شود تا واقعه ای اتفاق افتد‪ .‬این واقعه ممکن است مرگ پس‬
‫از تشخیص یک بیماری‪ ،‬یا بهبودی پس از دریافت یک درمان و یا قطع‬
‫یک وسیله پیشگیری مثل ‪ IUD‬پس از استفاده باشد‪ .‬در چنین مطالعاتی‪،‬‬
‫افراد مورد مطالعه برای مدت زمانی پیگیری خواهند شد و یا پرونده چنین‬
‫افرادی بر اساس ثبت مدارک موجود مورد بررسی قرار خواهد گرفت‪ .‬در‬

‫چنین مطالعاتی سؤالات زیر برای محقق مطرح می باشد‪:‬‬
‫‪ .1‬در زمانهای مختلف پس از تشخیص یک بیماری بدخیم‪ ،‬احتمال‬
‫زنده ماندن یا مرگ افراد مثلا در زمانهای ‪ 6‬ماه‪ 12 ،‬ماه و ‪ 18‬ماه و‪ ...‬چقدر‬

‫خواهد بود‪.‬‬
‫‪ .2‬احتمال تداوم و یا قطع استفاده از ‪ IUD‬در طی ‪ 16 ،12 ،6‬و یا ماههای‬

‫بعد از آن و تا ‪ 5‬سال بعد از آن چقدر است‪.‬‬
‫‪ .3‬پس از رادیوتراپی بیماران بدخیم احتمال مشاهده نشانه هایی از‬

‫بهبودی در آنان در ماهها و سالهای آینده چقدر است‪.‬‬
‫در چنین سؤالاتی به دنبال یافتن ریسک پیشامد در زمانهای مختلف و یا‬
‫روند احتمال بقاء یا روند احتمال خطر می باشیم‪ .‬ویژگی اینگونه مطالعات‬
‫آن است که از سه مرحله تشکیل شده است‪ .‬در اولین مرحله که یک فاصله‬
‫زمانی معین می باشد‪ ،‬افراد واجد شرایط به مطالعه وارد می شوند‪ .‬در دومین‬
‫مرحله در یک فاصله زمانی بعدی افراد پیگیری می شوند و در مرحله سوم‬
‫در یکنقطهزمانیمعینمطالعهبهپایان میرسد‪.‬در چنینمطالعاتیبه‬
‫دنبال وقوع یا بروز پیشامد یعنی مثلا مرگ و یا بهبودی افراد تحت درمان می‬
‫باشیم‪ .‬اما ممکن است به برخی از افرادی که در مرحله اول وارد مطالعه می‬
‫شوند‪ ،‬در مراحل بعدی به دلایل مختلف دسترسی نداشته باشیم‪ .‬همچنین‬

‫‪/161/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ممکن است تا پایان مطالعه (مرحله سوم) در افراد مورد بررسی پیشامد مورد‬
‫نظر (مرگ‪ )... ،‬اتفاق نیفتاده باشد‪ .‬در هر دو حالت یعنی عدم دسترسی‬
‫به فرد یا عدم بروز پیشامد تا پایان مطالعه از سرنوشت نهایی فرد بی اطلاع‬
‫خواهیم ماند‪ .‬به چنین مواردی اصطلاحا ‪ Censored value‬می گویند‪ .‬ا گر‬
‫بخواهیم از اطلاعات این موارد هم در آنالیز به خوبی استفاده شود‪ ،‬نیازمند‬

‫استفاده از آنالیزهای بقاء یا ‪ Survival analysis‬خواهیم بود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫خلاصه آزمونهای آماری ناپارامتریک‬
‫آزمـون علامـت تـک نمونـه ‪ :‬بـرای آزمـون فـرض پیرامـون میانگیـن یـک جامعه اسـتفاده‬

‫می شـود‪.‬‬
‫آزمــون علامــت زوجــی ‪ :‬بــرای آزمــون فــرض پیرامــون دو میانگیــن از یــک جامعــه‬

‫اســتفاده مــی شــود‪.‬‬
‫ویلکا کسـون ‪ :‬همـان آزمـون علامـت زوجـی اسـت کـه در آن اختـاف نسـبی تفـاوت از‬

‫میانگیـن لحـاظ مـی شـود‪.‬‬
‫مـان ویتنـی‪ :‬بـه آزمـون‪ U‬نیـز موسـوم اسـت و جهت مقایسـه میانگین دو جامعه اسـتفاده‬

‫می شـود‪.‬‬
‫کروسـکال والیـس‪ :‬از ایـن آزمـون بـه منظـور بررسـی اختـاف میانگیـن چنـد جامعـه‬
‫آمـاری اسـتفاده مـی شـود‪ .‬بـه آزمـون ‪ H‬نیـز موسـوم اسـت و تعمیـم آزمـون ‪ U‬مان‪-‬ویتنـی‬
‫مـی باشـد‪ .‬آزمـون کروسـکال‪-‬والیس معـادل روش پارامتریـک آنالیـز واریانـس تـک‬

‫عاملـی اسـت‪.‬‬
‫فریدمـن‪ :‬ایـن آزمـون معـادل روش پارامتریـک آنالیـز واریانس دو عاملی اسـت کـه در آن‬

‫‪ k‬بیمـار بـه صـورت تصادفـی بـه‪ n‬بلـوک تخصیـص داده شـده اند‪.‬‬
‫نیکوئـی بـرازش ‪ :‬بـرای مقایسـه یـک توزیـع نظـری بـا توزیـع مشـاهده شـده اسـتفاده مـی‬

‫شـود و بـه آزمـون خـی‪-‬دو یـا ‪ χ2‬نیـز موسـوم اسـت‪.‬‬
‫کولموگـروف اسـمیرنف ‪ :‬نوعـی آزمـون نیکوئـی بـرازش بـرای مقایسـه یـک توزیـع نظـری‬

‫بـا توزیـع مشـاهده شـده اسـت‪.‬‬
‫مـک نمـار ‪ :‬بـرای بررسـی مشـاهدات زوجـی دربـاره متغیرهـای دو ارزشـی اسـتفاده مـی‬

‫شـود‪.‬‬
‫آزمون ‪ Q‬کوکران‪ :‬تعمیم آزمون مک نمار در ‪ k‬نمونه وابسته است‪.‬‬
‫ضریــب همبســتگی اســپیرمن‪ :‬بــرای محاســبه همبســتگی دو مجموعــه داده کــه بــه‬

‫صــورت ترتیبــی قــرار دارنــد اســتفاده مــی شــود‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/162/‬‬

‫اه هداد لیلحت و هیزجت یگنچگو‬
‫‪ ‬توجه‪ :‬جهت مطلالعه و کسب اطلاعات بیشتر در خصوص تجزیه‬
‫و تحلیل داده ها ارجاع نمایید به کتاب راهنمای جامع کاربرد ‪ SPSS‬در‬

‫تحقیقاتپیمایشی‪.‬‬

‫‪/163/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/164/‬‬

‫ارجا شور نشتون هونح‬

‫‪11‬‬

‫نحوه نوش نت روش اجرا‬

‫یکیاز قسمتهایی کهدر پیشنویسطرحتحقیقاتیبایدمشخص گردد‪،‬‬
‫روش اجرای کار است که اغلب بدلیل آنکه برای آن قوانین خاصی تعریف‬
‫نشده است به صورت سلیقه ای نوشته شده و در موارد زیادی نیز ناقص می‬
‫باشد‪ .‬البته آنچه در اینجا ارایه خواهد شد نیز فقط تلاش دارد تا برخی از‬
‫موارد ضروری را ارایه نماید و قطعا محقق با عنایت به آن‪ ،‬در تکمیل روش‬
‫کار موفقترخواهدبود‪.‬نوشتندقیقروش کار بهداورانو حتیتیمتحقیقاتی‬
‫کمک خواهد کرد تا کلیه مراحل انجام تحقیق را با جزییات کامل ملاحظه‬
‫نموده و آنچه را قرار است در طی مراحل اجرایی تحقیق اتفاق افتد به طور‬
‫متوالیدر اختیار داشتهباشند‪ .‬گاهیچنینتصور میشود کهروش کار فقط‬
‫تکرار مواردی است که در سایر اجزای طرح تحقیقاتی ذکر شده است‪ .‬اما‬
‫باید توجه داشت که در این قسمت ضمن اشاره به مراحل قبلی‪ ،‬توضیحات‬
‫کامل در مورد مسایلی مثل نحوه نمره گذاری پرسشنامه‪ ،‬وتعیین پایایی آن‬
‫وجزییات مداخله وغیره ارایه خواهد شد‪ .‬معمولا روش کار در مطالعات‬
‫تحلیلی طولانی تر و دارای جزییات بیشتری نسبت به مطالعات توصیفی ‬

‫می باشد‪ ،‬لذا به تفکیک در مورد هر کدام توضیح داده خواهد شد‪.‬‬

‫‪/165/‬‬

‫پژوهانه‬
‫مراحل نوشتن روش کار در مطالعات توصیفی‪:‬‬
‫ •در ابتدای روش کار باید اقدامات لازم پس از تصویب طرح‬
‫تحقیقاتی‪ ،‬برای آماده نمودن مقدمات شروع تحقیق ارایه شود‪ .‬مثلا‬

‫هماهنگی با سازمانهای موردنظر وغیره‪.‬‬
‫ •ا گر مشاهده گران یا پرسشگرانی برای تکمیل پرسشنامه ها یا انجام‬
‫مصاحبه ها کمک خواهند کرد و نیاز به آموزش و یا حتی شرکت در‬

‫کارگاه آموزشی دارند باید توضیح داده شود‪.‬‬
‫ •ا گر برای شروع طرح‪ ،‬لازم است تجهیزات یا مواد اولیه آزمایشگاهی‬

‫تهیه گردد در مورد نحوه تهیه آن توضیحاتی داده خواهد شد‪.‬‬
‫ •تعدادنمونهای کهقبلاتعیینشدهو چگونگیروشنمونه گیریبا‬
‫جزییات کاملبایدتوضیحدادهشود‪.‬معمولا محققفقطبهبیاننمونه‬
‫گیری طبقه ای‪ ،‬سیستماتیک وغیره ا کتفا نموده و این در حالی است‬
‫که می توان روشهای مختلفی برای اجرای آن تصور نمود‪ ،‬لذا حتما باید‬
‫مشخص شود که منظور از طبقه‪ ،‬خوشه و مرحله در نمونه گیری چیست‬
‫و این مساله باید با جزییات کامل طوری بیان شود که ا گر شخص‬
‫دیگری به جز محقق تصمیم به انجام تحقیق فوق بگیرد‪ ،‬کلیه مراحل‬
‫اجراییرابهطور دقیقدر اختیار داشتهو کاملامشابهمحققاصلیطرح‬
‫را اجرا نماید‪ .‬البته ا گر مطالب فوق در قسمت روش جمع آوری به طور‬

‫کامل آورده شده باشد تکرار آن ضرورتی ندارد‪ .‬‬
‫ •روش جمع آوری داده ها گرچه قبلا در طرح تحقیقاتی ذکر شده‬
‫است اما در این مرحله باید در مورد چگونگی انجام روش جمع‬
‫آوریبیشترتوضیحدادهشود‪.‬در مورداجزایمختلفپرسشنامه‪،‬تعداد‬
‫سوالات آن‪ ،‬نحوه تکمیل آن و نیز چگونگی تعیین روایی و پایایی‬
‫پرسشنامهتوضیحدادهشود‪.‬البتها گرمطالبفوقدر قسمتروشجمع‬
‫آوری به طور کامل آورده شده باشد تکرار آن ضرورتی ندارد‪ .‬نحوه نمره‬
‫گذاری سوالات پرسشنامه و یا وزن دهی سوالات و نیز گزینه های مربوط‬
‫به سوالات باید توضیح داده شود‪ .‬نحوه معاینه و وسایل مورد استفاده‬

‫‪/166/‬‬

‫ارجا شور نشتون هونح‬

‫بایدمشخصشود‪.‬ا گرمحققتصمیمداردمثلایکپرسشنامهآ گاهیرا‬
‫در پایان به صورت آ گاهی خوب‪ ،‬متوسط و ضعیف تقسیم بندی نماید‬

‫نحوه انجام آن و نمره گذاری سوالات را باید توضیح دهد‪.‬‬
‫ •در پایان روش کار‪ ،‬فرآیندی که در مورد داده های جمع آوری‬
‫شده طی خواهد شد و تجزیه و تحلیل آنها و نیز نرم افزارهای آماری مورد‬

‫استفاده مشخص می شود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫تعیین ارتباط سبک های والدینی و الگوهای ارتباط خانوادگی با کیفیت زندگی‬
‫نوجوانانشهرزاهدان‬

‫روش اجـرا‪ :‬بـا اخـذ معرفـی نامـه از دانشـگاه و ارائـه آن بـه سـازمان آمـوزش و پـرورش‬
‫و کسـب موافقـت جهـت انجـام پژوهـش ‪ ،‬ابتـدا از بیـن مـدارس دو ناحیـه آمـوزش‬
‫و پــرورش ‪ 8‬دبیرســتان (‪ 4‬دبیرســتان دخترانــه و ‪ 4‬دبیرســتان پســرانه ) بــه صــورت ‬
‫تصادفـی انتخـاب و از بیـن کلاس هـای موجـود در مـدارس‪3،‬کلاس شـامل پایـه هـای‬
‫اول‪ ،‬دوم و سـوم بـه صـورت تصادفـی انتخـاب خواهنـد شـد و سـپس بـا کسـب اجـازه‬
‫از دانـش آمـوزان و در صـورت تمایـل آنهـا بـه شـرکت در مطالعـه و ذکـر ایـن مطلـب کـه‬
‫نتایـج مطالعـه بـه صـورت کلـی بررسـی و اعـام خواهـد شـد کل دانش آمـوزان هر کلاس‬
‫وارد مطالعـه خواهنـد شـد بدیـن صـورت در هـر مدرسـه حـدودا ‪ 70‬دانـش آمـوز مـورد‬
‫بررسـی قـرار خواهنـد گرفـت سـپس بـا توجـه بـه اطلاعـات بهداشـتی دانـش آمـوزان ‪،‬‬
‫آنهایـی کـه بیمـاری جسـمی یـا روانـی شـناخته شـده ای دارند از جمعیت مـورد مطالعه‬
‫خــارج خواهنــد شــد و بدیــن ترتیــب تعداد‪500‬دانــش آموزدختروپســر مــورد بررســی‬
‫قـرار خواهنـد گرفـت‪ .‬بـه دلیـل زیـاد بـودن سـوالات و امـکان کاهـش دقـت دانـش‬
‫آمـوزان در تکمیـل آنهـا‪ ،‬پرسشـنامه الگوهـای ارتبـاط والدینـی در طـی مراجعـه اول در‬
‫اختیـار دانـش آمـوزان قـرار خواهـد گرفـت و تکمیـل خواهـد شـد ‪ .‬و در مراجعـه بعـدی‬
‫پرسشـنامه بررسـی کیفیـت زندگـی در اختیـار آنهـا قـرار گرفتـه و سـپس پرسشـنامه هـا از‬
‫جهـتتکمیـلتمـامسـوالاتمـوردبررسـیقـرار گرفتـهونهایتـاجمـعآوریخواهـدشـد‪..‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫مراحل نوشتن روش کار در مطالعات تحلیلی‪:‬‬

‫در مورد مطالعات تحلیلی‪ ،‬سه مرحله اول مشابه مطالعات توصیفی‬
‫خواهد بود و سایر مراحل به شرح ذیل می باشد‪:‬‬

‫ •در مطالعاتی مثل مورد‪ -‬شاهدی‪ ،‬کوهورت و مداخله ای‪ ،‬لازم‬

‫‪/167/‬‬

‫پژوهانه‬
‫است محقق در مورد تعداد نمونه در هر کدام از گروهها و نیز نحوه‬
‫نمونه گیری افراد برای هر کدام از گروهها کاملا توضیح دهد‪ .‬از آنجا‬
‫که در اینگونه مطالعات‪ ،‬گروه شاهد وجود دارد باید در مورد متغیرهای‬
‫مخدوش کننده ای که در مطالعه وجود دارند و نیز نحوه کنترل آنها به‬

‫طور کامل و معیارهای ورود و خروج از مطالعه توضیح داده شود‪.‬‬
‫ •روش جمع آوری داده ها و ابزار جمع آوری به خصوص ا گر از روش‬
‫آزمایشگاهی یا وسیله جدیدی استفاده شود باید به طور دقیق مشخص‬
‫شود‪.‬ا گربرایتشخیصبیماریو علایمآننیاز بهروشو یاابزار خاصی‬
‫وجود دارد و یا آزمایش خاصی می بایست انجام شود در این مرحله باید‬
‫توضیحات مربوط به آن ارائه‪ ،‬و افرادی که جمع آوری داده ها را بعهده‬

‫دارندمشخص شوند‪.‬‬
‫ •در مطالعات کوهورت در مورد میزان مواجهه در گروه مواجهه یافته‬
‫و مدت زمان پیگیری و نحوه انجام آن می بایست کاملا توضیح داده‬
‫شود‪ .‬مثلا ا گر داروی خاصی مدنظر می باشد مقدار ومدت مصرف آن‬

‫باید مشخص شود‪.‬‬
‫ •در مطالعات مداخله ای لازم است کلیه مراحل مداخله به دقت‬
‫توضیح داده شود‪ .‬مثلا زمان انجام مداخله‪ ،‬طول مدت تداوم آن‪ ،‬میزان‬
‫مداخله و شرایط آن باید کاملا و با جزییات‪ ،‬مشخص گردد‪ .‬مثلا ا گر‬
‫یک مداخله آموزشی مدنظر باشد تعداد کل جلسات‪ ،‬روش آموزش‪،‬‬
‫اهداف هر کدام از جلسات آموزش‪ ،‬فرد آموزش دهنده و مدت هر کدام‬
‫از جلسات می بایست به طور کامل مشخص شود‪ .‬و یا ا گر رسانه ای‬
‫تولید خواهد شد‪ ،‬در مورد نحوه انتخاب و محتوای آن باید توضیح داده‬
‫شود‪ .‬یا ا گر یک روش جراحی جدید و یا روش آزمایشگاهی قرار است‬

‫مطالعه شود اطلاعات کامل در مورد آن باید توضیح داده شود‪.‬‬
‫ •در مطالعات کوهورت و مداخله ای که افراد مورد مطالعه می‬
‫بایست پیگیری شوند لازم است مدت زمان پیگیری‪ ،‬تعداد دفعات‬
‫پیگیری‪ ،‬فاصله بین هر کدام از موارد پیگیری و اهداف محقق در هر بار‬

‫‪/168/‬‬

‫ارجا شور نشتون هونح‬

‫پیگیریو کارهایی کهانجامخواهدشدبهطور کاملتوضیحدادهشود‪.‬‬
‫ •ا گر در مطالعه لازم است از کورسازی (‪ )Blinding‬جهت کاهش‬
‫سوگراییاستفادهشودبایدفردی کهاثرویحذفخواهدشدو نیز کلیه‬
‫اقداماتبرایجلوگیریاز اطلاعویبهدقتتوضیحدادهشود‪.‬مثلاا گر‬
‫قرار است بیمار از نوع درمان خود مطلع نباشد باید نوع دارونما و تشابه‬
‫آن و بی خطر بودن آن توضیح داده شود و یا ا گر محقق از گروه مداخله و‬
‫شاهدبیاطلاعخواهدبودبایدراهیرا کهاز طریقآنایناقدامصورت‬

‫خواهد گرفت توضیح داده شود‪.‬‬
‫ •ا گر لازم است پس از مداخله‪ ،‬مدت انتظار برای مشاهده واقعه‬
‫سپری شود مثلامشاهده عوارض یک عمل جراحی پس از آن‪ ،‬یا وقوع‬
‫رفتارهای پیشگیری کننده در مردم پس از آموزش‪ ،‬لازم است این مدت‬

‫در روش کار مشخص گردد‪.‬‬
‫ •فرآیندی که بر روی داده ها برای تجزیه و تحلیل آنها انجام خواهد‬
‫شد و نیز نرم افزارهایی که به کار گرفته می شود باید توضیح داده شود‪.‬‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مقایسه اثر ضددردی جوشانده گیاه مرزنجوش و مورفین با فرمالین تست در‬
‫مو ‌شهای صحرایی نر نژاد ویستار‬

‫روش اجـرا‪ :‬ایـن مطالعـه بـرروی‪ 60‬سـرموش صحرایـی نـر از گونـه ویسـتار آلبینـو کـه بـه‪6‬‬
‫گـروه ‪ 10‬تایـی تقسـیم خواهنـد شـد انجـام میشـود‪ ،‬محـدوده وزنـی ایـن حیوانـات ‪-200‬‬
‫‪ 250‬گـرم مـی باشـد‪.‬حیوانات پـس از وزن کـردن بـه طـور تصادفـی در ‪ 6‬گـروه ‪ ،‬کنتـرل‪،‬‬
‫دریافـت کننـده دوزهـای مختلـف جوشـانده مرزنجـوش و دریافـت کننده مورفیـن قرار‬
‫مـی گیرنـد بـه گونـه ای کـه میانگیـن وزن آن هـا تفـاوت معنـی داری نداشـته باشـند‪ .‬‬
‫حیوانـات مورداسـتفاده پـس از توزیـن در قفـس هـای پلاسـتیکی از جنـس پلی کربنات‬
‫بـه ابعـاد ‪40*20*15‬سـانتی متـر کـه کـف آنهـا بـا خـا ک اره پوشـیده شـده نگهـداری‬
‫خواهنـد شـد‪ .‬هـر گـروه حیـوان دریـک قفـس قـرار مـی گیرنـد‪ .‬سـقف قفس هـا متحرک‬
‫و از جنـس اسـتیل مشـبک بـوده کـه غـذای فشـرده مخصـوص مـوش و ظـرف آبخـوری‬
‫روی آن قـرار میگیـرد غـذا و آب در تمـام طـول مـدت آزمایـش بـدون هیـچ محدودیتـی‬
‫در اختیـار آنهاقـرار خواهـد گرفـت سـپس قفـس هـا بـه اتـاق آزمایـش منتقـل میشـوند‪.‬‬
‫در طـول مـدت آزمایـش حیوانـات در شـرایط ‪12‬سـاعت روشـنایی و ‪12‬سـاعت تاریکـی ‬
‫نگهـداری خواهنـد شـد‪ .‬خـا ک اره هـای کـف قفـس هـا هفتـه ای یـک بـار تعویـض و‬

‫‪/169/‬‬

‫پژوهانه‬

‫قفـس هـا بـا آب و پـودر لبـاس شـویی شستشـو خواهـد شـد‪.‬‬
‫از آنجایـی کـه در ا کثـر مطالعـات از عصـاره هـای هیدروالکلـی ایـن گیـاه اسـتفاده‬
‫شـده لـذا در مطالعـه حاضـر باتوجـه بـه مصـرف سـنتی آن جوشـانده گیـاه تهیـه خواهـد‬
‫شــد‪.‬گیاه مرزنجــوش از یکــی از داروخانــه هــای ســنتی شــهر زاهــدان خریــداری مــی‬
‫شـود وسـپس جهـت شناسـایی جنـس و گونـه آن بـه هرباریـوم گیـاه شناسـی دانشـگاه‬
‫سیسـتان و بلوچسـتان تحویـل داده خواهـد شـد‪.‬گیاه خریـداری شـده سـپس آسـیاب‬
‫مـی شـود و پـس از آسـیاب کـردن بـه ازای هـر گـرم پـودر ‪10،‬میلـی لیتـر آب مقطـر درون‬
‫بشـر ریختـه و بـه مـدت ‪20‬دقیقـه جوشـانده خواهـد شـد‪.‬پس از سـرد شـدن‪ ،‬جوشـانده‬
‫بـا عبـور دادن از پارچـه ای تمیـز توسـط کاغـذ صافـی وقیـف بوخنـر صـاف میشـود‪.‬‬

‫جوشـانده حاصـل شـده مجـددا بـه منظـور تغلیـظ حـرارت داده شـد‬
‫تـا عصـاره ای بـا ویسـکوزیته بـالا ماننـد عسـل بـه دسـت آیـد‪ .‬مـاده نهایـی بـه چنـد‬
‫پلیـت منتقـل و داخـل انکوباتـور بـا حـرارت ‪ 70‬درجـه سـانتیگراد قـرار داده خواهـد‬
‫شـد تـا کامـا خشـک شـوند‪500 .‬میلـی گـرم مـاده خشـک تهیـه شـد را در ‪ 50‬میلـی لیتـر‬
‫آب مقطـر حـل کـرده و از ایـن محلـول بـه میـزان ‪5‬میلـی لیتـر بـه ازای هـر کیلوگـرم وزن بـه‬
‫حیـوان تزریـق خواهـد شـد‪ .‬بـرای سـاخت محلـول هـای دیگـر بـا دوز ‪ 50‬میلـی گـرم بـه‬
‫ازای هـر کیلوگـرم وزن بـدن از جوشـانده مرزنجـوش ‪ ،‬رقیـق سـازی بـا آب مقطـر صـورت‬

‫خواهـد گرفـت‪.‬‬
‫در ایــن آزمــون وســیله انجــام آزمایــش محفظــه ای از جنــس پلکســی گلاس میباشــد‬
‫کـه روی آن صفحـه ای شیشـه ای قـرار دارد وروی صفحـه شیشـه ای نیـز محفظـه ی‬
‫سـرباز کوچـک تـری از جنـس پلکسـی گلاس قـرار میگیـرد‪ .‬در فاصلـه معینـی از سـطح‬
‫شیشـه ای و سـطح افق‪،‬آینـه ای بـا زاویـه ‪45‬درجـه نصـب خواهـد شـد تـا دیـدن وثبـت‬
‫حـرکات مـوش بـه راحتـی قابـل انجـام باشـد‪ .‬در روز انجـام آزمایـش‪ ،‬موشـها بـه صـورت‬
‫جدا گانـه و بـه منظـور تطابـق بـا محیـط ‪ 30‬دقیقـه قبـل از تزریـق فرمالیـن درون محفظـه‬
‫قـرار خواهنـد گرفـت‪ .‬ودر زمـان آزمایـش فرمالیـن ‪ 0/5‬درصـد بـا حجـم ‪25‬میکرولیتـر‬
‫بـه صـورت زیرجلـدی بـه کـف پـای راسـت وعقبـی مـوش صحرایـی تزریـق خواهـد‬
‫شــد‪.‬کل زمــان صــرف شــده جهــت بــالا نگــه داشــتن یــا تــکان دادن لیســیدن و گاز‬
‫گرفتـن پـای تزریـق شـده در فواصـل زمانـی‪5‬دقیقـه اول بـرای درد حاد و از دقیقـه‪40-30‬‬
‫بـه عنـوان شـاخص بـرای درد مزمـن انـدازه گیـری مـی شـود‪ .‬هـر دارویـی کـه بتوانـد ایـن‬

‫مـدت زمـان را کاهـش دهـد اثـر ضـددرد دارد‪.‬‬
‫دلیـل انتخـاب بـازه هـای زمانـی مذکـور بـه عنـوان شـاخص درد حـاد ومزمـن ایـن اسـت‬
‫کـه در مطالعـات مشـابه اثبـات گردیـده کـه بعـد از ‪ 5‬دقیقـه اول پـس از تزریـق فرمالیـن‬
‫کـه حیـوان رفتارهـای دردنا کـی از خـود نشـان میدهـد(درد حاد)بـه مـدت ‪ 15-10‬دقیقـه‬
‫رفتـار خاصـی ازخـود نشـان نمیدهـد و بعـداز ‪20-15‬دقیقه فاز دوم شـروع میشـودوحیوان‬
‫دوبـاره شـروع بـه لیسـیدن کـف پـای مربوطـه میکند(دردمزمـن) کـه حـدود ‪ 40‬دقیقـه‬
‫طـول میکشـد‪ .‬جهـت از بیـن بـردن عواملـی چـون سـروصدا‪ ،‬فعالیـت انسـان هـاو نظیـر‬
‫اینها کـه میتوانـد در آزمـون تـورش ایجـاد کنـد آزمـون در مکانـی عـاری از عوامـل فـوق‬

‫‪/170/‬‬

‫ارجا شور نشتون هونح‬

‫انجــام خواهــد گرفــت‪ .‬بــرای صحــت بیشــتر نتایــج آزمــون از هــر مــوش فقــط یکبــار‬
‫اسـتفاده خواهـد شـد‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫‪ ‬توجه‪ :‬همان طور که ملاحظه می شود نوشتن فقط بخش مداخله در‬
‫روش اجرا در بر گیرنده مطالبی است که محل دیگری برای نوشتن آن در‬
‫طرح تحقیقاتی وجود نداشت‪ ،‬بنابراین محققین باید این قسمت را با دقت و‬
‫حوصله آماده نمایند زیرا با نوشتن جزییات روش کار‪ ،‬محقق می تواند موانع‬
‫اجرایی کهممکناستدر آیندهباآنمواجهشودشناسایینمودهو برایرفع‬
‫آن راه حل هایی را بیابد‪ ،‬و یا در مواقعی ممکن است مجبور شود روش کار‬

‫خود را تغییر دهد‪.‬‬
‫متاسفانه در طرحهای تحقیقاتی که معمولا در اختیار محققین قرار داده‬
‫می شود‪ ،‬فضای خیلی کمی به نوشتن روش کار اختصاص داده شده است‬
‫و اینذهنیتراالقامی کند کهنوشتنهمانمقدار بهعنوانروش کار مطالعه‬
‫کافی می باشد‪ .‬در حالیکه ملاحظه می شود‪ ،‬به خصوص در مطالعات‬
‫تحلیلی ا گر محقق کلیه مراحل را به دقت ارایه نمایند گاهی اوقات به بیش‬

‫از یک صفحه توضیح نیازمند می باشد‪.‬‬

‫‪/171/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/172/‬‬

‫خلاا تاظحالم‬

‫‪12‬‬

‫ملاحظات اخلاقی‪)Ethical clearance(:‬‬

‫در اینجا قصد صحبت از اخلاق در پژوهش نداریم که بدون شک‬
‫محقق باید از زمان انتخاب موضوع پژوهش تا مرحله ارایه گزارش نهایی‬
‫مسایل اخلاقی متفاوتی را مدنظر داشته باشد‪ ،‬بلکه فقط نکاتی را که لازم‬
‫استمحققدر موردافرادموردمطالعهرعایتنمایدمطرحخواهدشد‪.‬حتی‬
‫ا گر مطالعه فقط قصد تکمیل پرسشنامه و مصاحبه با افراد مورد مطالعه را‬
‫دارد‪ ،‬گرچهبهنظرمیرسد کهاینمسالهخطریرامتوجهوینمیسازد‪،‬اما‬
‫باز هم نیاز به رعایت برخی ملاحظات اخلاقی می باشد‪ .‬بنابراین مسایلی‬
‫را که به طور کلی در ملاحظات اخلاقی می بایست مدنظر محقق قرار گیرد‬
‫در ذیل آورده می شود که ممکن است با توجه به نوع و موضوع مورد مطالعه‬

‫برخی از آنها انتخاب و یا مواردی به آن اضافه شود‪.‬‬
‫در مطالعاتتوصیفی کهجمعیتزیادیواردمطالعهمیشونداغلبثبت‬
‫نام و نام خانوادگی افراد مورد مطالعه ضرورتی ندارد و نیز در مورد پرسشنامه‬
‫هایی که شامل سوالات حساس می باشد بهتر است‪ ،‬نام و نام خانوادگی‬
‫پاسخگویان پرسیده نشود‪ .‬بنابراین اطمینان دادن به افراد که مشخصات‬
‫آنها محرمانه خواهد بود از اصول اخلاقی کلیه مطالعات می باشد‪ ،‬حتی‬

‫زمانی که ناچار به ثبت مشخصات کامل فرد می باشیم‪.‬‬

‫‪/173/‬‬

‫پژوهانه‬

‫توجیه افراد مورد مطالعه در مورد اهداف مطالعه و دلایل جمع آوری داده‬
‫ها و نیز اجازه خواستن از آنها برای شرکت در مطالعه از مباحث مهمی است‬
‫که باید در زمان اجرای طرح توسط پژوهشگران رعایت گردد‪ .‬و افراد آزادانه و‬
‫با اطلاع حاضر به همکاری شوند و در قسمت ملاحظات اخلاقی قید شود‪.‬‬
‫فراهم نمودن شرایط مناسب برای افراد مورد مطالعه در زمان اجرای طرح‬
‫و برقراری ارتباط صحیح با آنان و نیز دادن فرصت کافی به آنان برای درک‬

‫مناسب از سوالات و پاسخگویی به آن‪ ،‬لازم می باشد‪.‬‬
‫چنانچه در حین جمع آوری داده ها‪ ،‬فرد مورد مطالعه تمایلی به‬
‫پاسخگویی به برخی سوالات و یا انجام بعضی از آزمایشات نداشت‪ .‬ابتدا‬
‫بایدباتوضیح کامل‪،‬ویراتشویقبههمکارینمودو در صورتی کهراههای‬
‫مختلفبرای جلبهمکاری موفق نبود‪ ،‬نبایدوی را مجبور بهاین کار کرد‪.‬‬
‫ا گر برای انجام طرح تحقیقاتی باید آزمایشاتی انجام شود‪ ،‬هزینه آن نباید‬
‫به بیمار و یا دفاتر بیمه تحمیل گردد‪ ،‬گرچه چنین به نظر برسد که انجام آن‬
‫آزمایش برای بیمار ضروری است‪ .‬البته ا گر به صورت معمول در مورد همه‬
‫افراد بدون توجه به مطالعه‪ ،‬چنین اقداماتی صورت می گیرد مساله متفاوت‬

‫خواهد بود‪.‬‬
‫در مطالعات مداخله ای باید شواهد کافی در زمینه حفظ سلامت افراد‬
‫مورد مداخله و نیز گروه شاهد ارایه گردد و از طرف دیگر افرادی که وارد‬
‫مطالعه می شوند توجیه شوند که چه اقداماتی در مورد آنها انجام خواهد‬
‫شد‪ .‬البته زمانی که از دارونما استفاده می شود و بیمار نباید در مورد این‬
‫مساله مطلع باشد باید اهداف مطالعه و نیز تقسیم تصادفی آنها به یکی از دو‬
‫گروه مورد مطالعه و دریافت یکی از این دو روش درمانی توضیح داده شود و‬
‫موافقتبیمار برایورودبهمطالعه کسبشود‪.‬در مطالعاتمداخلهایلازم‬
‫است توافق آ گاهانه به صورت کتبی از افراد اخذ شود که در آن توضیحات‬

‫‪/174/‬‬

‫خلاا تاظحالم‬

‫کامل در مورد اهداف مطالعه و عوارض احتمالی آن و نیز طول مدت مطالعه‬
‫آورده شده است‪.‬‬

‫ا گر در طی مطالعه‪ ،‬مواردی مشاهده شد که احتمال خطر برای سلامت‬
‫افراد مورد مطالعه دارد‪ ،‬باید بلافاصله ادامه کار را متوقف و اقدامات درمانی‬

‫در مورد افرادی که در طی مطالعه دچار عوارض شده اند صورت گیرد‪.‬‬
‫استفاده از هر نوع مدارک و پرونده ها باید با مجوز قبلی و موافقت دستگاه‬
‫مربوط صورت گرفته و اطلاعات موجود در آنها فقط برای مطالعه استفاده و‬
‫از انتشار آنخودداریشودو محرمانهبودندادههایهرپروندهحفظ گردد‪.‬‬
‫پس از پایان مطالعه نتایج حاصل از آن به نحو مقتضی به اطلاع شرکت‬

‫کنندگان در مطالعه و سازمانهایی که همکاری نموده اند برسد‪.‬‬
‫نتایج مطالعه برای کلیه مسئولین و دست اندرکاران مربوط ارسال گردد‪.‬‬

‫کدهای مصوب کمیته کشوری اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی‪:‬‬

‫حفاظت از آزمودنی در پژوهش های علوم پزشکی جهت بهره برداری‬
‫و مبنای قضاوت اخلاقی (‪protection code of human subject in‬‬
‫‪  )medical research‬طرحها درکمیته منطقه ای اخلاق در پژوهشهای علوم‬

‫پزشکی‪ ،‬به شرح ذیل اعلام می گردد‪:‬‬
‫کسبرضایتآ گاهانهدرکلیهتحقیقاتی کهبررویآزمودنیانسانیانجام‬
‫می گیرد ضروری است در مورد تحقیقات مداخله ای ‪ ،‬کسب رضایت‬

‫آ گاهانهباید کتبیباشد‪.‬‬
‫ارجحیت منافع جامعه یا پیشرفت علم نمی تواند توجیهی برای قراردادن‬
‫آزمودنیدر معرضضرر و زیانغیرمعقولباشدویامحدودیتیدر اعمالاراده‬

‫و اختیار او ایجاد نماید‪.‬‬
‫کسب رضایت آ گاهانه بایستی فارغ ازهرگونه اجبار‪ ،‬تهدید‪ ،‬تطمیع و‬
‫اغوا انجام گیرد‪ .‬درغیراینصورت رضایت اخذ شده باطل و هیچ اثر قانونی‬

‫‪/175/‬‬

‫پژوهانه‬

‫بر آن مترتب نیست و درصورت بروز هرگونه خسارت‪ ،‬مسئولیت آن متوجه‬
‫پژوهشگر خواهد بود‪.‬‬

‫درمواردی کهبهلحاظتشکیلاتی‪،‬محققموقعیتیبالاترو موثرترنسبتبه‬
‫آزمودنی داشته باشد‪ ،‬علت انتخاب آزمودنی باید به تایید کمیته اخلاق در‬

‫پژوهش رسیده وتوسط فردی ثالث‪ ،‬رضایت آ گاهانه کسب شود‪.‬‬
‫درانجام تحقیقات علوم پزشکی اعم از درمانی و غیردرمانی‪ ،‬محقق‬
‫مکلف است اطلاعات مربوط به روش اجرا و هدف ازانجام تحقیق‪،‬‬
‫زیانهای احتمالی‪ ،‬فواید‪ ،‬ماهیت و مدت تحقیق را به میزانی که با آزمودنی‬
‫ارتباط دارد به وی تفهیم نموده و به سوالات او پاسخ های قانع کننده دهد و‬

‫مراتب مذکور را دررضایت نامه قید نماید‪.‬‬
‫درتحقیقات علوم پزشکی باید قبل از انجام تحقیق‪ ،‬تمهیدات لازم (از‬
‫قبیل امکانات پیشگیری‪ ،‬تشخیصی‪ ،‬درمانی) فراهم گردد و درصورت بروز‬

‫خسارت غیرمتعارف جبران شود‪.‬‬
‫نحوه ارایه گزارش یا اعلام نتیجه تحقیقات می باید متضمن رعایت‬
‫حقوق مادی و معنوی عناصر ذیربط ( آزمودنی‪ ،‬پژوهشگر‪ ،‬پژوهش و سازمان‬

‫مربوطه) باشد‪.‬‬
‫محققبایدبهآزمودنیاعلامنماید کهمیتوانددر هرزمان کهمایلباشداز‬
‫شرکت در تحقیق منصرف شود‪ .‬بدیهی است در صورت انصراف پژوهشگر‬
‫مکلف است مواردی را که ترک تحقیق‪ ،‬تبعات نامطلوبی نصیب آزمودنی‬

‫می نماید به ایشان تفهیم نموده و او را حمایت کند‪.‬‬
‫چنان چه به نظر پژوهشگر ارایه بعضی از اطلاعات به آزمودنی منجر به‬
‫مخدوش شدن نتایج تحقیق گردد‪ .‬عدم ارائه این اطلاعات می بایستی‬
‫با تایید کمیته اخلاق در پژوهش باشد و ضمنا برنام ‌هریزی کاملی جهت‬

‫آ گاهی به موقع آزمودنی از آن اطلاعات تدارک دیده شود‪.‬‬

‫‪/176/‬‬

‫خلاا تاظحالم‬

‫مسولیت تفهیم اطلاعات به آزمودنی به عهده محقق است در مواردی که‬
‫فرد دیگری این اطلاعات را به آزمودنی بدهد از محقق سلب مسولیت نمی‬

‫گردد‪.‬‬
‫شرکت دادن آزمودنی در پژوهش بدون ارایه اطلاعات مربوط به پژوهش‬
‫ممنوع است مگر اینکه آزمودنی‪ ،‬آ گاهانه از حق خود درکسب اطلاعات‬

‫صرفنظر کردهباشد‪.‬‬
‫درتحقیقات کارآزمایی بالینی(‪ )Clinical trials‬که وجود دو گروه شاهد‬
‫و مورد ضروری است بایستی به آزمودنی ها اطلاع داد که در تحقیقی شرکت‬

‫کرده اند که ممکن است بطور تصادفی در یکی از دوگروه فوق قرار گیرند‪.‬‬
‫درتحقیقات درمانی میزان ضرر و زیان (‪ )Risk‬بایستی کمتر از‬
‫منافع(‪ )Benefits‬تحقیق باشد مرجع تشخیص نفع و ضرر‪،‬کمیته اخلاق در‬
‫پژوهش می باشد که پس از مشورت با متخصصان حرفه ای رشته مربوطه‬

‫اعلام نظر می نماید‪.‬‬
‫درتحقیقات غیردرمانی میزان ضرر قابل پذیرش نباید از میزان ضرری‬
‫که آزمودنی در زندگی روزمره با آنها مواجه است بیشتر باشد توضیح آنکه‬
‫درمحاسبهضرر وزیاندر زندگیروزمره‪،‬ضرورتداردآندستهاز ضرر و زیان‬
‫هایی کهآزمودنیبهاقتضایموقعیتو شرایطشغلی‪،‬سنی‪،‬زمانیو مکانی‬

‫با آنها مواجه می باشد مستثنی گردد‪.‬‬
‫عملی‪ ،‬ساده ‪ ،‬راحت‪ ،‬سریع و اقتصادی بودن و مشابه آن نمی تواند‬
‫توجیهی برای مواجه نمودن آزمودنی با ضرر و زیان اضافی در تحقیق باشد‪.‬‬
‫در تحقیقاتی که دارای زیان احتمالی بوده و آزمودنی هایی در آنها مورد‬
‫پژوهش قرار می گیرند که دچار فقر فرهنگی یا اجتماعی و یا مالی هستند‪.‬‬
‫لازم است درک صحیح آزمودنی ها از این زیانها‪ ،‬مورد تایید کمیته اخلاق‬

‫در پژوهش قرار گیرد‪.‬‬

‫‪/177/‬‬

‫پژوهانه‬

‫محقق موظف است که اطلاعات مربوط به آزمودنی را بعنوان راز تلقی و‬

‫قکبنل ًاد‪،‬آزمموگردنآنیکرها‬ ‫افشای آن را نیز فراهم‬ ‫شرایط عدم‬ ‫را افشا ننموده و ضمنا‬ ‫آن‬
‫که در اینصورت باید‬ ‫داشته باشد‬ ‫این مسیر محدودیتی‬ ‫در‬

‫مطلعنماید‪.‬‬

‫در مواردی که آزمودنی از نوع دارو در تحقیق بی اطلاع باشد‪ ،‬محقق‬

‫بایستیترتیبیاتخاذنماید کهدر شرایطضروری‪،‬اطلاعاتمربوطبهدارورا‬

‫در اختیار آزمودنی و یا پزشک معالج او قرار دهد‪.‬‬

‫هرگونه صدمه جسمی وزیان مالی که در پی انجام تحقیق بر آزمودنی‬

‫تحمیل شود باید مطابق قوانین موجود جبران گردد‪.‬‬

‫انجام روشهای گونا گون تحقیق نباید مغایر با موازین دینی و فرهنگی‬

‫آزمودنی وجامعه باشد‪.‬‬

‫در شرایط مساوی در روند تحقیق چه از نظرنوع آزمودنی و چه از نظر روش‬

‫تحقیق‪-‬انتخاب آزمودنی از بین زندانیان و گروههای خاص (صغار‪،‬عقب‬

‫ماندگان ذهنی ‪ ،‬مبتلایان به زوال عقل‪ ،‬بیماران روان پریش و جنین) از‬

‫طرفی و بقیه جامعه از طرف دیگر‪ ،‬انتخاب اولویت به عهده کمیته اخلاق‬

‫در پژوهش است‪.‬‬

‫شرکت زندانیان در تحقیقاتی که نتایج آن منحصر به زندانیان میشود با‬

‫کسب رضایت آ گاهانه کتبی بلامانع است‪.‬‬

‫زندانیانرابعلتشرایطخاصاز جملهدر دسترسبودنآناننبایدبعنوان‬

‫آزمودنی ترجیحی در تحقیقات شرکت داد و از طرفی نیز نمی توان آنها را از‬

‫منافع تحقیق محروم نمود‪.‬‬

‫شرکت گروههای صغار‪ ،‬عقب ماندگان ذهنی‪ ،‬مبتلایان به زوال عقل و‬

‫بیماران روان پریش در کلیه تحقیقات به شرط کسب رضایت کتبی از‬

‫ولی قانونی آنها و اثبات ضرورت انجام چنین تحقیقاتی بلامانع است ‪ .‬در‬

‫‪/178/‬‬

‫خلاا تاظحالم‬

‫صورتیکه در ابتدای تحقیق‪ ،‬آزمودنی ‪ ،‬زوال عقل و یا علائم روان پریشی‬
‫نداشته و در مدت انجام تحقیق مبتلا به روان پریشی (‪)Psychotic signs‬‬
‫و یا زوال عقل گرددرضایت قبلی باطل بوده و باید از ولی قانونی او رضایت‬
‫کتبی کسب شود‪ .‬آزمودنیهایی که در ابتدای تحقیق روان پریش یا صغیر‬
‫بودهاند‪.‬ا گردر مدتانجامتحقیقبهترتیبواجدصلاحیتیا کبیرشوند‪.‬‬
‫رضایت قبلی ولی ایشان باطل بوده و لازم است رضایت کتبی جدیدی از‬

‫خود ایشان کسب شود‪.‬‬
‫انجامتحقیقاتغیردرمانیبررویجنینمجاز نیست‪.‬انجامتحقیقات‬
‫درمانی هنگامی بر روی جنین مجاز است که بهنفع جنینو یا مادرش بودهو‬
‫ضرریمتوجههیچیکاز آناننگردد‪.‬بدیهیاست کسبرضایتآ گاهانه‬

‫کتبی از مادر و ولی قانونی جنین ضروری است‪.‬‬
‫انجام تحقیق بر روی جنینهای سقط شده به شرط ضرورت و رعایت‬

‫موازین قانونی بلامانع است‪.‬‬

‫‪ ‬در پایان شایان ذکر است که تضمین کننده رعایت این اصول ‌‪ ،‬همانا‬
‫تقوا ‌‪ ،‬احساس مسولیت و تعهد اخلاقی در محققین محترم می باشد‪.‬‬

‫دستورالعمل کمیته اخلاق پزشکی در مورد استفاده و مراقبت از‬
‫حیوانات آزمایشگاهی در تحقیقات‪:‬‬

‫این دستورالعمل در ‪ 10‬ماده براساس پروتکل هلسینکی سال ‪ 1975‬و‬
‫دستورالعمل انجمن علوم اعصاب آمریکا با تغییرات لازم تدوین شده و در‬
‫جلسه کمیته اخلاق پزشکی مورخ ‪ 85/1/28‬به تصویب نهایی رسید و از‬

‫این تاریخ لازم الاجرا می باشد‪.‬‬
‫کلیه افرادی که به صورت مستقیم در پژوهش با حیوان آزمایشگاهی کار‬
‫می­کنند‪،‬بایدنسبتبهاخذ گواهیاز کمیتهاخلاقپزشکیپساز گذراندن‬

‫‪/179/‬‬

‫پژوهانه‬

‫دوره مربوطه اقدام نمایند‪.‬‬
‫در تحقیقبایدحیوانآزمایشگاهیاز گونهو کیفیتمناسبانتخابشده‬
‫و حداقل تعداد‪ ،‬جهت بدست آوردن نتایج معتبر در نظر گرفته شود‪ .‬هرگونه‬
‫افزایش در تعداد حیوان پیش بینی شده با پیشنهاد استاد راهنما یا مجری‬

‫طرح تحقیقاتی و ذکر دلایل‪ ،‬پس از تایید کمیته صورت می گیرد‪.‬‬
‫استفاده شایسته از حیوانات از جمله اجتناب یا کاهش فشار‪ ،‬رنج و درد‬

‫وارده به حیوان‬
‫در پروسه های آزمایش با حیوان که منجر به ایجاد درد آزاردهنده و یا‬
‫استرسمی شود باید از بیهوشی‪ ،‬بیحسی و یامسکنمناسباستفاده شود‪.‬‬
‫جراحی یا پروسه های دیگر دردنا ک بر روی حیوانی که بیهوش نشده و یا‬

‫توسط مواد شیمیایی فلج شده‪ ،‬ممنوع است‪.‬‬
‫مراقبت پس از جراحی حیوان باید باعث کاهش درد و رنج آن شده و در‬

‫هر حال طبق استانداردهای دانشکده دامپزشکی باشد‪.‬‬
‫حیواناتی که در طی آزمایش از درد حاد یا مزمن رنج می برند و بهبودی‬
‫پیدا نمی کنند باید با روشهای غیردردنا ک در طول پروسه و یا انتهای آن‬

‫کشته شوند‪.‬‬
‫ا گرنیاز بهمرگحیوانباشد‪ ،‬کشتنحیوانبادر نظر گرفتناصولاخلاقی‬

‫باشد (از جمله استفاده از روش دررفتگی گردن یا محفظه ‪.)CO2‬‬
‫شرایط زیستی گونه های مختلف حیوان باید مناسب باشد‪ .‬یک‬
‫دامپزشک و یا فرد آموزش دیده و با تجربه مسول حیوان خانه بوده و از نظر‬
‫نگهداری‪ ،‬تغذیه و مراقبت حیوان هایی که جهت اهداف زیست پزشکی‬
‫مورد آزمایش قرار می گیرند‪ ،‬نظارت کافی صورت پذیرد و از درآمیختگی‬

‫گونه های مختلف ا کیدا جلوگیری شود‪.‬‬
‫شرایط نگهداری حیوانات مورد آزمایش به گونه ای باشد که از آلودگی‬

‫‪/180/‬‬

‫خلاا تاظحالم‬

‫های زیست محیطی جلوگیری گردد مخصوصا دفع لاشه حیوانات موجب‬
‫آلودگی محیط زیستنشود‪.‬‬

‫مسولیت اجرای این دستورالعمل برعهده مجری طرح (استاد راهنما و‬
‫محقق اصلی) می باشد و کمیته اخلاق پزشکی دانشگاه بر حسن اجرای‬
‫آن نظارت داشته و در صورت مشاهده هرگونه تخطی اساسی در هر مرحله از‬

‫پژوهش‪ ،‬نسبت به توقف آن اقدام خواهد کرد‪.‬‬
‫فرم رضایت آ گاهانه شرکت در طرح تحقیقاتی‪:‬‬

‫عنوانطرحپژوهشی‬

‫نام مجری یا مجریان‬

‫دانشکده یا واحد‬
‫مربوطه‬

‫در این قسمت باید طرح تحقیقاتی به زبان بسیار ساده و قابل فهم‬ ‫معرفی پژوهش‬
‫برای بیمار توضیح داده شود ‪.‬‬

‫در صورتیکه از بیمار در طی طرح تحقیقاتی خونگیری بعمل می آید‬ ‫خون گیری‬
‫در این قسمت میزان خون گرفته شده و دلیل این عمل باید بوضوح‬

‫توضیح داده شود‪.‬‬

‫در این قسمت فواید شرکت در پژوهش مورد نظر باید برای بیمار به‬ ‫مزایا‬
‫زبان ساده و قابل فهم بیان شود‪.‬‬ ‫عوارض جانبی‬

‫در این قسمت ‪ Side effect‬ها و مضرات احتمالی روش انتخابی به‬
‫زبان ساده و دقیق جهت تشخیص یا درمان بیماری فرد برای وی‬

‫بیانشود‪.‬‬

‫‪/181/‬‬

‫پژوهانه‬

‫در این قسمت باید ذکر گردد که چنانچه در طرح تحقیقاتی اقدام‬
‫هزینه های مربوط به تشخیصی یا درمانی انجام شود‪ ،‬هزینه به عهده مجری یا مجریان‬

‫انجامطرحتحقیقاتی طرح خواهد بود و بیمار هزینه ای را پرداخت نخواهد کرد‪.‬‬

‫در این قسمت باید شرح داده شود که در صورت عدم پذیرش‬
‫روش انتخابی پژوهشگر‪ ،‬بیمار از چه روشهای درمانی یا تشخیصی‬
‫دیگرتوسط پژوهشگر می تواند استفاده نماید‪.‬‬ ‫روش های جایگزین‬

‫درصبرافیه ًاانطجقلهاسعمبتیمتمقباارایصدخدوذاپکهژرودهگررسدیشدبدکهوهاکنیاترانینختجاوایآزهمجادبیرفشصهوارتوورتهوکوشیامهال ًات بیمیبحمهرارمکاانریهروفوتیه‬ ‫محرمانه بودن‬
‫در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند‪.‬‬

‫در این قسمت باید آدرس و شماره تلفن تماس مجری یا مجریان طرح‬
‫در اختیار بیمارقرار داده شود تا وی در هر زمانی که مایل بود بتواند‬
‫پرسشهای خود را در مورد روشهای به کار رفته جهت تشخیص یا‬
‫درمان وی یا بروز عوارض احتمالی آن روشها مطرح و مشاوره دریافت‬

‫پاسخگوییبهپرسش ها نماید‪.‬‬
‫شرکت من در مطالعه کامل ًا اختیاری است و آزاد خواهم بود که از‬
‫شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان که مایل بودم بدون آنکه‬
‫تغییری در نحوه رفتار پزشک درمانگر یا نحوه درمان و مراقبت از‬

‫حقنپذیرفتنیاانصراف بیماری اینجانب ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شوم‪.‬‬

‫با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری‬ ‫رضایت‬
‫یا همکاران طرح موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلان می‬
‫نمایم‪ .‬یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن‬

‫را داشته ام‪.‬‬
‫نکته‪ :‬رضایت در هوشیاری کامل و شرایط بدون استرس و درد و‬
‫درصورت اورژانسی بودن وضع بیمار از ولی قانونی وی کسب گردد‪.‬‬

‫نام و نام خانوادگی بیمار‪ /‬داوطلب سالم ( یا قیم قانونی وی) و امضاء‪ :‬تاریخ‪ / / :‬‬
‫‪13‬‬

‫امضاء بیمار‪ /‬داوطلب سالم ( یا قیم قانونی وی)‬
‫اینجانب مجری‪ /‬مجریان طرح تحقیقاتی مذکورسرکار خانم ‪/‬جناب آقای دکتر ‪...............‬‬
‫‪ .....................‬با آ گاهی کامل از کلیه مفاد کدهای حفاظت آزمودنی انسانی در پژوهش‬

‫‪/182/‬‬

‫خلاا تاظحالم‬

‫های علوم پزشکی که ‪ 26‬بند می باشد و الزام به رعایت کامل کدهای مذکوراقدام به انجام‬
‫طرح تحقیقاتی فوق الذکر می نمایم و تا کید می نمایم که تضمین کننده رعایت این اصول همانا‬

‫تقوا ‪،‬احساس مسئولیت و تعهد اخلاقی اینجانب وهمکاران خواهد بود‪ .‬‬
‫توضیحات‪ :‬‬

‫‪ - 1‬این فرم باید در سه نسخه تهیه شود ‪.‬‬
‫نسخه اول در محلی مطمئن بایگانی شود تا دستیابی به آن برای کنترل پایشگران یا کمیته‬

‫اخلاق پزشکی آسان شود ‪.‬‬
‫نسخه دوم آن در اختیار شرکت کننده قرار گیرد‪ .‬نسخه سوم به پرونده بالینی بیمار ضمیمه‬

‫گردد‪ .‬‬
‫‪ -2‬اثر انگشت سبابه دست راست و در صورت عدم امکان اخذ آن‪ ،‬زیر اثر انگشت توضیح‬

‫داده شود ‪.‬‬
‫‪ -3‬سن قانونی بالای ‪ 18‬سال می باشد ‪.‬‬
‫‪ -4‬عقب ماندگان ذهنی یا بیماران دچار جنون مستمر یا ادواری افرادی هستند که نیاز به قیم‬

‫وسرپرستدارند ‪.‬‬

‫‪/183/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/184/‬‬

‫هعلاطم یامحدودیته‬

‫‪13‬‬

‫محدودیتهای مطالعه‪Limitations of the(:‬‬

‫یکی از بخشهای دیگر طرح تحقیقاتی که معمولا در مورد آن تفاسیر‬
‫متعدد وجود داشته و به اشکال مختلفی تکمیل و یا در ا کثر مواقع تکمیل‬
‫نمی شود قسمت محدودیتهای مطالعه می باشد‪ .‬چنین تصور می شود که‬
‫محقق باید فقط به محدودیتهایی اشاره نماید که ممکن است در اجرای‬
‫مطالعه با آن مواجه شود و در اغلب موارد چنین موانعی نیز گزارش نمی شود‪.‬‬
‫محدودیتهای مطالعه به دو بخش قابل تفکیک می باشد که در زیر توضیح‬

‫داده خواهد شد‪.‬‬

‫محدودیتهای مطالعه در مرحله طراحی و آنالیز‪:‬‬

‫احتمالا مطالعه ای بدون عیب و نقص وجود ندارد و در هر مطالعه ای‬
‫مشکلات متعددی در مور پایایی و روایی پرسشنامه ها‪ ،‬حجم نمونه‪،‬‬
‫طراحی پرسشنامه یا آنالیز داده ها وجود دارد‪ .‬در یک مطالعه خوب‪ ،‬تلاش‬
‫میشودتااینمشکلاتبهحداقلبرسداماباهمهتلاشهابرخیاز مشکلات‬
‫همچنان باقی می ماند‪ .‬در یک طرح تحقیقاتی بهتر است به جای آنکه با‬
‫بیان نکردن محدودیت ها‪ ،‬سعی در تظاهر شود بهتر است محدودیت های‬
‫مطالعه شناسایی شود‪ .‬مثلا ا گر نمونه مورد مطالعه به طور هدفدار انتخاب‬
‫می شود نباید سعی کنیم آن را نماینده یک جمعیت خیلی بزرگ وانمود‬

‫‪/185/‬‬

‫پژوهانه‬

‫کنیم‪ .‬ا گر به دلایل محدودیت زمانی و هزینه مجبور به استفاده از داده هایی‬
‫هستیم که کیفیت آن زیر سوال است (مثلا داده های ثبت شده در پرونده‬
‫های کلینیک ها و‪ ) ..‬سعی نکنیم که آن مخفی نگه داریم‪ .‬به جای آن با‬
‫صداقت‪ ،‬مشکلات مختلف در طراحی مطالعه را شناسایی و بیان نموده و‬
‫سعی کنیم که در مراحل تجزیه و تحلیل در صورت امکان برای آن راه حلی‬
‫بیابیم و در غیر این صورت با بیان این موارد به خواننده تذکر دهیم که به‬
‫دلیل ضعف در طراحی مطالعه به یافته های آن می بایست با احتیاط و به‬

‫عنوان اطلاعات مقدماتی نگاه شود‪.‬‬
‫ا گر محقق بتواند محدودیتهای واقعی موجود در طراحی مطالعه را با‬
‫صداقت بیان کند حا کی از تسلط کامل محقق بر مطالعه و دیدگاه صحیح‬
‫وی پیرامون آن می باشد و نباید آن را به پای ضعف های مطالعه و بی فایده‬

‫بودن آن گذاشت‪.‬‬
‫کمتر مطالعه ای است که در مرحله طراحی با محدودیت هایی مواجه‬
‫نباشد و ا گر چنین محدودیت هایی گزارش نمی شود‪ ،‬از دو حالت خارج‬
‫نیست یا محقق توانایی شناسایی محدودیت های مطالعه خود را ندارد‪ ،‬یا‬
‫با وجود اطلاع از آن به دلایل مختلفی از اعلام آن امتناع می کند که در هر‬

‫حالت این مساله می تواند نتایج مطالعات را زیر سوال ببرد‪.‬‬

‫محدودیتهای اجرایی طرح تحقیقاتی‪:‬‬

‫هر نوع مشکل احتمالی‪ ،‬در زمان اجرای طرح به دلایل محدودیت های‬
‫سیستم اجرایی و یا نیز مشکلات منطقه ای یا آب و هوایی باید ذکر شود‪.‬‬
‫مثلا ا گر در یک دوره زمانی خاص امکان جمع آوری نمونه در منطقه‬
‫و یا حضور در منطقه وجود نداشته باشد‪ .‬ا گر شروع و ادامه طرح منوط به‬
‫موافقت مقامات بالاتر باشد که جلب حمایت آنها مدتی طول بکشد باید‬
‫در محدودیت ها ذکر گردد‪ .‬ا گر برای سفارش و خرید برخی تجهیزات و یا‬

‫‪/186/‬‬

‫هعلاطم یامحدودیته‬
‫مواداولیهدر داخلو یاخارج‪،‬مشکلاتاحتمالیوجودخواهدداشت‪،‬بهتر‬

‫است آنها را پیش بینی و در این قسمت ذکر نمود‪.‬‬
‫بهتر است در بیان محدودیت های مطالعه از نظر طراحی و اجرایی بی‬
‫پرده و با صراحت کامل اقدام نماییم و تا حد امکان برای حل آن تلاش و در‬
‫صورت وجود موانع برای حل آن‪ ،‬با صداقت و شجاعت‪ ،‬ضعف موجود در‬

‫نتایج مطالعه را بپذیریم‪.‬‬

‫‪/187/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/188/‬‬

‫یدنب نامز لودج‬

‫‪14‬‬

‫جدول زمان بندی‪)Time table(:‬‬

‫در طرح تحقیقاتی‪ ،‬محقق باید پیش بینی کند که از زمان شروع طرح تا‬
‫پایان آن و انتشار نتایج چه مدت طول خواهد کشید و از طرف دیگر زمان‬
‫اختصاص یافته به هر کدام از مراحل تحقیق را نیز باید مشخص نماید‪.‬‬
‫تنظیم زمان مطالعه ضمن کمک به محقق برای ایجاد نظم در اجرای‬
‫مطالعه به مسئولین اجازه می دهد تا در مراحل مختلف‪ ،‬میزان پیشرفت‬
‫طرح را بازدید و بر آن نظارت نمایند‪ .‬لذا لازم است محقق با در نظر گرفتن‬
‫محدودیت ها و کاغذبازی های اداری و نیز مشکلات پیش بینی نشده‪،‬‬
‫زمان طرح را تخمین بزند‪ .‬زیرا مشاهده می شود که گاهی اوقات محققین‬
‫زمان تحقیق را کمتر از مدت واقعی آن تخمین زده و در پایان تحقیق با‬
‫محدودیتزمانیمواجهمیشوند‪.‬در اینجامراحلمختلفی کهدر مطالعات‬
‫ممکن است وجود داشته باشد لیست خواهد شد و بدیهی است که بسته به‬
‫نوعمطالعهو نیزفا کتورهایمختلفدیگرممکناستفعالیتهایدیگری‬
‫به این مراحل اضافه و یا کم شود‪ .‬مدت زمان احتمالی هر کدام از فعالیتها‬

‫می بایست در مقابل آن ذکر شود‪.‬‬
‫‪ -1‬هماهنگی با سازمانها و ادارات مرتبط‬
‫‪ -2‬تماس با شرکت ها و تهیه پیش فا کتور و خرید تجهیزات یا مواد‬

‫‪/189/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪ -3‬آموزش پرسشگران‬
‫‪-4‬انجاممطالعهمقدماتی(در صورتی کهدر طرحپیشبینیشدهاست)‬
‫‪ -5‬ارزیابی اولیه افراد مورد مطالعه (در مطالعات تحلیلی برای مرحله اول‬

‫مطالعه)‬
‫‪-6‬جمعآورینمونههایموردنیاز برایمطالعه(در مطالعاتمداخلهای‬

‫در این مرحله مداخله نیز صورت می گیرد)‬
‫‪ -7‬پیگیری موارد برای مشاهده نتیجه (در مطالعات تحلیلی)‬

‫‪ -8‬ارزیابی نهایی (آخرین مرحله مطالعات تحلیلی )‬
‫‪ -9‬وارد نمودن داده ها به کامپیوتر‬
‫‪ -10‬تجزیه و تحلیل داده ها‬
‫‪ -11‬تهیه گزارش نهایی‬

‫معمولا جمع آوری نمونه ها در مطالعات مختلف بیشترین زمان مطالعه را‬
‫به خود اختصاص می دهد‪ .‬جدول گانت نیز بر اساس زمان بندی که انجام‬

‫شد تکمیل می شود‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مدت زمان اجرای طرح هشت ماه‬

‫شرحهریکاز فعالیتهای طول‬
‫ردیف اجرائی طرح به تفکیک مدت‬

‫سنجش ر وایی پایایی پرسشنامه‬
‫کیفیتزندگی ‪ 0‬ماه‬ ‫‪1‬‬

‫جمع آوری داده ها قبل از‬ ‫‪2‬‬
‫مداخله ‪ 1‬ماه‬

‫انجاممداخله ‪2‬ماه‬ ‫‪3‬‬

‫‪/190/‬‬

‫یدنب نامز لودج‬

‫مدتانتظار ‪ 1‬ماه‬ ‫‪4‬‬
‫جمع آوری داده ها بعد از‬
‫‪5‬‬
‫مداخله ‪ 1‬ماه‬ ‫‪6‬‬

‫ارایه گزارش نهایی ‪2‬ماه‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪/191/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/192/‬‬

‫یدنب هجدوب‬

‫‪15‬‬

‫بودجه بندی‪Budgeting(:‬‬

‫بیشتر داوران طرحهای تحقیقاتی تمایل دارند که بدانند مطالعه چقدر‬
‫منابع و تسهیلات و به طور کلی بودجه نیاز دارد تا در مورد فایده حاصل از‬
‫مطالعه در قبال هزینه آن تصمیم گیری نمایند‪ .‬لذا دقت در بودجه بندی و‬
‫در نظر گرفتن کلیه امکانات مورد نیاز در آن اهمیت دارد‪ .‬بودجه یک طرح‬
‫تحقیقاتی باید واقع بینانه بوده و توجه داشت که اغلب سازمان ها تمایلی‬
‫به خرید وسایل گران قیمت‪ ،‬وسیله نقلیه و یا به طور کلی تامین هزینه های‬
‫مطالعات خیلی گران را ندارند‪ .‬بنابراین در مورد هر کدام از اقلام باید دقیق‬
‫بوده و اجزای مختلف هزینه های مورد نیاز آن را مشخص نمود‪ .‬مثلا در مورد‬
‫پرسشگران‪ ،‬دقیقا مشخص شود که هر نفر چند ساعت در روز و چند روز و‬
‫برای هر ساعت چه مقدار هزینه و کلا چقدر دستمزد دریافت خواهد کرد‪.‬‬
‫معمولا این موارد در طرحهای تحقیقاتی جدول بندی شده و کار را ساده‬
‫نموده است و در اینجا فقط به اقلام کلی و برخی از جزییات آن اشاره‬

‫خواهد شد‪.‬‬

‫بودجه پرسنلی‪:‬‬

‫کلیه افراد شرکت کننده در مطالعه‪ ،‬باید مشخص شوند که معمولا‬
‫شامل افراد فوق می باشد‪ :‬محقق اصلی‪ ،‬همکاران تحقیق‪ ،‬مشاور آماری‪،‬‬

‫‪/193/‬‬

‫پژوهانه‬

‫آزمایشگران‪ ،‬پرسشگران‪ ،‬ناظران بر نحوه جمع آوری داده ها‪ ،‬اپراتور‪ ،‬راننده‪،‬‬
‫کارگر ساده‪ .‬در مورد هر کدام از افراد می بایست تعداد آنها‪ ،‬ساعات کاری‪،‬‬
‫هزینهبرایهرساعتو هزینه کلیمشخصشود‪.‬در ضمنهزینههایپرسنلی‬
‫بر اساس مصوبات سازمانهای مختلف با توجه به مدارک تحصیلی مشخص‬

‫میباشد و برای تکمیل این قسمت باید از آن اطلاع یافت‪.‬‬

‫هزینه مواد و تجهیزات‪:‬‬

‫در این قسمت یک سری وسایل مصرفی و غیرمصرفی در مطالعه ممکن‬
‫است مورد نیاز باشد که باید لیست شود‪ .‬وسایل مصرفی از جمله‬
‫مواد اولیه آزمایشگاهی‪ ،‬کاغذ‪ ،‬قلم‪ ،‬فیلم و غیره می باشد و لوازم غیر مصرفی‬
‫مثل وسایل و تجهیزات آزمایشگاهی که محقق برای انجام تحقیق به آن نیاز‬
‫دارد و در واقع وسایل اموالی می باشند‪ .‬در مورد این وسایل نیز جدول آن که‬
‫شامل تعداد وسیله‪ ،‬نوع آن‪ ،‬محل خرید‪ ،‬قیمت هر واحد و قیمت کل باید‬

‫مشخص شود‪.‬‬
‫در زمان قیمت گذاری لازم است ضمن تماس با شرکت های مختلف از‬
‫قیمت واقعی تجهیزات مطمئن شده و از طرف دیگر در مورد تغییرات قیمت‬

‫آن تا زمان تصویب طرح پیش بینی لازم صورت گیرد‪.‬‬

‫هزینه سفر‪:‬‬

‫ ا گر در تحقیق نیاز به سفر باشد‪ ،‬باید دلایل قانع کننده و منطقی برای‬
‫ضرورت آن وجود داشته باشد‪ ،‬در غیر این صورت سازمانهای مختلف‬
‫تمایلی به پرداخت هزینه برای سفرهای غیرضروری در مطالعات ندارند‪.‬‬
‫چنانچه نیاز به سفر وجود داشته باشد باید تعداد افرادی که لازم است سفر‬
‫نمایند‪ ،‬مبداو مقصد سفر‪ ،‬تعداددفعاتسفر‪ ،‬وسیله مورداستفاده‪ ،‬هزینههر‬

‫بار سفر و نیز هزینه کلی مسافرت مشخص شود‪.‬‬

‫‪/194/‬‬

‫یدنب هجدوب‬
‫سایر هزینه ها‪:‬‬
‫در این قسمت ممکن است مواردی بسته به نیازهای تحقیق لحاظ گردد‬
‫که برخی از آنها در کلیه مطالعات ضرورت دارد‪ .‬مانند هزینه تکثیر اوراق و‬
‫پرسشنامه ها‪ ،‬هزینه تایپ‪ ،‬تکثیر و صحافی گزارش نهایی‪.‬‬
‫برخی از هزینه ها نیز ممکن است پیش بینی گردد‪ .‬مانند هزینه اقامت در‬
‫منطقه تحقیقاتی که در مورد آن باید تعداد افراد‪ ،‬مدت اقامت‪ ،‬هزینه هر نفر‬

‫و هزینه کل مدت اقامت پیش بینی شود‪.‬‬
‫هزینه برگزاری کارگاه آموزشی در صورت نیاز در مطالعه می بایست بر‬
‫اساس تعداد شرکت کنندگان‪ ،‬مدت زمان کارگاه‪ ،‬تعداد مدرسین و هزینه‬

‫حق التدریس هر کدام‪ ،‬پذیرایی و غیره تعیین گردد‪.‬‬

‫‪/195/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/196/‬‬

‫یسیون شرگزا‬

‫‪16‬‬

‫گزارش نویسی‬

‫گزارش تحقیق‬

‫وسیل ‌هایاستجهتانعکاسجریانتحقیقو نتایجی کهاز آنبهدست‬
‫آمده است‪.‬‬

‫مراحل تهیه گزارش‪:‬‬

‫‪1 .1‬گردآوری اطلاعات‬
‫‪ 2 .2‬تهیه طرح گزارش‬
‫‪ 3 .3‬تهیه پی ‌شنویس گزارش‬
‫‪ 4 .4‬بازنویسی و اصلاح گزارش‬
‫‪ 5 .5‬نوشتنپی ‌شنویسنهایی‬
‫‪ 6 .6‬تایپ متن گزارش‬
‫‪7 .7‬بررسی گزارش تایپ شده و تصحیح آن‬
‫‪ 8 .8‬تکثیر و صحافی‬

‫گردآوری اطلاعات‪:‬‬

‫پیش از شروع نوشتن ‪ ،‬محقق باید فکر کند که م ‌یخواهد چه بنویسد و‬
‫چگونهبنویسد‪.‬‬

‫‪/197/‬‬

‫پژوهانه‬

‫در اینمرحلهبایدنتایجویافت ‌ههایتحقیقباتوجهبهاهداف‪،‬جم ‌عبندی‬
‫و مرتب گردد تا مقایسه و مطابقت به راحتی انجام پذیرد‪.‬‬
‫تهیه طرح گزارش‪:‬‬

‫طرح گزارش عبارت از چهارچوب و اسکلت متن گزارش است‪.‬‬
‫ضروری است که قبل از نوشتن گزارش‪« ،‬طرح گزارش» تهیه گردد تا امر‬

‫نوشتن‪ ،‬با دقت بیشتر پای ‌هگذاری شود‪.‬‬
‫هرچه طرح گزارش بهتر تدوین شود مطالب گزارش بریک روال منطقی تر ‬

‫و ساده تر نوشته خواهد شد ‪.‬‬

‫تهیه پی ‌شنویس گزارش‪:‬‬

‫استفاده از طرح گزارش تهیه شده به عنوان راهنما ی تنظیم یادداش ‌تها‬
‫مرتب کردن و تقدم و تاخر نوشته ها بر اساس طرح گزارش‬

‫گنجاندن نقل قو ‌لها و زیرنوی ‌سها و نمودارها در پی ‌شنویس‬
‫در نظر گرفتن جای کافی برای انجام تغییرات‪ ،‬اصلاحات و اضافات‬

‫بعدی در پیش نویس‬

‫بازنویسی و اصلاح گزارش‪:‬‬

‫در هنگام اصلاح گزارش باید مرحله به مرحله و از پارا گرافی به پارا گراف‬
‫دیگر پیش رفت و اصلاحات مربوط به دستور زبان‪ ،‬نشان ‌هگذاری‪،‬‬
‫نقط ‌هگذاری‪ ،‬پارا گرا ‌فبندی و بسیاری مسایل دیگر را در این مرحله انجام‬

‫داد‪.‬‬

‫تهیه پیش‌نویس نهایی‪:‬‬

‫بهتر است در انتهای کار شخص دیگری پی ‌شنویس آماده شده را‬
‫بخواند‪،‬تادر صورتی کهایرادیوجودداردروشنشدهو برطرف گردد‪.‬پس‬
‫از تجدید نظر لازم در پی ‌شنویس‪ ،‬متن گزارش باید مجددا بازخوانی شود‪.‬‬

‫‪/198/‬‬

‫یسیون شرگزا‬

‫تایپ کردن متن گزارش‪:‬‬

‫هنگام آماده کردن گزارش تحقیق برای تایپ کردن باید به نکات زیر‬
‫توجه نمایید‪:‬‬

‫ • مطالب را طوری آماده کنید که فرصت کافی برای تایپ داشته‬
‫باشید‪.‬‬

‫ • به خاطر داشته باشید که تایپیست احتمالا با موضوع و مطالب کار‬
‫شما آشنا نیست‪ ،‬بنابراین سعی کنید نوشت ‌ههای شما خوانا باشد‪.‬‬

‫ • تا آنجایی که امکان دارد در پی ‌شنویس نهایی اصلاحات کمتری‬
‫به کار ببرید‪.‬‬

‫ • همهصفحاتپی ‌شنویساز ابتداتاانتهابایدبهدقتشمار ‌هگذاری‬
‫شوند تا ا گر احیانا صفح ‌های جابجا شد تایپیست به راحتی آنها را‬

‫مرتب کرده و کار شما را سری ‌عتر انجام دهد‪.‬‬

‫بررسی گزارش تایپ شده و تصحیح آن‪:‬‬

‫ •نسخه نهایی باید برای اطمینان از بدون غلط بودن شمار ‌هگذاری‬
‫صفحات‪ ،‬صفح ‌هبندی ‪ ،‬صحیح بودن جداول و منحن ‌یها و غیره‬

‫مورد بررسی قرار گیرد‪.‬‬
‫ • نوشتن املای واضح اصطلاحات تخصصی و واژه ها و علایم و‬

‫فرمولها‬

‫تکثیر و صحافی‪:‬‬

‫ •مرتب کردن کلیه صفحات پس از تایپ‬
‫ • خواندن مجدد و با دقت زیاد گزارش‬
‫ • غل ‌طگیری و تصحیح گزارش‬

‫ • کاغذ مورد استفاده ‪ ،A4‬نوار چاپ مشکی‪ ،‬چاپ مطالب بر یک‬
‫روی کاغذ‬

‫‪/199/‬‬

‫پژوهانه‬

‫جلد و صفحه عنوان‪:‬‬

‫ •نسبتا ضخیم و به رن ‌گهای مختلف‬

‫ •چاپ مطالب روی جلد با حروف زرکوب یا ساده‬

‫ •طرح نوشتن روی جلد تقریبا شبیه صفحه عنوان‬

‫ •مطالبی که باید روی جلد آورده شوند ‪ ،‬عبارتند از‪:‬‬

‫ •آرم موسسه آموزشی یا دانشگاه‪ ،‬عنوان گزارش‪ ،‬شماره طرح‪ ،‬تاریخ‬

‫تصویب طرح‪ ،‬نام محقق یا محققین و تاریخ تهیه گزارش‬

‫ •پس از جلد ‪ ،‬اولین جزء داخلی از گزارش تدوین شده ‪« ،‬بسم الله‬

‫الرحمن الرحیم» است که در صفحه ‌اول آورده می شود‪.‬‬
‫ • بعد از آن صفحه عنوان که نوشته های آن مشابه نوشته های روی‬

‫جلد است‪.‬‬

‫ •تقدیر‪ ،‬تشکر و قدردانی‬

‫ •در ا کثرموارد‪،‬محققیامحققانحاصل کار خودرابهاشخاص(مانند‬

‫پدر‪ ،‬مادر‪ ،‬همسر‪ ،‬استاد و غیره) و یا مکانی مانند دانشگاه تقدیم‬

‫م ‌یشود‪.‬‬ ‫شروع‬ ‫»‬ ‫به‬ ‫«تقدیم‬ ‫عنوان‬ ‫با‬ ‫عموم ًا‬ ‫م ‌یکنند‪.‬‬
‫مطالب این صفحه‬

‫چکیده(‪:)Abstract‬‬

‫ •مختصر‬
‫ •بیان جامع و کامل محتوای کل تحقیق‬
‫ •حاوی اطلاعات مختصر و مفیدی از هدف‪ ،‬دامنه و وسعت(که قبل‬
‫از مطالعه کامل تحقیق‪ ،‬تصویری کلی و واضح از مطالب مندرج در‬
‫گزارش تحقیق به خواننده م ‌یدهد و علت انتخاب موضوع تحقیق‬

‫در این بخش مختصرا ذکر م ‌یشود)‪.‬‬
‫ •چکیده باید در یک صفحه حدا کثر در دو صفحه تایپ شود‪.‬‬

‫‪/200/‬‬