روش-تحقیق -دکتر رخشانی

‫لعاتامط اعوان‬

‫مطالعات مداخله ای که از طریق آن راه حل های مختلف برای حل مشکل‬
‫به محک آزمایش زده و مناسب ترین راه انتخاب گردد‪.‬‬

‫در این مطالعه بر خلاف مطالعات مشاهده ای‪ ،‬محقق دست به تغییر‬
‫در متغیر مستقل زده و به دنبال مشاهده تغییرات در متغیر وابسته می باشد‪.‬‬
‫در گذشتهاینمطالعاتبیشتربهعنوانمطالعاتتجربی(‪)Experimental‬‬
‫معروف بودند که به دلایل متعدد ا کنون به اسم مطالعات مداخله‬
‫ای(‪ )Interventional‬تغییر یافته که دربرگیرنده مطالعات تجربی یا‬
‫آزمایشگاهی نیز می باشند‪ .‬این مطالعات معمولا به دو دسته کلی ‬
‫کارآزماییهای بالینی(‪ )Clinical Trial‬و کارآزماییهایی در عرصه(‪Field‬‬

‫‪ )Trial‬تقسیم می شوند‪.‬‬

‫‪ .1‬کارآزمایی‌های بالینی (‪)Clinical Trial‬‬

‫به دلیل اینکه معمولا نمونه گیری آن در کلینیک یا بیمارستان صورت‬
‫می گیرد و مداخله در مورد هر کدام از نمونه ها به تفکیک انجام می شود‬

‫کارآزمایی بالینینام گرفتهاند‪.‬‬
‫کارآزمایی های بالینی برای ارزشیابی کارآمدی داروهای جدید یا دیگر‬
‫روش های درمانی مانند جراحی‪ ،‬فیزیوتراپی‪ ،‬پرتودرمانی و غیره به کار می‬

‫روند‪.‬‬
‫‪ ‬مثال‪ :‬ارزشیابی داروهای بتا بلوکر در کاهش مرگ و میر بیماریها‬
‫‪ ‬مثال‪ :‬بررسی کارآمدی لوزه برداری در جلوگیری از بروز عفونت های‬

‫مکرر حلق‬
‫در طراحیایننوعمطالعاتچندنکتهمیبایسترعایت گردیدهو حتما‬
‫در روش کار مطالعهدر موردآنتوضیحات کاملارایهشود‪.‬مسالهملاحظات‬
‫اخلاقی‪ ،‬تصادفی بودن نمونه گیری‪ ،‬معیار ورود به مطالعه و خروج از آن و‬

‫کورسازی از جمله این مسایل است که توضیح های آن خواهد آمد‪.‬‬

‫‪/101/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ملاحظاتاخلاقی‪:‬گرچهملاحظاتاخلاقیدر انواعمختلفمطالعات‪،‬‬
‫مهم و مورد نظر می باشد که در مبحث اخلاق در پژوهش خواهد آمد‪ ،‬اما‬
‫در مطالعات مداخله ای به دلیل اهمیتی که سلامت انسان دارد باید مسایل‬

‫بیشتریمدنظرقرار گیرد‪.‬‬
‫محقق باید با ارایه شواهد و مدارک‪ ،‬مشخص سازد که راه حل جدید (که‬
‫می تواند یک روش درمانی و یا جراحی جدید باشد) سلامت افراد را تهدید‬
‫نمی کند‪ ،‬عوارضی به دنبال نداشته و نتایج درمانی این روش کمتر از سایر‬

‫ر وشها نیست‪.‬‬
‫در مورد گروه شاهد نیز باید مشخص گردد که عدم درمان و یا درمان با‬
‫دارونما ضرری برای بیمار نداشته و یا وی را از درمان به موقع محروم نمی‬

‫نماید‪.‬‬
‫در کارآزماییهای بالینی معمولا ضمن ارایه شواهدی مبنی بر رعایت موارد‬
‫فوق‪ ،‬افرادی را که وارد مطالعه می شوند توجیه نموده و از آنان رضایت‬
‫آ گاهانه کسب می نمایند‪ .‬این رضایت می تواند به صورت شفاهی باشد‬
‫ولی دراغلب مطالعات ترجیحا این رضایت به صورت کتبی از بیمار باید‬
‫کسب شود‪ .‬در واقع فرمی تهیه می گردد که بیمار ضمن در جریان قرار گرفتن‬

‫از فرآیند مطالعه‪ ،‬نسبت به شرکت در آن اعلام رضایت نماید‪.‬‬
‫توصیهمیشودمطالعات کارآزماییبالینی کهاز داروو روشهایمداخله‬
‫ای استفاده می کنند در وبگاه مخصوص آن ثبت نام کرده و شماره ثبت‬

‫دریافت کنند تا چاپ مقاله در آینده تسریع شود‪.‬‬
‫معیارهای ورود به مطالعه و خروج از آن (‪Inclusion and Exclusion‬‬
‫‪ :)criteria‬زمانی که محقق تصمیم می گیرد یک روش درمانی جدید را در‬
‫موردیکبیماریمورداستفاده قرار دهدمعمولا معتقداست کهاینروش‬
‫در مورد افرادی قابل اجرا است که از شرایط خاصی برخوردارند و نیز در‬

‫‪/102/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫مورد افرادی با خصوصیات دیگر قابل اجرا نیست‪ .‬به عنوان مثال بیمارانی‬
‫را تحت درمان قرار می دهند که در یک گروه سنی خاص می باشند‪ ،‬نوع‬
‫خاصی از بیماری یا مشکل را داشته باشند و در واقع برای ورود افراد به‬
‫مطالعه شرایطی را در نظر می گیرند به این شرایط یا ویژگیها‪ ،‬معیارهای ورود‬

‫افراد به مطالعه می گویند‪.‬‬
‫معیارها و شرایطی که در صورت وجود آن‪ ،‬افراد نمی توانند وارد مطالعه‬
‫شوند‪ ،‬معیارهای خروج از مطالعه هستند که در صورت وجود آن‪ ،‬فرد وارد‬
‫مطالعه نخواهد شد‪ .‬لذا در زمان نمونه گیری در این مطالعه ها‪ ،‬می بایست‬
‫خصوصیات و ویژگیهای افراد مورد مطالعه کاملا مشخص شوند‪ .‬لازم به ذکر‬
‫است کهبعداز اعمالمعیارهایورودو خروج‪،‬افرادبه گروهمداخلهو شاهد‬

‫تقسیم می شوند‪.‬‬
‫تصادفیبودن‪:‬یکیاز ویژگیهایمهم کارآزماییهایبالینی‪،‬تصادفیبودن‬
‫نمونه گیری در این مطالعه است‪ .‬گر چه در کلیه مطالعه ها‪ ،‬نمونه گیری به‬
‫صورتتصادفیتوصیهمیشود‪،‬امادر مطالعاتمداخلهایبرایجلوگیری‬
‫از سوگرای ِی محقق در اختصاص افراد مناسب برای روش مداخله ای مورد‬
‫نظر‪ ،‬لازم است افراد به طور تصادفی به گروهها تقسیم شوند‪ .‬نکته مهم در‬
‫تصادفی بودن‪ ،‬در واقع تقسیم تصادفی افراد به گروههای مداخله و شاهد‬
‫است‪ .‬زیرا همانطور که در قسمت معیارهای ورود و خروج از مطالعه ذکر شد‬
‫ابتدا کلیه افرادی که واجد شرایط ورود به مطالعه هستند از این فیلتر عبور‬
‫خواهند کرد و لذا در مرحله ورود افراد به مطالعه‪ ،‬انتخاب تصادفی مطرح‬
‫نیست بلکه پس از انتخاب فرد واجد شرایط‪ ،‬لازم است بدون هیچگونه‬
‫اعمال نظری افراد به طور تصادفی به گروه مداخله و یا گروه شاهد تقسیم‬
‫شوند‪ .‬این تقسیم تصادفی در زمان طراحی مطالعه در قسمت روش کار‬
‫معین خواهد شد‪ .‬مثلا ا گر در مطالعه ای گروه مداخله و گروه دارونما وجود‬

‫‪/103/‬‬

‫پژوهانه‬

‫داشته باشد می توان با استفاده از اعداد تصادفی‪ ،‬افراد را به گروه مداخله‬
‫و یا گروه شاهد تقسیم نمود‪ .‬البته روشهای مختلفی برای تقسیم تصادفی‬
‫نمونه ها وجود دارد از جمله بلوکهای تصادفی که از حوصله این مختصر‬
‫خارجاست‪،‬اماروشمورداستفادهدر تقسیمتصادفینمونههابایددر روش‬
‫کار توضیح داده شود‪ .‬برای این کار همچنین می توان از نرم افزار مخصوص‬

‫استفاده کرد‪.‬‬
‫کورسازی(‪ :)Blindness‬در مطالعات مداخله ای به دلایل متعدد ممکن‬

‫است سوگرایی در مطالعه اتفاق افتد‪.‬‬
‫سوگرایی(‪ )Bias‬که ازآن تحت عنوان تورش و یا سوگرایی‪ ،‬به هرنوع‬
‫خطای سیستماتیک در طراحی‪ ،‬اجرا و یا تجزیه و تحلیل داده های یک‬

‫پژوهش گفته می شود‪.‬‬
‫نتیجه بایاس این است که محقق به نتیجه نادرستی از ارتباطات بین‬
‫متغیرهای مستقل و وابسته می رسد و باعث انحراف از حقیقت میشود‪.‬‬
‫بایاس باعث خدشه در اعتبار درونی(‪ )Internal validity‬می شود و انواع‬

‫مختلفی دارد‪:‬‬
‫سوگرایی یا خطای منظم‪ :‬الگوی منظم دارد لذا هرچند بار هم که اندازه‬
‫گیری را تکرار کنیم باز هم رخ خواهد داد لذا افزایش حجم نمونه نمی تواند‬
‫این خطا را کاهش دهد‪ .‬ا گر ترازو دوکیلو اضافی نشان دهد هر چند نفر را‬
‫هم که وزن بگیریم دوکیلو اضافی نشان خواهد داد‪ .‬وقوع این خطا با روند‬

‫طراحی و اجرای مطالعه مرتبط است‪.‬‬
‫سوگرایی انتخاب‪ :‬افرادی را انتخاب کنیم که مناسب اهداف پژوهش‬
‫باشند این مورد می تواند بصورت خروج افراد هم رخ دهد‪ .‬مثلا افرادی که به‬
‫درمان جواب نمی دهد را کم کم خارج می کنند (گم شدن حین پیگیری‬
‫یا ‪ ) Lost to Follow Up‬که در مطالعات مورد شاهدی بیمارستانی رخ می‬

‫‪/104/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫دهد‪ .‬و برای حذف آن‪ ،‬از تقسیم تصادفی استفاده می شود‪.‬‬
‫سوگرایی اطلاعات یا سوگرایی اندازه گیری‪ :‬با خطای منظم در اندازه گیری‬
‫رخ می دهد‪ .‬بعنوان مثال در گروه مداخله بدلیل درگیری با بیماری و تبعات‬
‫آن افرد مبتلا بیشتر به مشکلات قبلی و عادات خویش توجه می کنند‪ ،‬در‬
‫حالی که افراد گروه شاهد‪ ،‬خیلی به آنها توجه نمی کنند(فردی که دچار‬
‫مسمومیت غذایی شده است بیشتر به خاطر می آورد که طی ‪ 24‬ساعت‬
‫گذشته چه مصرف کرده تا فردی که هیچ مشکلی ندارد)‪ .‬به این مورد‬
‫سوگرایی یادآوری(‪ ) Recall‬هم می گویند که از نوع سوگرایی طبقه بندی‬

‫افتراقی است‪.‬‬
‫گاه مصاحبه گر از افراد گروه مبتلا بیشتر و یا با دقت سوال می کند ولی از‬
‫افراد گروهشاهدخیر(سوگراییمصاحبه گر) در نتیجهچونافراددر این گروه‬
‫ها از یک خصوصیت یکسانی برخوردار نیستند منجر به رقیق شدن رابطه‬
‫علیتی و نسبت شانس می شود‪ .‬برای حذف اثر سوگرایی که ذکر شد معمولا‬
‫از روش کورسازی استفاده می شود‪ .‬ا گر فقط یکی از افراد تیم تحقیقاتی‬
‫که نقش وی در سوگرایی زیاد است (نظیر بیمار و یا محقق و یا سایر افراد)‪،‬‬
‫اطلاعیاز گروهمداخلهو شاهدنداشتهباشند‪،‬می گوییممطالعهاز نوعیک‬
‫سوکور می باشد (‪ .)Single blind‬ا گر دو نفر از تیم تحقیقاتی (هم بیمار و هم‬
‫آزمایشگر)و یاهردو نفردیگریاز تیمتحقیقندانند که گروهمداخلهو شاهد‬
‫کدامند می گوییم مطالعه از نوع دوسوکور( ‪ )Double blind‬می باشد‪ .‬و ا گر‬
‫سه نفر از تیم تحقیقاتی ندانند که کدام گروه مداخله است و کدام شاهد‪،‬‬

‫می گوییم مطالعه از نوع سه سوکور(‪ )Tertiary blind‬است‪.‬‬
‫سوگرایی مخدوش شدگی‪ :‬بدلیل وجود یک متغیر سوم به عنوان مخدوش‬
‫کننده‪ ،‬رابطه علی و همزمانی وقوع داشته باشیم‪ .‬مثلا رژیم پرچرب منجر به‬
‫افزایش کلسترولو کلسترولمنجربهسکته میشودلذارژیمپرچربمنجر‬

‫‪/105/‬‬

‫پژوهانه‬

‫به افزایش کلسترول می شود نه اینکه مستقلا منجر به سکته شود‪.‬‬

‫‪.2‬کارآزمائیهای بالینی بدون شاهد(‪:)Befor- After‬‬

‫در برخی از مطالعات مداخله ای‪ ،‬محقق امکان انجام مطالعه بر روی‬
‫گروه شاهد را ندارد لذا کارآزمایی بالینی بدون شاهد را طراحی می نماید‪.‬‬
‫اغلب در این مطالعات‪ ،‬محقق مداخله را بر روی گروهی خاص انجام داده‬
‫و تفاوت قبل و بعد از مداخله را در همان گروه مقایسه می نماید‪ .‬که به‬
‫آن مطالعات قبل و بعد می گویند‪ .‬و در برخی از موارد با وجود اطلاع از‬

‫محدودیت های این روش‪ ،‬محقق ناچار به استفاده از آن است‪.‬‬

‫‪.3‬مطالعات شبه تجربی (‪:)Quazi – experimental‬‬

‫در برخی از مطالعات محقق به دلایل متعدد نمی تواند با استفاده از‬
‫روشهایتصادفی‪،‬نمونه گیریو به کنترلفا کتورهایمخدوش کنندهاقدام‬
‫نمایدو یا کنترلآنباروشهایمختلفنیزامکانپذیرنمیباشد‪(.‬بهعنوان‬
‫نمونه در مداخله های آموزشی نمی توان کلیه عوامل تاثیرگذار در آ گاهی‪،‬‬
‫نگرش و رفتار افراد مورد مطالعه را که در جامعه وجود دارند کنترل نمود)‪،‬‬
‫لذا مطالعه از کلیه خصوصیات یک مطالعه کاملا تجربی برخوردار نیست‪،‬‬
‫چنین مطالعاتی اغلب در دسته مطالعات شبه تجربی یا نیمه تجربی دسته‬

‫بندی می شوند‪.‬‬

‫‪ .4‬کارآزمائیهای در عرصه (‪: )Field trial‬‬

‫چنان چه مطالعه ای طراحی گردد که در آن مداخله به جای آنکه به‬
‫صورت انفرادی صورت گیرد‪ ،‬به طور همزمان بر یک جامعه اعمال شود به‬

‫آن کارآزمایی در عرصه می گویند‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬

‫‪/106/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫محقق قصد دارد با افزودن فلوئور به آب آشامیدنی سلامت دهان و دندان در جامعه را‬
‫بررسی کند‪ .‬و یا با افزودن ید به نمک خورا کی‪ ،‬عملکرد تیرویید در جامعه را بررسی‬
‫کند‪.‬و یاباافزودن آهنبهآردمصرفی‪ ،‬کمخونیدر جامعهرابررسی کند‪.‬بطور همزمان‬
‫برای یک جمعیت مداخله صورت می گیرد و محقق لازم است یک جامعه را که در‬
‫معرض آن نیستند را نیز در صورت نیاز به عنوان شاهد انتخاب نموده و نتایج این دو‬

‫جامعه را با هم مقایسه نماید‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫نحوه طراحی و تجزیه و تحلیل مطالعات مداخله ای‪:‬‬

‫همانطور که تا این مرحله گفته شد در یک مطالعه مداخله ای‪ ،‬محقق‬
‫بسته به هدف تحقیقاتی که دنبال می کند‪ ،‬دو یا چند گروه را وارد مطالعه‬
‫نموده و پس از انجام مداخله مورد نظر برای یافتن نتیجه مداخله‪ ،‬گروه ها‬
‫را پیگیری می نماید‪ .‬مدت این پیگیری بستگی به مدت زمانی دارد که‬
‫محقق منتظر دست یابی به نتیجه است و پس از آن نتایج بدست آمده در‬
‫گروههای مختلف را با هم مقایسه می نماید‪ .‬در مواردی که محقق به دنبال‬
‫دستیابی به راه حلی مناسبتر از راه حل های قبلی بوده و چنانچه نتایج به‬
‫طور معنی داری بهتر باشد حا کی از مناسب تر بودن روش جدید است‪ .‬البته‬
‫باید توجه داشته باشیم که گاهی محقق هدفش دستیابی به روشی ارزانتر و‬
‫یاسریعتراستو چنانچهحتیبهبودیو یادستیابیبهنتیجهدر گروهتحت‬
‫مداخله و گروه شاهد یکسان است‪ ،‬به دلیل آن که روش جدید ارزان تر و یا‬
‫کم خطرتر می باشد‪ ،‬می توان روش جدید را برای حل مشکل پیشنهاد نمود‪.‬‬
‫برایآنکهبراساسنتایجبدستآمدهاز مطالعههایمداخلهای‪،‬راهحل‬
‫مناسبی برای حل مشکلات بیابیم باید توجه داشته باشیم که با انجام تنها‬
‫یک مطالعه‪ ،‬نمی توان روش جدید را بلافاصله تجویز نمود بلکه لازم است‬
‫با تکرار آن در موارد متعدد نسبت به مناسب بودن آن اطمینان حاصل نمود‬
‫به خصوص در مواردی که راه حل به سلامت افراد بستگی دارد‪ ،‬این مساله‬

‫با احتیاط بیشتری صورت می گیرد‪.‬‬

‫‪/107/‬‬

‫پژوهانه‬
‫مقایسه مطالعه مداخله ای و مطالعه کوهورت‪:‬‬
‫ •مطالعات مداخله ای از نظر روند انجام و تجزیه و تحلیل‪ ،‬بیشتر‬
‫مشابه مطالعه کوهورت آینده نگر می باشد با این تفاوت که در‬
‫مطالعه مداخله ای محقق در متغیر مستقل دستکاری نموده و تغییری‬
‫ایجاد می نماید در حالی که در مطالعه کوهورت محقق فقط به‬

‫مشاهده پدیده ها می پردازد‪.‬‬
‫ •در مطالعه مداخله ای از آنجا که محقق بر زمان و نحوه مداخله‬
‫نظارت کامل دارد لذا نتایج حاصل با توجه به امکان کنترل متغیرهای‬

‫مخدوش کننده با اطمینان بیشتری قابل استناد می باشد‪.‬‬
‫ •برخی از متغیرها را نمی توان در جامعه تغییر داد و لذا محقق در‬
‫مواردی مجبور است برای رعایت مسایل اخلاقی فقط به وقایع و‬
‫مشاهده آن ا کتفا نموده و یا در مواردی ابتدا مداخله را بر روی مدلهای‬
‫حیوانی انجام داده و پس از آن در صورت موفقیت‪ ،‬انجام آن را بر روی‬

‫مدل های انسانی پیشنهاد نماید‪.‬‬
‫ •معمولا انجام مطالعه های مداخله ای به دلیل ملزومات و سختی‬
‫انجام آن از نظر اجرایی مشکلات بیشتری را در پی دارد و به دلیل‬
‫مشکلات تحقیقات تیمی‪ ،‬طراحی آن مشکل تر از سایر انواع مطالعه‬

‫ها است‪.‬‬
‫ •مطالعه های مداخله ای مطالعه های قوی برای ارایه نمودن راه‬
‫حلهای مختلف برای مشکلات هستند و در صورت سوق دادن تحقیق‬
‫ها به این سمت بیشتر می توان توقع داشت که تحقیق ها به سمت حل ‬

‫مشکل های سلامت گام بردارند‪.‬‬

‫‪/108/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫‪8‬‬

‫روش و ابزار جمع آوری داده ها‬

‫تا این مرحله متوجه شدیم که چگونه عنوان تحقیق را انتخاب و با بررسی‬
‫متون برای آن بیان مساله‪ ،‬سوال‪ ،‬فرضیه و هدف تحقیق بنویسیم‪ .‬پس از آن‬
‫در مورد نحوه تعیین متغیرها و نوع مطالعه ای که ما را برای رسیدن به هدف‬
‫تحقیق کمک می کند بحث نمودیم‪ .‬پس از این مرحله محقق باید داده‬

‫های مورد نیاز مطالعه را اندازه گیری و جمع آوری نماید‪.‬‬
‫گاهی اوقات پرسیده می شود که فرق این مرحله از مطالعه با بررسی متون‬
‫چیست؟ گر چه پاسخ این سوال کاملا بدیهی است اما اجازه دهید مجددا‬
‫تکرار کنیم کهدر مرحلهبررسیمتونمحققبهجمعآوریاطلاعاتپیرامون‬
‫مطالعه خود می پردازد و نتایج مطالعات سایر محققین را در این زمینه برای‬
‫انتخاب مناسب اهداف و متغیرها و نوع مطالعه وغیره گردهم می آورد ولی‬
‫در مرحلهاندازه گیریدادههامحققبامشخصنمودناهدافمطالعهباید‬
‫داده های مورد نیاز را جمع آوری کند که بوسیله آن بتواند به سوالات مطالعه‬
‫پاسخ داده و یا فرضیات تحقیق را مورد آزمایش قرار دهد‪ .‬توضیحات بیشتر‬

‫در ادامه خواهد آمد‪.‬‬
‫برای جمع آوری داده ها‪ ،‬محقق نیازمند انتخاب یک روش جمع آوری‬
‫مناسب و نیز یک ابزار مناسب می باشد‪ .‬اغلب مشاهده می شود که این‬

‫‪/109/‬‬

‫پژوهانه‬

‫دو به جای هم استفاده می شوند‪ ،‬در حالیکه کاملا با هم متفاوت هستند‬
‫که در اینجا در کنار هر کدام از روشها‪ ،‬ابزار مورد نیاز برای جمع آوری آن نیز‬

‫بیان خواهد شد‪.‬‬

‫روشهای جمع آوری اطلاعات‪:‬‬

‫ مشاهده؛ مصاحبه؛ مدارک و پرونده ها؛ پرسشنامه؛ بحث گروهی متمرکز‬

‫روش مشاهده‪:‬‬

‫در مواقعی که لازم است برای جمع آوری داده ها‪ ،‬وقایع را مشاهده و ثبت‬
‫نمود از این روش استفاده می شود‪.‬‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫در علـوم پزشـکی معمـولا معاینـه بیمـار از جملـه گرفتـن نبـض‪ ،‬فشـار خـون‪ ،‬درجه تب‪،‬‬
‫آزمایشـات و غیـره نوعـی از مشـاهدات هسـتند‪ .‬مسـلما محقـق بـرای انجـام معاینـات و‬
‫نیـز ثبـت آن نیـاز بـه ابـزاری دارد کـه همـان ابـزار جمـع آوری داده هـا مـی باشـند‪ .‬مثـا ‬
‫محقـق بـرای گرفتـن فشـار خـون بـه فشارسـنج و بـرای تـب بـه ترمومتـر و بـرای سـایر مـوارد‬
‫بـه برخـی از ابـزار نیـاز دارد کـه در اینجـا بـا مشـخص نمـودن نـوع ابـزار مـورد اسـتفاده‬
‫مشـخص مـی شـود کـه میـزان دقـت جمـع آوری داده هـا بـا ابـزار فـوق تـا چـه حـد بـوده‬
‫اسـت‪ .‬بنابرایـن لازم اسـت ضمـن بیـان روش مـورد اسـتفاده‪ ،‬ابـزار آن را نیـز بطـور دقیـق‬
‫مشـخص نمـود‪ .‬در ضمـن بـرای ثبـت داده هـا مثـا فشـار خـون‪ ،‬نبـض‪ ،‬تـب بیمـار و‬
‫سـایر مشـخصات‪ ،‬نیازمنـد ابـزاری اسـت کـه معمـولا بـه شـکل یـک فـرم ثبـت داده‬
‫هـا طراحـی و مشـخصات هـر بیمـار و داده هـای مربـوط بـه وی در آن ثبـت مـی شـود‪.‬‬
‫بنابرایـن ابـزار جمـع آوری‪ ،‬وسـایل پزشـکی مـورد نیـاز و ابـزار ثبـت داده هـا‪ ،‬فـرم جمـع‬

‫آوری داده هـا اسـت‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫در مورد مطالعات رفتاری که محقق تصمیم دارد با مشاهده رفتار‪ ،‬داده‬
‫های مطالعه اش را ثبت نماید معمولا می توان از دو روش مشاهده مستقیم یا‬

‫مشاهده غیر مستقیم استفاده نمود‪.‬‬
‫مشاهده مستقیم‪ ،‬مشاهده شونده می داند که مورد مشاهده قرارگرفته‬

‫‪/110/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫است و بنابراین ممکن است رفتار خود را تغییر دهد و از طرف دیگر انجام‬
‫مشاهده مستقیم در خیلی از موارد مشکل و یا غیرممکن می باشد‪ .‬مشاهده‬
‫غیرمستقیم‪ ،‬مشاهده گر به گونه ای اقدام به مشاهده وقایع می نماید که‬
‫مشاهده شونده متوجه این اقدام نشده و بنابراین چندان تغییری در رفتار‬
‫واقعیویرخنخواهددادو مشاهده گرمعمولا پساز مشاهدهنسبتبهثبت‬

‫اطلاعات آن اقدام می نماید‪.‬‬
‫البته خطای مشاهده گر و یا تفاوت نظر مشاهده گرا ِن مختلف می تواند‬
‫ایجادسوگراییدر اینروشنماید‪.‬ابزار لازمبرایثبتدادههادر اینحالت‬
‫چک لیست رفتاری می باشد به هر حال به دلیل استفاده محدود از این‬
‫روشهادر علومپزشکیعلاقمندانمیتوانندبرایمطالعهبیشتردر اینزمینه‬

‫به کتب مربوط به تحقیق در علوم اجتماعی مراجعه نمایند‪.‬‬

‫روش مصاحبه‪:‬‬

‫در این روش از طریق مصاحبه با افراد مورد مطالعه‪ ،‬داده های مورد نیاز‬
‫جمع آوری می گردد‪ .‬در مواقعی که برای انجام مطالعه ای‪ ،‬هیچگونه‬
‫اطلاعاتی در مورد پاسخهای افراد مورد مطالعه وجود ندارد معمولا با انجام‬
‫یک سری مصاحبه های محدود با سوالات باز‪ ،‬پاسخهای احتمالی‬
‫مشخص می شود‪ .‬این نوع مصاحبه ها معمولا به مصاحبه های ا کتشافی‬
‫مشهور می باشند‪ .‬البته در مواردی نیز پرسشنامه ساختاری تهیه شده و به‬
‫دلیل وجود جمعیت بی سواد و یا کم سواد برای اطمینان از درک درست‬
‫نسبت به سوالات‪ ،‬پرسشنامه به روش مصاحبه‪ ،‬تکمیل می شود‪ .‬در روش‬
‫مصاحبه محقق با استفاده از قلم و کاغذ که همان ابزار مطالعه می باشد به‬

‫ثبت داده ها می پردازد‪.‬‬

‫‪/111/‬‬

‫پژوهانه‬

‫مدارک و پرونده ها‪:‬‬

‫در برخی موارد محقق تصمیم دارد با استفاده از داده های ثبت شده‬
‫در مرا کز مختلف از جمله بیمارستانها‪ ،‬مرا کز بهداشتی درمانی‪ ،‬خانه های‬
‫بهداشت و یا ادارات مختلف به جمع آوری داده ها بپردازد‪ ،‬لذا در این‬
‫شیوه محقق داده های موجود را به این روش جستجو نموده و سپس در فرم‬
‫اطلاعاتی کهتهیهنمودهاستواردمینماید‪.‬بنابراینروشجمعآوریداده‬
‫ها‪ ،‬مدارک و پرونده ها و ابزار جمع آوری آن‪ ،‬فرم جمع آوری داده ها می‬

‫باشد‪.‬‬
‫سهولتدسترسی‪،‬استفادهو نیز کمهزینهبودناستفادهاز مدارکو پرونده‬
‫ها از مزایای استفاده از این روش می باشد‪ .‬اما عدم اطلاع از دقت جمع‬
‫آوری داده ها و ثبت آن در پرونده ها و نیز در مواردی نبودن اطلاعات مفید و‬
‫یا مورد نیاز در این مدارک از محدودیتهای استفاده از این روش می باشد‪ .‬با‬
‫اینوجوددر صورتثبتمناسبمدارکپزشکی‪،‬از اینمنابعبرایطراحی‬

‫مطالعاتی قوی می توان بهره برد‪.‬‬

‫نحوه تهیه فرم برای ثبت داده ها‪:‬‬

‫هرفرمدادههابایدداراینامموسسهو نیزعنوانتحقیقباشد‪.‬مشخصات‬
‫بیمار و یا افراد مورد مطالعه در حد مورد نیاز آورده می شود‪ .‬کلیه متغیرهایی‬
‫که محقق برای دستیابی به اهداف نیاز دارد باید در فرم داده ها ثبت شود‪.‬‬
‫گاهی مشاهده می شود که فرم جمع آوری داده ها فاقد مهمترین متغیر مورد‬
‫نظرمیباشد‪.‬همچنینا گردو گروهواردمطالعهمیشوددر فرمبایدمشخص‬
‫شود که هر فرم‪ ،‬مربوط به کدامیک از گروه ها است‪ .‬پس از تهیه فرم ثبت‬
‫داده ها‪ ،‬بهتر است از سایر افراد با ارسال اهداف و متغیرها بخواهیم تا فرم را‬

‫مجددا بازنگری نمایند تا از هر گونه نقص احتمالی جلوگیری شود‪.‬‬

‫‪/112/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫روش پرسشنامه‪:‬‬

‫یکی از روشهای دیگر برای جمع آوری داده ها استفاده از پرسشنامه می‬
‫باشد‪ .‬در مواردی لازم است با پرسیدن سوالاتی از افراد مورد مطالعه داده‬
‫های مورد نیاز را جمع آوری نماییم‪ .‬در این صورت سوالات باید با در نظر‬
‫گرفتناهدافمطالعهطراحیشودبه گونهای کهمحققبتواندباجمعآوری‬

‫پاسخها به اهداف تحقیق خود دست یابد‪.‬‬
‫فراوانترین و متداولترین ابزار جم ‌عآوری اطلاعات در ا کثر زمین ‌ههای‬

‫تحقیقاتیو به شیو ‌ههای متعدد نیزتکمیل م ‌یشود‪.‬‬
‫ •شامل دسته ای از پرسشها که بر طبق اصول خاصی تدوین گردیده‬
‫است و به صورت کتبی به افراد ارایه می شود و پاسخگو بر اساس‬

‫تشخیص خود جواب ها را در آن می نویسد‪.‬‬
‫ •هدف از ارایه پرسشنامه‪  ‬کسب داده های معین در مورد موضوعی‬

‫مشخص است‪.‬‬
‫ •امکان مطالعه نمونه های بزرگ را فراهم می آورد‪.‬‬
‫ •کیفیت تنظیم پرسشنامه در بدست آمدن داده های صحیح و‬

‫درست و قابل تعمیم بسیار با اهمیت است‪.‬‬
‫مزایای بکارگیری پرسشنامه ‪:‬‬
‫ •عدم نیاز به شخص مصاحبه کننده و عدم تاثیر وجود چنین‬

‫شخصی‬
‫ •ساده و ارزان‬
‫ •سادگی طبقه بندی و تجزیه و تحلیل‬
‫ •دقت بیشتر پاسخها بواسطه محرمانه ماندن افراد‬
‫ •امکانانجام مطالعات بزرگ‬
‫ •یکسان بودن شرایط در زمان تکمیل‬

‫‪/113/‬‬

‫پژوهانه‬

‫معایب بکارگیری پرسشنامه‪:‬‬
‫ •عدم قابلیت استفاده برای بیسوادان‬
‫ •درک نکردن مفهوم سوال‬

‫ •امکان ارایه تصویر کاذب توسط فرد از خود‬
‫ •کاهش درصد پاسخ های رسیده در پرسشنامه پستی‬
‫انواع پرسشنامه بر اساس نحوه تکمیل(اجرا)‪:‬‬

‫ •تکمیل پرسشنامه توام با مصاحبه‬
‫ •تکمیل پرسشنامه بدون مصاحبه‬
‫ •تکمیل پرسشنامه با مشارکت خود محقق‬
‫ •تکمیل پرسشنامه بدون مشارکت خود محقق‬
‫تکمیل پرسشنامه توام با مصاحبه‪:‬‬
‫ینپرسشنامههمانمصاحبهانعطافناپذیراست کهبهصورتحضوری‬
‫پرسشها از افراد پرسیده می شود و پاسخها را پرسشگر در برگه پرسشنامه‬

‫وارد می کند‪.‬‬
‫ •در اینشیوهتمامفعالی ‌تهابرعهدهخودپرسشگراستبهاینمعنا‬

‫که پرسشگر پرسشنامه خود را تدوین م ‌یکند‪.‬‬
‫ •سوالات را برای مخاطبین طرح م ‌یسازد و آنگاه خود به تکمیل‬
‫آن مبادرت م ‌یورزد و تمام این فرایندها در تکمیل پرسشنامه توام با‬
‫مصاحبه‪ ،‬گویایایننکتهاست کهدر اینروشاحساسو پایهفعالیت‬

‫ها بر عهده شخص پرسشگر یا محقق است‪.‬‬
‫ •این شیوه تکمیل پرسشنامه به دو دلیل زیر کارایی وافری پیدا کرده‬

‫است‪:‬‬
‫ •نبود زمان کافی برای شخص محقق جهت تکمیل‬

‫پرسشنامهاز طریقمخاطبان‬
‫ •بیسوادی جامعه مخاطبین یا جامعه مورد مطالعه‬

‫درفعالی ‌تهایتحقیقیمحقق‬

‫‪/114/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫تکمیل پرسشنامه بدون مصاحبه(پرسشنامه خود ایفا)‪:‬‬

‫ پرسشنامه در اختیار فرد یا گروه قرار می گیرد و فرد به تنهایی و یا به‬
‫صورت گروهی به پرسش ها پاسخ می دهد‪.‬‬

‫پمرسصاشحگبرهصرخفوًادبرفرکادرپواسینخظگاور بهت‬ ‫ •در شیوه تکمیل پرسشنامه بدون‬
‫تکمیلپرسشنامهمبادرتم ‌یورزدو فرد‬
‫دارد‪.‬‬
‫ •این شیوه در دو مورد کارایی پیدا م ‌یکند‪:‬‬
‫ •زمانی که جامعه مورد مطالعه‪ ،‬جامعه علمی و یا باسواد‬
‫باشند‪.‬‬
‫ •زمانی که شخص پرسشگر زمان زیادی را برای‬
‫فعالی ‌تهایتحقیقاتیخوددر اختیار داشتهباشد‪.‬‬

‫تکمیل پرسشنامه با مشارکت خود محقق‪:‬‬
‫ •در این روش محقق آدرس تک تک مخاطبین خود را اخذ و‬
‫پرسشنامهتدوینیرابهآدرسدقیقآنهام ‌یفرستد(پستییاالکترونیکی)‪.‬‬
‫ •افراد پاسخگو نیز بعد از تکمیل پرسشنامه آنها را به آدرس محقق‬

‫عودتم ‌یدهند‪ .‬‬
‫ •پرسشنامه الکترونیک‪ ،‬در این نوع از پرسشنامه که به تازگی موارد‬
‫استفادهاز آن گسترشیافتهاست‪،‬محققبااستفادهاز شبکههایاطلاع‬
‫رسانی و اینترنت ‪ ،‬اقدام به ارسال پرسشنامه الکترونیک برای افراد می‬
‫کندو افرادپاسخهارادر همانپرسشنامهواردو باپستالکترونیکبرای‬
‫محقق باز می گردانند‪ .‬در برخی موارد ممکن است افراد نسخه ای از‬
‫پرسشنامهراچاپ کردهو بعداز پاسخگوییبهشکلپستیباز گردانند‪.‬‬
‫ •این شیوه با توجه به اینکه بسیار زمانبر است برای محققینی که با‬

‫محدودیتزمانیمواجههستندتوصیهنم ‌یشود‪.‬‬
‫ •این روش برای بعضی از سازما ‌نهای خدماتی مثل صدا و سیما‪،‬‬

‫‪/115/‬‬

‫پژوهانه‬

‫شرک ‌تهای مسافرتی و غیره روش منطقی است‪.‬‬

‫انواع سوالات‪:‬‬

‫سوالات باز(‪ :)Opened questions‬سوالاتی هستند که پاسخ آنها از قبل‬
‫مشخص نشده و پاسخهای افراد مورد مطالعه به طور کامل ثبت می شود‪.‬‬
‫البته این نوع سوالات در مورد افرادی که از سواد خوبی برخوردار هستند و‬
‫از سوی دیگر پاسخ سوال محدود می باشد‪ ،‬روش مناسبی است اما به دلیل‬
‫اینکهنمره گذاریو تصمیم گیریو دستهبندیپاسخهایدادهشدهمعمولا‬
‫کمی مشکل می باشد لذا محققین اغلب سوالات بسته یا نیمه باز راترجیح ‬

‫می دهند‪.‬‬
‫نحوه نمره گذاری سؤالات باز‬
‫حالت اول‪ :‬در حالت اول پاسخ سوال شامل چند قسمت متفاوت و کاملا‬
‫مشخص می باشد‪ ،‬و محقق قصد دارد برای هر کدام از موارد نمره ای در‬

‫نظر بگیرد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫سـوالی کـه‪ ،‬آ گاهـی فـرد را مـی سـنجد بـرای کل سـوال نمـره ای را بـا توجـه بـه سـختی یا‬
‫سـادگی سـوال در نظـر گرفتـه و آن را بـه قسـمت هـای مختلـف پاسـخ تقسـیم مـی کنیـم‪.‬‬
‫ا گـر کل سـوال یـک نمـره داشـته باشـد و پاسـخگویان لازم باشـد چهـار مـورد را در سـوال‬
‫ذکـر نماینـد مـی تـوان بـه ازای هـر کـدام از ایـن مـوارد‪ ،‬نمـره ‪ 0/25‬داد‪ .‬ایـن روش در‬
‫واقـع وزن دهـی (‪ )Weighting‬هـر سـوال مـی باشـد کـه در سـوالات بسـته نیـز بـه همیـن‬

‫ترتیـب کاربـرد دارد‪. .‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫حالت دوم‪ :‬در مواردی پاسخ سوال از قبل کاملا مشخص نمی باشد‪ ،‬در‬
‫چنین حالتی ابتدا یک بازنگری بر پاسخهای داده شده به کل پرسشنامه ها‬
‫و یا تعدادی از آنها نموده و سپس مهمترین مواردی را که بیشتر از بقیه تکرار‬

‫‪/116/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫شده است به عنوان گزینه های آن سوال‪ ،‬ردیف و مواردی را که به ندرت‬

‫تکرار شده را در یک گزینه نهایی به صورت سایر موارد وارد می شود‪ .‬به این‬

‫ترتیب پس از تکمیل پرسشنامه در واقع محقق اقدام به تبدیل یک سوال باز‬

‫به یک سوال نیمه باز نموده و آن را گزارش می نماید‪.‬‬

‫سوالات نیمه باز‪ : semi-closed questions :‬برای برطرف نمودن نقص‬

‫سوالاتبسته کهبهپاسخگوامکانارایهمواردیبهجز گزینههایطرحشده‬

‫را نمی داد در این سوالات معمولا در پایان گزینه ها یک مورد با عنوان "سایر‬

‫موارد" نوشته شده و در ضمن در جلوی آن قید می شود که موارد مورد نظر ذکر‬

‫شود‪.‬واردنمودناین گزینهدر سوالاتبستهنیازمندآنالیزدر مراحلبعدینیز‬

‫میباشد‪.‬چنانچهدرصد کمیاز افرادموردمطالعهبه گزینهسایرموارداشاره‬

‫نموده اند فقط با ارایه درصد آن و نیز بیان برخی از موارد قید شده که تعداد‬

‫بدهر آصنداشکارلهمنوامروددبهاانشدد‪،‬ممیع تمووال ًاندکرارمیراا تنمماوامردکرقید‪.‬دامشا ادهگرگزسیانیره‬ ‫بیشتری از افراد‬
‫موارد بیش از ‪20‬‬

‫هایی را می توان یافت که از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشند لذا برای‬

‫دسته بندی آن همانند سوالات باز‪ ،‬به پاسخهای داده شده در این قسمت‪،‬‬

‫مراجعه و سپس مواردی از آنها را که بیشتر تکرار شده اند به شماره گزینه ها‬

‫اضافه نموده و بقیه موارد که از پرا کندگی زیادی برخوردارند را در گزینه سایر‬

‫موارد گزارش می نمائیم‪.‬‬

‫سوالات بسته(‪ :)Closed questions‬سوالاتی هستند که در زمان طراحی‪،‬‬

‫محقق گزینههایمختلفبرایپاسخگوییبهسوالرامشخص مینماید‬

‫و به سوالات چند گزینه ای معروف هستند‪ .‬از محدودیتهای این سوالات در‬

‫واقع محدود نمودن پاسخ دهنده به مواردی است که در پرسشنامه قید شده‬

‫و پاسخدهنده‪،‬در صورتی کهپاسخدیگریرامدنظرداشتهباشدامکانارایه‬

‫آن را نمی یابد‪.‬‬

‫‪/117/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪‬نکته‪:‬در موردهمهمطالعاتنمیتواننسخهواحدیپیچیدو محقق‬
‫باید بسته به نوع اهدافی که در نظر دارد و نیز افراد مورد مطالعه یکی از انواع‬

‫سوالات را انتخاب نماید‪.‬‬

‫نحوه تهیه پرسشنامه‪:‬‬

‫در برخی از مطالعات‪ ،‬محقق قصد اندازه گیری متغیری را دارد‪ ،‬که برای‬
‫آن پرسشنامه استاندارد از قبل طراحی شده است به عنوان نمونه پرسشنامه‬
‫هایی که در مقوله روانشناسی مطرح می باشند و برای اندازه گیری‬
‫افسردگی‪ ،‬اضطراب و غیره طراحی شده اند‪ .‬در چنین مواردی ا گر پرسشنامه‬
‫قبلا در مورد جوامع ایرانی بازنگری شده باشد محقق می تواند از آن استفاده‬

‫نماید‪.‬‬
‫ا گر محقق مجبور باشد متغیری را اندازه گیری نماید که قبلا در مورد آن‬
‫پرسشنامهایطراحینشدهاست‪،‬مجبور استپرسشنامهایراطراحی کند‬
‫که به چنین پرسشنامه هایی‪ ،‬پرسشنامه محقق ساخته گفته می شود و از‬
‫آنجا که مناسب بودن آن کاملا مشخص نمی باشد‪ ،‬لذا قبل از بکارگیری آن‬
‫به عنوان یک روش جمع آوری اطلاعات باید ارزیابی شود که در مورد آن‬

‫توضیح داده خواهد شد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫توجه‬
‫ •بـرای طراحـی سـوالات‪ ،‬محقـق مـی بایسـت بـا در نظـر گرفتـن اهـداف تحقیـق‬

‫ابتـدا هـر سـوالی کـه بـه ذهنـش مـی رسـد لیسـت نمایـد‪.‬‬
‫ •بـا مراجعـه بـه منابـع‪ ،‬کتـب و پرسشـنامه هـای سـایر مطالعـات و یا نتایـج آنها این‬

‫لیسـت را تکمیل نماید‪.‬‬
‫ • بـا قـرار دادن گزینـه هـای مناسـب بـرای آن‪ ،‬سـوالات را از نظـر ظاهـری درسـت‬

‫نمایـد و گزینـه هـای آن را کامـل و پـس از آن سـوالات را مرتـب نمایـد‪.‬‬
‫ • در ابتـدای هـر پرسشـنامه ضمـن نوشـتن موسسـه ای کـه تحقیـق در آن انجـام می‬

‫شـود عنـوان تحقیـق در بـالای صفحه پرسشـنامه قـرار گیرد‪.‬‬
‫ •سـپس برخـی از مشـخصات مـورد نیـاز پرسشـنامه ماننـد شـماره پرسشـنامه‪ ،‬نـام و‬

‫‪/118/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫نـام خانوادگـی پرسشـگر و تاریـخ تکمیـل پرسشـنامه در صـورت نیـاز وارد گـردد‪.‬‬
‫ •مشـخصات افـراد مـورد مطالعـه مثـل سـن‪ ،‬جنـس‪ ،‬تحصیـات‪ ،‬شـغل‪ ،‬وضـع‬
‫تأهـل‪،‬محـلسـکونت‪،‬ملیـت‪،‬قومیـتوسـایرمتغیرهـایمـوردنیـاز قـرار گیـرد‪. .‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫‪ ‬نکته‪ :‬معمولا در مورد نام ونام خانوادگی افراد مورد مطالعه چنانچه‬
‫نپرسیدن و یا ثبت نکردن نام و فامیل وی مشکلی در تحقیق به وجود نمی‬
‫آورد‪ ،‬بهتر است از نوشتن آن خودداری شود تا افراد مورد مطالعه اطمینان‬
‫داشته باشند که اطلاعات ثبت شده به صورت محرمانه باقی می ماند‪ .‬البته‬
‫در مطالعاتی که لازم است بیمار پیگیری شود نوشتن نام و نام خانوادگی و‬
‫حتی آدرس و شماره های تماس با وی لازم است برای پیگیریهای بعدی‬

‫ثبت شود‪.‬‬

‫نکات مهم در طراحی پرسشنامه‪:‬‬
‫ •یک مقدمه رسا‪ ،‬جذاب و واضح در ابتدای پرسشنامه در مورد‬

‫هدف مطالعه گذاشتهشود‪.‬‬
‫ •پرسشهای قابل فهم و خالی از ابهام مطرح شود‪.‬‬
‫ •از پرسش های طولانی و وقت گیر اجتناب شود‪.‬‬

‫ •عبارات ساده و روان استفاده شود‪.‬‬
‫ •تنها پرسشهای‪ ،‬حاوی اطلاعات ضروری برای تحقیق مطرح شود‪.‬‬
‫ • از بکارگیری واژه ها و لغات نا مانوس و نا مفهوم در پرسش ها‬

‫اجتناب شود‪.‬‬
‫ •از ایجاد فرضیات‪ ،‬قصد و گمان در پرسش ها اجتناب شود‪.‬‬

‫ •از طرح سوالاتی که تورش ایجاد می کند‪ ،‬اجتناب شود‪.‬‬
‫ •از طرح سوالات جامع و کلی اجتناب شود‪.‬‬

‫ •هر سوال فقط به یک موضوع اختصاص داده شود‪.‬‬
‫ •رده بندی پاسخ ها‪ ،‬شفاف و منطقی باشد‪.‬‬

‫ •تمام پاسخهای ممکن برای پرسشهای بسته مطرح شود‪.‬‬

‫‪/119/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ •از به کار بردن گزینه های نظیر نه گزینه الف و نه ب و یا فقط الف‬
‫و ب‪ ،‬اجتناب شود‪.‬‬

‫ •از به کار بردن دو فعل منفی در سوالات اجتناب شود‪.‬‬
‫ •از به کار بردن واژه هایی نظیر معمولا‪ ،‬همیشه‪ ،‬نه‪ ،‬هرگز و همه در‬

‫صورت سوالات اجتناب شود‬
‫ •در طراحی پاسخ ها از طبقات ناسازگار و غیر قابل جمع شدن با‬

‫یکدیگر اجتناب شود‪.‬‬
‫ •پرسشهای حساس و مهم در پایان پرسشنامه قرار داده شود‪.‬‬
‫ •پرسشنامه زیبا و دور از کلمات زننده و تا جای ممکن دوستانه‬

‫طراحی شود‪.‬‬
‫ •پرسشهای زمینه ای محدود شود‪.‬‬
‫ •از پرسشهای باز و بسته به همراه هم استفاده شود‪.‬‬
‫پس از طراحی پرسشنامه‪ ،‬بررسی نمایید که پرسشنامه طراحی شده به‬

‫سوالات زیر پاسخ می دهد‪:‬‬
‫ •آیا هر سوال‪ ،‬آنچه را که در نظر داشته اید‪ ،‬اندازه گیری می کند؟‬
‫ •آیا افراد شرکت کننده در تحقیق همه جملات را درک می کنند؟‬
‫ •آیا سوالات به طور یکسان توسط افراد شرکت کننده در تحقیق‬

‫تفسیرمی شود؟‬
‫ •آیا هر سوال یک پاسخ دارد؟‬
‫ •آیا پرسشنامه‪ ،‬طرحی خلاقانه داشته است که افراد شرکت کننده‬
‫در تحقیق به پاسخ دهی ترغیب شوند؟‬
‫ •آیا سوال یا پاسخ فراموش شده در پرسشنامه وجود دارد؟‬
‫ •آیا ساختار و جملات پرسشنامه واضح است؟‬
‫ •آیا سوالات‪ ،‬فرضیات و اهداف تحقیق را به پوشش خواهد داد؟‬
‫ •آیا سوالی وجود دارد که از میان پاسخ های سوالات دیگر بیرون‬

‫آمده باشد؟‬
‫ •آیا پرسشنامه متناسب با گروه سنی و سطح تکاملی افراد شرکت‬

‫‪/120/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫کننده است؟‬
‫ •آیا تمام پاسخ ها محتمل است و هیچ گزینه‪ ،‬آشکارا غلط در آن‬

‫وجود دارد؟‬
‫ •آیا نکات نگارشی در پرسشنامه رعایت شده است؟‬
‫پس از آن می توان سوالات پرسشنامه را به ترتیب وارد نمود‪ .‬راهنمای‬
‫نحوه تکمیل پرسشنامه نیز باید تهیه گردد تا پرسشگران و یا پاسخ گویان در‬
‫مورد دلایل و نیز چگونگی تکمیل پرسشنامه مطلع شوند‪ .‬پرسشنامه ای که‬
‫جهت گردآوری داده ها مورد استفاده قرار می گیرد باید دقیق و درست باشد‬

‫و خصوصیاتی به شرح ذیل داشته باشد‪:‬‬

‫تعیین وضوح آیتم ها(‪: )Items Clarier‬‬

‫جهت تعیین وضوح آیتم ها‪ ،‬پرسشنامه در اختیار ‪ 15‬فرد که مشابه اما‬
‫دقیقا از جمعیت مورد مطالعه نباشند گذاشته خواهد شد تا آنها را مطالعه‬
‫کرده و به آیتم ها پاسخ دهند و هرنکته ابهام یا سوالی راجع به آنها دارند‬
‫بپرسند‪ .‬بر اساس نظرات و پیشنهادات دریافتی از طرف افراد‪ ،‬تغییرات لازم‬

‫جهت وضوح آیتم ها صورت می گیرد‪.‬‬

‫روایی یا اعتبار پرسشنامه (‪:)Validity‬‬

‫پرسشنامه تهیه شده زمانی روا خواهد بود که برای اندازه گیری آنچه که‬
‫مورد نظر محقق می باشد‪ ،‬مناسب باشد‪.‬‬

‫یعنی ا گر پرسشنامه ای می خواهد آ گاهی افراد در مورد موضوعی را اندازه‬
‫گیری نماید‪ ،‬زمانی پرسشنامه روا خواهد بود که شامل کلیه مطالب پیرامون‬
‫موضوع مورد مطالعه باشد و هدفهای مورد نظر را به خوبی پوشش دهد‪ .‬در‬
‫تعیین روایی پرسشنامه باید روایی صوری و محتوایی پرسشنامه تعیین شود‪:‬‬
‫روایی صوری(‪ :)Face validity‬در تهیه سوالات پرسشنامه اولین مساله ای‬
‫که می بایست مدنظر قرار گیرد‪ ،‬ظاهر سوالات است که می بایست درست‬

‫‪/121/‬‬

‫پژوهانه‬

‫بودهو گزینههایآننیزبه گونهایانتخابشدهباشند کهقابلفهمو معقول‬
‫باشد‪ .‬البته باید توجه داشت که ضمن توجه به درست بودن سوالات از نظر‬
‫علمیبایدنوعطراحیآنطوریباشد کهپاسخدهندگانبهتکمیلآنعلاقه‬

‫نشان دهند زیرا ظاهر سوالات بر انگیزش آزمون شوندگان اثر می گذارد‪.‬‬
‫تعیین روایی صوری‪ :‬برای تعیین اعتبار(روایی) صوری پرسشنامه ‪ ،‬تعداد‬
‫‪ 10‬نسخه از پرسشنامه در اختیار ‪ 10‬نفر متخصص که دارای تجاربی در این‬
‫زمینه باشند‪ ،‬گذاشته شده و از آنها درخواستمی گردد که با توجه به هدف‬
‫پژوهش‪ ،‬در مورد ظاهر پرسشنامه‪ ،‬در خصوص هر یک از سوالات پرسشنامه‬
‫بهصورت کاملامناسب‪،‬مناسبو نامناسباظهارنظرنمایند‪.‬در صورتی که ‬
‫گزینههای کاملامناسبو مناسباز طرفمتخصصینانتخابشونداعتبار‬

‫ظاهری پرسشنامه تهیه شده جهت انجام پروژه مورد تایید است‪.‬‬
‫روایی محتوایی(‪ :)Content validity‬روایی محتوایی به این مساله اشاره‬
‫می کند که سوالات پرسشنامه تا چه حد تمامی محتوا و هدفهای مورد نظر‬
‫را پوشش می دهد و جامع و کامل بودن پرسشنامه در آن مدنظر است‪ .‬برای‬
‫اطمینان از آن باید مشخص شود که آیا سوالاتی وجود دارد که از این گروه‬

‫باید پرسیده شود اما در پرسشنامه نیامده و یا بر عکس؟‬
‫تعیین روایی محتوی‪ :‬پرسشنامه مورد نظر به همان گروه خبرگان که اعتبار‬
‫ظاهری ابزار ها را تایید کرده بودند جهت تعیین اعتبار محتوی ارایه شده و‬
‫از آنها خواسته می شود تا میزان تناسب آیتم های پرسشنامه را مورد ارزیابی‬

‫قرار دهند‪.‬‬
‫محاسبه نسبت روایی محتوی(‪ :)Content Validity Ratio‬گروه خبرگان در‬
‫خصوص هر یک از سوالات پرسشنامه به صورت ضروری است‪ ،‬مفید است‬
‫اما ضروری نیست و ضروری نیست اظهارنظر می کنند‪ .‬نمره ‪ CVR‬بالاتر از‬

‫‪ 0/60‬مناسب است‪.‬‬

‫‪/122/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫محاسبه شاخص روایی محتوا(‪ :)Content Validity Index‬گروه خبرگان‬
‫در خصوص اطمینان از اینکه آیا آیتم جهت اندازه گیری سازه ها به بهترین‬
‫نحو طراحی شده اند توسط سه معیار لیکرتی چهار قسمتی برای هر سوال‪،‬‬

‫اظهار نظر می کنند‪.‬‬
‫سادگی و روان بودن سوال‪ :‬پیچیده است‪ ،‬نیاز به بعضی اصلاحات دارد‪،‬‬

‫ساده است ولی نیازمند بازبینی است و بسیار ساده و روان است‪.‬‬
‫مربوطیااختصاصیبودن‪:‬نامربوطاست‪،‬نیاز بهبعضیاصلاحاتدارد‪،‬‬
‫مربوط است ولی نیازمند به اصلاحات است و کاملا مربوط و مناسب است‪.‬‬
‫شفافیت و واضح بودن ‪ :‬نامفهوم است‪ ،‬نیاز به بعضی اصلاحات دارد‪،‬‬

‫واضح است ولی نیاز به بازبینی دارد و کاملا شفاف و قابل درک است‪.‬‬
‫بر اساس نظرات و پیشنهادات چنانچه نمره ‪ CVI‬مناسب تشخیص داده‬
‫شود اعتبار محتوی پرسشنامه فراهم شده مورد تایید است‪ .‬نمره ‪ CVI‬بالاتر‬
‫از ‪ ،0/79‬مناسب تشخیص داده می شود‪ .‬نمره‪ CVI‬بین‪0/79‬تا‪ 0/70‬سوال‬
‫برانگیز بوده و به اصلاح و بازنگری نیاز دارد‪ .‬نمره‪ CVI‬کمتر از ‪0/70‬غیرقابل‬

‫قبول بوده و باید حذف شود‪.‬‬

‫پایایی یا اعتماد پرسشنامه (‪:)Reliability‬‬

‫از آنجا که پرسشنامه یک ابزار اندازه گیری می باشد باید مشخص گردد‬
‫کهچقدر قابلیتتکرار در آنوجوددارد‪.‬یکپرسشنامهزمانیدارایپایایی‬
‫است که ا گر آن را در یک فاصله زمانی کوتاه چندین بار به گروه واحدی‬
‫از افراد بدهیم‪ ،‬نتایج حاصل از آن نزدیک به هم باشند‪ .‬رابطه بین روایی و‬
‫پایایی از این قرار است که یک پرسشنامه باید روا باشد تا بتواند پایا باشد‪.‬‬
‫ا گر پاسخهای داده شده به سوالات یک پرسشنامه توسط افراد مشخص‬
‫در هر بار متفاوت باشد‪ ،‬پرسشنامه پایا نخواهد بود و در واقع متغیر را درست‬
‫اندازه گیرینمی کندو ا گرپرسشنامه‪،‬اندازه گیریدرستیانجامندهد‪،‬نمی‬

‫‪/123/‬‬

‫پژوهانه‬

‫تواند اطلاعات مفیدی در اختیار ما بگذارد‪.‬‬
‫تعیین پایایی‪ :‬ساده ترین روش برای تعیین پایایی پرسشنامه‪ ،‬بازآزمایی‬
‫(‪ )Test-retest‬است‪ .‬در این روش‪ ،‬پرسشنامه در دو نوبت به فاصله یک‬
‫هفتهتادهروز توسطحدود‪30‬نفراز افرادتکمیلو ضریبهمبستگیدو نمره‬
‫بدست آمده نشان دهنده پایایی پرسشنامه خواهد بود که معمولا ضریب‬
‫همبستگی بالاتر از‪ 0/70‬مورد قبول می باشد‪ .‬روش دیگر برای تعیین پایایی‬
‫پرسشنامه‪ ،‬تعیین آلفای کرونباخ است که در مورد پرسشنامه هایی که در آن‬
‫یک دسته سوالات مشخص دارای گزینه های یکسان است‪ ،‬کاربرد دارد‬
‫و پایایی درونی آن را اندازه گیری می کند‪ .‬در این روش‪ ،‬پرسشنامه توسط‬
‫‪ 30 -15‬نفر از افراد تکمیل و اطلاعات را وارد کامپیوتر کرده و در صورتی که‬
‫نمره آلفای کرونباخ بین ‪ 0/70 -0/75‬را کسب نمایند سوالات پرسشنامه‬

‫دارای همسانی درونی مناسب است‪.‬‬

‫‪ ‬توجه‪ :‬جهت مطلالعه و کسب اطلاعات بیشتر در خصوص تعیین‬
‫روایی و پایایی پرسشنامه ارجاع نمایید به کتاب روش ها و تحلیل های‬

‫آماری با نگاه به روش تحقیق در علوم بهزیستی و بهداشتی‪.‬‬

‫نکاتی در مورد انتخاب روش جمع آوری داده ها‪:‬‬
‫ •با توجه به اینکه کلیه نتایج حاصل از مطالعه‪ ،‬منتج از داده هایی‬
‫خواهد بود که جمع آوری می شود لذا دقت در انتخاب روش مناسب‬
‫جمع آوری و نیز نظارت بر نحوه صحیح جمع آوری داده ها اهمیت‬

‫دارد‪.‬‬
‫ •چنانچه به روشهای مختلفی می توان داده ها را جمع آوری کرد‪،‬‬

‫بهتر است روشی را برگزینیم که دقیق تر و قابل استناد باشد‪.‬‬
‫ •در یک مطالعه ممکن است‪ ،‬محقق برای جمع آوری متغیرهای‬
‫مختلف از چند روش برای جمع آوری داده ها استفاده کند‪ ،‬به عنوان‬

‫‪/124/‬‬

‫لعاتامط اعوان‬

‫مثال برخی متغیرها را از روش مشاهده و برخی را از طریق مدارک و‬
‫پرونده ها و یا سایر روشها جمع آوری نماید‪.‬‬

‫ •ممکناستدر مطالعهایمحققاز هردو ابزار فرمجمعآوریداده‬
‫ها و نیز پرسشنامه استفاده نماید که می توان آنها را ادغام نموده و نیازی‬

‫به تفکیک آنها نیست‪.‬‬
‫ •گرچه پیشنهاد می گردد که داده هایی در مطالعه جمع آوری گردد‬
‫که منطبق بر متغیرهای مورد نیاز مطالعه باشد اما باید توجه داشت که‬
‫برخی از داده ها مثل اطلاعات جمعیتی افراد مورد مطالعه‪ ،‬اغلب از این‬
‫قاعده مستثنی هستند و محقق بهتر است برای ارایه ویژگیهای افراد مورد‬
‫مطالعه این اطلاعات را جمع آوری نماید زیرا اغلب با دقت در همین‬
‫موارد پس از پایان مطالعه ممکن است محقق در مورد نتایج به فرضیه‬
‫یا سؤال جدیدی دست یابد‪ .‬البته توجه داشته باشیم که منظور اضافه‬
‫نمودن هر نوع سوال یا متغیری نیست که با طولانی شدن زمان جمع‬

‫آوری‪ ،‬باعث کاهش دقت داده ها شود‪.‬‬
‫ •در مورد تعداد سوالاتی که در یک پرسشنامه می توان پرسید‪ ،‬باید‬
‫متذکر شویم که قاعده یا قانونی در این زمینه وضع نشده ولی باید محقق‬
‫سوالاتی که وی را به هدف مطالعه می رساند حتما بپرسد و این تعداد‬
‫سوالات نباید به گونه ای باشد که پاسخگو را خسته و دقت وی را در‬

‫پاسخگویی کم نموده و یا باعث امتناع وی از ادامه کار شود‪.‬‬
‫ •ا گر تصمیم دارید از پرونده ها و مدارک برای جمع آوری داده ها‬
‫استفاده کنید حتما قبل از تصویب و شروع طرح‪ ،‬مدارک مورد نظر را‬
‫بررسی نمائید زیرا گاهی محقق بر اساس تصورات و یا تجربیات قبلی‬
‫خود به وجود یا عدم وجود برخی داده ها در مدارک اطمینان داشته در‬

‫حالیکه در زمان اجرا با خلاف آن مواجه شده است‪.‬‬
‫بحث گروهی متمرکز(‪:)Focus Group Discussion‬‬
‫این روش در مطالعات کیفی کاربرد دارد که در بخش مطالعات کیفی به‬

‫‪/125/‬‬

‫پژوهانه‬

‫آن پرداخته شده است‪.‬‬

‫‪/126/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫‪9‬‬

‫حجم نمونه و روش نمونه گیری‬

‫حجم نمونه‪:‬‬

‫معمولا در مطالعات مختلف افرادی که می توانند وارد مطالعه شوند و یا‬
‫جامعه آماری از تعداد زیادی تشکیل شده و مطالعه همه آنها به زمان‪ ،‬هزینه‬
‫و نیروی انسانی زیاد نیازمند است و معمولا برای دستیابی به نتایج واقعی‬
‫نیازی به انجام گسترده مطالعه نمی باشد‪ .‬لذا مطالعه بر روی تعدادی از‬
‫جمعیتصورت می گیرد کهدر اینصورتدقتدادههایبدستآمده‬

‫به مراتب بیشتر از زمانی است که کل جامعه مطالعه می شود‪.‬‬
‫‪ ‬توجه‪ :‬اثرات نامطلوب حجم نمونه نامناسب‪:‬‬
‫ •نتایجاشتباه‬
‫ •پژوهشبا کیفیتپایین‬
‫ •هدر دادن منابع(پول‪ ،‬زمان و ‪)...‬‬

‫ •بنابراین لازم است مشخص کنیم که چه تعداد نمونه برای یک‬
‫مطالعه می تواند کافی باشد‪.‬‬

‫‪ ‬نکته‪ :‬برای یافتن روش صحیح تعیین حجم نمونه باید به این پنج‬
‫سوال توجه کرد‪:‬‬

‫‪/127/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ •آیا نوع پژوهش توصیفی است یا تحلیلی؟‬
‫ •آیا متغیر اصلی مورد پژوهش کمی است یا کیفی؟‬

‫ •مقدار شاخص پرا کندگی چقدر است؟‬
‫ •محقق چقدر خطا را می پذیرد؟‬

‫ •چه میزان اطمینان و در صورت لزوم چه توانی برای نیل به هدف‬
‫کافی است؟‬

‫تعیین حجم نمونه در مطالعات توصیفی‪:‬‬

‫در اهداف توصیفی با دو حالت رایج مواجه می شویم‪:‬‬
‫‪.1‬ا گرهدفمطالعه‪،‬تعیینشیوعیاتوزیعفراوانییکمتغیرمثلبیماری‪،‬‬
‫آ گاهی از بیماری‪ ،‬رفتارهای پیشگیری کننده و غیره باشد در واقع در پایان‬
‫تصمیمداریمنسبتیو یادرصدیاز جمعیترا کهدارایآنمتغیرمیباشند‬
‫مشخص نمائیم‪ ،‬بنابراین هدف نهایی تحقیق‪ ،‬تعیین یک نسبت می‬

‫باشد‪ ،‬در این حالت از فرمول شایعی استفاده می شود‪:‬‬

‫=‪n‬‬ ‫‪pqz 2‬‬
‫‪d2‬‬

‫که در آن ‪ n‬تعداد نمونه ای است که برای مطالعه مورد نیاز است‪ ،‬و‬
‫می خواهیم آن را برآورد نمائیم‪ P‬نسبت و یا شیوع احتمالی متغیر مورد نظردر‬
‫مطالعه است‪ .‬یعنی محقق آنچه را که فکر می کند احتمالا در جامعه وجود‬
‫دارد باید در فرمول قرار دهد برای این حدس و گمان چند راه وجود دارد‪.‬‬
‫اولا استفاده از نتایج حاصل از بررسی متون و مطالعات قبلی که در این زمینه‬
‫بر روی جمعیت های مشابه انجام شده است‪ .‬ثانیا بر اساس تجارب افراد‬
‫صاحب نظر و متخصص که در مورد آن موضوع کار کرده اند و می توانند‬
‫عددی را حول و حوش آنچه در جامعه احتمالا وجود دارد ارائه نمایند‪ .‬در‬

‫‪/128/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫ا کثر موارد با استفاده از این دو روش می توان عددی مناسب یافت و ا گر‬
‫تصور می شود که اطلاعات کافی وجود ندارد‪ ،‬باید به قوی بودن بررسی‬
‫متون انجام شده شک نمائیم‪ .‬ا گر این دو روش امکان پذیر نبود راه بعدی‬
‫استفادهاز مطالعهمقدماتییا‪ Pilotstudy‬است‪.‬بهاینترتیب کهمطالعهرا‬
‫در تعداد نمونه محدود مثلا حدود ‪ 30‬الی ‪ 50‬نفر انجام داده و نتیجه حاصل‬
‫از آن که نسبت مورد نظر را در اختیار ما می گذارد در فرمول فوق استفاده‬
‫نمائیم‪.‬متأسفانهمشاهدهمیشوددر مواقعی کهشیوعیکبیماریبسیار کم‬
‫است محقق پیشنهاد مطالعه مقدماتی برای تعیین ‪ P‬می دهد که مسلما در‬
‫تعداد نمونه محدود نمی توان شیوع احتمالی را برآورد نمود‪ .‬بنابراین حدس‬
‫منطقی و عالمانه ‪ P‬معمولا به واقعیت نزدیکتر می باشد‪ .‬در این معادله ‪ q‬از‬

‫تفاضل ‪ 1 p -‬بدست می آید‪.‬‬
‫‪ Z‬ضریب اطمینان مطالعه و معمولا یک عدد ثابت می باشد و چون‬
‫اغلب مطالعات با ضریب اطمینان ‪ 95‬درصد انجام می شوند‪ .‬عدد ‪ Z‬برای‬
‫این درصد ‪ 1/96‬می باشد که در فرمول قرار می گیرد‪ .‬منظور از ‪ 95‬درصد‬
‫اطمینان آن است که ا گر ‪ 100‬بار مطالعه را تکرار نمائیم اطمینان داشته باشیم‬

‫که ‪ 95‬بار نتایج مشابه بدست می آید‪.‬‬
‫مقداری از ‪ Z‬برای برخی سطوح اطمینان‬

‫‪2/α-1 Z2‬‬ ‫ﺿﺮﻳﺐ اﺎﻨﻴﻤﻃن‬ ‫سطحاطمینان سطح خطای (ش)‬
‫‪2/α-Z1‬‬

‫‪1/69 1/64 0/1 0/90‬‬

‫‪3/84 1/96 0/05 0/95‬‬

‫‪6/60 2/57 0/01 0/99‬‬

‫‪/129/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪ d‬خطای برآورد می باشد‪ .‬با توجه به اینکه در هر روش نمونه گیری‬
‫مقداری خطا وجود دارد‪ ،‬بنابراین مقدار نسبت مورد نظر که قرار است بر‬
‫اساس داده های حاصل از یک نمونه بدست آید‪ ،‬همان نسبت واقعی در‬
‫کل جامعه (که از سرشماری کل افراد جمعیت مورد مطالعه بدست می آید)‬
‫نخواهد بود و مقداری انحراف خواهد داشت‪ .‬لذا در هنگام تعیین حجم‬
‫نمونهبایدمشخصشود کهمحققدر ازای نمونهای کهبرایتعییننسبت‬
‫مورد نظر می گیرد چقدر حاضر است مرتکب خطا شود‪ .‬به عبارت دیگر ‪d‬‬
‫عددیاست کهمحققانتخابمی کند‪،‬بااینقصد کهمیزانخطایمورد‬
‫قبول حول و حوش عدد ‪ P‬را مشخص سازد‪ .‬مثلا ا گر شیوع صفتی(‪%30 )P‬‬
‫باشد و ‪ d‬را ‪ %5‬انتخاب کنیم یعنی می پذیریم که عدد شیوع بین ‪ 25‬تا ‪35‬‬
‫درصد در مطالعه بدست آید‪ .‬بنابراین هر چه عدد ‪ d‬کوچکتر باشد‪ ،‬دقت‬

‫اندازه گیری بالاتر و حجم نمونه بیشتری برای مطالعه نیاز داریم‪.‬‬
‫یکی از مشکلات محققین تعیین عدد ‪ d‬است و باید توجه نمائیم که‬
‫انتخاب منطقی و علمی ‪ d‬می تواند در دستیابی به نتایج مناسب کمک‬
‫نماید‪ .‬دقت نمائید که ا گر شیوع صفتی در جامعه‪ %5‬باشد و محقق خطای ‬
‫‪ d‬را ‪ %5‬انتخاب کند محدوده احتمالی ‪ P‬صفر تا ‪ 10‬درصد خواهد بود و‬
‫بنابراین احتمال اینکه میزان شیوع در جامعه صفر بدست آید وجود دارد‪.‬‬
‫توجهداشتهباشیم کههرچهشیوعاحتمالی(‪ )P‬کمتراستلازماستخطای‬
‫معیار را نیز کمتر بگیریم‪ .‬البته مشاهده می شود که عدد ‪ P‬را در مواردی برای‬
‫‪ d‬عدد مناسبی ذکر می کنند که باز هم نظر محقق بر آن ارجحیت دارد‪ .‬البته‬
‫دقت نمائیم که بهتر است در مطالعات علوم پزشکی خطای معیار حدا کثر‬
‫‪10‬درصد با احتیاط انتخاب شود‪ .‬در مواردی که به بررسی رفتار که ذاتا‬

‫محدوده تغییرات آن زیاد است می توان این خطا را در نظر گرفت‪.‬‬

‫‪/130/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫ا گر شیوع احتمالی صفتی در جامعه ‪ 30‬درصد باشد‪ ،‬با ‪ 95‬درصد اطمینان و خطای ‪5‬‬

‫درصد برای تعیین شیوع جامعه چه تعداد نمونه مورد نیاز می باشد؟‬

‫=‪n‬‬ ‫‪pqz 2‬‬ ‫=‬ ‫‪(0 / 3)(1− 0 / 3)(1/ 96)2‬‬ ‫=‬ ‫‪(0‬‬ ‫)‪/ 21)(3 / 8416‬‬ ‫=‬ ‫‪322‬‬
‫‪d2‬‬ ‫‪(0 / 05)2‬‬ ‫)‪(0 / 0025‬‬

‫بنابراین در این مطالعه نیاز به ‪ 322‬نفر نمونه داریم‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫نکته‬
‫اشکالات رایج در تعیین حجم نمونه‪:‬‬

‫ •معمولا محققین در حدس منطقی عدد ‪ P‬کوتاهی می نمایند و آن را خیلی‬
‫جدینمی گیرندو اینمسئلهمیتوانددر تعیینحجمصحیحنمونهتاثیرمنفی‬

‫داشته و نتایج مطالعه را از واقعیت دور سازد‪.‬‬
‫ •ر زمان گذاشتن اعداد در فرمول حتما عدد باید به صورت اعشاری جا گذاری‬
‫شود‪ ،‬در مورد مثال بالا گاهی مشاهده می شود که به جای ‪ P‬عدد‪ 30‬و به جای‬

‫‪ d‬عدد ‪ 5‬جا گذاری می شود که از جمله اشکالات رایج می باشد‪.‬‬
‫ •ر شیوع های کم معمولا به اشتباه عدد ‪ d‬بزرگ گرفته می شود‪ .‬ا گر چه محقق‬
‫در تعیین ‪ d‬مختار است ولی این اختیار هرگز جایگزین منطق لازم برای حدس‬
‫عالمانه نیست‪ .‬زیرا به این ترتیب تعداد نمونه کم برآورد شده و با استفاده از آن‬

‫نمی توان شیوع واقعی را بدست آورد‪.‬‬
‫ •معمولا گفته می شود که ا گر محقق عدد ‪ P‬را اصلا نمی تواند حدس بزند می‬
‫تواند با گذاشتن عدد‪ 50‬درصد به جای آن با‪ d‬پنج درصد بیشترین عدد تعداد‬
‫نمونه (‪ )384‬را بدست آورد و مطالعه را بر اساس آن انجام دهد‪ .‬توجه داشته‬
‫باشیم که این پیشنهاد زمانی درست است که صفت مورد بررسی خیلی نادر‬
‫نباشد زیرا متاسفانه اغلب محققان در یافتن درصد شیوع موارد نادر در بررسی‬
‫متون با مشکل مواجه می شوند و چنانچه مثلا شیوع صفت فوق‪ 2‬درصد باشد‪،‬‬
‫با مطالعه ‪ 384‬نمونه‪ ،‬یافتن شیوع واقعی صفت مورد نظر با مشکل مواجه‬

‫خواهد شد‪.‬‬
‫ •مواردی مشاهده می شود که هدف تحقیق‪ ،‬تعیین آ گاهی افراد مورد مطالعه در‬

‫‪/131/‬‬

‫پژوهانه‬

‫مورد موضوعی خاص مثلا هپاتیت ‪ B‬می باشد و محقق عدد ‪ P‬را شیوع هپاتیت‬
‫‪ B‬در جامعه قرار داده و تعداد نمونه را محاسبه می کند‪ ،‬در حالیکه هدف وی‬
‫تعیین میزان شیوع هپاتیت نبوده است‪ .‬در این مورد محقق باید حدس بزند که‬
‫چند درصد افراد مورد مطالعه در مورد هپاتیت ‪ B‬آ گاهی دارند و عدد فوق را در‬

‫فرمول به جای ‪ P‬قرار دهد‪.‬‬
‫ •ا گر اهداف مطالعه شامل تعیین شیوع یا توزیع فراوانی صفتهای مختلفی می‬
‫باشدلازماستمحققبراساسهریکاز صفتهاجدا گانهحجمنمونهراتعیین‬
‫کند و سپس بیشترین حجم نمونه را انتخاب نماید‪ .‬در چنین حالتی صفاتی‬
‫که از شیوع کمتری برخوردار می باشند نیز امکان اندازه گیری خواهند یافت‪.‬‬
‫در حالی که ا گر بدون توجه به این مسئله تعداد نمونه تعیین شود نتایج بدست‬

‫آمده در مورد برخی از اهداف از واقعیت دور خواهند بود‪.‬‬
‫ •ا گر در مطالعه ای بدانیم که جمعیت مورد مطالعه کمتر از ‪ 10000‬نفر می باشد‬
‫می توان نمونه کوچکتری را وارد مطالعه نمود که از فرمول زیر استفاده می شود‪.‬‬

‫‪nf‬‬ ‫=‬ ‫‪n‬‬ ‫‪n‬‬
‫‪1+‬‬
‫‪N‬‬

‫که در آن ‪ nf‬اندازه نمونه‪ ،‬زمانی که جمعیت کمتر از ده هزار است و ‪ n‬اندازه نمونه‬
‫در جمعیت بیشتر از ده هزار است که با فرمولهای معمولی بدست می آید و ‪ N‬تخمین‬
‫جمعیتی است که مطالعه می شود‪ .‬در مثال بالا ا گر جمعیت مورد مطالعه ‪ 2000‬نفر‬
‫باشندبنابراین‪:‬‬
‫‪322‬‬
‫‪nf‬‬ ‫=‬ ‫‪+ 322‬‬

‫‪1‬‬ ‫‪2000‬‬

‫مساوی‪ 277‬نمونه برای مطالعه فوق خواهد بود‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫‪ .2‬ا گر در یک مطالعه توصیفی هدف از تحقیق بررسی یک صفت کمی‬

‫باشد لازم است محقق برای تعیین حجم نمونه از شاخصهای مناسب این‬

‫متغیر در فرمول استفاده کند که در فرمول آن از انحراف معیار متغیر استفاده‬

‫‪n‬‬ ‫=‬ ‫‪S2Z 2‬‬ ‫شده باشد‪.‬‬
‫‪d2‬‬

‫در این فرمول ‪ S‬انحراف معیار صفت مورد مطالعه در جامعه است و ‪Z‬‬

‫‪/132/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫همانطور که قبلا گفته شد ضریب اطمینان ‪ 95‬درصد برای مطالعه‪ ،‬و ‪d‬‬
‫خطای مورد قبول محقق حول و حوش میانگین صفت مورد مطالعه می‬
‫باشد‪ .‬به عبارت دیگر‪ d‬مقدار خطایی است محقق حاضر است در تخمین‬

‫مقدار میانگین صفت مورد نظر مرتکب شود‪.‬‬
‫نحوهتعیین‪ S‬تقریباهمانمواردیاست کهدر مورد‪ P‬در فرمولقبلی گفته‬
‫شدو تعیین‪ d‬نیزبهتصمیممحققبستگیداردو بایداز نظرعلمیموردقبول‬

‫باشد‪.‬‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬

‫فـرض کنیـم هـدف از مطالعـه ای تعییـن میانگیـن زمـان رویـش اولیـن دندانهای شـیری‬
‫کـودکان بـا ‪ 95‬درصـد اطمینـان در جامعـه مـورد مطالعـه باشـد‪ .‬از سـوی دیگـر بدانیـم‬
‫کـه میانگیـن ایـن زمـان‪ ،‬شـش ماهگـی و انحـراف معیـار آن دو مـاه مـی باشـد‪ .‬بـرای‬
‫تصمیـم گیـری در مـورد مقـدار ‪ d‬بـا توجـه بـه اینکـه در ایـن زمینه معمولا صاحـب نظران‬
‫آن رشـته بـه خوبـی مـی تواننـد کمـک کننـده باشـند‪ ،‬مـی تـوان از آنهـا پرسـید کـه ا گـر‬
‫میانگیـن زمـان رویـش دندانهـای شـیری کـودکان ‪ 6‬مـاه باشـد شـما حاضریـد میانگیـن‬
‫سـن رویـش کـه از مطالعـه شـما بدسـت خواهـد آمـد بیـن ‪ 5/5‬تـا ‪ 6/5‬مـاه باشـد؟ یـا ‪5‬‬
‫تـا‪ 7‬مـاه؟ و یـا‪ 4/5‬تـا‪ 7/5‬مـاه؟ در ایـن حالـت محقـق بـا ارائـه نظـرش کمـک خواهد‬
‫کـرد کـه عـدد ‪ d‬بدسـت آیـد‪ .‬بـه ایـن ترتیـب کـه ا گـر محقـق ‪ 5/5‬تـا ‪ 6/5‬را مدنظـر‬
‫داشـته باشـد‪ d ،‬مسـاوی ‪ 0/5‬و ا گـر ‪ 5‬تـا ‪ 7‬را انتخـاب نمایـد ‪ d‬برابـر یـک خواهـد بـود و‬
‫الـی آخـر‪ .‬معمـولا در مـواردی کـه انحـراف معیـار کوچـک اسـت مانند فرمـول قبلی این‬
‫عـدد نیـز‪ ،‬کوچـک خواهـد بـود کـه در مـورد مثـال فـوق ‪ 0/5‬مـاه عـدد مناسـبی اسـت‪.‬‬
‫بایـدتوجـهداشـت کـهمقیـاسانحـرافمعیـار و عـدد‪ d‬مـیبایسـتاز یـکنـوعباشـد‪.‬‬

‫=‪n‬‬ ‫‪(1/ 96 )2 (2)2‬‬ ‫‪= 3 / 8416 × 4‬‬ ‫‪= 61‬‬
‫‪(0 / 5)2‬‬ ‫‪0 / 25‬‬

‫بنابرایـن بـا انتخـاب ‪ 61‬کـودک مـی تـوان زمـان رویـش اولیـن دنـدان شـیری را تعییـن‬
‫نمـود‪ .‬تعـداد نمونـه در مطالعاتـی کـه بـه دنبـال بررسـی یـک متغیـر یـا صفـت کمـی‬
‫هسـتند معمـولا کمتـر از مطالعاتـی اسـت کـه بـه دنبـال تعییـن شـیوع یـا توزیـع فراوانـی‬

‫یـک صفـت کیفـی مـی باشـند‪.‬‬
‫البتـه در مـورد مطالعـه صفـت کمـی هـم بایـد متذکـر شـویم کـه ا گـر صفـت مـورد بررسـی‬
‫از پرا کندگـی زیـادی برخـوردار و در نتیجـه انحـراف معیـار آن بـزرگ باشـد مثـل درآمـد‬

‫جامعـه‪ ،‬بنابرایـن نیـاز بـه تعـداد نمونـه بیشـتری خواهـد بـود‪.‬‬

‫‪/133/‬‬

‫پژوهانه‬

‫یکـی از مشـکلات بـرای اسـتفاده از فرمـول بـالا یافتـن انحـراف معیـار مـی باشـد کـه‬
‫اغلـب اوقـات بـا یـک بررسـی متـون کامـل‪ ،‬قابـل دسـتیابی اسـت ولـی ا گـر جسـتجو ‬
‫نتیجــه ای نــداد و ا گــر محقــق مــی دانــد کــه صفــت مــورد بررســی از توزیــع نرمــال‬
‫برخـوردار اسـت و حداقـل و حدا کثـر میانگیـن صفـت را در اختیـار دارد مـی توانـد بـا‬
‫کـم کـردنحداقـلازحدا کثـرمیانگیـنوتقسـیمآنبـر‪6‬بـهانحـرافمعیـاردسـتیابـد‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬

‫ا گـر هـدف مطالعـه تعییـن میانگیـن وزن نـوزادان در زمـان تولـد باشـد و حداقـل وزن و‬
‫حدا کثـر آن بـه ترتیـب ‪ 2500‬گـرم و ‪ 3500‬گـرم باشـد‪ ،‬انحـراف معیـار آن در صورتـی کـه‬
‫بدانیـم توزیـع فراوانـی وزن نـوزادان از توزیـع نرمـال برخـوردار اسـت بـه شـکل زیر بدسـت‬

‫مـی آیـد‪:‬‬

‫‪s = MAX − MIN = 3500 − 2500 = 1000 = 166‬‬
‫‪6 66‬‬

‫بنابرایـن مـی تـوان انحـراف معیـار را ‪ 166‬گـرم در نظـر گرفتـه و در فرمـول قـرار داده و‬
‫سـپس تعـداد نمونـه را بدسـت آورد‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫تعیین حجم نمونه در مطالعات تحلیلی‪:‬‬

‫از جملهمطالعاتی کهبهدنبالیافتنعللوجودمشکلمیباشندمطالعات‬

‫مورد شاهدی و کوهورت می باشند که در طراحی این مطالعات محقق‬

‫به دنبال مقایسه دو گروه باهم می باشد‪ .‬در چنین مواردی که محقق با بیش‬

‫از یک گروه مواجه می باشد فرمول زیر برای تعیین حجم نمونه استفاده می‬

‫‪2 p1q1‬‬ ‫شود‪:‬‬
‫‪− p2 2‬‬
‫‪ z1−α 2‬‬
‫‪( ( ) )n‬‬ ‫‪+‬‬ ‫‪z1− β‬‬ ‫‪+‬‬ ‫‪p2q2‬‬
‫‪p1‬‬
‫=‬

‫در این فرمول در مطالعات مورد شاهدی‪:‬‬
‫ •‪ P1‬میزان احتمالی شیوع عامل خطر در گروه مورد‬

‫‪/134/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫ •‪ P2‬میزان احتمالی شیوع عامل خطر در گروه شاهد‬

‫در مطالعات کوهورت‪:‬‬
‫ •‪ : P1‬میزاناحتمالیوقوعنتیجهبیمارییابهبودیدر گروهمواجهه‬
‫یافته‬
‫ •‪ : P2‬میزان احتمالی وقوع نتیجه بیماری یا بهبودی در گروه شاهد‬
‫یا مواجهه نیافته‬

‫تعیین ‪ P1‬و ‪ P2‬مانند همان مراحلی است که قبلا ذکر شده است‪ .‬هر چه‬

‫تفاوت بین ‪ P1‬و ‪ P2‬کمتر باشد به حجم نمونه بیشتری برای ردیابی آن‬

‫اختلاف نیاز داریم‪.‬‬

‫ همان ضریب اطمینان است که ا گر ‪ 95‬درصد اطمینان مدنظر باشد‬

‫متناظر با عدد ثابت ‪ 1/96‬می باشد‪.‬‬

‫در مورد به طور مختصر فقط باید ذکر کنیم که با قدرت یا توان آزمون در‬

‫ارتباط می باشد و ا گر محقق توان آزمون را ‪ 80‬درصد در نظر بگیرد این عدد‬

‫ثابت ‪ 0/85‬و برای ‪ 90‬درصد این عدد ‪ 1/28‬و برای ‪ 95‬درصد ‪ 1/64‬می‬

‫باشد‪.‬‬

‫ا گر در مطالعات تحلیلی‪ ،‬محقق قصد داشته باشد صفتی کمی را بین‬

‫دو گروه مقایسه نماید‪ ،‬لازم است از شاخصهای مناسب این متغیر در فرمول‬

‫استفاده نماید‪.‬‬

‫‪+ z1−β 2‬‬ ‫که فرمول آن‪:‬‬
‫‪x1 − x2‬‬
‫‪( )( )n‬‬‫‪‬‬‫‪z1−α‬‬ ‫‪s12‬‬ ‫‪+‬‬ ‫‪s22‬‬

‫=‬ ‫‪2‬‬ ‫‪2‬‬

‫‪ S1‬و ‪ S2‬انحراف معیار‪ :‬صفت مورد مطالعه در گروه مورد و شاهد در‬
‫مطالعاتموردشاهدیو یا گروهمواجههو گروه کنترلدر مطالعات کوهورت‬

‫می باشد‪.‬‬

‫‪/135/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ میانگینصفتموردمطالعهدر دو گروهمیباشدو سایرموارد کاملامشابه‬
‫با فرمول قبلی است‪.‬‬

‫در مطالعات مداخله ای‪ :‬در برخی مطالعات مداخله ای محقق از تفاوتی‬

‫که می خواهد بوجود آورد مطلع است‪ ،‬که نیاز به فرمول ذیل دارد‪ ،‬به مثال‬

‫‪2σ‬‬ ‫‪2 (Z1−α 2 +‬‬ ‫‪Z1−β )2‬‬ ‫توجه فرمایید‪.‬‬
‫‪d2‬‬
‫‪n‬‬ ‫=‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫مثال‬
‫میانگیـن مـدت بسـتری بعـد از عمـل جراحـی روتیـن ‪ 12/3± 4/8‬روزاسـت‪ .‬روش‬
‫جدیـد جراحـی میخواهـد ایـن مـدت را کاهـش دهـد‪ .‬در نظـر داریم آنهـا را از نظر مدت‬
‫بسـتری مقایسـه کنیـم‪ .‬حداقـل اختـاف بالینـی مهـم بـرای مـا ‪ 3‬روز اسـت‪.‬چند بیمـار‬

‫بـرای هـر گـروه مطالعـه نیـاز اسـت؟‬
‫الفا و بتا به ترتیب ‪ 0/05‬و ‪ 0/10‬قرار دهید‪.‬‬

‫‪n = 2x4.82 (2 + 1.28)2‬‬
‫‪9‬‬

‫‪56 =N‬‬
‫برای هر گروه به ‪ 56‬نفر نیاز داریم (جمعا ‪ 112‬نفر)‪.‬‬

‫‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ‪ ‬ــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬

‫نکته‬
‫برخی نکات در مورد حجم نمونه‪:‬‬

‫‪ .1‬لازم اسـت توجـه شـود کـه فرمولهـای ارائـه شـده حجـم نمونـه‪ ،‬تنهـا بـر اسـاس هـدف‬
‫کلـی مطالعـه کـه مبنـی بـر تعیین شـیوع یـا میانگیـن و یا مقایسـه دو میانگین یا دو نسـبت‬

‫‪/136/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫بـوده اسـت‪ ،‬تعییـن شـده اسـت‪ ،‬امـا ا گـر در اهـداف جزئـی مثـا هـدف‪ ،‬تعییـن شـیوع‬
‫صفـت مـورد مطالعـه بـر حسـب جنـس باشـد‪ ،‬ایـن بـدان معنی اسـت کـه محقـق انتظار‬
‫اختـاف معنـی دار در شـیوع صفـت مـورد نظـر در دو گـروه مـردان و زنـان را دارد کـه‬
‫در ایـن صـورت لازم اسـت بـه تعـداد ‪ n‬بدسـت آمـده مـرد و بـه همـان تعـداد زن وارد‬

‫مطالعـه شـوند‪.‬‬
‫‪ .2‬معمـولا نمونـه هـای بزرگتـر از دقـت بیشـتری برخـوردار مـی باشـد‪ .‬البتـه نـه آنقـدر‬
‫بـزرگ کـه انجـام وسـیع آن باعـث کاهـش دقـت جمـع آوری اطلاعـات گـردد‪ .‬نمونـه‬

‫بایـد کافـی و لازم باشـد‪.‬‬
‫‪ .3‬اندازه نمونه باید به اندازه کافی بزرگ باشد به گونه ای که‪:‬‬

‫الف) امکان آنالیز درست داده ها را فراهم سازد‬
‫ب) برای تخمین نسبتها و یا میانگینها از دقت کافی برخوردار باشد‬
‫ج) برای آزمون کردن تفاوت معنی دار بین نسبتها و یا میانگینها کافی باشد‪.‬‬
‫ا گـر منابـع لازم بـرای جمـع آوری نمونـه کافـی در مطالعـه وجـود نـدارد‪ ،‬محقـق یـا بایـد‬
‫بـه دنبـال یافتـن منابـع بیشـتر باشـد و یـا طـرح خـود را بـرای آنالیـز داده هـا تغییـر دهـد‪.‬‬
‫‪ .4‬در مطالعـات توصیفـی کـه هـدف بـرآورد نسـبت یـا میانگیـن اسـت‪ ،‬تعـداد نمونـه‬
‫حاصـل از فرمولهـای مـورد نظـر متضمـن جلوگیـری از خطـای بیـش از حـد در تعییـن‬
‫نسـبت یـا میانگیـن اسـت‪ .‬امـا در مطالعاتـی کـه مقایسـه دو نسـبت و یـا دو میانگیـن‬
‫مدنظـر مـی باشـد‪ ،‬تعـداد نمونـه متضمـن آن اسـت کـه ا گـر اختـاف احتمالـی بیـن دو‬
‫نسـبت و یـا دو میانگیـن مـورد نظـر وجـود داشـته باشـد‪ ،‬بـا حجـم نمونـه بدسـت آمـده‬
‫بتـوانبـاپذیـرشخطـایمحـدود‪،‬آناختـافرابـایـکنتیجـهمعنـیدار بیـان کـرد‪.‬‬
‫‪ .5‬مشـاهده مـی شـود کـه در برخـی تحقیقـات‪ ،‬بجـای حجـم نمونه لازم بـرای تحقیق‪،‬‬
‫دوره ای از زمـان مثـل یـک فصـل یـا ‪ 6‬مـاه یـا یکسـال نمونـه گیـری را بعنـوان تعـداد‬
‫نمونـه بیـان مـی نماینـد‪ .‬ایـن روش بـدون در نظـر گرفتـن فا کتورهـای مهـم در تعییـن‬
‫تعـداد نمونـه بـوده و بایـد تـا حـد امـکان از آن امتنـاع نمـود و در صـورت اسـتفاده بایـد‬
‫اطمینـان حاصـل کـرد کـه در طـی ایـن مـدت مـی تـوان تعـداد نمونـه کافـی را مطالعـه‬

‫کـرد‪.‬‬
‫‪ .6‬ا گــر حجــم نمونــه بدســت آمــده از فرمــول بــا امکانــات لازم بــرای جمــع آوری‬
‫اطلاعـات همخوانـی نداشـته باشـد‪ ،‬بعنـوان مثـال بدلیل محدودیـت زمانی و یـا هزینه و‬
‫‪ ...‬محقـق قـادر نباشـد کـه حجـم نمونـه تعییـن شـده را مـورد مطالعـه قرار دهـد‪ ،‬بدیهی‬
‫اسـت کـه چـاره ای جـز تـن دادن بـه محدودیتهـا نیسـت‪ .‬در واقـع توجـه بـه ایـن نکتـه‬
‫بسـیار مهـم اسـت کـه ایـن تنهـا فرمـول حجـم نمونـه نیسـت کـه تعـداد نمونـه مـورد نیـاز‬
‫بـرای بررسـی را معیـن مـی کنـد‪ ،‬بلکـه در کنـار آن حتمـا بایـد شـرایط را لحـاظ و حجـم‬
‫نمونـه منطقـی را پیشـنهاد نمـود‪ .‬البتـه ایـن نکتـه را نبایـد از نظـر دور داشـت کـه در ایـن‬
‫مـوارد هـر چـه تعـداد نمونـه هـای مـورد بررسـی در تحقیـق کمتـر از تعـداد بدسـت آمـده‬
‫از فرمـول باشـد‪ ،‬میـزان خطایـی کـه در نتیجـه مطالعـه مرتکـب خواهیـم شـد‪ ،‬بیشـتر‬

‫خواهـد بـود‪.‬‬

‫‪/137/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪ .7‬در پایان در نظر داشته باشید‪ ،‬کـه تعـداد فرمـول هـای حجـم نمونـه زیـاد اسـت و‬
‫بـرای انتخـاب مناسـب آن بایـد بـا متخصـص آمـار و یـا اپیدمیولـوژی مشـورت شـود‪.‬‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫‪ ‬توجه‪ :‬جهت مطلالعه و کسب اطلاعات بیشتر در خصوص تعیین‬
‫حجم نمونه به کتاب تعیین حجم نمونه در مطالعات بهداشتی ارجاع‬

‫نمایید‪.‬‬

‫روش نمونه گیری‪:‬‬

‫پس از تعیین تعداد نمونه‪ ،‬لازم است محقق مشخص نماید که چگونه از‬
‫جامعهآماریموردمطالعهتعدادموردنظرخودراانتخابخواهد کردبه گونه‬
‫ای که این نمونه نماینده واقعی جمعیت مورد مطالعه باشند‪ .‬قبل از توضیح‬
‫روشهای نمونه گیری باید متذکر شویم که ا گر جمعیت مورد مطالعه آنقدر‬
‫کوچک است که محقق قصد دارد کلیه آنها را مورد مطالعه قرار دهد‪ ،‬در‬
‫واقع یک سرشماری یا ‪ Census‬انجام می شود و مسئله حجم نمونه و روش‬

‫نمونه گیری مطرح نمی باشد‪.‬‬
‫روشهای مختلف نمونه گیری بسته به تعداد نمونه‪ ،‬پرا کندگی جمعیت‬
‫مورد مطالعه‪ ،‬امکانات‪ ،‬زمان‪ ،‬و هزینه و نیز اطلاعات موجود مشخص می‬

‫شود‪.‬‬
‫به طور کلی روش نمونه گیری به دو دسته احتمالی و غیر احتمالی تقسیم‬

‫می شوند‪:‬‬

‫روشهای نمونه گیری احتمالی‪)Probably sampling methods( :‬‬

‫در روشهاینمونه گیریاحتمالی‪،‬هدفآناست کههر کداماز واحدهای‬
‫مورد پژوهش امکان ورود یکسان به مطالعه را داشته باشند‪ .‬استفاده از این‬
‫روشنمونه گیریدر مطالعاتتوصیهمیشودزیرانمونهموردمطالعهنماینده‬

‫‪/138/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫مناسبیاز جمعیتموردنظرخواهدبود‪.‬بستهبهشرایطموجودانواعمختلفی‬
‫از نمونه گیریاحتمالیوجوددارد کهدر ذیلبهتوضیحهر کداممیپردازیم‪:‬‬
‫‪ .1‬روش نمونه گیری تصادفی ساده‪ :)Simple random sampling( :‬در این‬
‫روش لازم است لیستی از جامعه مورد مطالعه تهیه شده و شماره گذاری شود‬
‫و سپس از بین جمعیت فوق با استفاده از اعداد تصادفی نمونه ها انتخاب‬
‫شوند‪.‬اعدادتصادفیرامیتواناز جدولمعروفاعدادتصادفی‪،‬با کمک‬
‫ابزاریمثلماشینحساب‪،‬و یانرمافزار ‪ spss‬بدستآورد‪.‬فرض کنیداز بین‬
‫‪ 500‬دانش آموزان تصمیم داریم ‪ 50‬نفر آنها را برای مطالعه انتخاب کنیم ا گر‬
‫روشنمونه گیریماتصادفیسادهباشدبایدابتدالیستیاز کلدانشآموزان‬
‫تهیه نمائیم که هر کدام دارای شماره باشند و سپس از بین عدد یک تا ‪500‬‬
‫به تعداد ‪ 50‬عدد تصادفی را مشخص و شماره های انتخابی به عنوان نمونه‬

‫های تصادفی مطالعه شوند‪.‬‬
‫در اینروش کلیهافرادجمعیتشانسمساویبرایانتخابدارندو یکی‬
‫از روشهای مناسب نمونه گیری می باشد‪ .‬انتخاب برندگان در قرعه کشی‬
‫ها با انتخاب اسامی از بین کل اسامی شرکت کنندگان یک نوع انتخاب‬
‫تصادفی ساده می باشد‪ .‬برای انتخاب نمونه ها به روش تصادفی ساده‪،‬‬
‫معمولا از جدول اعداد تصادفی استفاده می شود‪ .‬البته این روزها با استفاده‬

‫از نرم افزارها می توان اعداد تصادفی دریافت کرد‪.‬‬
‫تصادفی کردن نمونه ها به روش بلوک بندی‪:‬در مطالعات مداخله ای بسته‬

‫به اینکه چند گروه مورد مطالعه باشند از حروف استفاده می نماییم‪.‬‬
‫طبق فرمول ا گر دو گروه باشد از بلوک چهارتایی برای دو حرف و از فرمول‬

‫زیر استفاده می شود‪.‬‬
‫‪ 6 = 2/4*3 = !]2-4[*])2*1( !2[ / )4*3*2*1( !4‬حالت ‬

‫‪/139/‬‬

‫پژوهانه‬

‫طبق فرمول ا گر سه گروه باشد از بلوک شش تایی برای سه حرف و از‬
‫فرمول زیر استفاده می شود‪.‬‬

‫‪= 3*2*1/ 6*5*4 = !]3-6[*])3*2*1( !3[ /)6*5*4*3*2*1( !6‬‬
‫‪ 20‬حالت‬

‫برایانجامصحیحنمونه گیریبایداز یکمتخصصآمار یااپیدمیولوژی‬
‫مشورتبگیرید‪.‬‬

‫شرایط و محدودیتهای استفاده از نمونه گیری تصادفی ساده‪ :‬در این روش‬
‫نمونه گیری لازم است چهارچوب نمونه گیری (‪)Sampling Frame‬‬
‫مشخص باشد‪ .‬یعنی اولا تعداد کل جمعیت آماری مشخص و از طرفی‬
‫امکان تهیه لیستی از آنها وجود داشته باشد‪ .‬مثل جمعیت دانش آموزان‪،‬‬

‫دانشجویان و یا بیماران خاص و‪..‬‬
‫معمولا ا گرتعداد کلجمعیتآماریمشخص‪،‬اماتهیهلیستاسامیآنان‬
‫کار مشکل یا غیرممکنی باشد و یا در صورت تهیه چهارچوب نمونه گیری‪،‬‬
‫تعدادنمونهای کهبایدانتخابشودزیادباشد‪،‬اینروشوقت گیرو مشکل‬

‫خواهد بود‪.‬‬
‫در مواردیمشاهدهمیشود کهصفتیاصفاتموردمطالعهیکتحقیق‬
‫برای کل واحدهای جمعیت مورد مطالعه مشابه نیست‪ ،‬مثلا درآمد در یک‬
‫جامعه می تواند دامنه تغییرات زیادی داشته باشد و بین کمترین درآمد و‬
‫بیشترین درآمد فاصله زیادی باشد‪ ،‬همچنین شیوع یک بیماری در محله‬
‫های خاصی به دلایل کمبود امکانات بهداشتی آن مناطق نسبت به سایر‬
‫محلههابیشترباشد‪،‬در اینموارداصطلاحا گفتهمیشود کهمتغیریاصفت‬
‫مورد مطالعه از همگنی در سطح جمعیت مورد مطالعه برخوردار نیست‪.‬‬
‫انجام نمونه گیری تصادفی ساده در چنین شرایطی توصیه نمی شود چرا که‬

‫در صورت استفاده از آن نیاز به حجم نمونه بالایی است‪.‬‬

‫‪/140/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫‪ .2‬روش نمونه گیری سیستماتیک( ‪: )Systematic sampling‬‬

‫وقتی که لیست اسامی جمعیت مورد مطالعه تهیه و پشت سر هم شماره‬

‫گذاریشد‪،‬میتوانبهیکروشمنظمنمونهراانتخاب کردبه گونهای که‬

‫فقط انتخاب اولین نمونه آن تصادفی باشد‪ .‬ا گر مثال قبلی را که از میان ‪500‬‬

‫دانش آموز ‪ 50‬دانش آموز را به عنوان نمونه نیاز داشتیم به روش سیستماتیک‬

‫نمونه گیری نمائیم‪ ،‬محقق می بایست مراحل زیر را طی نماید‪:‬‬

‫مرحله اول‪ :‬لیست شماره گذاری شده ‪ 500‬دانش آموز یا چهارچوب نمونه‬

‫گیری را آماده نماید‪.‬‬

‫مرحله دوم‪ :‬فاصله نمونه گیری را مشخص نماید یعنی تعیین نماید از‬

‫بین چند دانش آموز باید یک نفر انتخاب شود‪ .‬برای این کار از تقسیم کل‬

‫جمعیت به تعداد نمونه می توان فاصله نمونه گیری را مشخص کرد‪ .‬مثلا ‬

‫بنابراین از هر ‪ 10‬دانش آموز یک دانش آموز باید وارد مطالعه شود‪ .‬ا گر عدد‬

‫بدست آمده یک عدد اعشاری باشد آن را به یک عدد صحیح گرد می‬

‫کنیم‪.‬‬

‫اکسند‪.‬تبمرثال ًایبایینن‬ ‫انتخابیرابهطور تصادفیانتخاب‬ ‫مرحله سوم‪ :‬اولین نمونه‬
‫که در محدوده فاصله نمونه گیری‬ ‫کار یک عدد تصادفی را‬

‫شماره یک تا ده یک عدد مثل عدد ‪ 7‬را انتخاب می کنیم‪.‬‬

‫انتگاخاهیباومقای کتنمد‪.‬حقمثقلاشدمراراهیاونلیمونرندماوزنهعانتددخیابیکراتااز‪00‬ش‪5‬مامرثهل ًاهاعیددک‪4‬ل ن‪7‬م‪3‬ونراه‬
‫انتخاب می کند که به آن نمونه گیری سیستماتیک دوره ای می گویند‪.‬‬

‫مرحله چهارم‪ :‬شماره بدست آمده در مرحله سوم به عنوان اولین انتخاب‬

‫در نظر گرفته شده و سپس با افزودن ده شماره بههر کداماز آنها شماره بعدی‬

‫مشخص خواهد شد لذا در روش اول شماره های زیر نمونه های مورد مطالعه‬

‫خواهند بود‪:‬‬

‫‪/141/‬‬

‫پژوهانه‬

‫‪ 497‬و ‪ 487‬و‪ .........‬و ‪ 37‬و ‪ 27‬و ‪ 17‬و ‪7‬‬

‫میان کل اعداد‬ ‫ابهیانتچهوانیالولییسنتشممارجهدادزًا‬ ‫وش سیستماتیک دوره‬ ‫و در ر‬
‫با حفظ فاصله‬ ‫شده لذا پس از رسیدن‬ ‫انتخاب‬

‫نمونه گیری به شماره های اول لیست بر می گردیم شبیه مثال‪:‬‬

‫‪ 364‬و‪ .......‬و ‪ 24‬و ‪ 14‬و ‪ 4‬و ‪ 494‬و ‪ 484‬و‪ .......‬و ‪ 394‬و ‪ 384‬و ‪374‬‬

‫مرحله پنجم‪ :‬اسامی افرادی که شماره انتخابی مربوط به آنان است در‬

‫یکی از روشهای بالا مشخص و مطالعه بر روی آنها انجام خواهد شد‪.‬‬

‫شرایط و محدودیتهای استفاده از نمونه گیری سیستماتیک‪:‬‬

‫در این روش نمونه گیری نیز لازم است چهارچوب نمونه گیری مشخص‬
‫باشد و ا گر واحدهای جامعه به تصادف‪ ،‬شماره گذاری شده باشند‪ ،‬دقت‬

‫نمونه گیری در آن مشابه نمونه گیری تصادفی است‪.‬‬
‫یکی از محدودیتهای این روش آن است که ا گر ترتیب نام گذاری‬
‫واحدهای مورد پژوهش به گونه ای باشد که با فاصله نمونه گیری مشابهت‬
‫داشته باشد ممکن است افراد خاص و با ویژگیهای خاص وارد مطالعه شوند‬

‫و حضور تصادفی همه جمعیت تحت تأثیر این مشکل میسر نگردد‪.‬‬
‫ا گر صفت مورد مطالعه در گروههای مختلف جمعیت یکسان نباشد و از‬
‫طرفدیگرجمعیتهر کداماز گروههانیزباهممتفاوتباشدممکناستبا‬
‫این روش‪ ،‬نمونه بدست آمده‪ ،‬نماینده واقعی جمعیت مورد مطالعه نباشد‪.‬‬

‫‪ .3‬روش نمونه گیری طبقه ای( ‪)Stratified sampling‬‬

‫در اینروش‪،‬جمعیتموردمطالعهبهطبقاتیازیرگروههاییتقسیمشده‬
‫و سپس از هر کدام به طور تصادفی تعداد نمونه مشخصی انتخاب خواهد‬
‫شد‪ .‬فرض کنید می خواهیم میانگین یا توزیع فراوانی صفتی را در جامعه‬
‫مشخصنمائیمو از طرفیمیدانیم کهاینویژگیمتغیربهطور قابلملاحظه‬

‫‪/142/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫انمیوندهرماطبواققاع ًانتممایشنخدهصکیلازجمجاعمیعهتببااهشمدمبتایفادوبهتطمبقیاباتشدجبانماعبرهاتیونجبرهانمیاآئنیکمه‪.‬‬

‫و لذا مراحل ذیل در اجرای این روش نمونه گیری مطرح خواهد بود‪.‬‬

‫مرحلهاول‪:‬ا گرچنینفرضیدر ذهنمحققوجودداردبایدابتداطبقهمورد‬

‫نظر خود را تعریف نماید‪ .‬در برخی موارد این طبقه به صورت کیفی تعریف‬

‫می شود مثلا نواحی مختلف‪ ،‬قومیت های مختلف و گاهی اوقات طبقه به‬

‫صورت کمی تعریف می شود مثل گروههای مختلف سنی‪.‬‬

‫مرحله دوم‪ :‬در این مرحله باید مشخص کنیم که چه تعداد نمونه از هر‬

‫کدام از طبقات را وارد مطالعه نمائیم‪ .‬برای این کار دو راه وجود دارد‪.‬‬

‫بماثتل ًاخدرصیمطاصلعمهسا‪0‬و‪ 5‬نیف‪:‬رتاعزیی‪00‬ن‪5‬تنعفردادادنمسشاآومویزاازنهدرورطهباقبته بدایستهی‬ ‫طبقه ای‬ ‫الف‪.‬‬ ‫به‬
‫مورد نظر‬ ‫طبقه‬

‫ا گر بدانیم صفت مورد مطالعه ما در کلاسهای اول تا پنجم متفاوت می باشد‬

‫هر کدام از این کلاسها را به عنوان یک طبقه در نظر گرفته و سپس از هر‬

‫کدام از کلاسهای اول تا پنجم ‪ 10‬دانش آموز را به روش تصادفی ساده یا‬

‫سیستماتیک انتخاب خواهیم کرد (ا گر از روش سیستماتیک استفاده شود‬

‫به آن سیستماتیک طبقه ای می گویند)‪.‬‬

‫ب‪:‬طبقهاینسبتی‪:‬در اینروشاز هر کداماز طبقاتبخشیاز تعداد کل‬

‫نمونه را انتخاب خواهیم کرد که این بخش بستگی به نسبت جمعیت هر‬

‫طبقه به کل آن دارد مثلا توزیع‪ 500‬دانش آموز در پنج کلاس مختلف و تعداد‬

‫نمونه مورد نیاز از هر کلاس به شرح ذیل خواهد بود‪.‬‬

‫‪ 1 2 3 4 5‬طبقه‬

‫پنج م چهار م سو م دو م او ل کلاس‬

‫‪ 1 50 1 20 1 00 80 5 0‬تعدادشا گردان‬

‫‪ 0/3 0/24 0/2 0 /16 0 /1‬کلاسبه جمعیت‬

‫‪/143/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ ‪ 15 1 2 1 0 8 5‬تعداد نمونه هر کلاس‬
‫بنابراینبهنسبتجمعیت کلاسهایدرستعدادنمونهپنجاهنفریتعیین‬
‫خواهد شد یعنی از کلاس اول ‪ 15‬نفر‪ ،‬کلاس دوم ‪ 12‬نفر‪ ... ،‬و کلاس پنجم‬

‫‪ 5‬نفر وارد مطالعه خواهند شد‪.‬‬
‫در این محاسبه تعداد دانش آموزان در هر کلاس به تعداد کل آنان تقسیم‬
‫و نسبت به دست آمده در تعداد کل نمونه مورد نیاز ضرب شده است مثال‪:‬‬

‫کلاس اول‬ ‫=‬ ‫‪150‬‬ ‫‪= 0 / 3× 50‬‬ ‫‪= 15‬‬
‫‪500‬‬

‫‪ = 120 = 0 / 24 × 50 = 12‬کلاس دوم‬

‫‪500‬‬

‫مرحله سوم‪ :‬پس از آنکه تعداد نمونه مورد نیاز در هر کدام از گروهها‬
‫مشخص شد از طریق نمونه گیری تصادفی ساده و یا سیستماتیک در هر‬

‫طبقه یا گروه نمونه گیری انجام خواهد شد‪.‬‬
‫شرایطو محدودیتهاینمونه گیریطبقهای‪:‬در اینروشنمونه گیرییاباید‬
‫چهارچوب نمونه گیری و یا توزیع جمعیت در طبقات یا زیرگروهها مشخص‬

‫باشد‪.‬‬
‫طبقات انتخاب شده باید از نظر صفت مورد مطالعه با هم تا حد امکان‬
‫متفاوت باشند و در درون هر طبقه صفت مورد مطالعه در افراد گروه یا طبقه‬

‫تا حد امکان برابر و یکسان باشد‪.‬‬

‫‪ .4‬نمونه گیری خوشه ای (‪: )Cluster sampling‬‬

‫در این روش نمونه گیری‪ ،‬بر خلاف روشهای قبل اطلاع دقیقی از تعداد‬
‫جمعیت مورد مطالعه وجود ندارد‪ ،‬به عبارت دیگر چهارچوب نمونه گیری‬
‫که شامل لیست افراد جمعیت است وجود ندارد‪ ،‬اما می توان کل جمعیت‬
‫را در قالب زیرگروههایی تقسیم کرد که این زیر گروهها شناخته شده هستند‪.‬‬

‫‪/144/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫مثلا ممکن است که لیست کلیه خانوارها را در اختیار نداشته باشیم اما‬
‫لیست بلوکهای شهری در دسترس باشد‪ ،‬در این صورت هر یک از بلوکها می‬
‫تواند یک خوشه باشد‪ .‬و یا اینکه فرض کنید می خواهیم نمونه ای از دانش‬
‫آموزان دوره پیش دانشگاهی را انتخاب نمائیم‪ .‬ا گرچه تعداد کل دانش‬
‫آموزان‪ ،‬تعداد مدارس پیش دانشگاهی‪ ،‬و تعداد کلاسهای آنها مشخص می‬
‫باشد ولی از تعداد دانش آموزانی که در هر کلاس حضور دارند‪ ،‬اطلاعی‬
‫نداریم‪،‬در اینصورتهر کلاسرامیتوانبعنوانیکخوشهانتخاب کرد‪.‬‬
‫ویژگی خوشه ها آن است که صفت یا متغیر مورد مطالعه در خوشه های‬
‫مختلف از وضعیت نسبتا مشابهی برخوردار است اما در هر خوشه تغییرات‬
‫آن صفت می تواند زیاد باشد‪ .‬به عنوان مثال ا گر بررسی بهره هوشی کودکان‬
‫دبستانی مدنظر باشد‪ ،‬هر کلاس می تواند در حکم یک خوشه باشد‪ .‬در‬
‫هر کلاس افراد با بهره های هوشی متفاوت حضور دارند‪ ،‬یعنی در هر خوشه‬
‫پرا کندگی (تغییرات) بهره هوشی زیاد است‪ ،‬اما بین کلاسهای مختلف به‬
‫نباظشرمد ییعرنسی ادزکایهانزننظظررنپرسابکت ًنا یدگکیسباهنرهمهیوباششین‪،‬دا‪.‬ختلافچندانیوجودنداشته‬

‫مراحل زیر در مورد یک نمونه گیری خوشه ای انجام می شود‪:‬‬
‫مرحله اول‪ :‬لازم است محقق جمعیت مورد مطالعه را به خوشه هایی تقسیم‬
‫نماید‪ .‬مثلا هر کدام از بلوکهای سرشماری و یا مدارس و یا مرا کز بهداشتی‬
‫درمانی می تواند به عنوان خوشه انتخاب شوند البته بسته به مکانی که‬

‫جمعیت مورد مطالعه در آن حضور دارند‪.‬‬
‫مرحله دوم‪ :‬ازمیان خوشه های تعیین شده‪ ،‬تعدادی رابه شکل تصادفی‬
‫ساده انتخاب و وارد مطالعه می نمائیم که تامین کننده تعداد نمونه‬

‫موردنیاز مطالعه باشد‪.‬‬
‫مرحلهسوم‪:‬در اینمرحلهبایدنمونهموردنیاز از هرخوشهراانتخابنمائیم‬

‫‪/145/‬‬

‫پژوهانه‬

‫که دو روش برای آن وجود دارد‪.‬‬
‫الف‪ :‬خوشه ای تک مرحله ای‪ :‬در این روش محقق تصمیم می گیرد که‬
‫کلیه نمونه های موجود در خوشه را وارد مطالعه نماید‪ ،‬این مسئله بستگی به‬
‫برآوردتعدادنمونهایدارد کهدر آنخوشهیافتخواهدشد‪.‬مثلاا گرمطالعه‬
‫ای بر روی کودکان زیر یک سال انجام می شود شاید محقق تصمیم بگیرد‬
‫کلیه کودکان زیر دو سال در بلوکهایی که به عنوان خوشه انتخاب شده اند را‬

‫وارد مطالعه نماید‪.‬‬
‫ب‪ :‬خوشه ای دو مرحله ای‪ :‬در این روش‪ ،‬محقق از هر کدام از خوشه های‬
‫انتخاب شده در مرحله دوم‪ ،‬تعداد مشخصی از نمونه را انتخاب می کند تا‬
‫در پایانبهتعدادمناسبنمونهدستپیدا کند‪.‬اینروشزمانی کاربرددارد‬
‫که محقق می داند که تعداد واحدهای مورد پژوهش در هر خوشه زیاد است‬
‫مثلا ا گر زنان خانه دار به عنوان واحدهای مورد پژوهش در بلوکها انتخاب‬
‫شوند‪ ،‬از آنجا که می دانیم که در هر کدام از خانوارهای بلوکهای فوق خانم‬
‫خانه دار وجود دارد‪ ،‬می توانیم مثلا تصمیم بگیریم که از هر خوشه‪ 40‬خانوار‬
‫وارد مطالعه شوند‪ .‬که البته نقطه شروع خانوار در خوشه (بلوک) می بایست‬

‫تصادفی انتخاب شود‪.‬‬
‫مرحلهچهارم‪:‬پساز طراحینحوهانتخابنمونهها کلیهفرمهایاپرسشنامه‬

‫های جمع آوری داده ها تکمیل خواهند شد‪.‬‬
‫شرایط و محدودیتهای نمونه گیری خوشه ای‪ :‬این روش زمانی که جمعیت‬
‫مورد مطالعه گسترده و در ضمن پرا کنده می باشد روش مناسبی می باشد‪.‬‬

‫در این روش نیازی به داشتن چهارچوب نمونه گیری وجود ندارد‪.‬‬
‫معمولا تعداد نمونه در این روش بیشتر از سایر روشها است و محقق مجبور‬
‫است برای دستیابی به نمونه ای که نماینده واقعی جمعیت باشند از این‬

‫روش استفاده نماید‪.‬‬

‫‪/146/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫برایانتخابخوشههالازماستاطلاعاتیدر موردنحوهاستقرار جمعیت‬
‫و مناسبترین انتخاب برای خوشه در دست باشد‪.‬‬

‫‪ .5‬روش نمونه گیری چند مرحله ای (‪:)Multistage sampling‬‬

‫دراین روش محقق طی چند مرحله مجزا به نمونه موردنظر برای مطالعه‬

‫دست می یابد که مراحل آن عبارتند از‪:‬‬

‫مرحله اول‪ :‬در مرحله اول جمعیت مورد مطالعه به واحدهای نمونه گیری‬

‫مرحله اول تقسیم می شوند‪ .‬در این مرحله معمولا از روش نمونه گیری‬

‫تصادفی ساده استفاده می شود اما در مواردی ممکن است از نمونه گیری‬

‫سیستماتیک و یا طبقه ای نیز استفاده شود‪ .‬مثلا از ‪ 35‬مرکز بهداشتی درمانی‬

‫شهری به طور تصادفی ‪ 10‬مرکز بهداشتی درمانی وارد مطالعه شوند‪ .‬البته در‬

‫این مرحله گاهی محقق ممکن است در انتخاب مرا کز‪ ،‬ملاحظاتی را در نظر‬

‫بگیرد مثلا برای اینکه از نقاط مختلف شهر بتواند نمونه گیری انجام دهد‬

‫چنین برنامه ریزی کند که مثلا از هر کدام از نقاط شمال‪ ،‬جنوب‪ ،‬شرق‪،‬‬

‫غرب و مرکز شهر تعدادی مرکز بهداشتی درمانی به صورت تصادفی انتخاب‬

‫شوند‪.‬‬

‫اول تعدادی واحدهای‬ ‫نمومنرهحملرهحدلوهم‪:‬داوزممانیتانخاهربکمدایمشاوزنودامحثل ًداهااز هیرم‪0‬ر‪ 1‬محرلکهز‬
‫بهداشتی درمانی مرحله‬

‫اول‪ ،‬دو مدرسه ابتدایی انتخاب می شود‪.‬‬

‫مرحله سوم‪ :‬واحدهای نمونه مرحله دوم در این مرحله می توانند به‬

‫واحدهای نمونه دیگری تقسیم شوند مثلا از هر مدرسه انتخاب شده در‬

‫مرحله دوم‪ ،‬یک کلاس از هر مقطع تحصیلی اول تا پنجم انتخاب می‬

‫شود‪.‬‬

‫کلاسهای تعیین شده مقاطع اول تا‬ ‫اکزهمیقابلنًا‬ ‫این مرحله‬ ‫مرحله چهارم‪ :‬در‬
‫در نظر گرفته ایم انتخاب و مطالعه‬ ‫مورد نیاز را‬ ‫پنجم‪ ،‬تعداد نمونه‬

‫‪/147/‬‬

‫پژوهانه‬

‫خواهیم کرد‪.‬‬
‫شرایط و محدودیتهای نمونه گیری چند مرحله ای‪ :‬ا گر چهارچوب نمونه‬
‫گیریموردنیاز در دسترسنباشدمحققمیتواندبااستفادهاز اینروشفقط‬
‫لیست کامل واحدهایی را تهیه نماید که وارد نمونه شده اند بنابراین هزینه‪،‬‬

‫منابع و زمان کمتری برای دستیابی به نمونه مورد نظر صرف خواهد شد‪.‬‬
‫در این روش محقق می تواند از همه جمعیت مورد مطالعه نمونه ای‬
‫تصادفی تهیه نماید بدون آنکه از ابتدا به لیست کامل جمعیت نیاز داشته‬

‫باشد‪.‬‬
‫در این روش محقق بیش از یکبار از روشهای نمونه گیری استفاده می‬
‫کند‪.‬البتهدر هرمرحلهبنابهصلاحدیدمیتوانیکیاز روشهاینمونه گیری‬

‫را به کار برد‪.‬‬

‫روشهای نمونه گیری غیر احتمالی‪)non-probability sampling( :‬‬

‫مواقعی پیش می آید که محقق به دلیل نداشتن اطلاعات کافی از‬

‫جمعیت مورد مطالعه و نیز محدودیت امکانات و زمان و یا عدم دسترسی‬

‫به واحدهای مورد پژوهش نمی تواند از روش های نمونه گیری احتمالی‬

‫نمونه گیری غیر‬ ‫است روشهای‬ ‫ندرمااییدن‪،‬رلوذاشممعجمبوولرًا‬ ‫استفاده‬ ‫(تصادفی)‬
‫دسترس یا اتفاقی‬ ‫از نمونه های در‬ ‫بکار برد‪.‬‬ ‫احتمالی را‬

‫مثل افرادی که به مرا کز‪ ،‬بیمارستانها و‪ ...‬مراجعه می کنند و یا به صورت‬

‫هدفدار از طریق انتخاب برنامه ریزی شده‪ ،‬افراد خاصی از جمعیت وارد‬

‫مطالعه می شوند‪.‬‬

‫دو روش نمونه گیری شایع در این قسمت شامل‪:‬‬

‫‪ .1‬روش نمونه گیری آسان(‪: )Convenience sampling‬در این روش با‬

‫استقرار یامراجعهبهمحلهایی کهافرادموردمطالعهبهآنمراجعهو یامشغول‬

‫به کار هستند از میان آنها نمونه مورد نیاز را مطالعه می کنیم‪ .‬در چنین روش ‬

‫‪/148/‬‬

‫یریگ هنومن شور و هننمو حجم‬

‫نمونه گیری ممکن است بعضی از افراد بیشتر و یا کمتر از دیگران امکان‬

‫شرکت در مطالعه را بیابند‪ .‬زیرا ممکن است برخی از افراد تمایلی به حضور‬

‫در این مرا کز را نداشته باشند و یا برعکس‪ .‬اما ا گر بدانیم مرا کز منحصر به‬

‫فردی‪،‬مثلمرا کزمربوطبهخدماتبیمارانخاص‪،‬محدودو کاملامشخص‬

‫می باشند و افراد جز به این مرا کز به محل دیگری مراجعه نمی کنند‪ ،‬چنین‬

‫نمونه گیری گرچه در مورد نمونه های در دسترس انجام شده است ولی می‬

‫تواند نماینده واقعی جمعیت مورد مطالعه باشد‪.‬‬

‫‪ .2‬روش نمونه گیری غیر احتمالی سهمیه ای (‪ : )quato sampling‬ا گر لازم‬

‫باشددر مطالعهایاز روشنمونه گیریغیراحتمالیاستفادهشودلازماست‬

‫تلاش شود که سوگرایی در آن به حداقل برسد‪ .‬ا گر در مورد مشخصات کلی‬

‫گونه ای‬ ‫کمهطنالمعونههاهطالتاقعراتیب ًایازداورییژمگیبههاتر ایسجمتعنیمونتهموگریدرمیطارلاعبهه‬ ‫جمعیت مورد‬
‫برخوردار‬ ‫هدایت کنیم‬

‫باشند‪ .‬مثلا ا گر می دانیم که ‪ %60‬جمعیت در مناطق شهری و ‪ %40‬آنها در‬

‫مناطق روستایی زندگی می کنند باید نمونه مورد مطالعه نیز با همین نسبت‬

‫جمعآوریشود‪.‬چنینروشیرابراییکنمونه گیریهدفمند‪،‬نمونه گیری‬

‫سهمیه ای می نامند زیرا برای هر کدام از زیرگروهها‪ ،‬سهمیه خاصی در نظر‬

‫گرفته می شود‪.‬‬

‫شرایط و محدودیتهای روشهای نمونه گیری غیراحتمالی‪ :‬علیرغم مناسب‬

‫و دقیق تر بودن روشهای نمونه گیری احتمالی در مطالعات و با وجود‬

‫محدودیتهایی که نمونه گیری غیر احتمالی دارند‪ ،‬اما درمواردی بدست‬

‫آوردن یک نمونه تصادفی خیلی مشکل و گران و در چنین حالتی نمونه‬

‫گیری غیر احتمالی تنها راه جمع آوری داده ها می باشد‪ .‬مثلا ا گر بخواهیم‬

‫در مورد نحوه عملکرد کارکنان بهداشتی در مورد ارائه خدمات را مطالعه‬

‫کنیم و بودجه تحقیق محدود باشد‪ ،‬مسلما سفر به نقاط مختلف کشور برای‬

‫‪/149/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ملاقات با کارکنان امکان پذیر نخواهد بود لذا نمونه گیری از مناطق نزدیک‬
‫انجامخواهدشد‪ ،‬گرچهاین گروهباافرادی کهدر مناطقدورتر کار می کنند‬

‫ممکن است متفاوت باشند‪.‬‬
‫گاهیاوقاتانجامیکنمونه گیریتصادفیدر مطالعهغیرممکنیا گران‬
‫می باشد مثلا ا گر بخواهیم اثر یک برنامه رادیویی را بر شنوندگان آن بررسی‬
‫کنیم نمونه گیری تصادفی از این شنوندگان نیازمند لیست کاملی از مناطق‬
‫تحت پوشش برای پیدا کردن شنوندگان برنامه می باشد که نمونه باید از‬
‫میان آنها انتخاب شود‪ .‬ا گر چنین کاری میسر نباشد تنها راه‪ ،‬مراجعه خانه‬
‫به خانه و پرسیدن سؤال از شنوندگان این برنامه می باشد که تا تکمیل تعداد‬

‫نمونه مورد نیاز وارد مطالعه می شوند‪.‬‬
‫تعمیمنتایجحاصلاز ایننمونه گیریمیبایستبااحتیاطصورت گیرد‬

‫نماینده واقعی جمعیت مورد مطالعه نمی باشد‪.‬‬
‫ا گر هدف اصلی مطالعه ای بدست آوردن یکسری اطلاعات کیفی از‬
‫پاسخدهندگانمثلابررسینظرافراددر موردنحوهعملکردسیستم‪،‬مشکلات‬
‫موجود و یا راههای پیشنهادی باشد‪ ،‬ممکن است روش نمونه گیری غیر‬
‫احتمالی بهترین روش باشد‪ .‬زیرا این روش به محقق اجازه می دهد تا‬
‫بصورت هدفدار افرادی را برای مطالعه انتخاب کند که آ گاهی بیشتری‬
‫دارند و یا افراد کلیدی هستند و از طرف دیگر بهتر می توانند مطالب را بیان‬

‫کنند‪ .‬چنین روشی به خصوص در مطالعات ‬
‫کیفی کاربردبیشتری دارد‪ .‬‬

‫روش نمونه گیری غیر احتمالی مبتنی بر هدف ‪:‬‬

‫گاهی لازم است نمونه را براساس آ گاهی خود ازجمعیت‪ ،‬ماهیت تحقیق‬
‫وبه طور خلاصه بر اساس قضاوت شخصی و هدف های مطالعه انتخاب‬
‫کنیم‪.‬از اینروشزمانیاستفادهمیشود کهپژوهشگر گروههایخاصرادر‬

‫‪/150/‬‬