روش-تحقیق -دکتر رخشانی

‫یسیون شرگزا‬

‫نکات مد نظر در نگارش چکیده‪:‬‬

‫ •منعکس کنندهاصلموضوعتحقیق‬
‫ •مورد توجه قرار دادن اهداف اصلی تحقیق‬
‫ •بیان روش انجام کار و مواد استفاده شده‬
‫ •خودداری از ذکر تاریخچه و توصیف تکنیکهای بدیهی‬
‫ •تا کید بر یافته ها‪ ،‬اصطلاحات جدید‪ ،‬نظریه ها‪ ،‬فرضیه ها‪ ،‬نتایج و‬

‫پیشنهادات‬

‫فهرست مطالب‪:‬‬

‫ •شامل مطالبی که در متن آمده و با ذکر شماره صفحات است‪.‬‬
‫ •فهرست جداول و نمودارها‪:‬‬

‫ •در صورت وجود جداول و نمودارها بعد از فهرست مطالب‪ ،‬یک‬
‫فهرست مجزا برای جداول و یک فهرست دیگر برای نمودارها لازم‬

‫است‪.‬‬
‫ •اطلاعات ا ین فهرستها عبارتند از‪:‬‬

‫ •شماره جدول یا نمودار‬
‫ •عنوان کامل جدول یا نمودار‬

‫ •شماره صفحه‬
‫ •متن گزارش‪( :‬بخش اصلی)‬

‫ •فصل اول‪ :‬کلیات‬
‫ •فصل دوم‪ :‬سوالات‪ ،‬فرضیات و اهداف پژوهشی‬

‫ •فصل سوم‪ :‬مواد و رو ‌شها‬
‫ •فصلچهارم‪:‬نتایج(یافت ‌هها)‬
‫ •فصلپنجم‪:‬بحثو نتیج ‌هگیری‬

‫ •‬

‫‪/201/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ •فصل اول‪ :‬کلیات تحقیق (‪ / Introduction‬مقدمه)‬
‫ •بیان مسا له و اهداف مطالعه‬

‫ • تاریخچه و زمینه (مروری بر مطالعات انجام شده قبلی)‬
‫ •محدودیتهایپژوهش‬

‫ • تعریف واژه هاو اصطلاحات متن‬

‫نقش بیان مساله در مقدمه ‪:‬‬

‫ •صراحت بخشیدن به هدف و مشخص کردن مسیر‬
‫ • روشن کردن ضرورت و اولویت تحقیق‬

‫ • هماهنگی کارها و جلوگیری از انحرافات احتمالی‬
‫ •فواید نوشتن تاریخچه در زمینه تحقیق ‪:‬‬

‫ •افزایش اطلاعات محقق در زمینه مطالعه و تحقیقاتش‬
‫ •استفاده از تجربه دیگران و جلوگیری از دوباره کاری‬
‫ •آشنایی با انواع روشهای تحقیق‬

‫ •آشکار شدن نقاط ضعف و نقص اطلاعات در مورد موضوع تحقیق‬

‫فصل دوم‪ :‬سوالات‪ ،‬فرضیات و اهداف پژوهشی‬

‫ •در این فصل محقق باید به سوالات‪ ،‬فرضیات و اهداف پژوهشی‬
‫تحقیق خود به طور کامل اشاره کند‪.‬‬

‫ • در پایانو هنگامارزشیابییکیاز مواردی کهموردتوجهقرار م ‌یگیرد‬
‫این است که یافت ‌هها را با اهداف مورد نظر مطابقت م ‌یدهند که آیا‬
‫نتایج‪ ،‬اهداف مطرح شده در فصل دوم را پوشش م ‌یدهد یا خیر؟‬

‫فصل سوم‪ :‬مواد و روشها (‪)Materials & Methods‬‬

‫در این فصل محقق باید به موارد زیر اشاره کند‪:‬‬
‫ •نوع مطالعه‪ ،‬جهت مطالعه‪ ،‬معیارهای قابل قبول(ورود و خروج)‪،‬‬

‫‪/202/‬‬

‫یسیون شرگزا‬

‫روش نمون ‪‎‬هگیری‪ ،‬حجم نمونه‪ ،‬زمان و مکان مطالعه‪ ،‬رو ‪‎‬شهای‬
‫جم ‪‎‬عآوری اطلاعات‪ ،‬روایی و پایایی ابزار گردآوری داد ‪‎‬هها‪ ،‬روش‬
‫انجام کار (چگونگی توزیع و تکمیل پرسشنامه‪ ،‬نحوه آموزش‪ ،‬شرح‬
‫مداخلهیاتجویزداروو غیره)‪،‬طرحتجزیهو تحلیلاطلاعات‪،‬پیش‬

‫آزمون و مطالعه راهنما‪ ،‬جدول متغییرها و ملاحظات اخلاقی‪.‬‬

‫فصل چهارم‪ :‬یافته‌ها(‪)Results‬‬

‫ •یافته ها به صورت ب ‌یطرفانه تنها بر اساس مشاهدات و یافت ‌ههای‬
‫حاصل از پژوهش تنظیم گردد‪.‬‬

‫‪ ‬توجه‪ :‬از ذکر اطلاعات یکسان در الگوهای متفاوت (متن‪ -‬جدول‪-‬‬
‫نمودار)پرهیز شود‪.‬‬

‫ •نتایج باید تمام اهداف مدنظر در فصل دوم را پوشش دهد‪.‬‬
‫ •از تفسیر‪ ،‬نقد‪ ،‬اظهار نظر‪ ،‬کوچک کردن یا بزرگ کردن نتایج‬

‫خودداری شود‪.‬‬

‫فصل پنجم‪ :‬بحث و نتیجه‌گیری(‪)Discussion‬‬

‫ •در این فصل یافت ‌ههای فصل چهارم به تفصیل مورد بررسی قرار می‬
‫گیرد وآنها را با یافت ‌ههای دیگران مقایسه کرده و از یافت ‌ههای مطالعه‬

‫حاضرنتیج ‌هگیریم ‌یگردد‪.‬‬
‫ •توجه به نکات ذیل لازم است ‪:‬‬
‫ •از استنتاج و تعبیر و تفسیرهایی که متفاوت با داد ‌هها است جلوگیری‬

‫شود‪.‬‬
‫ •استنتا ‌جهای ذکر شده در گزارش باید مستدل و واقعی باشد‪.‬‬
‫ •استنتا ‌جهایی که ذکر م ‌یگردد نباید با مفاهیم قبلی مغایرت داشته‬

‫باشد‪.‬‬

‫‪/203/‬‬

‫پژوهانه‬

‫هنگامی که محقق نتایج تحقیق خود را تفسیر م ‌یکند باید نکات زیر را‬
‫مراعات نماید‪:‬‬

‫ •دقت کند شواهد یا استنتا ‌جهایی که مخالف فرضیه یا عقیده‬
‫شخصی است حذف نشود‪.‬‬

‫ •از بیان مطالبی که به قضاو ‌تهای شخصی دور از حقیقت متکی‬
‫است‪،‬پرهیز کند‪.‬‬

‫ •دقت کند کهنتیج ‌هگیریبراساسیافت ‌ههاییانجام گیرد کهاز طریق‬
‫ابزارهای انداز ‌هگیری دقیق ( ابزارهایی که صحت و دقت آن معلوم‬

‫است ) به دست آمده باشد‪.‬‬

‫پیشنهادات ‪:‬‬

‫در پایان فصل پنجم ‪ ،‬محقق پیشنهاداتی را در رابطه با نتیجه تحقیق‬
‫حاصل شده ارایه م ‌یدهد و نیز اقداماتی که برای اجرای این پیشنهادات‬
‫لازم هستند و همچنین زمین ‌ههایی که نیاز به تحقیق بیشتر دارند را جهت‬

‫استفاده سایر محققان ذکر می کند‪.‬‬
‫‪ ‬توجه‪ :‬قابل به ذکر است که ترتیب نگارش گزارش نهایی توسط‬
‫معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه ها اعلام می گردد و موارد ذکر شده در‬
‫این بخش بر اساس نمونه است و هدف بیان محتوای هر یک از فصل ها در‬

‫هنگام نگارش گزارش نهایی بوده است‪.‬‬

‫‪/204/‬‬

‫یسیون شرگزا‬

‫‪17‬‬

‫استفاده از یافته های مطالعه‬

‫هدف هر تحقیق کاربردی‪ ،‬استفاده از نتایج آن می باشد‪ ،‬متاسفانه چنین‬
‫هدفی کمتر به واقعیت می پیوندد‪ .‬یکی از دلایل این مساله آن است که‬
‫افرادی که طراح و مجری طرحهای کاربردی هستند‪ ،‬اغلب خودشان نقشی‬
‫در بکارگیرینتایجآندر سیستماجراییندارند‪.‬از طرفدیگر گاهیاوقات‬
‫مجریان تحقیق تا قبل از تکمیل گزارش نهایی از انتشار نتایج آن امتناع‬
‫می کنند‪ ،‬در حالی که مساله خیلی مهم و اساسی در مطالعات کاربردی‪،‬‬

‫استفاده از آن برای بهبود وضعیت می باشد‪.‬‬
‫معمولا می توان از نتایج مطالعه و یا روش اجرا و فرآیند آن استفاده نمود و‬
‫راههای متعددی برای استفاده از آن وجود دارد‪ .‬مثلا سیستمهای اداری می‬
‫تواننداز نتایجتحقیقاتبرای طراحیسیاستهایمدیریتیو نیزجهت گیری‬
‫مجدد برای ارایه بهتر خدمات استفاده نمایند‪ .‬مدیران مسئول ارایه خدمات‬
‫می توانند از این نتایج برای تهیه طرحهای جامع عملیاتی خود استفاده‬
‫نمایند‪ .‬با استفاده از این نتایج می توان مشکلات اصلی را شناخته و توجه‬
‫خاص برای حل این مشکلات نمود‪ .‬از نتایج تحقیقات‪ ،‬سایر محققین نیز‬
‫می توانند برای طراحی مطالعات جدید و جمع آوری داده های جدید و‬
‫روشهای جدید و نیز طراحی فرضیات استفاده نمایند‪ .‬کارکنان و مسئولان‬

‫‪/205/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ارایه خدمات می توانند با مشاهده نتایج‪ ،‬نحوه اجرای کار خود را ارزشیابی‬
‫نموده و برای بهبود کیفیت ارایه خدمات تلاش نمایند‪.‬‬

‫بندرت می توان وضعیتی را مثال زد که در آن نتایج مطالعات کاربردی‬
‫کاملا پذیرفته شده و بلافاصله پس از اتمام مطالعه برای تغییر در سیستم‬
‫ارایه خدمات از آن استفاده شود‪ .‬اغلب اوقات لازم است تا نتایج مطالعات‬
‫کاربردی با سایر مسایل سیاسی‪ ،‬تجربی‪ ،‬یافته های سایر مطالعات و عقیده‬
‫دیگران در مورد آن ترکیب شود تا تصویر کاملتری از وضعیت را فراهم سازد‪.‬‬
‫گاخهصیو اصو ًاقازماتن میمککه بنهاتسصمتیامطلگایرعاان‪،‬تاطجلادیعاد نتقبیششترحییاتدریمروارادینفیاازن آمنایهنا بد‪،‬ه‬

‫تغییر در سیستم ارایه خدمات ارایه می کند‪.‬‬
‫گرچه هیچ تضمینی وجود ندارد که نتایج مطالعات توسط تصمیم گیران‬
‫استفاده شود اما چند مساله وجود دارد که می تواند احتمال استفاده از نتایج‬

‫را افزایش دهد‪.‬‬
‫به عنوان نمونه‪:‬‬
‫‪1 .1‬زمانی که مطالعه طراحی میشود باید لیستی اختصاصی از تصمیم‬
‫گیرانی که احتمالا به موضوع مطالعه علاقه مند هستند تهیه شود‪.‬‬
‫با این افراد باید تماس گرفته شده و از اهداف مطالعه بطور کامل‬
‫مطلع شوند‪.‬‬
‫‪2 .2‬طرحی ریخته شود تا استفاده کنندگان بالقوه نتایج مطالعه در همه‬
‫جنبه های آن در مطالعه مشارکت داشته باشند‪ .‬تصمیم گیرانی که‬
‫در برنامه ریزی‪ ،‬اجرا و آنالیز اطلاعات بیشتر مشارکت داشته اند‪،‬‬
‫احتمالا نسبتبهاستفادهاز نتایجمطالعه‪،‬متعهدترهستند‪.‬‬
‫‪3 .3‬در گزارش پیشرفت و نیز گزارش نهایی مطالعه‪ ،‬بخشی را بعنوان‬
‫کاربردهای مطالعه ارایه نموده‪ ،‬و بطور خلاصه و کاملا واضح‬

‫‪/206/‬‬

‫یسیون شرگزا‬

‫مشخصشود کهمهمترین کاربردمطالعهچیست‪.‬‬
‫‪4 .4‬پس از اتمام مطالعه‪ ،‬در یک سری جلسات بحث گروهی با حضور‬
‫شرکت کنندگاندر موردنتایجمطالعه کاملابحثنمودهو یکطرح‬
‫عملیاتیبرایاستفادهاز نتایجتهیهشود‪.‬این کار رامیتوانبابحث‬

‫در گروههای کوچک نیز انجام داد‪.‬‬
‫بنابراین در طرح تحقیقاتی مطالعه لازم است‪ ،‬کاربرد یافته های مطالعه‬

‫مشخص شود که شامل موارد زیر می باشد‪:‬‬
‫سازمانهایی را که فکر می کنید بیشتر به مطالعه علاقمندند مشخص‬

‫نمایید‪.‬‬
‫مشخص سازید که چگونه این سازمانها را در برنامه ریزی‪ ،‬اجرا‪ ،‬آنالیز و‬

‫انتشار نتایج مشارکت خواهید داد‪.‬‬
‫مشخص سازید که از نظر شما مهمترین کاربرد عملی که از این مطالعه‬

‫ناشی خواهد شد چیست‪.‬‬
‫نوشتن خلاصه ای از نتایج برای تصمیم گیران و عموم مردم و یا انتشار آن‬

‫از طریق رسانه ها حداقل کاری است که محقق می تواند انجام دهد‪.‬‬

‫‪/207/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/208/‬‬

‫یسیون شرگزا‬

‫بخش دوم‪:‬‬

‫مطالعات کیفی‬

‫‪/209/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/210/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫‪1‬‬

‫مطالعه کیفی ‪Qualitative Research‬‬

‫تحقیقات کیفی‬

‫تحقیق کیفی‪،‬مطالعهایاست کهیافتههایآناز طریقدادههایآماری‬
‫و یا کمیحاصلنمیشود‪.‬برایدرکو تبیینپدید ‌ههایپیچیدهاجتماعی‬
‫از داد ‌ههای کیفی نظیر داد ‌ههای حاصله از مصاحبه‪ ،‬مشاهده مشارکتی‪،‬‬
‫مستندات‪ ،‬پرسشنامه و ‪ ...‬استفاده م ‌یشود‪ .‬در این روش برای دیدگاههای‬
‫افراد مورد تحقیق ارزش قایل م ‌یشوند‪ ،‬محقق و تحقیق شونده با یکدیگر در‬
‫رابطه متقابل در نظر گرفته م ‌یشوند‪ ،‬هم به توصیف م ‌یپردازد و هم تبیین و‬
‫برای گردآوری داده به گفت ‌هها و رفتارهای قابل مشاهده افراد تکیه م ‌یکند‪.‬‬

‫تفاوت تحقیق کمی و کیفی‪:‬‬

‫مطالعات کمی و کیفی رویکردهای متفاوتی برای شناخت ارزشها و‬
‫رفتارهایمردماست‪.‬در بسیاریاز مواردا گرپولو زماناجازهدهد‪،‬استفاده‬
‫از هر دو روش کمی و کیفی مطلوب است‪ .‬هدف تحقیقات کمی‪ ،‬تحلیل‬
‫وضعیت و رفتار مردم از دیدگاه عینی یک بیننده خارجی است‪ ،‬در حالی‬
‫که هدف مطالعه کیفی‪ ،‬درک این رفتار از دیدگاه ذهنی و درونی است‪.‬‬
‫خصیصه اصلی تحقیقات کیفی این است که ارزشها‪ ،‬اعتقادات‪ ،‬اقدامات‬
‫و هنجارها از دیدگاه مطالعه شوندگان استنباط می گردد‪ .‬تفاوت های مهم‬

‫‪/211/‬‬

‫پژوهانه‬

‫این دو روش مربوط به انتخاب روش نمونه گیری و جمع آوری داده ها و نوع‬
‫رابطه محقق و شخص مورد تحقیق است‪.‬‬

‫چه زمانی از تحقیق کیفی استفاده می شود‪:‬‬
‫ •بر حسب ماهیت سوال پژوهش‬
‫ •موضوع نیاز به کاوش دارد‬

‫ •نمای مفصلی از موضوع مورد نیاز است‬
‫ •مطالعهشرکت کنندگاندر موقعیتطبیعی‬

‫ •علاقه به نگارش مطالب در قالب ادبی‬
‫ •داشتن زمان و منابع کامل‬

‫ •مخاطب پذیرای پژوهش کیفی است‬
‫ •تا کید بر نقش پژوهشگر به عنوان فرا گیر فعال‬

‫ویژگی های تحقیقات کیفی‪:‬‬

‫ •اعتقاد به واقعیات متعدد‬
‫ •تعهد به پیروی از شیوه ای که به فهمیدن پدیده مورد نظر بیانجامد‪.‬‬

‫ •اهمیت دادن به دیدگاههای شرکت کنندگان در تحقیق‪.‬‬
‫ •هدایتتحقیقبه گونهای کهشرایططبیعیپدیدهموردنظرراحتی‬

‫الامکان مختل ننماید‪.‬‬
‫ •اهمیت دادن به شرکت محقق در تحقیق‪.‬‬
‫ •انتقال آنچه که محقق از پدیده درک کرده‪ ،‬به صورت گزارش ادبی‬
‫و غنی از بیانات شرکت کنندگان در تحقیق‪.‬‬

‫تفاوت روشهای تحقیق کمی و کیفی ‪:‬‬

‫دیدگاه کیفی و دیدگاه کمی هم از لحاظ مبانی نظری و هم اهداف با‬
‫همدیگر تفاوتهای بنیادی دارند‪ .‬در اینجا تفاوتهای تحقیقات کمی و کیفی‬

‫‪/212/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫را به ترتیب مراحل انجام یک پژوهش بررسی می کنیم ‪:‬‬
‫‪ .1‬فرضیه ‪ :‬تحقیقات کمی در عالی ترین شکل خود‪ ،‬کار را با فرضیه آغاز‬
‫می کنند و اساسا در روش کمی‪ ،‬وجود فرضیه قبل از جمع آوری اطلاعات‬
‫یکی از ملا ک ها ی ارزیابی تحقیقات است‪ .‬اما در روش کیفی‪ ،‬محققان‬
‫پژوهش را با فرضیه یا پیش بینی های از قبل تعریف شده آغاز نمی کنند‪،‬‬
‫بلکه فرضیه های تحقیق در حین جمع آوری اطلاعات صورت بندی و‬

‫تبیین می شوند‪.‬‬
‫‪.2‬متغیرها‪ :‬در تحقیقات کمیقبلاز ورودبهمرحله گردآوریدادهمتغیرها‬
‫تعریف می شوند‪ .‬اما در پژوهشهای کیفی سازه ها یا متغیرها دارای تعاریف‬
‫متعددی هستند که با توجه به موقعیت و شرایط مختلف تعریف متفاوتی‬
‫دارند‪.‬یعنیتعریفهرمتغیراز یکموقعیتبهموقعیتدیگرمتفاوتاست‪.‬‬
‫‪ .3‬طرح تحقیقاتی ‪ :‬در تحقیقات کمی محقق باید از قبل طرح تحقیقاتی‬
‫مدون و استاندارد برای تحقیق مشخص نماید و تا حد امکان مطابق با آن‬
‫عمل نماید و عدول از طرح تحقیقاتی به معنای ضعف در طرح تحقیق‬
‫است‪ .‬اما در تحقیقات کیفی طرح از پیش تعیین شده و استانداردی برای‬
‫تحقیق وجود ندارد و در هر مرحله از تحقیق مطابق آنچه رخ داده مرحله بعد‬
‫تعیینمیشودبهعبارتدیگرطرحتحقیقدر جریانتحقیقبهشکلمرحله‬
‫ای شکل می گیرد‪ .‬محققین کیفی گرا معتقدند که آغاز ننمودن تحقیق‬
‫با یک طرح از پیش تعریف شده این امکان را برای محقق فراهم می آورد‬
‫که متغیرهای پیش بینی نشده را در هر مرحله از تحقیق که ضرورت آنها را‬

‫احساس کند‪ ،‬وارد طرح نماید‪.‬‬
‫‪ .4‬نقش محقق در گردآوری اطلاعات ‪ :‬در روشهای کمی محقق به دلیل‬
‫حجم وسیع و گسترده افراد یا پدیده مورد بررسی خود به گردآوری اطلاعات‬
‫نمی پردازد و بلکه با بکارگیری و یا تلفن یا پرسشنامه پستی داده های خود را‬

‫‪/213/‬‬

‫پژوهانه‬

‫گردآوری می کند‪ .‬اما در روش کیفی که بیشتر به صورت مصاحبه و مشاهده‬
‫است‪ ،‬اطلاعات مورد نیاز تحقیق از طریق ارتباط مستقیم بین پرسشگر یا‬

‫محقق با پاسخگو گردآوری می شود‪.‬‬
‫‪.5‬نمونه گیری‪ :‬اساسا‪ ‬هدفتحقیقات کمیتعمیمدادننتایجتحقیقبه‬
‫سایرجوامعمشابهاست‪.‬بنابراینبرای کسبچنینامکانیبایستینمونهای‬
‫از افراد انتخاب شود که معرف جامعه مورد مطالعه باشند‪ .‬اما در تحقیقات‬
‫کیفی نمونه گیری جنبه قضاوتی دارد چرا که اعتقاد بر این است که هر فرد‬
‫آزمودنی ویژگیهای خاص خود را داردو ا گرهدف بررس ِیآن ویژگیهاباشد‬

‫از طریق نمونه گیری تصادفی نمی توان چنین افرادی را انتخاب نمود‪.‬‬
‫‪ .6‬تحلیل داده ها ‪ :‬روشهای تحلیل کیفی از جهت میزان تلاش برای‬
‫"حفظیکپارچگیپدیدهموردمطالعه"بایکدیگرتفاوتدارند‪.‬در روشهای‬
‫کمی داده های گردآوری شده به صورت عددی ارائه می شوند لذا ابزارهای‬

‫تحلیلی روشهای آماری و جداول است‪.‬‬
‫‪ .7‬گزارش نتایج ‪ :‬در نتایج یک پژوهش کیفی کمتر پیش می آید از ارقام‬
‫و داده ها استفاده شود‪ ،‬نتایج حاصل بیشتر در قالب شرح وقایع و توصیفات‬
‫بیان می شود‪ .‬اما در تحقیقات کمی از جداول‪ ،‬نمودارها‪ ،‬خروجی های‬

‫آماری و کامپیوتری استفاده می شود‪.‬‬
‫روش های کیفی در مقایسه با کمی‬

‫کیفی کمی‬

‫سطح رویداد را می سنجد‬ ‫عمق ادرا ک را فراهم سازد‬

‫اعمال را مطالعه می کند‬ ‫انگیزش ها را مطالعه می کند‬

‫عینی است‬ ‫ذهنیاست‬

‫دلیل می آورد‬ ‫ا کتشاف را امکان پذیر می سازد‬

‫‪/214/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫قطعی است‬ ‫توضیحی است‬

‫سطح اعمال‪ ،‬روندها و نظایر آن را می سنجد‬ ‫باعث بصیرت نسبت به رفتار‪ ،‬روندها و نظایر‬
‫آن می گردد‬

‫توصیف می کند‬ ‫تفسیرمی کند‬

‫ملا ک های قابلیت اعتماد شامل‪:‬‬
‫اعتبارپذیری‪،‬انتقالپذیری‪،‬قابلیتاطمینان ملا ک های قابلیت اعتماد شامل‪ :‬اعتبار درونی‪،‬‬
‫اعتبار بیرونی‪،‬پایاییو عینیت‬ ‫وتاییدپذیری‬

‫نقاط قوت ‪:‬‬
‫ •به علت تداخل و حضور مستقیم محقق‪ ،‬وی به نگرش یک فرد‬
‫خودی در مورد مسئله دست می یابد و این به محقق این امکان‬

‫را می دهد که مسائل گمشده را راحت تر بیابد‪.‬‬
‫ •توصیفات کیفی می توانند نقش مهمی را در امکان پیش بینی‬

‫روابط‪ ،‬علت ها‪ ،‬تاثیرات و فرایندهای پویا ایفا کنند‪.‬‬
‫نقاط ضعف ‪:‬‬

‫ •میدان‪ ،‬جایگاه ها‪ ،‬رخدادها‪ ،‬شرایط و تعاملات نمی توانند همواره‬
‫تکرار شوند و نه می توانند با همان اطمینان یک پژوهش در سطح‬

‫گسترده تر عمومیت یابند‪.‬‬
‫ •گردآوری‪ ،‬تحلیل و تفسیر داده ها بیش از اندازه زمان بر است‪.‬‬
‫ •حضور محقق تاثیر عمیقی بر موضوعات مورد مطالعه می گذارد‪ .‬‬

‫پیشفرضهایپژوهش کیفی‬

‫پژوهش کیفی‬ ‫مباحث اساسی‬

‫ماهیتواقعیت واقعیت ذهنی است و ساخته شرکت کنندگان در تحقیق است‪.‬‬

‫‪/215/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ا کتشاف‪ ،‬حصول درک عمیق‪ ،‬دستیابی به دنیای درونی شرکت کنندگان‬ ‫هدف‬
‫در تحقیق‬

‫‪ -‬چرا؟ ‪ -‬چگونه؟‬ ‫سوالات تحقیق‬
‫انگیزه ها‪ ،‬عواطف و احساسات‪ ،‬تجربیات‪ ،‬فرهنگ و ارزشها‬ ‫موضوعات مورد‬

‫بررسی‬

‫نمونه مبتنی بر هدف‪ ،‬حجم نمونه کوچک و چندان قابل مقایسه و تعمیم‬
‫به جامعه نیست‪.‬‬ ‫نمونه گیری‬

‫رابطه بین محقق و محقق با مورد تحقیق تعامل دارد و یافته ها در این رابطه تعاملی به وجود ‬
‫می آورند‪.‬‬ ‫تحقیق‬

‫مبتنی بر استدلال استقرایی است پدیده در طی تحقیق تکامل می یابد‪.‬‬ ‫فرایندتحقیق‬
‫ادبی‪ ،‬غیررسمی‪ ،‬با اصطلاحات کیفی است‪ .‬تحقیق با زمینه ارتباط‬ ‫زبان تحقیق‬
‫دارد‪ .‬طرح تحقیق روند رو به تکامل دارد و به دنبال الگوی موجود در‬

‫یک زمینه است‪.‬‬

‫تجزیهو تحلیل سطوح و طبقات متغیرها پس از جمع آوری داده ها قابل تعیین است‪.‬‬
‫نتایج توصیفی بوده حالت تفسیر ذهنی و مشخص دارند‪.‬‬ ‫داده ها‬

‫به صورت عبارات و تفاسیر کلامی و بیانات شرکت کنندگان در تحقیق‬ ‫گزارش‬
‫است‬

‫نسبی است و حالت ا کتشافی دارد‬ ‫سطح اطمینان‬

‫بستگی به تایید نتایج توسط شرکت کنندگان دارد‪.‬‬ ‫استحکامنتایج‬
‫تحقیق‬

‫مراحل فرآیند پژوهش کیفی‪:‬‬

‫‪1 .1‬مشخص کردن مشکل یا مسئله و سوال تحقیق‬

‫‪/216/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫‪2 .2‬بررسیمتون‬
‫‪3 .3‬روشن سازی دیدگاه پژوهشگر‬
‫‪4 .4‬تعیین سوالتحقیق و بیان مسئله‬
‫‪5 .5‬مشخص کردن برنامه تحقیق(رویکرد مطالعه‪ ،‬روش جمع آوری‬
‫داده ها‪،‬نمونه گیری‪ ،‬مسائل اخلاقی)‬
‫‪6 .6‬برآورد هزینه و اقدام برای تامین منابع‬

‫‪7 .7‬نوشتنپروپوزالتحقیق‬
‫‪8 .8‬اخذ تایید از کمیته اخلاق دانشگاه‬

‫‪9 .9‬جمع آوری و تحلیل داده ها‬
‫‪1010‬نوشتن گزارش و انتشار نتایج آن‬

‫مشخص کردن محدوده و سوال پژوهش‪:‬‬

‫سوالهایی که در پی تجربه انسانی هستند رویکرد کیفی رابیان می کنند‪.‬‬
‫بطور مثال ا گر محققی بخواهد میزان‪ ،‬اندازه‪ ،‬شیوع‪ ،‬بروز افسردگی پس‬
‫از زایمان را بصورت کمی مورد مطالعه قرار دهد‪ ،‬سوالاتی در مورد ارتباط‬
‫بین متغیرهای قابل اندازه گیری و تعیین میزان ‪ ،‬نسبت ‪ ،‬فراوانی متغیر های‬
‫مورد مطالعه مدنظر است ‪ .‬این درحالی است که در ارتباط با همین موضوع‬
‫( افسرگی بعداز زایمان) محقق در پی کشف تجارب‪ ،‬مفاهیم و فرایند شکل‬

‫گیری پدیده ای بنام " افسردگی بعد از زایمان" است‪.‬‬
‫بنابراین مشخص کردن محدوده و سوال تحقیق‪ ،‬اولین قدم در فرآیند‬
‫پژوهش کیفیاست‪.‬محدودهپژوهش کلیتراز عنوانو سوالتحقیقاست‪.‬‬
‫برای انجام یک پژوهش کیفی محقق با یک مسئله مشخص روبرو است‪.‬‬
‫این مسئله می تواند محصول مشاهده یا تجربه شخصی‪ ،‬حاصل از بحث‬
‫با همکاران یا محققین و یا اینکه سفارش از جانب یک ارگان باشد‪ .‬در هر‬
‫صورت محقق به دنبال یافتن مسئله و سپس پژوهش درباره ی آن است تابه‬

‫‪/217/‬‬

‫پژوهانه‬

‫پاسخی مناسب برای سوال پژوهش دست یابد‪ .‬محدوده و سوال پژوهش‬
‫معمولا در حیطه وظایف حرفه ای پژوهشگر بوده و یا حداقل در حوزه ای‬
‫است کهپژوهشگرباآنآشناییدارد‪.‬عنوانپژوهشمعمولا بازگو کنندهروش‬
‫مطالعه بوده و می تواند شامل جمعیت موردمطالعه‪ ،‬زمان و مکان مطالعه نیز‬

‫باشد‪.‬‬
‫عنوان پژوهش باید ساده‪،‬شفاف‪ ،‬کوتاه و فاقد کلمات زائد و اختصارات‬

‫باشد‪.‬‬
‫از انجایی که پژوهش کیفی بسیار انعطاف پذیر است‪ ،‬تدوین عنوان در‬
‫این ر وش تحقیق یک عبارت غیر قابل تغییر نبوده بلکه می تواند با پیشرفت‬

‫تحقیق تغییر یافته و اصلاح شود‪.‬‬
‫یک سوال پژوهش خوب‪ ،‬باید قابل تحقیق‪ ،‬مربوط به محدوده حرفه ای‬

‫محقق‪ ،‬قابل اجرا بوده و مورد علاقه محقق باشد‪.‬‬

‫بررسی متون‪:‬‬

‫در تحقیق کیفی ا گر محقق نسبت به پدیده مورد بررسی غریبه باشد بهتر‬
‫میتواندبهبررسیآنبپردازد‪.‬البتهدر ایننوعاز پژوهشمحققینسهدیدگاه‬

‫متفاوت نسبت به انجام بررسی متون دارند‪:‬‬
‫ •عدهایمعتقدند کهتماممنابعمهمو مرتبطباعنوانو سوالپژوهش‬
‫باید بررسی گردد به اعتقاد این محققین بررسی جامع متون‪ ،‬موجب‬
‫شناختبهترروشمطالعهو انجامپیشبینیهایلازمبرایافزایش‬

‫ضریب موفقیت مطالعه می گردد‪.‬‬
‫ •برخی دیگر عقیده دارندکه قبل از مطالعه نباید بررسی متون صورت‬
‫گیرد‪.‬ایندستهاز محققینمعتقدند‪،‬بررسیمتونزمانزیادیراتلف‬
‫کرده و نتایج حاصل از مطالعات قبلی و مقالات مرور شده‪ ،‬بردیدگاه‬
‫محقق اثر گذاشته و موجب پیش داوری و سوگیری او خواهد شد‪.‬‬

‫‪/218/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫بطوریکه مطالعات پیشین منجر به شکل گیری پیش فرض های‬
‫نادرستدر محققشدهو محققبطور ناخودآ گاهمشارکت کنندگان‬
‫رابه جهت خاص هدایت خواهد کرد‪ .‬باتوجه به اینکه هرمطالعه‬
‫کیفی در شرایط متفاوت و خاصی انجام می گیرد‪ ،‬تصوریکسان‬
‫بودن شرایط مطالعات‪ ،‬پیش فرض اشتباهی است که ممکن است‬
‫محقق را به بیراهه بکشاند علاوه براین ممکن است مطالعاتی که به‬

‫آنها استناده می شود‪ ،‬از نظر روش علمی مورد تائید نباشد‪.‬‬
‫ •دیدگاه سوم دراین زمینه این است که بررسی متون بطور انتخابی‬
‫برمبنای یافته های مطالعه پس از تحلیل داده ها و رسیدن به نتایج‬
‫اولیه انجام پذیرد‪ .‬دراین شیوه ابتدا مرور جزئی منابع قبل از مطالعه‬
‫صورت می گیرد و در صورت نیاز سوال پژوهش و روش مطالعه‬
‫اصلاح می شود‪ ،‬بدنبال آن بررسی متون برمبنای یافته های مطالعه‬
‫انجام گرفته و تناسب و عدم تناسب یافته ها با مطالعات قبلی نشان‬

‫داده می شود‪.‬‬

‫روشن سازی دیدگاه پژوهشگر‪:‬‬

‫قبلاز شروعتحقیق کیفیمحققبایدافکار‪،‬ادرا کاتو ذهنیاتشخصی‬
‫خود را درباره موضوع مشخص نماید‪ .‬هدف از این مقوله این است که‬
‫محقق از اعتقادات خود درباره موضوع آ گاه شود تا از قضاوت ها و داوری‬
‫هایاحتمالیدر طیجمعآوریو تحلیلدادههابراساسباورهایشخصی‬
‫ونه براساس داده ها جلوگیری کند‪ .‬ا گر باورهای محقق روشنگری نشود‬
‫ممکن است به آنچه که شرکت کنندگان می گویند توجه چندانی نکرده و‬
‫آنها رابه گونه ای که خود می خواهد هدایت کند بنابراین‪ ،‬روشنگری افکار‬
‫محقق به وی کمک خواهد کردتا آنچه را که در مشارکت کنندگان‪ ،‬واقعی‬
‫است ببیند و بشنود‪ ،‬نه آنچه را که خود واقعیت می پندارد‪ .‬به عبارتی نظریه‬

‫‪/219/‬‬

‫پژوهانه‬

‫پایه متکی به داده ها و ارزش های موجود در مشارکت کنندگان است‪،‬نه به‬
‫ارزش های پژوهشگر‪.‬‬

‫برنامه پژوهش‪:‬‬

‫قبل از شروع هرمطالعه کیفی باید برنامه پروژه تحقیقاتی به دقت نوشته‬

‫شود‪ .‬این برنامه شامل انتخاب رویکرد پژوهش‪ ،‬انتخاب نمونه‪ ،‬تعیین‬

‫حجمنمونه‪ ،‬انتخابروشهایجمعآوریدادهها‪،‬تحلیلدادههاو پیش‬

‫بینی ملاحظات اخلاقی در پژوهش است‪.‬‬

‫انتخاب روش پژوهش یا روش شناسی تحقیق کیفی‪ :‬منظور از روش‬

‫ابزارهای انجام تحقیق است مانند مصاحبه عمیق‪ ،‬بحث گروهی‪ ،‬مشاهده‬

‫که موجب جمع آوری اطلاعات دقیق و نزدیک به موضوع مورد مطالعه می‬

‫شود‪ .‬در بعضی از موضوع ها مانند نگرش ها‪ ،‬تفکرات‪ ،‬عقاید و نظرات‬

‫افراد پیرامون مسائل مختلف اجتماعی و رفتارها ی انجام پذیر مانند روش‬

‫تدریس با پرسشنامه امکان دستیابی به واقعیت ها خیلی ضعیف است‪.‬‬

‫زیرا بیشتر افراد اولا ممکن است واقعیت ها را کتمان کنند‪ ،‬ثانیا کلیشه ای‬

‫جواب بدهند و ثالثا آرمان گرایانه پاسخ بگویند‪ .‬در حالی که در مصاحبه‬

‫هایعمیقو یامشاهداتاز نزدیک‪،‬امکانمشاهدهرفتار و شنیدنافکار در‬
‫مواقع عادی و روزمره یعنی جمع آوری اطلاعات دقیق بسیار زیاد می باشد‪.‬‬

‫بنابراین‪،‬روش کیفیاز پرسشنامههایاتستهایاستانداردرایجاستفاده‬

‫نمی کند‪.‬تحقیق کیفی بر پایه برداشت نظری و روش شناختی واحدی قرار‬

‫ندارد‪.‬از جملهویژگیهایمباحثاتو اجرایتحقیق کیفیمیتوانبهتنوع‬

‫رویکرهای نظری و روش های آنها اشاره کرد‪ .‬در این حوزه‪ ،‬یک دسته از‬

‫تحقیقاتبهمطالعۀدیدگاههایذهنیمیپردازند‪.‬دستۀدیگرشکل گیری‬

‫َاعسومام بلهکندنبشاگلراآننراه بساتزنسدازکیه‬ ‫کنند و دستۀ‬ ‫و جریان تعاملات را مطالعه می‬
‫معنای پنهان‬ ‫ساختار های میدان اجتماعی و‬

‫‪/220/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫کنند‪ .‬این تنوع رویکردها نتیجۀ سیرهای مختلف رشد در تاریخ تحقیق‬

‫کیفیاست‪.‬خطسیرهایی کهبخشیاز آنبهموازاتیکدیگرپیشرفتهاند‬

‫و در بخشی نیز یکی به دنبال دیگری شکل گرفته اند‪.‬‬

‫رویکرد کیفی نوعی از پژوهش در روان شناسی است که محقق‪ ،‬با اتکاء‬

‫کلیراپرسشمی کند‪،‬‬ ‫ببههنجظرمعشرآکورتیکاننطلداگعااتندیرمتیحپقریداقز‪،‬دسکؤاهلاعمتدگت ًاساتزر ندوهوع‬
‫کلامی و متن است‪ ،‬به‬

‫توصیف و تحلیل این کلمات و متنها می پردازد‪ ،‬و تحقیق خود را به صورتی‬

‫ذهنی و به اصطلاح‪ ،‬سوگیرانه اجرا می کند‪.‬‬

‫نمونه گیری در مطالعات کیفی‪:‬‬

‫در تحقیقات کیفی افرادی که در تحقیق شرکت می کنند را فرد یا نمونه‬
‫نمی گویندبلکهشرکت کنندهیامطلع(‪)InformantParticipant‬اطلاقمی‬
‫کنند‪ .‬به این نوع نمونه گیری نمونه گیری مبتنی بر هدف اطلاق می شود زیرا‬
‫افرادی برای مطالعه انتخاب می شوند که پدیده مورد نظر را تجربه نموده و‬
‫یا تجربیات و دیدگاه های خاص درباره آن دارند ‪ .‬بنابراین تحقیقات کیفی‬
‫معمولا از نمونه گیری احتمالی خودداری می کنند زیرا این روش مناسبی‬

‫برای یافتن افراد‪ ،‬با اطلاعات غنی نیست‪.‬‬

‫انواع نمونه گیری در روش های تحقیق کیفی‪:‬‬

‫روش ساده ‪ :Convenience‬دراین روش از افراد در دسترس یاداوطلب‬
‫استفاده می شود‪ .‬مثلا ا گربخواهیم در مورد تجربه مرگ مطالعه کنیم‪ ،‬نمی‬
‫توانیم تعداد کافی افراد مناسب بیاییم با یک فراخوان می توانیم آنها‬
‫رادعوت به مطالعه کنیم این روش برای شروع نمونه گیری مناسب است‪.‬‬
‫اما ممکن است دراین شیوه کسانی هم باشند که اطلاعات غنی نداشته و‬

‫نتوانیم اطلاعات کافی بدست آوریم ‪.‬‬

‫‪/221/‬‬

‫پژوهانه‬

‫روش گلوله برفی ‪ :Snowball‬به این روش‪ ،‬روش شبکه ای یا زنجیره ای‬
‫هم گفتهمیشود‪.‬روش گلولهبرفی‪،‬روشمناسب‪،‬کارآمدو ارزانبرایدست‬
‫یابی به افرادی است که درغیراین صورت یافتن آنها مشکل است‪ .‬در این‬
‫روش محقق از اولین نمونه ها که معمولا به روش ساده انتخاب شده اند می‬
‫خواهد که ا گر افراد دیگری را می شناسند که در زمینه پدیده مورد بررسی‪،‬‬
‫دارای تجربیات و دیدگاه هایی هستند برای شرکت در مطالعه معرفی نماید‬
‫‪ .‬انتخاب این روش هم مقرون به صرفه در زمان است و هم شرکت کننده‬
‫راحتتر با محقق ارتباط برقرار می کند‪ .‬از معایت این روش این است که‬
‫ممکن است نمونه فقط به یک شبکه کوچک از اقوام و آشنایان محدود‬

‫شود‪.‬‬
‫نمونه گیری تئوریک یا مبتنی برهدف ‪ :Theory based‬درحالیکه نمونه‬
‫گیری به روش آسان شروع و با روش گلوله برفی ادامه می یابد دربیشترمواقع‬
‫بصورت نمونه گیری تئوریکی یا مبتنی برهدف شکل می گیرد‪ .‬بعبارتی‬
‫محقق بصورت هدفدار‪ ،‬برمبنای نیاز به اطلاع خاص بدنبال یافته های‬
‫اولیه‪،‬نمونههاییراانتخابمی کند‪.‬پولیتو هانگلرهشتنوعنمونه گیری‬

‫مبتنی بر هدف را مطرح نمودند‪:‬‬
‫نمونه گیری با حدا کثر تنوع ‪ :Maximum Variation‬دراین روش افرادی‬
‫انتخاب می شوند که دارای دیدگاه های متفاوتی درباره موضوع باشند و‬

‫زمینه وسوابق مختلفی داشته باشند‪.‬‬
‫نمونه گیری متجانس ‪ :Homogeneous‬ا گر هدف محقق شناخت دقیق‬
‫یک گروه خاص باشد سعی می کند که پرا کنش شرکت کننده زیاد نباشد و‬

‫می تواند مصاحبه گروهی دریک گروه کوچک انجام دهد‪.‬‬
‫نمونه گیریاز مواردحاشیهای‪:‬افرادشرکت کنندهاز کسانیانتخابشوند‬
‫که از جنبه خاص با افراد معمول و عادی متفاوت باشند‪ .‬مثلا افراد از کسانی‬

‫‪/222/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫انتخاب شوند که همیشه شکست می خورند یا همواره موفق می شوند‪.‬‬
‫نمونه گیری ا کید ‪ :‬دراین نمونه گیری افرادی که اطلاعات غنی درباره‬
‫موضوعموردمطالعهدارندانتخابمیشوندهدفایناست کهافرادشرکت‬

‫کننده بهترین مثالهایی از پدیده مورد نظر ارائه دهند‪.‬‬
‫نمونه گیری از موارد شاخص‪ :‬هدف انتخاب افرادی است که تصویری‬

‫شاخص یا متوسط از پدیده ارائه دهند‪.‬‬
‫نمونه گیری از افراد مهم‪ :‬دراین روش محقق بدنبال افرادی است که از‬

‫لحاظ پدیده مورد نظر اهمیت دارند‪.‬‬
‫نمونه گیری برمبنای تئوری‪ :‬انتخاب نمونه برمبنای سازه های مهم یک‬

‫تئوری است و افراد بعنوان نماینده آن سازه ها می باشند‪.‬‬
‫نمونه گیری از موارد تا کید کننده و رد کننده‪ :‬این روش معمولا در انتهای‬
‫جمع آوری اطلاعات مورد استفاده قرار می گیرد‪ .‬نمونه های تا کید کننده‬
‫کسانی هستند که ادرا کات محقق را تائید نموده و اعتبار آن را زیاد می کنند‪.‬‬
‫نمونههایرد کنندهتفسیرپژوهشگررادچار چالشنموده کهدر واقعدیدگاه‬

‫جدیدی را درباره مفاهیم اولیه ایجاد می کند‪.‬‬

‫حجم نمونه در مطالعات کیفی‪:‬‬

‫برای تعیین حجم نمونه در این نوع مطالعات معیار دقیقی وجود ندارد‪.‬‬
‫حجم نمونه در حین کار تعیین می گردد‪ .‬تعداد شرکت کنندگان در‬
‫مطالعات کیفی بستگی به سوال پژوهش‪ ،‬اهداف و رویکرد مطالعه دارد‪.‬‬
‫ا گرهدفمطالعهصرفهنظراز ویژگیهایفردی‪،‬بهعلتاینباشد کهمنابع‬
‫خوبی برای دریافت اطلاعات می باشند‪ ،‬محقق می کوشد تا تعداد هرچه‬
‫بیشتری از افراد را وارد مطالعه کند و ضرورتی به حفظ تساوی هر دو جنس‬
‫در ورود به مطالعه نیست اما ا گر عواملی مثل جنس‪ ،‬نژادو طبقه درمطالعه‬

‫اهمیت داشته باشد باید این مورد لحاظ گردد‪.‬‬

‫‪/223/‬‬

‫پژوهانه‬

‫روش های مختلف کیفی حداقل های متفاوتی در حجم نمونه دارند‪.‬‬
‫مثلابرایمطالعاتپدیدارشناسی بعضیازمحققینحداقلششنفرو یاده‬
‫نفر را برای این روش کافی می دانند‪ .‬برای مطالعات قوم نگاری و گراندد‬

‫تتوری حدود‪ 30-50‬مصاحبه یا مشاهده کفایت می کند‪.‬‬

‫روش های جمع آوری اطلاعات در مطالعات کیفی‪:‬‬

‫در مطالعات کیفی‪ ،‬داده ها به روش های مختلف جمع آوری می شوند‬
‫که بعضی از روش های رایج دراینجا بیان می شود‪:‬‬

‫مصاحبه ‪:‬‬

‫یکی از رایج ترین روشهای جمع آوری اطلاعات است‪ .‬مصاحبه با‬
‫سوالات باز شرایطی برای مشارکت کنندگان ایجاد می کند که تجربیات‬
‫خودرا در مورد پدیده مورد نظر کاملا توضیح دهند‪ .‬مصاحبه ممکن است‬
‫ساختار یافته و یا ساختار نیافته باشد‪ .‬در مصاحبه ساختار یافته یک سری‬
‫سوال‪ ،‬از پیش تعیین می شود که دارای پاسخ های محدود است‬
‫در مصاحبه ساختارنیافته‪ ،‬پاسخگوآزادی عمل بیشتری دارد و می تواند در‬

‫اطراف موضوع زیادصحبت کند‪.‬‬
‫یکی دیگر از روش های مصاحبه‪ ،‬تصویرسازی قصه ای است که‬
‫مصاحبه گرمیخواهدمشارکت کنندهحوادثراطوریترسیم کندکهبتواند‬
‫تجربیات خود را وصف نماید‪ .‬در طول مصاحبه با روش های مثل یاداشت‬

‫برداری و ضبط جریان مصاحبه اطلاعات را می توان ثبت نمود‪.‬‬

‫مصاحبه و بحث گروهی‪:‬‬

‫برخی روش بحث و مصاحبه گروهی رایکی از راه های جمع آوری‬
‫اطلاعات و برخی دیگر آن را یکی از انواع پژوهش کیفی می دانند‪ ،‬اما در‬
‫هر صورت مصاحبه ای است که در گروهی نیمه سازمان یافته‪ ،‬تحت رهبری‬

‫‪/224/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫معین در شرایط غیررسمی انجام می شود‪ .‬دراین روش از گروهی از افراد با‬
‫خصوصیاتو تجربیاتمشترکبرایاستخراجعقاید‪،‬نظرات‪،‬تجربیات‪،‬‬
‫افکار و ادرا کات در باره یک موضوع خاص و به شکل تعاملی استفاده می‬

‫شود‪.‬‬

‫بحث گروهی متمرکز‪:‬‬

‫ﯾﮏ ﻧﻮع ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮔﺮوﻫﯽ اﺳﺖ ﺑﺮایﮐﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت در ﻣﻮرد‪:‬‬
‫بحث رگوهی متمکرز‪:‬‬

‫ﯾﮏ ﻧﻮع ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮔﺮوﻫﯽ اﺳﺖ ﺑﺮایﮐﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت در ﻣﻮرد‪:‬‬
‫دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎ و ﺗﺠﺎرب اﻓﺮاد در ﻣﻮرد ﯾﮏ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﻧﮕﺮش ﻫﺎ و ﺑﺎورﻫﺎی اﻓﺮاد در ﻣﻮرد ﯾﮏ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎی ﻣﺸﺘﺮک اﻓﺮاد‬

‫دﺳﺖ ﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﯾﺪه ﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ در اﺛﺮ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻣﯿﺎن ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‬
‫هب دتس آوردن اجنهراه‬

‫وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎ‪:‬‬

‫ﻫﺪاﯾﺖ ﺑﺚﺤ ﮔﺮوﻫﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﯾﮏ ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮐﻨﻨﺪه و ﺑﺮاﺳﺎس ﯾﮏ‬
‫ﺳﺮی ﺳﻮاﻻت از ﭘﯿﺶ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪه‬

‫ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮐﻨﻨﺪه ﺗﺮﺑﯿﺖ ﺷﺪه ﺑﺎ ﻗﺪرت رﻫﺒﺮی و ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ‬
‫ﻓﺮدی ﻗﻮی‬

‫ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮔﺮوه ﻫﻤﺴﺎن ﺑﺎ وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎی ﺧﺎص (ﺳﻦ‪ ،‬ﻋﻼﯾﻖ‪ ،‬ﺗﺨﺼﺺ‬
‫و‪)...‬‬

‫ﺗﻌﺪاد ﻣﺤﺪود ﺑﯿﻦ ‪ ١٠-٧‬ﻧﻔﺮ‬
‫ﺑﯿﺎن ﺳﻮاﻻت ﺑﺎز ﺑﺎ ﯾﮏ ﺗﺮﺗﯿﺐ و ﺗﻮاﻟﯽ ﻣﻨﻄﻘﯽ‬
‫ﺗﻌﺪاد ﺳﻮاﻻت ﻣﺤﺪود ﮐﻢ ﺗﺮ از ‪ ١٠‬ﺳﻮال ( اﯾﺪه آل ‪)۶-۵‬‬

‫‪/225/‬‬

‫پژوهانه‬

‫زﻣﺎن ﻣﺤﺪوداﺧﺘﺼﺎص داده ﺷﺪه ﺑﺮای ﻫﺮ ﺟﻠﺴﻪ ﺑﯿﻦ ‪ ١‬ﺗﺎ ‪1/5‬‬
‫ﺳﺎﻋﺖ‬

‫مزایای روش بحث گروهي متمركز ‪:‬‬

‫ﮐﻢ ﻫﺰﯾﻨﻪ ( ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﮑﺎن‪ ،‬زﻣﺎن ﺑﺮای ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ)‬
‫ﻃﺮح دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎی ﻣﺘﻔﺎوت از اﻓﺮاد ﻣﺨﺘﻠﻒ (ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﻣﻌﺮف‬

‫وﮔﺮوه ﻫﺎی ﻫﺪف)‬
‫ارﺗﺒﺎط ﻣﺜﺒﺖ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﮔﺮوه ﻫﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺘﻦ دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ (ﺗﺒﺎدل اﻃﻼﻋﺎت از ﻃﺮﯾﻖ‬

‫ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮔﺮوﻫﯽ)‬
‫رﯾﺸﻪ ﯾﺎﺑﯽ ﻣﺸﮑﻞ (اﯾﺠﺎد دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ در ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ‬

‫ﻋﻠﺖ ﺑﺚﺤ و ﮔﻔﺘﮕﻮ)‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از ﺗﮑﻨﯿﮏ ﻫﺎی ﺑﺎرش اﻓﮑﺎر( ﺟﻤﻊ ﺑﻨﺪی ﯾﮏ دﯾﺪﮔﺎه ﺟﺪﯾﺪ)‬
‫ساپخ تكرش اگدننكن ايسبر وعيس رت از ااعلاطت هب دتس آدمه از‬

‫هبحاصم اهي ارفنادي اتس‪.‬‬
‫هزهني يلام و زينام آن ايسبر كمتر از هبحاصم ارفنادي اب همني‬

‫ارفاد اتس‪.‬‬
‫اعتابر صوري اني روش هب رطاخ دعتد نظرات رطمح دشه در آن‬

‫تسلااب‪.‬‬

‫محدودیت های روش بحث گروهي متمركز ‪:‬‬

‫هبحاصم رگ نكترل كمتري رب بحث و هبحاصم دارد‪.‬‬
‫هب كي رگدادننه بحث‪ ،‬وتاان اينز اتس هك بتوادن ات دح ممنك بحث‬

‫را دهاتي دنك و ااعلاطت را هب دتس آورد‪.‬‬
‫هب كي اكمن بسانم اب ااناكمت و ويگژي اهي اخص اينز اتس‪.‬‬
‫زﻣﺎن ﺑﺮ ﺑﻮدن و ﻣﺸﮑﻞ در ﺗﺤﻠﯿﻞ‪ ،‬ﺗﺮﮐﯿﺐ و ﮐﻤﯽ ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت‬

‫‪/226/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫(ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰی ﻗﺒﻠﯽ‪ ،‬ﭘﯿﺶ ﺑﯿﻨﯽ زﻣﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺮای ﺗﺤﻠﯿﻞ در رﻓﻊ اﯾﻦ‬
‫ﻣﺤﺪوﯾﺖ ﮐﻤﮏ ﮐﻨﻨﺪه اﺳﺖ)‬

‫ﻣﻌﺮف ﻋﻼﯾﻖ ﺧﺎص ﺑﻮدن (ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮐﻨﻨﺪه ﺑﺎﯾﺪ ﮔﺮوه را ﻣﺘﻮﺟﻪ‬
‫وﻇﯿﻔﻪ ﺧﻮد ﮐﻨﺪ)‬

‫ﻃﺮح اﻧﻈﺘﺎرات در ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻻ ﺑﺪون اﻣﮑﺎن ﺑﺮآورده ﺳﺎﺧﺘﻦ آن ﻫﺎ‬
‫(ﺑﯿﺎن ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻫﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮐﻨﻨﺪه)‬

‫ﺗﺎﺛﯿﺮ ﯾﮏ ﺷﺮتک ﮐﻨﻨﺪه ﺑﺮﻧﮕﺮش و ﻋﻘﺎﯾﺪ دﯾﮕﺮان( ﺗﻀﻤﯿﻦ ﺤﺻﺒﺖ‬
‫ﻫﻤﻪ اﻓﺮاد‪ ،‬ﺗﺸﻮﯾﻖ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺑﯿﺎن ﻧﻈﺮات ﺧﻮد)‬

‫ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﮐﺪ ﮔﺬاری اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮای ﺗﺤﻠﯿﻞ (ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮐﻨﻨﺪه و ﯾﺎدداﺷﺖ‬
‫ﺑﺮدار ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺮای اﯾﻦ ﮐﺎر وﻗﺖ ﺑﮕﺬارﻧﺪ)‬

‫ﻣﺸﮑﻞ ﮐﺴﺐ ﮐﻠﯿﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺪون ﺿﺒﻂ ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎی ﺟﻠﺴﻪ (ﻗﻄﻊ‬
‫ﺿﺒﻂ در ﺻﻮرت درﺧﻮاﺳﺖ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﭘﯿﺎده ﺳﺎزی ﻧﻮار‬
‫ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از ﭘﺎﯾﺎن ﺟﻠﺴﻪ ﺟﻬﺖ ﺑﻪ ﯾﺎدآوری ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﻏﯿﺮﮐﻼﻣﯽ)‬
‫ﻧﺎراﺣﺖ ﺑﻮدن ﺑﻌﻀﯽ از ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن از ﺿﺒﻂ ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎ (اﺳﺘﻔﺎده‬

‫از ﭼﻨﺪ ﯾﺎدداﺷﺖ ﺑﺮدار)‬
‫ﻧﺘﺎﯾﺞ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ ﮐﻞ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺗﻌﻤﯿﻢ داد‪.‬‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ‪،‬آﻣﺎده ﺳﺎزی و ﺟﻤﻊ ﮐﺮدن ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ وﻗﺖ‬

‫ﮔﯿﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫۞ نکات‪:‬‬

‫اﺟﺘﻨﺎب از ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮔﺮوﻫﯽ از اﻓﺮاد ﮐﻪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ آﺷﻨﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬اﻓﺮادی‬
‫را دﻋﻮت ﮐﻨﯿﺪ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻪ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫اﻓﺮادی را دﻋﻮت ﮐﻨﯿﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ اﺷﺘﺮاک ﮔﺬاﺷﺘﻦ اﯾﺪه ﻫﺎی ﺧﻮد‬
‫را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻮاﻧﯿﻨﯽ را ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﯿﺪ ﺗﺎ ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ ﺑﻮدن ﭘﺎﺳﺦ ﻫﺎ ﺣﻔﻆ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪/227/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ﺑﺎ ﺗﻤﺎس ﺗﻠﻔﻨﯽ زﻣﺎن ﺟﻠﺴﻪ را ﯾﺎدآوری ﮐﻨﯿﺪ‪.‬‬
‫اﺗﺎق ﺟﻠﺴﻪ ﺑﺎﯾﺪ راﺣﺖ و ﻋﺎری از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ اﺧﺘﻼل ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺧﻮاﺳﺖ از ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮای ﻧﻮﺷﺘﻦ اﯾﺪه ﻫﺎ ﻗﺒﻞ از ﺟﻠﺴﻪ‬

‫ﺑﺮای ﮐﺎﻫﺶ ﺗﺎﺛﯿﺮ رب ﺳﺎﯾﺮ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮔﺮوه ﻣﻤﺘﺮﮐﺰ‪:‬‬

‫روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻫﺪاف‬
‫ﺗﺪارک ﺳﻮاﻻت ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و دﻋﻮت از ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺗﺪارﮐﺎت ﻗﺒﻞ از ﺟﻠﺴﻪ (اﯾﺠﺎد ﻣﺤﯿﻂ آرام و راﺣﺖ)‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ در ﮔﺮوه ﻣﻤﺘﺮﮐﺰ‬
‫ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ داده ﻫﺎ‬

‫ﮔﺰارش ﯾﺎﻓﺘﻪ ﻫﺎ‬

‫گردآوری داده ها از بحث ‪:‬‬

‫رگدادننه بحث اکنت اصلی هک در صحبتاهی تکرش اگدننکن رطمح‬
‫می وشد را در هگرب ای هک از لبق آامده دشه هک لاابی آن تاصخشمی‬
‫دننام وضومع بحث‪ ،‬انم رگدادننه بحث‪ ،‬دعتاد و انم تکرش اگدننکن‪،‬‬

‫اتریخ و تعاس گربزاری هسلج و ‪ ...‬شونته ایدداتش می دنک‪.‬‬
‫همه صحبتاه ایدداتش نمی وشد هکلب طقف هممتنیر اکنت‬
‫شونته می وشد‪ .‬در ﺻﻮرت اﻣﮑﺎن ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻧﻮار ﺿﺒﻂ ﺻﻮت‬

‫ﻧﯿز در ﺑﺚﺤ ﮔﺮوﻫﯽ ﻣﻤﺘﺮﮐﺰ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪/228/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫به دست آوردن هنجارها‬

‫ویژگی‌ها‬

‫ﻫﺪاﯾﺖ ﺑﺚﺤ ﮔﺮوﻫﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﯾﮏ ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮐﻨﻨﺪه و ﺑﺮاﺳﺎس ﯾﮏ‬
‫ﺳﺮی ﺳﻮاﻻت از ﭘﯿﺶ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪه‬

‫ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮐﻨﻨﺪه ﺗﺮﺑﯿﺖ ﺷﺪه ﺑﺎ ﻗﺪرت رﻫﺒﺮی و ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ‬
‫ﻓﺮدی ﻗﻮی‬

‫ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮔﺮوه ﻫﻤﺴﺎن ﺑﺎ وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎی ﺧﺎص (ﺳﻦ‪ ،‬ﻋﻼﯾﻖ‪ ،‬ﺗﺨﺼﺺ‬
‫و‪)...‬‬

‫ﺗﻌﺪاد ﻣﺤﺪود ﺑﯿﻦ ‪ ١٠-٧‬ﻧﻔﺮ‬
‫ﺑﯿﺎن ﺳﻮاﻻت ﺑﺎز ﺑﺎ ﯾﮏ ﺗﺮﺗﯿﺐ و ﺗﻮاﻟﯽ ﻣﻨﻄﻘﯽ‬
‫ﺗﻌﺪاد ﺳﻮاﻻت ﻣﺤﺪود ﮐﻢ ﺗﺮ از ‪ ١٠‬ﺳﻮال ( اﯾﺪه آل ‪)۶-۵‬‬
‫زﻣﺎن ﻣﺤﺪوداﺧﺘﺼﺎص داده ﺷﺪه ﺑﺮای ﻫﺮ ﺟﻠﺴﻪ ﺑﯿﻦ ‪ ١‬ﺗﺎ ‪1/5‬‬

‫ﺳﺎﻋﺖ‬

‫مشاهده‪:‬‬

‫مشاهدهیکروش کیفیبرایجمعآوریدادهاست کهبهمحقق کمک‬
‫می کند تا رفتارهای اجتماعی را همانگونه که اتفاق می افتد بررسی کند‪.‬‬
‫هدف از مشاهده‪ ،‬جمع آوری داده های دست اول و بدون واسطه و ثبت‬
‫واقعیت ها در محیط طبیعی خود‪ ،‬به همان شکلی است که اتفاق می افتد‬
‫همچنین پژوهشگر ممکن است به مشاهده فیلم نوارهای ویدئویی‪ ،‬عکس‬

‫ها‪ ،‬و یا نمادهای تاریخی بپردازد‪.‬‬

‫انواع مشاهده ‪:‬‬

‫شرکت کننده ناظر‪ :‬دراین روش محقق خود را در شرایط موجود قرار داده‬
‫به گونه ای که بتواند واقعیت ها را همانگونه که برای شرکت کنندگان وجود‬

‫‪/229/‬‬

‫پژوهانه‬

‫دارد ببیند وبشنود‪.‬‬
‫روش صرفا مشاهده گر‪ :‬محقق‪ ،‬مشاهده گ ِر کامل فعالیت های شرکت‬
‫کنندگاناستو هیچگونهتعاملیبینمحققو شرکت کنندگانوجودندارد‪.‬‬
‫ناظر به عنوان شرکت کننده‪ :‬فعالیت اصلی محقق‪ ،‬مشاهده و احتمالا‬
‫مصاحبه است‪ .‬ا گرچه محقق دراین روش بیشتر مشاهده کننده است اما در‬

‫برخی از فعالیت ها مشارکت داد‪.‬‬
‫شرکت کنندهبهعنوانناظر‪:‬محققباعضوشدندر گروهبهمطالعه گروهمی‬
‫پردازدمشکلاینروشبومیشدنمحققاستبدینمعنی کهمحققآنقدر‬
‫درگیر اعمال گروه می شود که علت واقعی عضو شدن در گروه را فراموش می‬
‫کند دراین حالت ممکن است محقق توانایی مشاهده صحیح را از دست‬

‫بدهد‪.‬‬
‫شرکت کننده کامل‪ :‬محقق هدف خود را در این روش مشاهده‪ ،‬پنهان‬
‫می کند ا گرچه استانداردهای اخلاق پژوهش این شیوه را نمی پذیرد‪ .‬بدلیل‬

‫مشکلات اخلاق ِی این روش‪ ،‬استفاده از آن توصیه نمی شود‪.‬‬

‫اخلاقیات در پژوهش کیفی‪:‬‬

‫مسئله اخلاقیات پژوهش همیشه اهمیت خاص و جایگاه ویژه ای داشته‬
‫است و در هر پژوهشی بطور جدا گانه باید به آن پرداخته شود‪ .‬صرف نظر‬
‫از نوع کمی یا کیفی پژوهش‪ ،‬حقوق انسانی همیشه محفوظ و محترم بوده‬
‫و اخلاقیات در تمام مراحل پژوهش از جمع آوری داده ها تا انتشار نتایج‬

‫الزامی است‪.‬‬
‫در مطالعات کیفی غالبا کار با نمونه های انسانی انجام می گیرد و ارتباط‬
‫بسیارنزدیکی بین محقق و شرکت کننده وجود دارد از آنجایی که این‬
‫مطالعات مبتنی بر تجربه‪ ،‬احساس‪ ،‬رفتار‪ ،‬نظرات و عقاید شرکت کنندگان‬
‫می باشند‪ .‬حفظ احترام‪ ،‬شخصیت‪ ،‬حقوق‪ ،‬امنیت و سلامت آن ها امری‬

‫‪/230/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫ضروری است‪ .‬بنابراین در مطالعات کیفی محققین باید دقت و تلاش‬
‫مضاعفیبرایمحرمانهماندنمشخصاتشرکت کنندگاندر مطالعهداشته‬
‫و به شرکت کنندگان اطمینان کافی درباره راز داری و عدم افشای اطلاعات‬

‫ارائه شده از سوی آنها بدهند‪.‬‬

‫ارتباط پژوهشگر با مشارکت کننده‪:‬‬

‫ در پژوهشهای کیفی به لحاظ نوع و ماهیت آن ارتباط تنگاتنگی بین‬
‫محقق و مشارکت کننده وجود دارد‪ .‬رابطه بین دو طرف پژوهش می بایست‬
‫مداوم و دوستانه باشد و پژوهشگر باید اطمینان داشته باشد که این دوستی و‬
‫نزدیکیدر رابطهپژوهشگر‪-‬مشارکت کنندهبهزیانموردپژوهشنبودهاست‬
‫و حقوقاو رامخدوشنخواهد کرد‪.‬جلباطمینانو اعتمادمشارکت کننده‬
‫با توجه به سن‪ ،‬جنس‪ ،‬طرز لباس پوشیدن‪ ،‬آداب و رسوم محلی و ارزشهای‬

‫اجتماعی در برقراری و تداوم رابطه مناسب ضروری می نماید‪.‬‬
‫برای انجام مطالعات کیفی‪ ،‬پنج روش متداول است که در این کتاب‬
‫پرداختن به آن با جزئیات ممکن نیست‪ .‬لذا به مقایسه ی ویژگیهای این پنج‬
‫روش در جدول زیرا ا کتفا نموده و علاقمندان با مطالعه کتب اختصاصی‬
‫اینمطالعاتمیتواننداطلاعات کاملیدر موردجزئیاتآنبهدستآورند‪.‬‬

‫مقایسه ویژگیهای پنج روش مطالعه کیفی‪:‬‬

‫مشخصات تحقیقروایتی پدیدارشناسی تئوری گراندد قوم نگاری مطالعهموردی‬

‫شرح عمیق و‬ ‫شرح و تفسیر‬ ‫ارائه یک‬ ‫درک ماهیت‬ ‫موضوعمورد تشریحزندگی‬
‫تجزیهوتحلیل‬ ‫گروه های با‬ ‫تئوری‬ ‫یک تجربه‬ ‫تمرکز یک فرد‬
‫یک و یا چند‬ ‫فرهنگ مشترک‬ ‫براساس داده‬
‫های محیطی‬
‫مورد‬

‫‪/231/‬‬

‫پژوهانه‬

‫ارائه درک عمیق‬ ‫تشریحو تفسیر‬ ‫پایه گذاری‬ ‫نیاز بهتشریح‬ ‫نیاز به بیان‬ ‫مشکل‬
‫از مورد و یا‬ ‫الگوهای‬ ‫یک تئوری‬ ‫ماهیت یک‬ ‫داستان و‬ ‫مناسب‬
‫موردها‬ ‫براساس نظر‬ ‫پدیده موجود‬ ‫تجاربفردی‬ ‫برای‬
‫مشترکفرهنگی‬ ‫مشارکت‬ ‫مطالعه‬
‫یک گروه‬ ‫کنندگان‬

‫رشتههای‬
‫مرتبط با‬
‫روانشاسی‪،‬‬ ‫فلسفه‪،‬‬ ‫طبیعتبشری‪،‬‬
‫قانون‪ ،‬علوم‬ ‫قوم نگاری و‬ ‫جامعه‬ ‫ر وانشناسی و‬ ‫قومنگاری‪،‬‬ ‫کاربرد رشته‬
‫سیاسی‪ ،‬و‬ ‫جامعهشناسی‬ ‫شناسی‬ ‫تار یخ‪ ،‬ادبیات‪،‬‬ ‫ای‬
‫آموزش‬
‫پزشکی‬ ‫روانشناسی‪،‬‬

‫جامعه شناسی‬

‫مطالعه یک‬ ‫مطالعه گروهی‬ ‫مطالعه یک‬ ‫مطالعه چند‬ ‫واحدتجزیه مطالعهیکیا‬
‫واقعه‪ ،‬یک‬ ‫که فرهنگ‬ ‫فرآیند‪ ،‬رفتار‪،‬‬ ‫نفر کهتجربه‬ ‫و تحلیل چندفرد‬
‫برنامه‪ ،‬یک‬ ‫مشترک دارند‬ ‫مشترک دارند‬
‫فعالیت‪،‬و بیشتر‬ ‫یا تعامل‬
‫مطالعهیک فرد‬ ‫مشترک بین‬

‫است‬ ‫افراد‬

‫استفادهاز‬ ‫استفادهاز‬ ‫انجاممصاحبه‬ ‫استفادهاز‬ ‫روش جمع‬
‫منابعمختلف‬ ‫مصاحبه و‬ ‫با افراد در وهله‬ ‫مصاحبه در‬ ‫آوری داده‬
‫مثلمصاحبه‪،‬‬ ‫استفادهاز مشاهده در وهله‬ ‫اول و نیز لحاظ‬ ‫وهله اول و‬
‫مصاحبه با‪ 20‬اول و نیز جمع‬ ‫کردن مستندات‬ ‫مستندات‬ ‫ها‬
‫مشاهده‪،‬‬ ‫تا ‪ 60‬نفر آوری سایر منابع‬ ‫و مشاهدات‬
‫مستندات و‬ ‫در طول مطالعه‬
‫در عرصه‬
‫مدارک‬

‫‪/232/‬‬

‫یفیک هع لاطم‬

‫تجزیهو تحلیل‬ ‫تجزیهو تحلیل‬ ‫تجزیهو‬ ‫تجزیهو تحلیل‬ ‫آنالیز داده ها‬ ‫استراتژی‬
‫از طریق‬ ‫داده ها از طریق‬ ‫تحلیل داده‬ ‫داده ها برای‬ ‫برای تدوین‬ ‫آنالیزداده‬
‫تشریح گروهی ‬ ‫ها براساس‬ ‫تدوین عبارت‬
‫تشریح مورد و‬ ‫های مهم‪،‬‬ ‫روایت‪،‬‬ ‫ها‬
‫یا موضوعات‬ ‫با فرهنگ‬ ‫اصول‬ ‫مطالبپرمعنا‪،‬‬ ‫بازنویسی‬
‫مربوط به مورد‬ ‫مشترک و یا‬ ‫کدگزاری آزاد‪،‬‬ ‫توصیف دقیق‬ ‫مجدد داستان‪،‬‬
‫و یا ایده اصلی‬ ‫نوشتنمقالهای‬ ‫و کلمه به کلمه‪،‬‬ ‫تدوین موضوع‬
‫درون مورد‬ ‫در مورد گروه‬ ‫محوری و‬ ‫توصیفماهیت‬ ‫با استفاده از‬
‫انتخابی‬ ‫تار یخ نویسی‬
‫موضوع‬

‫تهیه یک تجزیه‬ ‫تشریحعملکرد‬ ‫تدوین تئوری‬ ‫توصیفماهیت‬ ‫نوشتن ر وایت‬ ‫نوشتن‬
‫و تحلیلدقیق‬ ‫گروه با فرهنگ‬ ‫با نمایش‬ ‫یک تجربه‬ ‫درباره قصه‬ ‫گزارش‬
‫از یک یا چند‬ ‫گرافیکی آن‬ ‫زندگی یک فرد‬
‫مشترک‬
‫مورد‬

‫‪/233/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/234/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫بخش سوم‬

‫اقدام پژوهی‬

‫‪/235/‬‬

‫پژوهانه‬
‫‪/236/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫مفهوم اقدام پژوهی(‪:)Action Research‬‬

‫اقدام پژوهی به هر فعالیتی گفته می شود که منجر به تبدیل وضع موجود‬
‫به وضع مطلوب تر شود‪ .‬اقدام‪ ،‬محور اصلی در این نوع تحقیق است‪ .‬به این‬
‫معنا کهشخصیااشخاص‪،‬اقدامخودرادر حین کار و فعالیتیادر محیط‬
‫زندگی مورد پژوهش قرار می دهند‪ .‬هدف از این کار بهسازی امور و اثربخش‬

‫کردن آنها است‪.‬‬
‫هدف از اقدام پژوهی مانند پژوهشهای مرسوم و دانشگاهی‪ ،‬پی بردن به‬
‫روابط پدیده ها یا به اصطلاح متغیرها نیست‪ ،‬بلکه به بررسی موضوع هایی‬
‫می پردازد که فرد یا افراد در محیط کار و زندگی در خصوص با شغل یا‬
‫اجتماع خود با آن درگیر هستند و می خواهند از راه پژوهش آن را حل کرده‬

‫یا کاهش دهند‪.‬‬
‫بنابر این‪ :‬تغییر در وضعیت موجود هدف عمده در این تحقیق است‪.‬‬
‫این پژوهش راه حل های مناسب برای مشکلات را جستجو می کند و‬
‫پاسخی است به انتقادهایی که از کاربردی نبودن ا کثر پژوهش های مرسوم‬

‫به عمل می آید‪.‬‬
‫تفاوت اقدام پژوهی با سایر انواع پژوهش ها را می توان به صورت عمده‬
‫در فرآیند عمل لحاظ کرد‪ .‬به این صورت که در اقدام پژوهی‪ ،‬محقق قدم‬
‫به قدم‪ ،‬ضمن ایجاد تحول در محیط کار یا منطقه تحت پوشش خود‪ ،‬به‬
‫اطلاعات و یافته هایی دست پیدا می کند‪ .‬به عبارت دیگر اقدام پژوهی‬
‫در سرانجام کار خود منجر به ایجاد تغییر در وضع موجود می شود‪ ،‬اما دیگر‬

‫‪/237/‬‬

‫پژوهانه‬

‫تحقیقات‪،‬به کسباطلاعاتو یافتههاا کتفامی کنندو اساساقصدایجاد‬
‫تحول را ندارند‪ ،‬بلکه برای ایجاد تحول‪ ،‬به مجریان راهکار یا معلومات و‬

‫اطلاعات تحویل می دهند‪.‬‬

‫ویژگیهای اقدام پژوهی‪:‬‬

‫پژوهشی مشارکتی‪ :‬این نوع پژوهش مشارکتی است‪ ،‬زیرا فرد یا افراد اقدام‬
‫پژوه با یاری همکاران و سایر پرسنل رده های مختلف بهداشتی و نیز افراد‬
‫جامعه یا سایر ادارات و نهادهای دولتی و غیر دولتی اقدام به پژوهش می‬
‫کنند‪.‬در حالی کهدر پژوهشهایمرسومو دانشگاهیمسالهموردتحقیقبه‬
‫شکل ضروری‪ ،‬مساله خود محقق نیست بلکه محقق به عنوان فردی حرفه‬

‫ای وارد جریان تحقیق می شود‪.‬‬
‫تا کید بر عمل‪ :‬در این نوع پژوهش تا کید بر این است که اقدامی در محیط ‬
‫کار یا زندگی مورد تحقیق قرار گیرد تا منجر به اصلاح و یا تغییر وضعیت شود‪.‬‬
‫بنابراین مطالعه توصیفی برای تعیین علل وضع موجود‪ ،‬یا عوامل موثر بر آن‬
‫هیچکدام اقدام پژوهی محسوب نمی شود‪ .‬زیرا نتیجه این نوع پژوهش‬
‫به طور مستقیم و بلافاصله در بهبود وضعیت ارائه خدمات و اجتماع تاثیر‬

‫نخواهد داشت‪.‬‬
‫خود ارزیابی‪ :‬تغییرهایی که در فرآیند پژوهش صورت می گیرد یعنی‬
‫چگونگی پیشرفت کار و حتی نتیجه تغییر و اصلاح موقتی‪ ،‬همواره توسط‬

‫خود پژوهشگران یا افراد درگیر در پژوهش مورد ارزیابی قرار می گیرد‪.‬‬
‫مبتنی بر ارزش ها‪ :‬افراد درگیر در این پژوهش در برابر موضوع پژوهش نوعی‬
‫احساس درونی و تعلق خاطر دارند که نوعی احساس تعهد و نیاز به تغییر‬
‫و تحول در محیط کار و اجتماع ایجاد می کند‪ .‬بنابراین تا پرسنل‬
‫چنین میل و احساسی نداشته باشند چندان راغب برای انجام این پژوهش‬

‫نخواهند بود‪.‬‬

‫‪/238/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫غیررسمی‪ :‬چونهدفاز این کار حلمسائلو مشکلاتموجوددر محیط‬
‫کار می باشد بنابراین حالت غیررسمی دارد و بدون توجه به مراتب گونا گون‬
‫رسمیو دیوانسالاریانجاممی گیرد‪.‬در حقیقتپژوهشگردر اقدامپژوهی‬
‫به عنوان شخصی نخبه و کارشناس علمی مسلط بر موضوع و روش خاص‬
‫درنظر گرفته نمی شوند‪ ،‬بلکه به منزله فردی است که می خواهد وظیفه‬
‫شغلی و اجتماعی خود را به بهترین وجه انجام دهد‪ .‬برای نمونه کارمندی‬
‫کهبرایبهبودوضعمحیط کاریخوداقدامبهبررسیو پژوهشمی کند‪ ،‬کار‬

‫او غیر رسمی و دور از پیچیدگی های اداری و سازمانی است‪.‬‬
‫روشی ساده‪ :‬این روش پیچیدگی های برخی روشهای تحقیق علمی را‬
‫ندارد‪ .‬هم چنان که می دانید در روش های تحقیق مرسوم و علمی‪ ،‬مراحل‬
‫تحقیق ویژه ای را باید طی کرد که هر مرحله مستلزم داشتن مهارت های‬
‫خاص آماری یا روش تحقیق است‪ .‬مثل تعیین متغیرها‪ ،‬نمونه آماری‪ ،‬روش‬
‫های تجزیه و تحلیل آماری‪ ،‬تعریف های عملیاتی و جز این ها‪ .‬اما اقدام‬
‫پژوهی در مقایسه با پژوهش های علمی‪ ،‬انعطاف پذیرتر است‪ .‬به همین‬
‫علت محقق مجبور نیست خطی مستقیم را پیش گیرد و تا آخر ادامه دهد‪.‬‬
‫بلکه به تناسب پیشرفت کار و در حین کار‪ ،‬می تواندتجدید نظر کرده و‬

‫اقدام های پیش بینی نشده ای انجام دهد‪.‬‬
‫تعمیم پذیری یا تعمیم ناپذیری یافته ها‪ :‬گرچه در این روش نیز تلاش بر این‬
‫است تا ضمن حل مسئله های گونا گون بر دانش خود و دیگران بیفزائیم‪،‬‬
‫اما مانند پژوهش های رسمی و علمی تعمیم پذیر بودن یا نبودن این روش‬
‫چندان مورد نظر نیست‪ .‬ممکن است این روش حل مسئله در موارد مشابه‬
‫دیگر صدق بکند یا نکند‪ ،‬که بهتر آن است که بتوان این نوع یافته ها را‬
‫در موارد دیگر نیز به کار گرفت‪ ،‬اما چندان دغدغه کاربرد در همه موارد را‬
‫نخواهیم داشت‪ .‬آنچه مهمتر است ادامه اقدام موفق در زمان های بعد از‬

‫‪/239/‬‬

‫پژوهانه‬

‫اتمام آن و یا تعمیم زمانی آن است‪.‬‬
‫نگاهی از درون‪ :‬اقدام پژوه از درون محیط کاری و اداری خود به مسائل‬
‫می نگرد و هدفش حل مسائل درونی و فعلی است‪ .‬در حالی که در پژوهش‬
‫های دانشگاهی نگاه از بیرون به درون است‪ .‬بنابراین در چنین تحقیقاتی‬
‫منظور از محقق کسیاست کهتحقیقمی کند‪،‬اعماز اینکهدر امرتحقیقات‬

‫علمی متخصص باشد یا نباشد‪.‬‬

‫اهمیت و ضرورت اقدام پژوهی‪:‬‬

‫مناسب ترین راه برای حل مسئله است‪.‬‬
‫تمرین پژوهش حین انجام کارهای اداری است‪.‬‬
‫ممکن است به راه های نو و خلاقانه منجر شود‪.‬‬

‫باعث اصلاح وضع نامطلوب می شود‪.‬‬
‫پژوهش از انحصار در آمده و عمومی می شود‪.‬‬

‫باعث رشد و بالندگی عمومی می شود‪.‬‬
‫راهحل های تئوری جای خود را به راه حلهای علمیو منطقیمیدهد‪.‬‬

‫ویژگی اقدام پژوه‪:‬‬

‫اقدام پژوه یک فرد متعهد است که عهد و پیمان بسته تا کاری برای‬
‫مردمش انجام دهد‪ .‬انسان با وجدانی است که برای رضایت خداوند و‬

‫آرامش روحی خودش اقدام به کار مثبت و خوب می کند‪.‬‬
‫از بهبود وضع محیط کاری خود احساس لذت و رضایت نموده و وقتی‬
‫گزارش کار پژوهشیخودراارائهمی کنداز آنبهعنوانیکاثرارزشمنددفاع‬

‫می نماید‪.‬‬
‫کسانی که در محیط کار و اجتماع خود دست به پژوهش می زنند‪ ،‬به‬
‫ابعاد مختلف و ظرایف اطراف خود توجه بیشتری نموده و عمیق تر‪ ،‬با فکر‬

‫‪/240/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫و اندیشه و تعقل بیشتر دست به تلاش و فعالیت می زنند‪ ،‬با مسئله برخورد‬
‫کرده و در حل آن می کوشند‪ .‬حل مسائل پیرامون زندگی موجب افزایش‬
‫اطلاعات و توانمندی های افراد جامعه می شود‪ .‬به ویژه که اقدام پژوه‪ ،‬با‬
‫تعامل فکری با دوستان‪ ،‬همسایگان و همکاران‪ ،‬محیط صمیمی و مشارکتی‬
‫برای تحقق اهداف خود پدید می آورد‪ ،‬از تجارب‪ ،‬معلومات و همکاری‬
‫های افراد مختلف بهره مند می شود و این امر به بالندگی شخصیت او منجر‬

‫می شود‪.‬‬
‫کسانی که به اقدام پژوهی می پردازند معمولا افراد خلاق و مبتکری‬
‫هستند‪ .‬همچنین از سوی دیگر با اقدام پژوهی خلاقیت فرد شکوفا می شود‪.‬‬
‫اقدام پژوه فردی نوگراست و بدنبال تغییر و تحول پیرامون خود می باشد‪.‬‬
‫توانمندی و اعتماد به نفس فرد بیشتر می شود زیرا به دلیل درگیری ذهنی و‬
‫فکری با جوانب مختلف موضوع‪ ،‬توانمندی افراد اقدام پژوه در کنترل وقایع‬
‫پیرامونشان افزایش می یابد‪ .‬تجارب آنان با اندیشه‪ ،‬تعقل‪ ،‬تدبیر و تفکر‬
‫همراهمیشودو چنین کسانیزندگیخودراباعلمو پژوهشهمراه کردهو به‬

‫ارتقای کیفی شرایط موجود می پردازند‪.‬‬
‫اقدام پژوهی باعث می شود افراد انتقاد پذیر‪ ،‬مشارکت جو‪ ،‬شجاع‪ ،‬با‬
‫اعتماد به نفس‪ ،‬ایثارگر و از خودگذشته‪ ،‬دلسوز و مهربان و با گذشت و ‪...‬‬

‫شوند‪.‬‬
‫اقدام پژوهشی به نوعی یک رویکرد مطالعه کیفی است‪.‬‬

‫تفاوت اقدام پژوهی ‪ Action Research‬با پژوهش دانشگاهی‬
‫‪: Academic Research‬‬

‫موضوع پژوهش دانشگاهی نسبت به موضوع اقدام پژوهی کلی تر است‪.‬‬
‫اقدام پژوهی در کوتاه ترین زمان نتیجه می دهد‬

‫مراحل عمل پژوهش دانشگاهی خطی است‪ .‬یعنی اثر ‪ A‬به روی ‪B‬‬

‫‪/241/‬‬

‫پژوهانه‬

‫سنجیده می شود‪ .‬ولی اقدام پژوهی فرایندی است‪ ،‬یعنی دورانی است‪.‬‬
‫پژوهش دانشگاهی به پژوهشگر متخصص نیاز دارد ولی اقدام پژوهی به‬

‫وسیله فردی نیمه متخصص نیز امکانپذیر است‪.‬‬
‫اقدامپژوهی کاربردیاست‪.‬اماپژوهشدانشگاهیممکناست کاربردی‬

‫باشد و یا بنیادی‬
‫اقدام پژوهی در پی تعمیم یافته های خود نیست‪ .‬اما در پژوهش‬

‫دانشگاهی‪ ،‬تعمیم یکی از دغدغه های اساسی پژوهشگر است‪.‬‬
‫اقدام پژوهی‪ ،‬پژوهشی شخصی است‪ ،‬یعنی محور اساسی مسئله من‬

‫است‪ .‬مثال‪ :‬چه مشکلی برای من بوجود آمده و باید حل کنم ‪.‬‬

‫تشابه اقدام پژوهی ‪ Action Research‬با پژوهش دانشگاهی‬
‫‪: Academic Research‬‬

‫هر دو نظام مند هستند‪.‬‬
‫هر دو احتیاج به اطلاعات دقیق و جدید دارد‪.‬‬

‫هر دو به صورت نظام مند کنترل می شود‪.‬‬
‫هر دو دانشی تولید و موجب بهسازی امور می شوند‪.‬‬
‫هر دو احتیاج به ابزار سازی برای جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل‬

‫درست اطلاعات دارند‪.‬‬

‫مراحل اقدام پژوهی‪:‬‬

‫پژوهش به عنوان جست و جوی نظام مند برای کشف مجهول یا حل‬
‫مسئله‪ ،‬نیازمند طی مراحلی است که یکی از مهمترین این مراحل طراحی‬
‫مطالعه و پیش بینی مراحل مختلف تحقیق می باشد‪ .‬با توجه به نوع و‬
‫هدف پژوهش‪ ،‬نیز علاقه ها و سلیقه های پژوهشگر‪ ،‬مراحل پژوهش در عین‬
‫بتبراعیی نتماوزنهمندرط مققاعیلسمهیباوپژعوقهلیش‪،‬هماییتورانسمدیصووردانتشهاگاهی میتفکاهوتمعیمپویل ًاداخکنطد‪.‬ی‬

‫‪/242/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫و تا حدودی تمام مراحل از پیش تعیین شده است‪ ،‬مراحل اقدام پژوهی در‬

‫عین پیروی از مراحل خاص دارای انعطاف بیشتری است‪ .‬اقدام پژوهی به‬

‫طور ساده دارای سه مرحله عمده است‪ :‬تشخیص‪ ،‬تغییر و ارزیابی‪ .‬به این‬

‫معنا که اقدام پژوه مسئله ای را تشخیص می دهد‪ ،‬تلاش می کند وضع‬

‫نامطلوب را تغییر دهد و این تغییر را ارزیابی علمی کند‪ .‬ا گر پاسخ مثبت بود‬

‫های دیگری می اندیشد‪ .‬بنابر‬ ‫اکیارنراماراداحمهل امقیدادمهپژدودهریغیمرراایحنلصکاومرل ًات بخهطرایه‬
‫یا پلکانی نیست‪ ،‬بلکه محقق‬

‫در هر زمان صلاح بداند به تغییر راه حل و اجرای مجدد عملیات می پردازد‪.‬‬

‫لذا اقدام پژوه مانند یک معمار باید ابتدا به طراحی این نقشه بپردازد که به‬

‫آن "پیشنهاد اقدام پژوهی" می گویند‪.‬‬

‫این مراحل به طور خلاصه شامل موارد ذیل می باشد‪:‬‬

‫‪1 .1‬انتخاب و بیان مساله‬

‫‪2 .2‬مطالعه و تفکر پیرامون راه های حل یا کاهش مساله‬

‫‪3 .3‬جمع آوری اطلاعات (شواهد ‪ )1‬قبل از مداخله‬

‫‪4 .4‬اجرای راه حل‬

‫‪5 .5‬مشاهده عمل و جمع آوری اطلاعات (شواهد ‪ )2‬بعداز مداخله‬

‫‪6 .6‬بحث و نتیجه گیری و دادن گزارش نهایی‬

‫انتخاب موضوع و عنوان اقدام پژوهی ‪:‬‬

‫نخستین گام در هر اقدام پژوهی‪ ،‬تعیین موضوع یا زمینه تحقیق است‪.‬‬

‫لازم است پژوهشگر مشخص کند که‪ :‬آیا موضوع مورد توجه وی با مشکلات‬

‫موجود در زتدگی و محیط پیرامونش ارتباط دارد؟ آیا موضوع قابل بررسی‬

‫و تحقیق است؟ برخی مواقع پژوهنده موضوعی را انتخاب می کند که به‬

‫آمون بضعویعدیباهارنتبظار مطیآرسن بدامثعلوًاامحللم مختشلکلف‬ ‫بودن‬ ‫علل گونا گون از جمله وسیع‬
‫مورد‬ ‫اجتماعی‪ ،‬امکان پژوهش در‬

‫‪/243/‬‬

‫پژوهانه‬

‫بیکاری و فقردر جامعه‪.‬‬

‫انتخاب عنوان گام مهمی است‪ ،‬اما نباید زیاد نگران بود زیرا در هر مرحله‬

‫از کار می توانید حتی موضوع و محور اصلی پژوهش خود را تغییر دهید‪.‬‬

‫موضوع شما نمی تواند بررسی وضعیت و یا بررسی ارتباط و یا بررسی علل‬

‫یک مشکل باشد‪ .‬به عنوان یک اقدام پژوه موضوع شما باید بدنبال بهبود و‬

‫یا اصلاح وضعیت باشد‪.‬‬

‫موضوع پژوهش باید‪:‬‬

‫ ••پمژوورهد علشاقپهذیشرمبااباششد‪:‬د‪.‬مثل ًا بهبود وضعیت اقتصادی‪ ،‬رفع بیکاری‬

‫مشکلات گسترده ای هستند که برای حل آنها تلاشی ملی مورد نیاز‬

‫است‪.‬‬

‫ •دارایاهمیتباشد‪:‬موضوعیدارایاهمیتاست کهمرتبطباشغل‬

‫شما و نتیجه آن برای دیگران هم شایان توجه و تامل باشد‪.‬‬

‫ •در توان پژوهشگر باشد‪ :‬باید توانایی علمی‪ ،‬امکانات و شرایط لازم‬

‫برای اجرای پژوهش را داشته باشید‪.‬‬

‫ ••ممنوابضعواعطبلاایعداتمیطلکبافییبادرش ادخکتیهاروادقاع ًشاتپهابساشخیآدن‪ .‬از پیش معلوم نباشد‬

‫و دیگران نیز در این باره کاری نکرده باشند‪ .‬از کارهای تکراری‪،‬‬

‫تقلیدی و کم ارزش دوری کنید‪.‬‬

‫موضوع‬ ‫گر‬ ‫ا‬ ‫مثل ًا‬ ‫برگیرد‪.‬‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫پژوهش‬ ‫اصلی‬ ‫مسئله‬ ‫باید‬ ‫عنوان تحقیق باید‪:‬‬
‫ • عنوانتحقیق‬

‫مورد علاقه ما ازدحام بیمار‪ ،‬نارضایتی مراجعه کنندگان و یا پایین‬

‫بودن پوشش وا کسیناسیون‪ ،‬و ‪ ...‬است در عنوان نیز آورده شود‪.‬‬

‫ • عنوان باید روشن و رسا باشد‪.‬‬

‫‪/244/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫ •محدود به محل کار و منطقه تحت پوشش باشد‪ .‬هر کدام از پرسنل‬
‫در محدوده کاری خود می تواند دست به تحقیق بزند‪.‬‬

‫ • باید تغییر وضع موجود در جهت بهبودی و ارتقاء را نشان بدهد‪ .‬‬
‫مسئله (مشکل) تحقیق می تواند شامل موارد زیر باشد‪:‬‬

‫ •نابسامانی وضعیت جمع آوری و دفع زباله های بیمارستانی در ‪....‬‬
‫ •عدماستقبالاز مشاورهرفتارهایپرخطردر مرکزبهداشتیدرمانی‪....‬‬

‫ •ازدحام بیماران در پذیرش بیمارستان ‪.....‬‬
‫ •وضعیت نابسامان توزیع دارو در یک بخش بیمارستانی‬
‫که مسئله مورد تحقیق می باشند اما هیچ تغییری را نشان نمی دهد‪ .‬که‬
‫برای تبدیل آن به موضوع تحقیق و یا عنوان اقدام پژوهشی بایست به‬

‫شکل زبر ارائه شود‪:‬‬
‫ •بهبود وضعیت جمع آوری و دفع زباله های بیمارستانی در ‪.....‬‬
‫ •استقبال از مشاوره رفتارهای پرخطر در مرکز بهداشتی درمانی ‪.....‬‬

‫ •کاهش ازدحام بیماران در پذیرش بیمارستان ‪....‬‬
‫ •ساماندهی وضعیت توزیع دارو در بخش ‪.....‬‬

‫که نشان دهنده تغییر در جهت بهبود و ارتقاء می باشد‪.‬‬
‫واژههاییهمچون‪:‬تقویت‪،‬افزایش‪ ،‬کاهش‪،‬تغییر‪،‬اصلاح‪،‬ایجاد‪،‬حل‪،‬‬
‫رفع‪،‬تبدیل‪،‬بهبود‪،‬توسعهو ‪...‬دلالتبرتبدیلوضعموجودبهوضعمطلوب‬
‫دارد و بهتر است عناوین اقدام پژوهی با اینگونه کلمات و اصطلاحات آغاز‬

‫شود‪.‬‬

‫بیان مسئله تحقیق‪:‬‬

‫تعریف موضوع‪ :‬در این قسمت توضیحات کلی و شرح ابعاد موضوع‬
‫اقدام پژوهی و ارتباط آن با کار محقق ارائه می شود‪ .‬به عنوان مثال در مورد‬
‫موضوع ازدحام بیماران در پذیرش بیمارستان بایستی برای رفع ابهامات و‬

‫‪/245/‬‬

‫پژوهانه‬

‫اصطلاحاتی که در این موضوع ذکر شده و نیز ارتباط بین آنها توضیحاتی‬
‫قید گردد‪ .‬در این مورد "پذیرش بیمارستان" به عنوان یک اصطلاح باید در‬
‫ابتمدثال ًایپبیذایرن مشسبئیلمهابرطسوترا کنایمکل تیوازضیواححداددهاه شیوبد‪.‬سیار مهم بیمارستان و یکی‬
‫از اولین سطوح تماس بیمار با بیمارستان است‪ ،‬که از جهات مختلف از‬
‫رجضمالیتهمانمودر میالمرایجبیعیمانر‪،‬سوتاضنع‪،‬یتاثتیررونححویهمبرراخجوعریدنو اخرائصهوصخًاددمرازمات پناذویررژانشسهدار‬
‫و ‪ ...‬از اهمیت ویژه ای برخوردار است‪ .‬وجود نظم و قانونمندی و ارائه‬
‫خدمات مناسب به ارباب رجوع از جمله وظایف مسلم این واحد است‪.‬‬
‫وظیفه این واحد تشکیل پرونده بستری دائم برای بیماری است که پس از‬
‫معرفی و دستور پزشک و اخذ تعرفه و تشکیل پرونده‪ ،‬بیمار را به بخش مورد‬

‫نظر ارجاع می دهد‪.‬‬
‫چگونگیتشخیصمسئله(مشکل)و یانحوهمواجههباآن‪:‬مسئله(مشکل)‪،‬‬
‫هستهاصلی کار اقدامپژوهیاستو همهفعالیتهایاقدامپژوهحولمحور ‬
‫"مسئله" می چرخد لذا لازم است چگونگی تشخیص مسئله یا مواجهه با آن‬

‫در گزارش شرح داده شود‪.‬‬
‫تشخیص و یا مواجهه به مسئله عبارت است از اینکه محقق یا محققان‬
‫متوجه وجود مشکلی بشوند که آنها را در کار خود از رسیدن به وضع مطلوب‬
‫باز می دارد‪ .‬بسیاری از افراد هستند که توجهی به وقایع اطراف خود ندارند‬
‫و ممکن است با یک ضعف یا گره کاری ده ها بار برخورد کرده باشند اما‬
‫توجهشانجلبنشود‪.‬مشکل‪،‬نقص‪،‬ضعفیا گره کاریتاتوجهمحققرا‬

‫جلب نکند‪ ،‬مسئله محسوب نمی شود‪.‬‬
‫موارد تشخیص و مواجهه با مسئله می تواند شامل موارد ذیر باشد‪ :‬اقدام پژوه‬

‫بطور نا گهانی با مسئله برخورد می کند‪.‬‬

‫‪/246/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫اقدام پژوه مدتها با مسئله برخورد داشته اما نا گهان به فکر چاره می افتد‪.‬‬

‫مشکلی که پیش زمینه آن را دیگران به اقدام پژوه گزارش می نمایند‪،‬‬

‫که پیش زمینه آن را‬ ‫شخاومدلاقگدزاارم پژشونهظباردستتسمطوی آحوبرادلا‪.‬تمرثمل ًاشدکر ملووردم وسئلضهعیایت‬
‫نابسامان توزیع دارو‬

‫در یک بخش می تواند نتیجه تجربه اقدام پژوه در آن بخش باشد‪.‬‬

‫توصیف دقیقی از وضعیت موجود در رابطه مسئله (مشکل)‪ :‬در این مرحله‬

‫محققتلاشمی کندتاوضعیتموجودرابهروشنیتوضیحدادهبه گونهای‬

‫که خواننده بتواند از وضعیت مورد نظر تصویر واقعی و بدون ابهام و پرسشی‬

‫به دست آورد‪ .‬در این قسمت همه ابعاد‪ ،‬زوایا‪ ،‬کمبودها‪ ،‬ضعف ها‪ ،‬کاستی‬

‫ها‪ ،‬نقص ها‪ ،‬به ویژه مواردی که بناست تغییر یابد‪ ،‬مورد بررسی و بحث قرار‬

‫داده می شود‪ .‬وضعیت موجود گاه ممکن است نسبت به شرایط استاندارد‬

‫نامطلوب باشد و گاهی ممکن است وضع موجود مشابه سایرین است اما‬

‫اقدام پژوه قصد دارد وضع را بهتر از آنچه هست نماید‪.‬‬

‫مثال مربوط به ازدحام پذیرش بیمارستان "الف" دارای ‪ 100‬تخت بستری‬

‫است که همه روزه بطور متوسط ‪ 40‬نفر جهت پذیرش در بخشهای مختلف‬

‫بیمارستان به این واحد مراجعه می نمایند‪ .‬در این واحد در هر شیفت یک‬

‫نوافقرعمششغدوهلکبههفکاضرااسی کتم‪ .‬ایی بنهوماححدل ادنرت کظنااررآونراودختیصداربصایوارفژتانه اسس بیتموارعسمتوام ًنا‬

‫در ساعتهای فعال کلنیکهای بیمارستان مراجعین اورژانس و همچنین‬

‫بیماران نیازمند بستری دائم در ورودی این محل موجب ازدحام می شود‪.‬‬

‫هر روز صبح ما شاهد برخوردهای مردم با یکدیگر و با مسئولین پذیرش‪،‬‬

‫ابراز نارضایتی آنان از نحوه ارائه خدمات هستیم‪ .‬با توجه به نزدیک بودن‬

‫ورودیهای اورژانس و پذیرش به یکدیگر در ا کثر اوقات در انتقال بیمار از‬

‫آمبولانس به اورژانس به دلیل ازدحام اختلال ایجاد شده و حتی رفت و آمد‬

‫‪/247/‬‬

‫پژوهانه‬

‫مسئولین‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫ناشی‬ ‫مشکلات‬ ‫و‬ ‫می دهد‪.‬‬ ‫عاگداه ًیاراشتکحایات اتل مشرعدامعیقراازر‬
‫ازدحام افراد‬

‫بیمارستان نیز منعکس می گردد که می تواند وجهه بیمارستان را در منظر‬

‫عمومی خدشه دار سازد‪.‬‬

‫از دلایلوجوداینازدحاممیتوانبه کمبودپرسنل‪،‬محلنامناسبواحد‬

‫پذیرش‪ ،‬همزمانی ارائه خدمات بستری و سرپایی در بعضی از ساعات روز‪،‬‬

‫طولانی شدن دریافت تعرفه توسط بانک‪ ،‬کمبود مهارت پرسنل واحد در‬

‫تکمیل سریع پرونده ها و ارجاع آن‪ ،‬توقعات نامناسب مراجعین از مسئولین‬

‫واحد پذیرش جهت کاهش تعرفه ها و اتلاف وقت در این مورد‪ ،‬اطلاع‬

‫رسانی نامناسب بخشها در رابطه با تختهای خالی به واحد پذیرش‪ ،‬مهارت‬

‫نواا کحافد پیذپیررسنشلبادرچ اگسوتنفگادیهااسزتفسایدسهتازمسهیاستیمرای‪S‬ا‪I‬نه‪H‬ابییم‪،‬ارعستدامنآوشنگاایه ًاینمداسئشتولن‬

‫تخت خالی در زمان مراجعه واصرار مراجعین به بستری و ‪ ...‬است‪.‬‬

‫اهمیت و ضرورت تحقیق‪:‬‬

‫باارائهبرخیاز آمارهاو شاخصها‪،‬مدارکو شواهدوضعیتمشکلباید‬
‫به گونه ای ارائه شود تا خواننده بتواند ضرورت موضوع را مانند محقق درک‬
‫کند و آن را مهم تلقی نماید‪ .‬آنچه را که فرد مشاهده می کند باید به گونه ای‬
‫ارائه کند تا خواننده بتواند تصویر واقعی و بدون ابهام و پرسش بدست آورد‪.‬‬
‫با ارائه مطالب کامل‪ ،‬ارتباط فکری و کلامی با خواننده برقرار و همچنین‬
‫مشخص می شود که محقق به موضوع تحقیق احاطه کافی دارد‪ .‬محقق‬
‫باید مشخص نماید که ا گر این اقدام را صورت ندهد چه زیان هایی خواهد‬

‫داشت و ا گر به آن بپردازد‪ ،‬چه منافعی در بر خواهد داشت‪.‬‬
‫مثال‪ :‬این مسئله برای من اهمیت بسزایی دارد زیرا نبودن نظم در واحد‬
‫پذیرش و ارائه ننمودن خدمات به موقع و مناسب به مراجعین علاوه بر‬

‫‪/248/‬‬

‫ژوهیپ مادقا‬

‫آشفتگی روحی بیمار و همراهان وی برای کارمندان پذیرش نیز اثرات منفی‬

‫بدنبال خواهد داشت‪ .‬این موضوع باعث می شود که پرسنل پذیرش نتوانند‬

‫با فراغ بال پذیرش را انجام دهند‪ ،‬و به دلیل عجله در کار تکمیل پرونده و‬

‫پاسخگوییبهتعدادبیشتریاز مراجعیندر زمان کمتر‪،‬خطاهایثبتداده‬

‫ها و نیز اخذ تعرفه ها صورت گیرد که تبعات مختلفی را به دنبال دارد‪ .‬از‬

‫بشیمداهرانستداقنطکع ًاهددرر بشادوخوروصدروضپایذتیمرندشیدربیبیمامرارستساتان تنابثیارتمنجفربهی‬ ‫طرفی مشتریان‬
‫نامناسبی روبرو‬

‫خواهد داشت‪.‬‬

‫انگیزه محقق از تحقیق‪:‬‬

‫در اقدامپژوهیموضوع کامل ًابا کار فردارتباطداردو محققبایدمشخص‬
‫نماید کهبهچهانگیزهایاقدامبهپژوهشمینماید‪.‬احساستعهدشغلی‪،‬‬
‫تعهد الهی‪ ،‬وطن دوستی‪ ،‬تعصب‪ ،‬وجدان‪ ،‬ترحم‪ ،‬قصد خدمت به فرد‪،‬‬
‫جامعه و بشریت یا ‪ ....‬کدامیک باعث شروع تحقیق شده است‪ .‬تحقیقی‬

‫که از انگیزه بالاتر برخوردار است‪ ،‬اعتبار بالاتری دارد‪.‬‬
‫مثال‪:‬باعنابتبهاهمیتو رسیدگیبهموقعو سریعبهبیمارانو نیز کاهش‬
‫تعارضات روحی در بدو ورود به بیمارستان تعهد و دلسوزی و تکریم ارباب‬
‫رجوع از انگیزه هایی بوده که باعث شد این موضوع برای اقدام پژوهی‬

‫انتخاب شود‪.‬‬

‫هدف از تحقیق‪:‬‬

‫هدف محقق می تواند کوتاه مدت و یا بلند مدت باشد‪ .‬مثل ًا در یک‬
‫تحقیقی با عنوان "افزایش درصد پوشش وا کسیناسیون در مرکز بهداشتی‬
‫درمانی ‪ ،"...‬هدف کوتاه مدت محقق می تواند افزایش آمار کودکان‬
‫وا کسینه شده در مدت زمان مورد نظر‪ ،‬هدف بلند مدت کاهش بروز وشیوع‬

‫‪/249/‬‬

‫پژوهانه‬

‫بیماریهای وا گیر و داشتن زندگی سالم تر برای مردم منطقه باشد‪.‬‬
‫حتی تلاش برای حل مشکل می تواند هدف کوتاه مدت محقق و رشد و‬
‫شکوفایی کشور و خشنودی خداوند و رضایت مردم به عنوان اهداف بلند‬

‫مدت باشند‪.‬‬
‫مثال‪:‬هدف کوتاه مدت ما از این اقدام‪ ،‬کاهش ازدحام بیماران در واحد‬
‫پذیرش و هدف نهایی یا (بلند مدت) ما بالا بردن کیفیت ارائه خدمات و‬

‫افزایش رضایتمندی مراجعین است‪.‬‬

‫گردآوری اطلاعات پیرامون مساله ( قبل از مداخله)‪:‬‬

‫منظور از اطلاعات و مدارک در این مرحله (قبل از مداخله) مدارک یا‬
‫شواهدی است که نشان می دهد وضع موجود (وضع نامطلوب) چگونه‬
‫است و وقتی با اطلاعات و مدارک بعد از مداخله (پس از اقدام برای تغییر)‬
‫مقایسه شود نشان می دهد که چقدر اقدام ما موفق بوده است‪ .‬از سوی دیگر‬
‫هر چه اطلاعات کامل تر و دقیق تری جمع آوری نماییم راه حل مناسبتری‬
‫نیز برای حل آن خواهیم یافت‪ .‬از همه مهمتر آنکه اعتبار یافته های ما و نیز‬
‫تغییراتی که پیشنهاد می کنیم به دقت و صحت نوع اطلاعاتی که انتخاب‬

‫کرده ایم بستگی دارد‪.‬‬

‫برا ی گردآوری اطلاعات لازم است موارد ذیل کاملارعایت شود‪:‬‬

‫قبل از شروع جمع آوری مدارک و شواهد درباره نوع منابع اطلاعاتی‪،‬‬

‫بوه آشنهفای مراش بجرعدهار کنیی‪،‬دا‪،‬حنتومعالاًابزارک‪،‬درگوذاشرهاییا ثطبلاعتااطتلاتعاصمیت وم‬ ‫افرادی که باید‬
‫بایگانی آنها‪ ،‬ر‬

‫بگیرید و آنها را لیست کنید‪.‬‬

‫مهمترین نکته آن است که اطلاعاتی جمع آوری شود که بتواند تغییر‬

‫ایجاد شده را مشخص نماید‪.‬‬

‫‪/250/‬‬